ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 173 1593706 1593705 2026-06-24T12:00:40Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593706 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = نالی{{ھن}}Nalî | وێنە =Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG | قەبارەی وێنە = 220px | لێدوان = | سەردێڕ = پەیکەری نالی لە باخی گشتیی شاری [[سلێمانی]] | نازناو =نالی | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون =١٨٠٠ز | شوێنی لەدایکبوون = گوندی [[خاک و خۆڵ (ڕوونکردنەوە)|خاک و خۆڵ]]، [[شارەزوور|دەشتی شارەزوور]] | ڕێکەوتی مردن = ٢٣ی ١١ی ١٨٧٧ز | شوێنی مردن = [[ئەستەمبوڵ]]، [[تورکیا]] | شوێنی گۆڕ = [[ئەستەمبوڵ]]، گۆڕستانی قەرەجە ئەحمەد [[تورکیا]] | پیشە = شاعیر و زمانناس | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]{{ھن}}[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]{{ھن}}[[زمانی تورکی|تورکی]]{{ھن}}[[زمانی فارسی|فارسی]] | نەتەوە = [[کورد]] | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = | قوتابخانە = | ساڵانی چالاکی = | بوار = [[شیعر]]، [[وەرگێڕان]]، [[بیرکاری]] | بابەت = | بزووتنەوە = | کارە دیارەکان = [[دیوانی نالی]] | ھاوسەر = زەینەب خان | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | کاریگەر بووە بە = | کاریگەر بووە لەسەر = | خەڵاتەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = | پیشاندانی دەروازە = }} '''مەلا خدر ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلی''' ناسراو بە '''نالی''' (١٨٠٠ – ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧) بەردی بناغە و دامەزرێنەری خوێندنگەی شیعریی بابان و لە یەکەمین و بەناوبانگترین [[شاعیر]]انی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە. لە گوندی [[خاک و خۆڵ (ڕوونکردنەوە)|خاک و خۆڵ]]، لە [[شارەزوور|دەشتی شارەزوور]] ھاتووەتە دنیاوە. ھەر لە تەمەنی منداڵی نراوەتە بەر خوێندن لە [[حوجرە]]. لە سەرەتاوە وردەپەرتووکی [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[قورئان]]ی خوێندووە، دواتر زانستەکانی تری [[قورئان]] و فەرموودە و [[وشەناسی|سەرف و نەحو]] و کەلام، بەلاغە و فەلەک و فیقھ و سیرەی خوێندووە. تا خوێندنی ئەمانەی تەواو کردووە و دواتر مۆڵەتی عیلمیی وەرگرتوو، لە چەندەھا شوێن وەک [[سنە]] و [[مەھاباد]] و [[ھەڵەبجە]] و [[سلێمانی]] و لای چەندەھا مامۆستای باشی ئەو سەردەمەی خۆی خوێندوویەتی. دوای تەواوبوونی خوێندنەکەی، ''نالی'' [[مەلا]]یەکی باش و ڕۆشنبیرێکی گەورەی لێ دەردەچێت، بێجگە لە زمانی دایکی کە کوردی بووە [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبییشی]] بە باشی زانیوە، تەنانەت شیعریشی پێ نووسیون. == ژیان == مشتومڕێکی زۆر ھەیە لەسەر لەدایکبوون و کۆچکردنی نالی لەنێو میژوونووسان و ڕۆشنبیرانی [[کورد]]دا، ئەگەرچی لە لایەن مێژوونووسانەوە چەند ڕایەکی جیاواز خراونەتە ڕوو بەڵام ھیچیان دان بە ڕاستیی لەدایکبوون و کۆچکردنی نالیدا نانێن بە بەڵگەوە، ھەر بۆیە تا ئێستاشی لەسەر بێت نەتوانراوە ڕۆژی لەدایکبوون و کۆچکردنی بە بەڵگەوە دەقیق دیاری بکرێت؛ زۆر قسەیش هەیە کە ئەڵێن نالی هیچکات لە ژیانیدا نەخۆش نەکەوتووە. ئەمانەی خوارەوە چەند نموونەیەکن لەو ڕاوسەرنجانەی نووسەرانی کورد ھەیانە لەسەر لەدایکبوون و کۆچی نالی: * [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] دەڵێت: «''نالی'' لە ساڵانی١٨٠٠–١٨٥٦ زایینیدا ژیاوە». و [[مارف خەزنەدار]] و [[کەمال فوئاد]]یش ھەر ھەمان مێژوویان دیاری کردووە. بەڵام لە نوێترین توێژینەوەی هێمن عومەر خۆشناودا ساڵەكە ڕاست كرایەوە، كە دەکاتە ٢٣ی ١١ی ١٨٧٧ز. ئەمەش بە گوێرەی بەڵگەنامەی عوسمانی. * [[عەلائەدین سەججادی]] دەڵێت: «لە ١٧٩٧ی زایینیدا ھاتووەتە دنیاوە و لە ١٨٥٥دا کۆچی دواییی کردووە». ئەگەر بەپێی زۆرینەی لێکۆڵەڕەوان کار بکەین بێجگە لە [[عەلائەدین سەججادی]] دەتوانرێت بوترێت نالی ٥٦ ساڵ ژیاوە، ھەر وەک زۆربەی لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەم ڕایە کۆکن. تەنھا بەپێی بۆچوونەکەی عەلائەدین سەججادی نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە. ئەم جیاوازییەش وەکوو سەرنجی بۆ دراوە قسەی مامۆستا عەلائەدین سەججادی لەلایەک و دکتۆر [[مارف خەزنەدار]] و دکتۆر کەمال فوئاد لە لایەکی ترەوە دەربارەی تەمەنی و ساڵی لەدایکبوونی نالی ئەو بەراوردکردنەی [[زمانی کوردی|کوردی]] و [[مەریوانی]] و بەدوای ئەوانیشدا مامۆستا [[عەلی موقبیلھ]]، ئەوەی لە پێشەکی دیوانەکەیاندا ساڵی ١٢١٥ی کۆچییان لەگەڵ ساڵی ١٧٩٧ی زایینیدا بەراورد کردووە. جا ئەگەر وەھا بێت، ئەوا وەک کوردی و مەریوانی و موقبیل و سەجادی ئەفەرموون نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە؛ بەڵام لە [[ڕۆژنامە]]کانی ڕۆژھەڵاتناسی ئەرمەنیی «وسف ئەبگارەڤێچ ئۆربێلی»دا ساڵی ١٢١٥ی کۆچی لەگەڵ ساڵی ١٨٠٠–١٨٠١ی زایینی بەرامبەر کراوە. بەپێی ئەمە وەک دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەماڵ فوئاد لەسەری ڕۆیشتوون، ساڵی لەدایکبوونی نالی دەکاتە ١٨٠٠ی زایینی و تەمەنیشی دەبێتە ٥٦ ساڵ. لەوانەی باس کران ھیچیان ناتوانرێت وەک سەرچاوەیەکی ڕاستەقینە و باوەڕپێکراو ساڵی لەدایکبوون و کۆچی نالی دیاری بکەن؛ بەڵام ھەندێ شت ھەیە دەبنە ھۆکاری ڕوونکردنەوەی سەردەمی نالی و نزیکبوونەوە لە زانینی ساڵی لەدایکبوون و مردنی. لە دیوانەکەی نالیدا ھاتووە کە تێیدا مامۆستا مەلا عەبدول کەریمی مودەڕڕیس دەڵێت «مەسەلەی دیاریکردنی ساڵی لەدایکبوون و مردنی کەسێک، شتێک نییە بنیادەم بتوانێ بە ئیجتیھاد بڕیاری بدا و بە بەڵگە و نیشانەی مێژووی لەوە زیاترمان پی نەکرا کە تێکڕا ھەندێ لەو ساڵانە دیاری بکەین کە نالییان تیا ژیاوە؛ بەڵام بەڵگەی تریش بە دەستەوە ھەیە پێمان دەسەلمێنێ کەوا نالی نە لە ساڵی ١٨٥٥ و نە لە ساڵی ١٨٥٦ مردووە و نە تەمەنیشی ٥٦ یا ٥٨ ساڵ بووە، جا خواە ئیتر لە ١٧٩٧دا لە دایک بووبێ وەک عەلی موقبیل دەڵێ یا لە ١٨٠٠ وەک ئەوانی تر دەڵێن» ساڵی ٢٠١٧ د. ھێمن عومەر خۆشناو لە توێژینەوەکەیدا بەناوی «نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا» بە بەڵگە ئەوەی ڕوون کردەوە کە نالی لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ لە ئەستەنبوڵ کۆچی دواییی کردووە. گەلێ بەیتی نالی ھەیە وا دەگەیەنن نالی گەیشتووەتە تەمەنی پیرییەکی ڕاستەقینە و بێھێزبوون، کە دیارە ئەوەش لە ٥٨ ساڵیدا پەیدا نابێ، وەک ئەمانە: * مووی سپی کردم بە شوشتن ئاوی عەینی شۆرە شەت. * بۆ مەمک نالی چ منداڵانە وەی وەی کردووە. * گەرچی مووی وەک شیرە، بەو شیرە شکۆفەی کردووە. * ئەی تازە جوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم. * من پیرم و فانی. ئەوەی کە گوتراوە ئەحمەد پاشای بابان لە ١٨٥٣دا لە پاریس باسی نالی بۆ (خۆدزکۆ)ی شابەندەری [[ڕووسیا]] کردووە وا دەگەیەنێ نالی لەو سەردەمەدا لە شام ژیاوە. چونکە شیعرەکەشی کە پاش تێکچوونی حوکمی بابانییەکان بۆ سالمی ناردووە بۆ سلێمانی، لە شامەوە ناردوویە. لە لایەکی کەشەوە ھەموو ئەوانەی مێژووی ژیانی نالییان خستووەتە سەر کاغەز باسی ئەوەیان کردووە کەوا نالی پاشان چووەتە [[ئەستەمبوڵ]] و لەوێ لەگەڵ ئەحمەد پاشای بابان ماوەیەکی دوورودرێژیان پێکەوە بەسەر بردووە. جا سەرەڕای ئەوە کە لەوانەیە نالی ماوەیەکی زۆریش لە شام مابێتەوە ئەنجا چووبێتە ئەستەمبوڵ، ئەو ماوەی کەمتر لە دوو ساڵەی نێوان یەکتری دیتنی خۆدزکۆ و ئەحمەد پاشا و مردنی نالی لە ئەستەمبوڵ لە ١٨٥٥دا کە دەڵێن لەو ساڵەدا لەوێ مردووە، بەپێی توانای ھاتوچۆی ئەو سەردەمە بە حاڵ بەشی تەنھا ڕۆیشتنێکی لەسەر خۆی ئەو چەرخە ئەکا، چ جێی ئەوەش ماوەیەکی دوورودرێژی لە ئەستەمبوڵ لەگەڵ ئەحمەد پاشا بەسەر بردبێ. نالی لە شیعرێکیدا لە بەرابەری مەرقەدی [[محەممەد|پێغەمبەر ئیسلام]]<nowiki/>دا دەڵێ: ''موددێکە کە ھەم گەردشی دەورانی سوپێھرم''. واتە: دەمێک ئاوارەی نیشتمانم و دەسووڕێمەوە و ئێستا گەیشتوومەتە ئێرە. دەبێ ئەم دەمە چەند ساڵی خایاندبێ و ئەو ماوەیەی لە کوێ بەسەر بردبێ و کوێ گەڕابێ؟ لە شوێنێکی تردا ھاتووە. حاجی مەلا عەبدوڵڵای جەلی زادە باوکی ([[مەلای گەورە]]ی کۆیە) گێڕاوییەتەوە و بێ گومان قسەیشی جێگای متمانەیە، کە وا لە ساڵی ١٢٨٨ی کۆچی. ١٨٧١–١٨٧٢ی زایینیدا نالی لە [[مەککە]] دیوە و کە دیویشییە زۆر پیر بووە. == نالی و میرنشینی بابان == نالی لەگەڵ ھەردوو میری بابانی ھاوکاتی خۆی واتە [[سلێمان پاشا]] و [[ئەحمەد پاشا]]ی کوڕی سلێمان پاشا پەیوەندییەکی زۆر تایبەتی ھەبووە. ئەم پەیوەندییەش لە زۆرێک لە شیعرەکانی نالیدا ڕەنگی داوەتەوە، ئەمانە ھەندێ بەڵگەن لەسەر ئەو پەیوەندییەی نالی شاعیر و میری بابان: {{شیعر}} {{ب|ھودھودی دڵ حەبسی بەلقیسی سەبای دیوە یەقین|خۆی کە دامێن گیری شاھی ئاسەفی سانی دەکات}} {{کۆتاییی شیعر}} [[شاھی ئاسەفی]] یەکەم حەزرەتی [[سولەیمان]] پێغەمبەر بووە کە وەزیرەکەی ناوی ئاسەفی کوڕی بەرخیا بووە و مەبەستی لە شای دووەمی ئاسەفیش، سلێمان پاشای بابانە. {{شیعر}} {{ب|ئەم تاقمە مومتازە کەوا خاسەیی شاھن|ئاشووبی دڵی مەملەکەت و قەلبی سوپاھن}} {{کۆتاییی شیعر}} ئەوانەش ھەمووی بریتییە لە پیاھەڵدان و باسکردنی تاقمە سوپایەک. دەبێت ئەو سوپایە سوپای کێ بووبێت، ئەگەر ھیی سلێمان پاشای بابان یان ئەحمەد پاشای کوڕی نەبووبێت؛ بەتایبەتی، کە پەڕتووکەکانی مێژوو دەڵێن، ئەم ئەحمەد پاشایە سوپایەکی ڕێکوپێکی و تازەبابەتی پێک ھێناوە. وەکوو مامۆستا [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس]] دەڵێت: "نازانم 'نالی' لە کاتی دەستەڵاتی ئەحمەد پاشادا لە سولەیمانی ماوەتەوە و ئەو سوپایەی بە چاوی خۆی بینیوە و باسەکەیان بۆ گێڕاوەتەوە و دووربەدوور پێناسەی کردووە، یاخود مەبەستی سوپای سلێمان پاشای باوکییەتی، ئەوەی لە ١٢٣٤ی کۆچییەوە تا ١٢٥٤ حوکمڕانیی سولەیمانی کردووە؟!" * قەسیدە درێژەکەی، ئەوەی بۆ [[سالم]]ی ھاوڕێی گیانی بە گیانیی خۆی ناردووە و ئەوەش تێکڕا پرسیارە لە وەزعی سولەیمانی پاش نەمانی دەوری [[میرنشینی بابان|بابانەکان]]. * غەزەلەکەی، ئەوەی بەبۆنەی سەفەری حەجی ([[نووری ڕوودباری]])یەوە وتوویەتی کە وەک لە تێکڕای بەیتەکانەوە دەردەکەوێ خاوەنی ڕێبازی [[نەقشبەندی]] و یەکێک بووە لە موریدە ناودارەکانی [[مەولانا خالیدی نەقشبەندی|مەولانا خالید]] (١١٩٧ی. ک-١٧٨٣ی. ز، ١٢٤٢ی. ک-١٨٢٦ی. ز). == بەجێھێشتنی کوردستان == لە دوای بیستوپێنج ساڵی تەمەنی، [[کوردستان]] جێدەھێڵێت و دەچێتە [[حەج]] و دوای تەواوکردنی حەجەکەی ڕووی کردووەتە [[شام]] لە ساڵی [[١٨٥٠]] تا کۆتایی ساڵی ١٨٥٤ نالی لە شام بووە، لەو ماوەیەدا [[میرنشینی بابان]] دەڕووخێت و دەنگوباسی ڕووخانەکەی پێدەگات، ھەست دەکات خۆشییەکەی [[سلێمانی]] نەما، حەبیبە نەما، دۆست و ئەحبابەکانی وەکوو جاران نەمان، سوپاکەی ئەحمەد پاشا تیا چوو، سوپای ڕۆمی جێیانی گرتەوە، ([[سالم]])یش نەک ھەر ھاندەری نابێت کە بگەڕێتەوە سلێمانی بەڵکوو تکای لێدەکات نەشگەڕێتەوە، وەکوو لە قەسیدەکەیدا دەڵێت: {{شیعر}} {{ب|توخوا بڵێن بەو حەزرەتی نالی دەخیلی بم|بەو نەوعە نەکا بەسولەیمانییا گوزەر}} {{کۆتاییی شیعر}} نالی نائومێد بووە و بە ناعیلاجی ڕووی لە [[ئەستەمبوڵ]] کردووە و لەوێ لە لای ئەحمەد پاشای بابان دەبێ لەگەڵ پیاوە کوردەکانی تر ژیانێکی خۆش و ئەدیبانەیان لە دیوەخانی ئەحمەد پاشادا ڕابواردووە و ھەموویان بە مامۆستا بانگیان کردووە. == <span lang="ar" dir="rtl">نالی</span> و مەبەستی شیعری == ئەو مەبەستانەی لە شیعری '''(نالی)'''دا ڕەچاو کراون ئەمانەن::: * مەدح و پیاھەڵدانی حەزرەتی پێغەمبەر. نالی زۆرێک لە شیعرەکانی بۆ حەزرەتی پێغەمبەر نووسیوە و لە دیوانەکەیدا بە باشی باسی لێوە کراوە و دوا ھۆنراوەکانیشی ھەر لەوێ نووسیوە لە تەمەنی پیریدا کە زیارەتێکی حەزرەتی پێغەمبەر دەکات و لە مەدح و سەنای ئەو زاتەیا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=DDiNu0dwR_E |وێبگە=YouTube |سەردێڕ=DDiNu0dwR_E}}</ref> ئەی تازەجەوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم تا ماوە حەیاتم دەستێ بدەرە دەستی شکستەم، کە بەسەر چووم قوربانی وەفاتم تۆ یووسفی نەوحوسنی لەسەر میسری جینانی من پیرم و فانی لەم کولبەییی ئەحزانە نە زیندووم و نە مردووم ھەروا بە تەماتم یان لە شوێنێکی تر دا: ئەی ساکینی ڕیازی مەدینەی منەووەرە لووتفێ بکە، بفەرموو: مەدینەی منە و، وەرە عەرشی بەرین کە دائیرەیە، ڕەوزە مەرکەزە فەرشی زەمین بە عەرسەییی تەیبە موجەوھەرە * سۆفیگەری بەدەر لە لێکۆڵینەوە ڕووکارییەکان، لە تەفسیر و ڕاڤەی شیعرەکانی نالیدا زۆر بە ڕوونی دیارە کە شوێنکەوتەی ڕێبازی تەسەوفە و لە قەسیدەی (ئەلا ئەی نەفسی بومئاسا)دا زۆر بە جوانی دیارە و ئەو موناجاتانەی کە لە حەج و لە خزمەت ڕەوزەی حەزرەتی پێغەمبەر (د.خ) دەیکات ھەڵقوڵاوی ئەو باسوخواسەیە. ھەر وەک چۆن لە دەسپێکی ژیانیدا نالی ھەر گۆش و خوێندکاری ناوەندە خوێندنەکانی تەسەوف بووە و لە خانەقا و تەکیەکاندا خوێندنی کردووە و وانەشی وتووەتەوە. دیارە ئەمە وای کردووە کە نالی بەو جۆرە بە قووڵی و پڕماناوە شیعرەکانی بنووسێت. چونکە زۆر لە زانستەکانی بەلاغە و وشەکاری و مەنتقی تێدا خوێندووە. مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕیس دەستێکی باڵای ھەبووە لە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی شیعرەکانی نالی و مەحوی و مەولەوی … ھتد)، ئەگەر وا نەبوایە ڕەنگە بەشێکی زۆری ئەدەبیاتی کوردی بفەوتایە یان بێئاگا بووینایە لە ناوەڕۆکی شیعرەکان. * دڵداری کە بەشی ھەرە زۆری دیوانەکەیەتی. نموونەیەک <span lang="ar" dir="rtl">لەم</span> لە شیعری دڵداریی "نالی"ی شاعیر: {{شیعر}} {{ب|زوڵفت بە قەدتدا کە پەرێشان و بڵاوە،|ئەمڕۆ لە منی شیفتە ئاڵۆز و بە داوە}} {{ب|ئەم عومرە عەزیزە کە لە بۆت نەقد و دراوە،|سەد حەیف و درێغا کە موسوڵمانی نەماوە!}} {{ب|عومرێکی درێژە بە خەیاڵی سەری زوڵفت|سەودا و پەرێشانم و، سەودایەکی خاوە}} {{ب|ھەرچەندە کە ڕووتم، بەخودا مائیلی ڕووتم|بێبەرگییە عیللەت کە ھەتیو مەیلی ھەتاوە…}} {{ب|مانی نییەتی قووەتی تەسویری برۆی تۆ|ئەم قەوسە بە دەستی موتەنەففیس نەکشاوە}} {{ب|بۆچی نەگریم، سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی!|بۆ مەی نەڕژێ، شیشە لە سەد لاوە شکاوە!}} {{ب|بێفائیدەیە مەنعی من ئێستاکە لە گریان|بۆ عاشقی بێچارە زووەم ئاوە ڕژاوە!}} {{ب|ھەر جۆگە و جێگێکی کەوا سوور و سوێر بێ|جێی جۆششی گریانی منە و خوێنە ڕژاوە}} {{ب|سۆزی دڵمە باعیسی تاو و کوڵی گریان|مەعلوومە کە ئاگر سەبەبی جۆششی ئاوە}} {{ب|نالی وەکوو زوڵفت کە موتیعی بەری پێتە|تێکی مەشکێنە، بە جەفا مەیخەرە لاوە}} {{کۆتاییی شیعر}} * وەسف، بە تایبەتی وەسفی بەھار و دیمەنی سرووشت و وەسفی حوجرە شەقوشڕەکەی و لێھاتوویی و بوردەباریی (کەر)ەکەی! * نزاو پاڕاناوە لە خوا. * بیری وڵات کردنەوە. چامەکەی خۆی و سالم وەک نموونە. * لاواندنەوە و پیاھەڵدانی پاش مردن. * مەدح و پیاھەڵدان. مەدحی سوپای بابان بە نموونە. نالی لە سەرەتای چەرخی نۆزدەھەمدا ژیاوە. لەو سەردەمەدا زمانی باوی ئەدەبی بریتی بووە لە زمانی عەرەبی و فارسی و تورکی، چونکە کوردستان یا سەر بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی یان ئێران بووە و زمانی ڕەسمی یان فارسی یان تورکی بووە، بێجگە لەوەش زمانی عەرەبی زمانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بووە و کوردستانیش تێکڕا یەکێک بووە لە وڵاتە ئیسلامییەکان. سەرەڕای ئەوە کە نالی خۆیشی خوێندەوارێکی ئایینی و مەلایەکی موسڵمان بوو. جا بۆیە، نالی ئەگەرچی زۆری شیعری بە کوردی وتووە، شیعرەکانی وشەی زۆری فارسییان بە دەستکارییەوە یا بێ دەستکاری تیایە. ھەروەھا وشەی زۆری عەرەبی و زاراوەی ئایینی و زاراوەی زانیارییە ئایینییەکانی وەک فقە و ئوسسولی دین و مەنتیق و فەلەکییاتیان تیایە کە بە شێوەی ئیقتیباس و تەلمیح بەکاری ھێناون. ئەو شیعرانەی کە لە (موناجات) و نزا و پاڕانەوەدا وتوونی ھەموویان ئەنجامی ئەو کارە کاریگەرەن کە ئایینی ئیسلام لە ناخی دەروونیدا کردوویەتی. ھەر لە سەرەتای دیوانەکەیەوە ڕوو لە بارەگای خودا ئەکا و دەڵێ: {{شیعر}} {{ب|ئەی جیلوەدەری حوسن و جڵەوکێشی تەماشا|سەر ڕشتەیی دین بێ مەدەدی تۆ نییە حاشا}} {{ب|بەو ڕەحمەتە عامەت کە دەکا سەنگی سییەە زەڕ|لەم قەلبە کە وەک بەردە، ڕەشە، (ڕش شاشا)}} {{کۆتاییی شیعر}} == چامەکەی نالی و سالم == {{وتاری سەرەکی| نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی}} یەکێک لە بەناوبانگترین شیعرەکانی نالی ئەو چامەیەیە کە بۆ [[سالم]]ی ناردووە و ئەویش بە چامەیەک وەڵامی دەداتەوە، ئەو دوو قەسیدەیە بە ناوی «چامەکەی ''نالی و سالم''»ەوە ناوبانگیان دەرکردووە. نالی ئەو قەسیدەیەی وەکوو نامەیەک بۆ سالمی ھاوڕێی ناردووە و باسی دوورەوڵاتیی خۆی لە [[شام]] دەکات و ھەست و تاسەی دووریی نیشتمان و [[شارەزوور، مەھاباد|شارەزوور]] و [[سلێمانی]] کە لە لایەن عوسمانییەکانەوە داگیر کرابوو، دەردەبڕێت. «[[سالم|عەبدولڕەحمان سالم]]»یش لە وەڵامدا شیعرێکی بەرزی بۆ دەنووسێت و ھەردووکیان بە خەیاڵ و بە (با)دا، نامەکانیان دەنێرن. نالی بەم شێویە چامەکەی دەست پێ دەکات: {{شیعر}} {{ب|قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور|وەی پەیکی شارەزا بە ھەموو شاری شارەزوور}} {{ب|ئەی لووتفەکەت خەفییو ھەوا خواە و ھەمدەمە!|وەی سروەکەت بەشارەتی سەر گۆشەیی حوزور!}} {{کۆتاییی شیعر}} [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەریس]] بەم شێوەیە ئەو دوو بەیتە شیعرەی شی کردووەتەوە و دەڵێ: "نالی لە ڕێگای (با)ی تیژڕەوەوە نامەکەی دەنێرێت و پێی دەڵێت:”خوا بمکا بە قوربانی تۆزی ئەو ڕێگایەی تۆ بەسەریا دەڕۆی، تۆ شارەزای ھەموو کون و کەلەبەرێکی شاری شارەزووری و ڕێت لێ ون نابێ، بڕۆ ئەم نامەیەم بۆ بگەیەنە و ھەواڵم بۆ بپرسە و بزانە…”. نالی بەو شێوەیە تاسەی دووری خۆی و دوورە وڵاتی دەکاتە ھەوێنی ئەو شیعرە بەرزە کە «ھەڵقوڵاوی ئاخ و دەنگدانەوەی ژانی دەروونی خۆیەتی». == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} # [[دیوانی نالی]]، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦] # [https://web.archive.org/web/20180808034057/http://regamedia.com/ ماڵپەڕی ڕێگا - ئەدەبیاتی نالی - نووسینی ڕەنج ھەژار] # [http://honrawa.org// ماڵپەڕی ھۆنراوە - بابەت: لێکۆڵینەوە لە شیعری نالی ئامادەکردنی ڕەنج ھەژار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207191214/http://honrawa.org/ |date= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}} # [[دیوانی نالی]] چاپی دووەم / [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەریس]] و فاتح عبدالکریم چاپخانەی کوردستان # مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی [[عەلائەدین سەججادی]]، چاپخانەی مەعارفی بەغداد، ١٩٥١ # نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرنیتە، ڕێبوار سیوەیلی، ٢٠١٩، ھەولێر # نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا، ھێمن عومەر خۆشناو، ٢٠١٧، دەستنووسخانەی زانکۆی سۆران == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس | ٨}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|وێژەی کوردی|وێژە|شیعر|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{شیعری کلاسیکی کوردی}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:مردووانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٧٧]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:زانا کوردەکان]] [[پۆل:زانایانی کورد]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٨]] [[پۆل:مردووانی ١٨٥٥]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کورد]] [[پۆل:ماتماتیکزانانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:مردووانی ١٨٥٦]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:موسڵمانانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] ik6c29xt1um6bchgzrf63lpzfza2b6i 1593866 1593706 2026-06-24T20:04:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593866 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = نالی{{ھن}}Nalî | وێنە =Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG | قەبارەی وێنە = 220px | لێدوان = | سەردێڕ = پەیکەری نالی لە باخی گشتیی شاری [[سلێمانی]] | نازناو =نالی | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون =١٨٠٠ز | شوێنی لەدایکبوون = گوندی [[خاک و خۆڵ (ڕوونکردنەوە)|خاک و خۆڵ]]، [[شارەزوور|دەشتی شارەزوور]] | ڕێکەوتی مردن = ٢٣ی ١١ی ١٨٧٧ز | شوێنی مردن = [[ئەستەمبوڵ]]، [[تورکیا]] | شوێنی گۆڕ = [[ئەستەمبوڵ]]، گۆڕستانی قەرەجە ئەحمەد [[تورکیا]] | پیشە = شاعیر و زمانناس | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]{{ھن}}[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]{{ھن}}[[زمانی تورکی|تورکی]]{{ھن}}[[زمانی فارسی|فارسی]] | نەتەوە = [[کورد]] | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = | قوتابخانە = | ساڵانی چالاکی = | بوار = [[شیعر]]، [[وەرگێڕان]]، [[بیرکاری]] | بابەت = | بزووتنەوە = | کارە دیارەکان = [[دیوانی نالی]] | ھاوسەر = زەینەب خان | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | کاریگەر بووە بە = | کاریگەر بووە لەسەر = | خەڵاتەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = | پیشاندانی دەروازە = }} '''مەلا خدر ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلی''' ناسراو بە '''نالی''' (١٨٠٠ – ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧) بەردی بناغە و دامەزرێنەری خوێندنگەی شیعریی بابان و لە یەکەمین و بەناوبانگترین [[شاعیر]]انی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە. لە گوندی [[خاک و خۆڵ (ڕوونکردنەوە)|خاک و خۆڵ]]، لە [[شارەزوور|دەشتی شارەزوور]] ھاتووەتە دنیاوە. ھەر لە تەمەنی منداڵی نراوەتە بەر خوێندن لە [[حوجرە]]. لە سەرەتاوە وردەپەرتووکی [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[قورئان]]ی خوێندووە، دواتر زانستەکانی تری [[قورئان]] و فەرموودە و [[وشەناسی|سەرف و نەحو]] و کەلام، بەلاغە و فەلەک و فیقھ و سیرەی خوێندووە. تا خوێندنی ئەمانەی تەواو کردووە و دواتر مۆڵەتی عیلمیی وەرگرتوو، لە چەندەھا شوێن وەک [[سنە]] و [[مەھاباد]] و [[ھەڵەبجە]] و [[سلێمانی]] و لای چەندەھا مامۆستای باشی ئەو سەردەمەی خۆی خوێندوویەتی. دوای تەواوبوونی خوێندنەکەی، ''نالی'' [[مەلا]]یەکی باش و ڕۆشنبیرێکی گەورەی لێ دەردەچێت، بێجگە لە زمانی دایکی کە کوردی بووە [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبییشی]] بە باشی زانیوە، تەنانەت شیعریشی پێ نووسیون. == ژیان == مشتومڕێکی زۆر ھەیە لەسەر لەدایکبوون و کۆچکردنی نالی لەنێو میژوونووسان و ڕۆشنبیرانی [[کورد]]دا، ئەگەرچی لە لایەن مێژوونووسانەوە چەند ڕایەکی جیاواز خراونەتە ڕوو بەڵام ھیچیان دان بە ڕاستیی لەدایکبوون و کۆچکردنی نالیدا نانێن بە بەڵگەوە، ھەر بۆیە تا ئێستاشی لەسەر بێت نەتوانراوە ڕۆژی لەدایکبوون و کۆچکردنی بە بەڵگەوە دەقیق دیاری بکرێت؛ زۆر قسەیش هەیە کە ئەڵێن نالی هیچکات لە ژیانیدا نەخۆش نەکەوتووە. ئەمانەی خوارەوە چەند نموونەیەکن لەو ڕاوسەرنجانەی نووسەرانی کورد ھەیانە لەسەر لەدایکبوون و کۆچی نالی: * [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] دەڵێت: «''نالی'' لە ساڵانی١٨٠٠–١٨٥٦ زایینیدا ژیاوە». و [[مارف خەزنەدار]] و [[کەمال فوئاد]]یش ھەر ھەمان مێژوویان دیاری کردووە. بەڵام لە نوێترین توێژینەوەی هێمن عومەر خۆشناودا ساڵەكە ڕاست كرایەوە، كە دەکاتە ٢٣ی ١١ی ١٨٧٧ز. ئەمەش بە گوێرەی بەڵگەنامەی عوسمانی. * [[عەلائەدین سەججادی]] دەڵێت: «لە ١٧٩٧ی زایینیدا ھاتووەتە دنیاوە و لە ١٨٥٥دا کۆچی دواییی کردووە». ئەگەر بەپێی زۆرینەی لێکۆڵەڕەوان کار بکەین بێجگە لە [[عەلائەدین سەججادی]] دەتوانرێت بوترێت نالی ٥٦ ساڵ ژیاوە، ھەر وەک زۆربەی لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەم ڕایە کۆکن. تەنھا بەپێی بۆچوونەکەی عەلائەدین سەججادی نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە. ئەم جیاوازییەش وەکوو سەرنجی بۆ دراوە قسەی مامۆستا عەلائەدین سەججادی لەلایەک و دکتۆر [[مارف خەزنەدار]] و دکتۆر کەمال فوئاد لە لایەکی ترەوە دەربارەی تەمەنی و ساڵی لەدایکبوونی نالی ئەو بەراوردکردنەی [[زمانی کوردی|کوردی]] و [[مەریوانی]] و بەدوای ئەوانیشدا مامۆستا [[عەلی موقبیلھ]]، ئەوەی لە پێشەکی دیوانەکەیاندا ساڵی ١٢١٥ی کۆچییان لەگەڵ ساڵی ١٧٩٧ی زایینیدا بەراورد کردووە. جا ئەگەر وەھا بێت، ئەوا وەک کوردی و مەریوانی و موقبیل و سەجادی ئەفەرموون نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە؛ بەڵام لە [[ڕۆژنامە]]کانی ڕۆژھەڵاتناسی ئەرمەنیی «وسف ئەبگارەڤێچ ئۆربێلی»دا ساڵی ١٢١٥ی کۆچی لەگەڵ ساڵی ١٨٠٠–١٨٠١ی زایینی بەرامبەر کراوە. بەپێی ئەمە وەک دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەماڵ فوئاد لەسەری ڕۆیشتوون، ساڵی لەدایکبوونی نالی دەکاتە ١٨٠٠ی زایینی و تەمەنیشی دەبێتە ٥٦ ساڵ. لەوانەی باس کران ھیچیان ناتوانرێت وەک سەرچاوەیەکی ڕاستەقینە و باوەڕپێکراو ساڵی لەدایکبوون و کۆچی نالی دیاری بکەن؛ بەڵام ھەندێ شت ھەیە دەبنە ھۆکاری ڕوونکردنەوەی سەردەمی نالی و نزیکبوونەوە لە زانینی ساڵی لەدایکبوون و مردنی. لە دیوانەکەی نالیدا ھاتووە کە تێیدا مامۆستا مەلا عەبدول کەریمی مودەڕڕیس دەڵێت «مەسەلەی دیاریکردنی ساڵی لەدایکبوون و مردنی کەسێک، شتێک نییە بنیادەم بتوانێ بە ئیجتیھاد بڕیاری بدا و بە بەڵگە و نیشانەی مێژووی لەوە زیاترمان پی نەکرا کە تێکڕا ھەندێ لەو ساڵانە دیاری بکەین کە نالییان تیا ژیاوە؛ بەڵام بەڵگەی تریش بە دەستەوە ھەیە پێمان دەسەلمێنێ کەوا نالی نە لە ساڵی ١٨٥٥ و نە لە ساڵی ١٨٥٦ مردووە و نە تەمەنیشی ٥٦ یا ٥٨ ساڵ بووە، جا خواە ئیتر لە ١٧٩٧دا لە دایک بووبێ وەک عەلی موقبیل دەڵێ یا لە ١٨٠٠ وەک ئەوانی تر دەڵێن» ساڵی ٢٠١٧ د. ھێمن عومەر خۆشناو لە توێژینەوەکەیدا بەناوی «نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا» بە بەڵگە ئەوەی ڕوون کردەوە کە نالی لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ لە ئەستەنبوڵ کۆچی دواییی کردووە. گەلێ بەیتی نالی ھەیە وا دەگەیەنن نالی گەیشتووەتە تەمەنی پیرییەکی ڕاستەقینە و بێھێزبوون، کە دیارە ئەوەش لە ٥٨ ساڵیدا پەیدا نابێ، وەک ئەمانە: * مووی سپی کردم بە شوشتن ئاوی عەینی شۆرە شەت. * بۆ مەمک نالی چ منداڵانە وەی وەی کردووە. * گەرچی مووی وەک شیرە، بەو شیرە شکۆفەی کردووە. * ئەی تازە جوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم. * من پیرم و فانی. ئەوەی کە گوتراوە ئەحمەد پاشای بابان لە ١٨٥٣دا لە پاریس باسی نالی بۆ (خۆدزکۆ)ی شابەندەری [[ڕووسیا]] کردووە وا دەگەیەنێ نالی لەو سەردەمەدا لە شام ژیاوە. چونکە شیعرەکەشی کە پاش تێکچوونی حوکمی بابانییەکان بۆ سالمی ناردووە بۆ سلێمانی، لە شامەوە ناردوویە. لە لایەکی کەشەوە ھەموو ئەوانەی مێژووی ژیانی نالییان خستووەتە سەر کاغەز باسی ئەوەیان کردووە کەوا نالی پاشان چووەتە [[ئەستەمبوڵ]] و لەوێ لەگەڵ ئەحمەد پاشای بابان ماوەیەکی دوورودرێژیان پێکەوە بەسەر بردووە. جا سەرەڕای ئەوە کە لەوانەیە نالی ماوەیەکی زۆریش لە شام مابێتەوە ئەنجا چووبێتە ئەستەمبوڵ، ئەو ماوەی کەمتر لە دوو ساڵەی نێوان یەکتری دیتنی خۆدزکۆ و ئەحمەد پاشا و مردنی نالی لە ئەستەمبوڵ لە ١٨٥٥دا کە دەڵێن لەو ساڵەدا لەوێ مردووە، بەپێی توانای ھاتوچۆی ئەو سەردەمە بە حاڵ بەشی تەنھا ڕۆیشتنێکی لەسەر خۆی ئەو چەرخە ئەکا، چ جێی ئەوەش ماوەیەکی دوورودرێژی لە ئەستەمبوڵ لەگەڵ ئەحمەد پاشا بەسەر بردبێ. نالی لە شیعرێکیدا لە بەرابەری مەرقەدی [[محەممەد|پێغەمبەر ئیسلام]]<nowiki/>دا دەڵێ: ''موددێکە کە ھەم گەردشی دەورانی سوپێھرم''. واتە: دەمێک ئاوارەی نیشتمانم و دەسووڕێمەوە و ئێستا گەیشتوومەتە ئێرە. دەبێ ئەم دەمە چەند ساڵی خایاندبێ و ئەو ماوەیەی لە کوێ بەسەر بردبێ و کوێ گەڕابێ؟ لە شوێنێکی تردا ھاتووە. حاجی مەلا عەبدوڵڵای جەلی زادە باوکی ([[مەلای گەورە]]ی کۆیە) گێڕاوییەتەوە و بێ گومان قسەیشی جێگای متمانەیە، کە وا لە ساڵی ١٢٨٨ی کۆچی. ١٨٧١–١٨٧٢ی زایینیدا نالی لە [[مەککە]] دیوە و کە دیویشییە زۆر پیر بووە. == نالی و میرنشینی بابان == نالی لەگەڵ ھەردوو میری بابانی ھاوکاتی خۆی واتە [[سلێمان پاشا]] و [[ئەحمەد پاشا]]ی کوڕی سلێمان پاشا پەیوەندییەکی زۆر تایبەتی ھەبووە. ئەم پەیوەندییەش لە زۆرێک لە شیعرەکانی نالیدا ڕەنگی داوەتەوە، ئەمانە ھەندێ بەڵگەن لەسەر ئەو پەیوەندییەی نالی شاعیر و میری بابان: {{شیعر}} {{ب|ھودھودی دڵ حەبسی بەلقیسی سەبای دیوە یەقین|خۆی کە دامێن گیری شاھی ئاسەفی سانی دەکات}} {{کۆتاییی شیعر}} [[شاھی ئاسەفی]] یەکەم حەزرەتی [[سولەیمان]] پێغەمبەر بووە کە وەزیرەکەی ناوی ئاسەفی کوڕی بەرخیا بووە و مەبەستی لە شای دووەمی ئاسەفیش، سلێمان پاشای بابانە. {{شیعر}} {{ب|ئەم تاقمە مومتازە کەوا خاسەیی شاھن|ئاشووبی دڵی مەملەکەت و قەلبی سوپاھن}} {{کۆتاییی شیعر}} ئەوانەش ھەمووی بریتییە لە پیاھەڵدان و باسکردنی تاقمە سوپایەک. دەبێت ئەو سوپایە سوپای کێ بووبێت، ئەگەر ھیی سلێمان پاشای بابان یان ئەحمەد پاشای کوڕی نەبووبێت؛ بەتایبەتی، کە پەڕتووکەکانی مێژوو دەڵێن، ئەم ئەحمەد پاشایە سوپایەکی ڕێکوپێکی و تازەبابەتی پێک ھێناوە. وەکوو مامۆستا [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس]] دەڵێت: "نازانم 'نالی' لە کاتی دەستەڵاتی ئەحمەد پاشادا لە سولەیمانی ماوەتەوە و ئەو سوپایەی بە چاوی خۆی بینیوە و باسەکەیان بۆ گێڕاوەتەوە و دووربەدوور پێناسەی کردووە، یاخود مەبەستی سوپای سلێمان پاشای باوکییەتی، ئەوەی لە ١٢٣٤ی کۆچییەوە تا ١٢٥٤ حوکمڕانیی سولەیمانی کردووە؟!" * قەسیدە درێژەکەی، ئەوەی بۆ [[سالم]]ی ھاوڕێی گیانی بە گیانیی خۆی ناردووە و ئەوەش تێکڕا پرسیارە لە وەزعی سولەیمانی پاش نەمانی دەوری [[میرنشینی بابان|بابانەکان]]. * غەزەلەکەی، ئەوەی بەبۆنەی سەفەری حەجی ([[نووری ڕوودباری]])یەوە وتوویەتی کە وەک لە تێکڕای بەیتەکانەوە دەردەکەوێ خاوەنی ڕێبازی [[نەقشبەندی]] و یەکێک بووە لە موریدە ناودارەکانی [[مەولانا خالیدی نەقشبەندی|مەولانا خالید]] (١١٩٧ی. ک-١٧٨٣ی. ز، ١٢٤٢ی. ک-١٨٢٦ی. ز). == بەجێھێشتنی کوردستان == لە دوای بیستوپێنج ساڵی تەمەنی، [[کوردستان]] جێدەھێڵێت و دەچێتە [[حەج]] و دوای تەواوکردنی حەجەکەی ڕووی کردووەتە [[شام]] لە ساڵی [[١٨٥٠]] تا کۆتایی ساڵی ١٨٥٤ نالی لە شام بووە، لەو ماوەیەدا [[میرنشینی بابان]] دەڕووخێت و دەنگوباسی ڕووخانەکەی پێدەگات، ھەست دەکات خۆشییەکەی [[سلێمانی]] نەما، حەبیبە نەما، دۆست و ئەحبابەکانی وەکوو جاران نەمان، سوپاکەی ئەحمەد پاشا تیا چوو، سوپای ڕۆمی جێیانی گرتەوە، ([[سالم]])یش نەک ھەر ھاندەری نابێت کە بگەڕێتەوە سلێمانی بەڵکوو تکای لێدەکات نەشگەڕێتەوە، وەکوو لە قەسیدەکەیدا دەڵێت: {{شیعر}} {{ب|توخوا بڵێن بەو حەزرەتی نالی دەخیلی بم|بەو نەوعە نەکا بەسولەیمانییا گوزەر}} {{کۆتاییی شیعر}} نالی نائومێد بووە و بە ناعیلاجی ڕووی لە [[ئەستەمبوڵ]] کردووە و لەوێ لە لای ئەحمەد پاشای بابان دەبێ لەگەڵ پیاوە کوردەکانی تر ژیانێکی خۆش و ئەدیبانەیان لە دیوەخانی ئەحمەد پاشادا ڕابواردووە و ھەموویان بە مامۆستا بانگیان کردووە. == <span lang="ar" dir="rtl">نالی</span> و مەبەستی شیعری == ئەو مەبەستانەی لە شیعری '''(نالی)'''دا ڕەچاو کراون ئەمانەن::: * مەدح و پیاھەڵدانی حەزرەتی پێغەمبەر. نالی زۆرێک لە شیعرەکانی بۆ حەزرەتی پێغەمبەر نووسیوە و لە دیوانەکەیدا بە باشی باسی لێوە کراوە و دوا ھۆنراوەکانیشی ھەر لەوێ نووسیوە لە تەمەنی پیریدا کە زیارەتێکی حەزرەتی پێغەمبەر دەکات و لە مەدح و سەنای ئەو زاتەیا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=DDiNu0dwR_E |وێبگە=YouTube |سەردێڕ=DDiNu0dwR_E}}</ref> ئەی تازەجەوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم تا ماوە حەیاتم دەستێ بدەرە دەستی شکستەم، کە بەسەر چووم قوربانی وەفاتم تۆ یووسفی نەوحوسنی لەسەر میسری جینانی من پیرم و فانی لەم کولبەییی ئەحزانە نە زیندووم و نە مردووم ھەروا بە تەماتم یان لە شوێنێکی تر دا: ئەی ساکینی ڕیازی مەدینەی منەووەرە لووتفێ بکە، بفەرموو: مەدینەی منە و، وەرە عەرشی بەرین کە دائیرەیە، ڕەوزە مەرکەزە فەرشی زەمین بە عەرسەییی تەیبە موجەوھەرە * سۆفیگەری بەدەر لە لێکۆڵینەوە ڕووکارییەکان، لە تەفسیر و ڕاڤەی شیعرەکانی نالیدا زۆر بە ڕوونی دیارە کە شوێنکەوتەی ڕێبازی تەسەوفە و لە قەسیدەی (ئەلا ئەی نەفسی بومئاسا)دا زۆر بە جوانی دیارە و ئەو موناجاتانەی کە لە حەج و لە خزمەت ڕەوزەی حەزرەتی پێغەمبەر (د.خ) دەیکات ھەڵقوڵاوی ئەو باسوخواسەیە. ھەر وەک چۆن لە دەسپێکی ژیانیدا نالی ھەر گۆش و خوێندکاری ناوەندە خوێندنەکانی تەسەوف بووە و لە خانەقا و تەکیەکاندا خوێندنی کردووە و وانەشی وتووەتەوە. دیارە ئەمە وای کردووە کە نالی بەو جۆرە بە قووڵی و پڕماناوە شیعرەکانی بنووسێت. چونکە زۆر لە زانستەکانی بەلاغە و وشەکاری و مەنتقی تێدا خوێندووە. مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕیس دەستێکی باڵای ھەبووە لە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی شیعرەکانی نالی و مەحوی و مەولەوی … ھتد)، ئەگەر وا نەبوایە ڕەنگە بەشێکی زۆری ئەدەبیاتی کوردی بفەوتایە یان بێئاگا بووینایە لە ناوەڕۆکی شیعرەکان. * دڵداری کە بەشی ھەرە زۆری دیوانەکەیەتی. نموونەیەک <span lang="ar" dir="rtl">لەم</span> لە شیعری دڵداریی "نالی"ی شاعیر: {{شیعر}} {{ب|زوڵفت بە قەدتدا کە پەرێشان و بڵاوە،|ئەمڕۆ لە منی شیفتە ئاڵۆز و بە داوە}} {{ب|ئەم عومرە عەزیزە کە لە بۆت نەقد و دراوە،|سەد حەیف و درێغا کە موسوڵمانی نەماوە!}} {{ب|عومرێکی درێژە بە خەیاڵی سەری زوڵفت|سەودا و پەرێشانم و، سەودایەکی خاوە}} {{ب|ھەرچەندە کە ڕووتم، بەخودا مائیلی ڕووتم|بێبەرگییە عیللەت کە ھەتیو مەیلی ھەتاوە…}} {{ب|مانی نییەتی قووەتی تەسویری برۆی تۆ|ئەم قەوسە بە دەستی موتەنەففیس نەکشاوە}} {{ب|بۆچی نەگریم، سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی!|بۆ مەی نەڕژێ، شیشە لە سەد لاوە شکاوە!}} {{ب|بێفائیدەیە مەنعی من ئێستاکە لە گریان|بۆ عاشقی بێچارە زووەم ئاوە ڕژاوە!}} {{ب|ھەر جۆگە و جێگێکی کەوا سوور و سوێر بێ|جێی جۆششی گریانی منە و خوێنە ڕژاوە}} {{ب|سۆزی دڵمە باعیسی تاو و کوڵی گریان|مەعلوومە کە ئاگر سەبەبی جۆششی ئاوە}} {{ب|نالی وەکوو زوڵفت کە موتیعی بەری پێتە|تێکی مەشکێنە، بە جەفا مەیخەرە لاوە}} {{کۆتاییی شیعر}} * وەسف، بە تایبەتی وەسفی بەھار و دیمەنی سرووشت و وەسفی حوجرە شەقوشڕەکەی و لێھاتوویی و بوردەباریی (کەر)ەکەی! * نزاو پاڕاناوە لە خوا. * بیری وڵات کردنەوە. چامەکەی خۆی و سالم وەک نموونە. * لاواندنەوە و پیاھەڵدانی پاش مردن. * مەدح و پیاھەڵدان. مەدحی سوپای بابان بە نموونە. نالی لە سەرەتای چەرخی نۆزدەھەمدا ژیاوە. لەو سەردەمەدا زمانی باوی ئەدەبی بریتی بووە لە زمانی عەرەبی و فارسی و تورکی، چونکە کوردستان یا سەر بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی یان ئێران بووە و زمانی ڕەسمی یان فارسی یان تورکی بووە، بێجگە لەوەش زمانی عەرەبی زمانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بووە و کوردستانیش تێکڕا یەکێک بووە لە وڵاتە ئیسلامییەکان. سەرەڕای ئەوە کە نالی خۆیشی خوێندەوارێکی ئایینی و مەلایەکی موسڵمان بوو. جا بۆیە، نالی ئەگەرچی زۆری شیعری بە کوردی وتووە، شیعرەکانی وشەی زۆری فارسییان بە دەستکارییەوە یا بێ دەستکاری تیایە. ھەروەھا وشەی زۆری عەرەبی و زاراوەی ئایینی و زاراوەی زانیارییە ئایینییەکانی وەک فقە و ئوسسولی دین و مەنتیق و فەلەکییاتیان تیایە کە بە شێوەی ئیقتیباس و تەلمیح بەکاری ھێناون. ئەو شیعرانەی کە لە (موناجات) و نزا و پاڕانەوەدا وتوونی ھەموویان ئەنجامی ئەو کارە کاریگەرەن کە ئایینی ئیسلام لە ناخی دەروونیدا کردوویەتی. ھەر لە سەرەتای دیوانەکەیەوە ڕوو لە بارەگای خودا ئەکا و دەڵێ: {{شیعر}} {{ب|ئەی جیلوەدەری حوسن و جڵەوکێشی تەماشا|سەر ڕشتەیی دین بێ مەدەدی تۆ نییە حاشا}} {{ب|بەو ڕەحمەتە عامەت کە دەکا سەنگی سییەە زەڕ|لەم قەلبە کە وەک بەردە، ڕەشە، (ڕش شاشا)}} {{کۆتاییی شیعر}} == چامەکەی نالی و سالم == {{وتاری سەرەکی| نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی}} یەکێک لە بەناوبانگترین شیعرەکانی نالی ئەو چامەیەیە کە بۆ [[سالم]]ی ناردووە و ئەویش بە چامەیەک وەڵامی دەداتەوە، ئەو دوو قەسیدەیە بە ناوی «چامەکەی ''نالی و سالم''»ەوە ناوبانگیان دەرکردووە. نالی ئەو قەسیدەیەی وەکوو نامەیەک بۆ سالمی ھاوڕێی ناردووە و باسی دوورەوڵاتیی خۆی لە [[شام]] دەکات و ھەست و تاسەی دووریی نیشتمان و [[شارەزوور، مەھاباد|شارەزوور]] و [[سلێمانی]] کە لە لایەن عوسمانییەکانەوە داگیر کرابوو، دەردەبڕێت. «[[سالم|عەبدولڕەحمان سالم]]»یش لە وەڵامدا شیعرێکی بەرزی بۆ دەنووسێت و ھەردووکیان بە خەیاڵ و بە (با)دا، نامەکانیان دەنێرن. نالی بەم شێویە چامەکەی دەست پێ دەکات: {{شیعر}} {{ب|قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور|وەی پەیکی شارەزا بە ھەموو شاری شارەزوور}} {{ب|ئەی لووتفەکەت خەفییو ھەوا خواە و ھەمدەمە!|وەی سروەکەت بەشارەتی سەر گۆشەیی حوزور!}} {{کۆتاییی شیعر}} [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەریس]] بەم شێوەیە ئەو دوو بەیتە شیعرەی شی کردووەتەوە و دەڵێ: "نالی لە ڕێگای (با)ی تیژڕەوەوە نامەکەی دەنێرێت و پێی دەڵێت:”خوا بمکا بە قوربانی تۆزی ئەو ڕێگایەی تۆ بەسەریا دەڕۆی، تۆ شارەزای ھەموو کون و کەلەبەرێکی شاری شارەزووری و ڕێت لێ ون نابێ، بڕۆ ئەم نامەیەم بۆ بگەیەنە و ھەواڵم بۆ بپرسە و بزانە…”. نالی بەو شێوەیە تاسەی دووری خۆی و دوورە وڵاتی دەکاتە ھەوێنی ئەو شیعرە بەرزە کە «ھەڵقوڵاوی ئاخ و دەنگدانەوەی ژانی دەروونی خۆیەتی». == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} # [[دیوانی نالی]]، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦] # [https://web.archive.org/web/20180808034057/http://regamedia.com/ ماڵپەڕی ڕێگا - ئەدەبیاتی نالی - نووسینی ڕەنج ھەژار] # [http://honrawa.org// ماڵپەڕی ھۆنراوە - بابەت: لێکۆڵینەوە لە شیعری نالی ئامادەکردنی ڕەنج ھەژار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207191214/http://honrawa.org/ |date= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}} # [[دیوانی نالی]] چاپی دووەم / [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس|مەلا عەبدولکەریمی مودەریس]] و فاتح عبدالکریم چاپخانەی کوردستان # مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی [[عەلائەدین سەججادی]]، چاپخانەی مەعارفی بەغداد، ١٩٥١ # نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرنیتە، ڕێبوار سیوەیلی، ٢٠١٩، ھەولێر # نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا، ھێمن عومەر خۆشناو، ٢٠١٧، دەستنووسخانەی زانکۆی سۆران == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس | ٨}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|وێژەی کوردی|وێژە|شیعر|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{شیعری کلاسیکی کوردی}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:مردووانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٧٧]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:زانا کوردەکان]] [[پۆل:زانایانی کورد]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٨]] [[پۆل:مردووانی ١٨٥٥]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کورد]] [[پۆل:ماتماتیکزانانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:مردووانی ١٨٥٦]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:موسڵمانانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] fuz4vm2vcsobidbv3um8n1a8ojhns50 0 261 1594055 1589726 2026-06-25T05:22:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594055 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو= حەسەن زیرەک{{ھن}}Hesen Zîrek |ناوی_کاتی_لەدایکبوون=حەسەن عەبدوڵڵا ڕەحمان<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=س.|یەکەم=ئەنوەر|سەردێڕ=یادی ١٠٠ ساڵەی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://bokan.de/|پەڕەکان=٥-٤٨}}</ref> |وێنە=Zirak.jpg |ڕێکەوتی لەدایکبوون= {{Birth date|١٩٢١|١١|٢٩}} |شوێنی لەدایکبوون= گەڕەکی [[قەڵای سەردار]]، [[بۆکان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] |ڕێکەوتی مەرگ= {{Death date and age|١٩٧٢|٦|٢٦|١٩٢١|١١|٢٩}} |شوێنی مەرگ= بۆکان، ڕۆژھەڵاتی کوردستان |ھۆکاری مردن= ژەھراوی کردن، شێرپەنجەی جەرگ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئیمپراتۆری گۆرانی و میوزیکی کوردی|ناونیشان=https://knwe.org/KU/Details/2054|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=knwe.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110230442/https://knwe.org/KU/Details/2054|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2012020516145264157|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110234949/https://www.kurdipedia.org/?q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەسەن زیرەک: لە نێوان مردنی ئاسایی و تیرۆرکردندا |ناونیشان=https://politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8730&cor=5&related=2 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=politicmedia.net |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110224938/https://politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8730&cor=5&related=2 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |شوێنی گۆڕ= [[ناڵەشکێنە]]، بۆکان |پۆتانەکانی گۆڕ= {{Coord|36.5005291|46.2082101|display=inline,title}} |نەتەوە= [[کورد]] |ڕادەی خوێندەواری= [[خوێندەواری|نەخوێندەوار]] |پیشە= [[ھونەرمەند]]، [[گۆرانیبێژ]]، [[وێنەکێش]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەرگرییەک لە ھونەرمەند حەسەن زیرەک |ناونیشان=https://hawlati.co/page_detail?smart-id=19882 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=hawlati.co |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231210203759/https://hawlati.co/page_detail?smart-id=19882 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مەقام]]بێژ، [[شاعیر]]، [[مۆسیقاژەن]] ([[دەف]]ژەن، [[تار (ئامێر)|تارژەن]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ع. |یەکەم=ھێڤی |دوایین٢=پ. |یەکەم٢=سوزانا |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=لێکدانەوەیەکی نوێی میوزیک بۆ شیعرەکانی ئەحمەدی خانی |ناونیشان=https://www.goethe.de/ins/iq/ku/m/kult/kei/25159613.html |journal=work |بەرگ=١|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115942/https://www.goethe.de/ins/iq/ku/m/kult/kei/25159613.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و [[عوود]]ژەن) |ساڵانی چالاکی= ١٩٥٣–١٩٧٢ |ئایین= [[ئیسلام]] (بڕوانە ''[[حەسەن زیرەک#ئایین|ئایینی حەسەن زیرەک]]'') |ھاوسەر= '''ھاوسەرگیرییە فەرمییەکان:'''{{ھن}}میدیا زەندی، ڕابیعە سەرئەنجام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وتووێژێکی بڵاونەکراوە لەگەڵ میدیا زەندی ھاوسەری مامۆستا حەسەن زیرەک |ناونیشان=http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=3846 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=haje.ir |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110224940/http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=3846 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=ھاوسەری ھونەرمەند حەسەن زیرەک کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/2023/06/79 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistanmedia |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110224939/https://kurdistanmedia.com/so/news/2023/06/79 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}'''ئەوانەی تر:'''{{ھن}}نزیکەی ٣٠ ھاوسەری تر<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نەشقی|یەکەم=ڕەحمان|ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی|دوایین٢=مەلاقەرە|یەکەم٢=جەمیل|ساڵ=٢٠١٨-٠٦-٠١|پەڕەکان=٢٣٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |شارۆمەندێتی= [[پەڕگە:State flag of Iran (1964–1980).svg|20px|alt=Flag]] [[ئێرانی پەھلەوی|ئێران]] |شێواز= [[فۆلکلۆر]]، [[ئیرۆتیزم]] |ناوبانگ= [[مۆسیقای کوردی]]، [[مۆسیقای فۆڵک|فۆڵک]]، [[مۆسیقای کلاسیک|کلاسیک]] |باوک=عەبدوڵڵا |دایک=ئامینە |مناڵەکان= مەھتاب (ئارەزوو)، مەھناز (ساکار)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2103|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.khaktv.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231110224938/https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2103|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |خزمەکان=محەممەدئەمین{{تێبینی|لای خەڵک ناسراوە بە مینە}} (برای گەورە){{ھن}}حوسێن (برای بچووک)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=کەسێکی نزیکی حەسەن زیرەک کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/1696|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=nrttv.com}}</ref>{{ھن}}سارا (خوشک) |ئۆفیس=[[ڕادیۆی کوردیی بەغدا|ڕادیۆی بەغدا]]{{ھن}}[[ڕادیۆی کوردیی تاران|ڕادیۆی تاران]]{{ھن}}[[ڕادیۆی کوردیی کرماشان|ڕادیۆی کرماشان]]{{ھن}}[[ڕادیۆی تەورێز]]{{ھن}}[[ڕادیۆی سنە]]|ناوەکانی تر=بولبولی کوردستان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=بولبولی کوردستان بوو بە ١٠٠ ساڵ|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/news/فەرھەنگی_ھونەری_وەرزشی-i402978|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=SAHAR KURDISH (Sorani)}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdish.sahartv.ir/news/%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C_%DA%BE%D9%88%D9%86%DB%95%D8%B1%DB%8C_%D9%88%DB%95%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-i402978 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> }} '''حەسەن زیرەک''' (٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ لە [[بۆکان]] – ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٧٢ لە بۆکان)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=An Introduction to Kurdish Folk Music|ناونیشان=https://folkworks.org/article/an-introduction-to-kurdish-folk-music/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=FolkWorks|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731141538/https://folkworks.org/article/an-introduction-to-kurdish-folk-music/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھونەرمەند و گۆرانیبێژێکی [[کورد]] بوو، کە بە یەکێک لە بەناوبانگترین ھونەرمەندانی کورد لە تەواوی [[کوردستان]]دا دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=(تصاویر) بیوگرافی و عکس های حسن زیرک؛ از خوانندگی و شهرت تا مرگ|ناونیشان=https://faradeed.ir/بخش-چهره-ها-45/196126-تصاویر-بیوگرافی-عکس-های-حسن-زیرک-از-خوانندگی-شهرت-تا-مرگ|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=فرادید {{!}} Faradeed {{!}} فرادید|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115950/https://faradeed.ir/بخش-چهره-ها-45/196126-تصاویر-بیوگرافی-عکس-های-حسن-زیرک-از-خوانندگی-شهرت-تا-مرگ|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=M. Gunter|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Historical Dictionary of the Kurds|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=November ٤, ٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٧٥٠٧-٤|پەڕەکان=٢٢٠}}</ref> بەرچاوترین کاری، کۆکردنەوەی گەنجینەیەک لە گۆرانی و ئاوازی تۆمارکراوی کوردی بوو بە دەنگی خۆی کە ژمارەیان لە نێوان ١٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Kurdish music – Alchetron, The Free Social Encyclopedia|ناونیشان=https://alchetron.com/Kurdish-music|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Alchetron.com|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115945/https://alchetron.com/Kurdish-music|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ ٢٠٠٠ گۆرانییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=بە حەسەن زیرەکبوون ڕەنجی فەرھادی دەوێت|ناونیشان=https://chra.tv/بە-حەسەن-زیرەکبوون،ڕەنجی-فەرهادی-گەر/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Chra.tv|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broughton|یەکەم=Simon|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=gyiTOcnb2yYC&dq=Hassan+Zirak+genius+composed&source=gbs_navlinks_s|سەردێڕ=World Music: Africa, Europe and the Middle East|دوایین٢=Ellingham|یەکەم٢=Mark|دوایین٣=Trillo|یەکەم٣=Richard|بڵاوکەرەوە=Rough Guides|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٨٢٨-٦٣٥-٨|بەرگ=١|پەڕەکان=٣٨١|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240714213022/https://books.google.iq/books?id=gyiTOcnb2yYC&dq=Hassan%20Zirak%20genius%20composed&source=gbs_navlinks_s|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=یادی کنیم از بزرگان موسیقی استاد حسن زیرک |ناونیشان=https://akharinkhabar.ir/gallery/92584830/یادی-کنیم-از-بزرگان-موسیقیاستاد-حسن-زیرک |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=akharinkhabar.ir |زمان=fa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523080216/https://akharinkhabar.ir/gallery/92584830/یادی-کنیم-از-بزرگان-موسیقیاستاد-حسن-زیرک |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیرەک بەھۆی گۆرانییەکانی لە ناو کوردەکانی [[کورد لە ئێران|ڕۆژھەڵات]] و [[کوردانی باشووری کوردستان|باشوور]] ناسراوە. لە ساڵی ١٩٧٢ لە شاری [[بۆکان]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] کۆچی دواییی کرد و ھەر لەوێش بە خاک سپێردرا. ھەرچەندە حەسەن زیرەک بەھۆی بارودۆخی سەختی ژیانەوە سوودی لە خوێندن وەرنەگرت،<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/agiri_162|سەردێڕ=Agirî 162 (2011 Tîrmeha 6)}}</ref> بەڵام لە ئاوازدانانی [[شیعر]] و [[مۆسیقای کوردی]] شارەزا بوو، ئەم بەھرەیە لەگەڵ دەنگیدا، گۆرانییەکانی لە سەرانسەری کوردستاندا جێی بایەخ کردووە. گۆرانییە کوردییەکانی ھەتا ئێستاش لەناو کوردەکاندا بە تایبەت لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] و [[باشووری کوردستان]] لە شوێنە گشتییەکان، سەیرانگا، بۆنە و ئاھەنگەکاندا دەبیسترێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=٤٨ ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر کۆچی دوایی حەسەن زیرەکی بلیمەت |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/99683 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdistantv.net |زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=«حسن زیرک»، حافظ موسیقی کردی/شعیب خسروی|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/22553/حسن-زیرک-حافظ-موسیقی-کردی-شعیب-خسروی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=kurdpress|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523083012/https://www.kurdpress.com/news/22553/حسن-زیرک-حافظ-موسیقی-کردی-شعیب-خسروی|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=«بلبل کردستان» ١٠٠ سالە شد|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/22269/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=kurdpress|زمان=فارسی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810124601/https://www.kurdpress.com/news/22269/بلبل-کردستان-Ù¡Ù%A0Ù%A0-ساله-شد}}</ref> حەسەن زیرەک جگە لە [[زمانی کوردی]]ی زگماکی خۆی (شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])،{{تێبینی|لە شێوەزاری [[ھەورامی]]یش شارەزا ھەبووە}} زمانەکانی [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=köse|یەکەم=berkehan|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Kurdish Culture|ناونیشان=https://www.hevseltimes.com/post/kurdish-culture|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Hevsel Times|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731121445/https://www.hevseltimes.com/post/kurdish-culture|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]]، [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] و شێوەزاری [[لوڕیی باکووری]]ی تێکەڵاوی گۆرانییەکانی کردووە. ئەو خاوەنی ٣ مەقامە بە تورکی، ٨ مەقام بە فارسی، ٢ مەقام بە ھەورامی و ٦٤ مەقام بە کوردیی سۆرانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=کتاب مجموعە آوازھای حسن زیرک بە چاپ سوم می رسد/ زیرک بیش از 1300 ترانە خواندە است {{!}} کردستان|ناونیشان=https://kordestan.farhang.gov.ir/fa/news/124512/کتاب-مجموعھ-آوازھای-حسن-زیرک-بھ-چاپ-سوم-می-رسد-زیرک-بیش-از-1300-ترانھ-خواندھ-است|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211203070533/https://kordestan.farhang.gov.ir/fa/news/124512/کتاب-مجموعھ-آوازھای-حسن-زیرک-بھ-چاپ-سوم-می-رسد-زیرک-بیش-از-1300-ترانھ-خواندھ-است|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیرەک لەگەڵ ئۆرکێستراکانی مۆسیقای کوردیی برایانی یوسف زەمانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=زندگینامە: حسن یوسف زمانی (۱۳۱۰-۱۳۸۸)|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/87963/زندگینامھ-حسن-یوسف-زمانی-۱۳۱۰-۱۳۸۸|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=ھمشھری آنلاین|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810124604/https://www.hamshahrionline.ir/news/87963/زندگینامه-حسن-یوسف-زمانی-۱۳۱۰-۱۳۸۸|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئۆرکێسترای موشیر ھومایۆن شارەدار لە تاران و ئۆرکێسترای [[موجتەبا میرزادە]] لە [[کرماشان]] گۆرانیی پێشکەش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=من جانشین «میرزادە» در اکستر ڕادیو کردی کرمانشاە بودم / گفتگو بااستاد ابوالقاسم پرندیان نوازندە قدیمی کرمانشاھی|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/6170/من-جانشین-میرزادھ-در-اکستر-رادیو-کردی-کرمانشاھ-بودم-گفتگو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=kurdpress|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810124555/https://www.kurdpress.com/news/6170/من-جانشین-میرزاده-در-اکستر-رادیو-کردی-کرمانشاه-بودم-گفتگو|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=زندگی و آثار استاد 'حسن زیرک' مورد بحث و بررسی پژوھشگران قرار گرفت|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/82514468/زندگی-و-آثار-استاد-حسن-زیرک-مورد-بحث-و-بررسی-پژوھشگران-قرار|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=ایرنا|زمان=فارسی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810124552/https://www.irna.ir/news/82514468/زندگي-و-آثار-استاد-حسن-زيرك-مورد-بحث-و-بررسي-پژوهشگران-قرار}}</ref> جیا لە ڕادیۆی کرماشان و تاران، زیرەک سەردانی ڕادیۆکانی [[ڕادیۆی تەورێز|تەورێز]]، [[ڕادیۆی سنە|سنە]] و [[مەھاباد]]ی کردووە و گۆرانیی لێ تۆمار کردوون. نازناوی «زیرەک» بۆماوەیی نییە، باوکی و باپیریشی ئەو ناوەیان پێوە نەبووە، بەڵکو لە ساڵی ١٩٥٣ لە ڕادیۆی بەغدا ئەم نازناوەی پێ درا. == ژیان == === سەرەتای ژیان === بەپێی بڕوانامەی لەدایکبوون و بە گوێرەی خەڵکی ناوچەی بۆکان و بنەماڵەکەی لە ساڵی ١٩٢١ لە گەڕەکی [[قەڵای سەردار]]، لە شاری بۆکان لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] حەسەن زیرەک لەدایکبووە. عەبدوڵڵا، باوکی حەسەن زیرەک لە سەردەمی منداڵی زیرەک کۆچی دوایی کرد و دواتر ھاوسەرەکەی بەناوی ئامینە کەیفە، توانای چاودێری و بەخێوکردنی منداڵەکانی نەبوو، بۆیە ناچار بوو دووبارە ھاوسەرگیری بکاتەوە و منداڵەکانی بە زیرەکیشەوە نەچوونە [[قوتابخانە]] و کرێکارییان دەکرد بۆ پەیداکردنی بژێوی ژیانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=زیرەک|یەکەم=حەسەن|ناونیشان=https://libris.kb.se/bib/22002860|سەردێڕ=چریکەی کوردستان - چاپی یەکەم|دوایین٢=زەندی|یەکەم٢=میدیا|بڵاوکەرەوە=Intîşaratê Borekeyî|ساڵ=١٩٦٦|ژپنک=٩٦٤٩١٥٢٨٠٦|بەرگ=١|شوێن=تاران، ئێران|زمان=ku}}</ref> حەسەن زیرەک ١ خوشک و ٢ برای ھەبوو؛ زیرەک دەربارەی جێی لەدایکبوونی و خێزانەکەی لە ژیاننامە شیعرییەکەی لە کتێبی چریکەی کوردستان بەم شێوەیە دەڵێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} خەڵکی بۆکانم کوردی خوێن پاکم{{ھن}}برام حسێنە و ئامینە دایکم{{ھن}}ناوم حەسەنە باوکم عەبدوڵڵا{{ھن}}خوشکم سارایە و کاکە مینە کاکم<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=زیرەک|یەکەم=حەسەن|ناونیشان=https://libris.kb.se/bib/22002860|سەردێڕ=چریکەی کوردستان - چاپی یەکەم|دوایین٢=زەندی|یەکەم٢=میدیا|بڵاوکەرەوە=Intîşaratê Borekeyî|ساڵ=١٩٦٦|ژپنک=٩٦٤٩١٥٢٨٠٦|بەرگ=١|شوێن=تاران، ئێران|پەڕەکان=٨|زمان=ku}}</ref> {{کۆتایی}} </blockquote> ژیانی ناخۆش و ئاوارەیی حەسەن زیرەک لەو کاتەوە دەستی پێکرد کاتێک باوکی کۆچی دوایی کرد و دایکی شوی کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=Hassan Zirak – Alchetron, The Free Social Encyclopedia|ناونیشان=https://alchetron.com/Hassan-Zirak|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Alchetron.com|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115942/https://alchetron.com/Hassan-Zirak}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oggito|ناونیشان=https://oggito.com/icerikler/ruhuyla-direnen-kurt-muzisyen-hesen-zirek/29881|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=oggito.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810124606/https://oggito.com/icerikler/ruhuyla-direnen-kurt-muzisyen-hesen-zirek/29881|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=خوانندە {{!}} بیوگرافی حسن زیرک|ناونیشان=https://forum.1roman.ir/threads/138633/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=انجمن رمان نویسی یک رمان|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115943/https://forum.1roman.ir/threads/138633/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حەسەن زیرەک بە درێژایی تەمەنی منداڵی و گەنجی چەندین کاری جۆراوجۆری تاقی کردووەتەوە، وەک کرێکاری و شاگردی لە دوکانی خواردنەوە و شیرینی، قاوەچێتی، کارکردن لە چایخانە و بەردەستیی [[کەباب]]چی لە بۆکان و شارەکانی دیکە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تەنانەت چووەتە [[پێنجوێن]]، [[سلێمانی]]، [[مووسڵ]]، [[بەسڕە]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] و [[باشووری ئێران]] بۆ کرێکاری کردن؛ ژیانێکی نائاسایی و ھەژارانەی بردووەتە سەر. کاتێک زیرەک تەمەنی تەنھا ٧ بۆ ٨ ساڵ بوو زۆر حەزی لە گۆرانی و گۆرانیوتن بوو. لەو سەردەمەدا خەڵکی لە بۆکان سەرقاڵی گۆرانیوتن بوون لە کۆڕ و بۆنەی جیاوازدا لە شەقام و بازاڕەکان. یەکێک لەو کەسانەی لەم شارەدا ئاشنای مۆسیقا و گۆرانیوتن بوو و لەم بوارەدا چالاک بوو، گۆرانیبێژێکی [[جوو]]لەکە بوو بە ناوی «شێنگە جوو» کە حەسەن زیرەک گوێی لە گۆرانییەکانی دەگرت و بە ئەگەرێکی زۆرەوە لەو تەمەنەدا شێنگە جوو یەکەم مامۆستای نافەرمی حەسەن زیرەک بووە. حەسەن زیرەک، لە تەمەنی گەنجیدا، ڕۆژێک کاتێک شۆفێری دەکات لە ڕێگای [[سەقز]]–[[بانە]]، لە کاتی کارکردن ئۆتۆمبێلەکەی گڕ دەگرێت و بەھۆیەوە کەسێک گیان لەدەست دەدات؛{{تێبینی|لە ھەندێک سەرچاوە وا باسکراوە کە کەسەکە بەر ئۆتۆمبێلەکە کەوتووە پاشان گیانی لەدەست داوە.}} بەم شێوەیە حەسەن زیرەک [[ئۆتۆمبێل]]ەکە و شوێنی کوشتنەکەی بەجێدەھێڵێت، بۆ ماوەیەکی زۆر بە ترسەوە خۆی دەشارێتەوە، پاشان ئێران جێدەھێڵێت و دەچێتە [[عێراق]] و شاری بەغدا بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=حسن زیرک از کارگری در بووکان تا خوانندگی در بغداد|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/4783/حسن-زیرک-از-کارگری-در-بوکان-تا-خوانندگی-در-بغداد|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=فراتاب|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523100103/https://www.faratab.com/news/4783/حسن-زیرک-از-کارگری-در-بوکان-تا-خوانندگی-در-بغداد|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕادیۆی کوردیی بەغدا === سەرەتا حەسەن زیرەک دەچێتە پێنجوێن و پاشان سلێمانی، نیشتەجێی گەڕەکی دەرگەزێنی سلێمانی دەبێت، لەوێ لە ھۆتێلێکدا بە شاگردی کار دەکات و ھەر لەوێش ھاوسەرگیری دەکات لەگەڵ ناسکێ؛ و ٦ مانگ لەم ھۆتێلە دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەیەک دەچێتە شاری [[کەرکووک]]، دواتر لە ساڵی ١٩٥٠ زیرەک لە بەغدا لە ''میوانخانەی باکوور'' ({{بە عەرەبی|فندق شمال}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hasan Zirak – The Legend|ناونیشان=https://www.strangerthanparadiserecords.com/hasan-zirak-the-legend.html?source=facebook|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Stranger Than Paradise Records|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115943/https://www.strangerthanparadiserecords.com/hasan-zirak-the-legend.html?source=facebook|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لای جەعفەری خاوەن ھۆتێل دەست دەکات بە شاگردی، زیرەک ماوەی ٤ ساڵ لەم ھۆتێلەدا کاری کردووە. لەو کاتەدا لەگەڵ ناسکێی ھاوسەری بە ڕۆژ لە میوانخانەکە کار دەکەن و شەوانیش لەسەر بانی بیناکە دەمێننەوە و زیرەک لەوێ گۆرانی دەڵێت، ڕۆژێک ھاوپیشە و کەسانی نزیک لە ھۆتێلەکە دەنگخۆشیی حەسەن زیرەک بۆ جەعفەر باس دەکەن، جەعفەریش ھەر زوو تاقیدەکاتەوە و پلەی زیرەک لە ھۆتێلەکە بەرز دەکاتەوە، و ھەموو ھەینییەک لەسەر تەختی میوانخانەی ھۆتێلەکە دەست دەکات بە گۆرانیوتن. ھەواڵ دەچێتە ڕادیۆ و کارمەندانی ڕادیۆ دەچن بۆ میوانخانە تا زیرەک بھێننە ڕادیۆ و وەک کارمەند دایمەزرێنن، پاش ڕازیکردنی جەعفەری خاوەن میوانخانە، زیرەک دەچێتە [[ڕادیۆی کوردیی بەغدا]] و بە ھاوکاری [[عەلی مەردان]]، نەشەت عەبدولڕەحمان، حەمەی دەروێش کەریم، سەڵاح و عادل عیرفان بەشداری بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا دەکات و مانگانە چوار گۆرانی بە شەش [[دینار]] پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٨}}</ref><ref name=":6"/> حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٥٣ەوە لە بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا بەفەرمی دادەمەزرێت.<ref name=":0"/> ھاتنی حەسەن زیرەک بۆ ڕادیۆی کوردیی بەغدا ھاوکات بوو لەگەڵ سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو و بە گوتەی خۆی لەگەڵ ھونەرمەندە ناسراوەکانی [[مۆسیقای کوردی]] ئەو ساڵانە لەوێ بووە، لەوانە عەلی مەردان، [[نەسرین شێروان]]، حەسەن و [[محەممەد عارف جزیری]]، [[شەماڵ سائیب]]، [[تایەر تۆفیق]]، ڕەسوڵ گەردی، ئیلیاس فەڕەنگی و [[قادر دیلان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ia600707.us.archive.org/15/items/majidalhydar_gmail_52/52.pdf|سەردێڕ=حسن زيرك: مدرسة غنائية كوردية صنعتها العفوية وصدق المشاعر|دوایین=بەرواری|یەکەم=ج.|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|زمان=ar|پەڕە=١١|بەرگ=٥٢|بڵاوکەرەوە=Sabah Kurdistan|newspaper=Sabah Kurdistan}}</ref> لە ساڵانی سەرەتای کارکردنی لە ڕادیۆی بەغدا، سەرنجی گوێگرانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، بەو پێیەی شارەزایییەکی زۆریی لە ئاواز و گۆرانییە کوردییەکانی ناوچەی [[موکریان]] ھەبوو. ساڵی ١٩٥٨ کاتێک حەسەن زیرەک گەڕایەوە بۆکان، و ھەواڵی ھاتنەوەی زیرەک بڵاودەبێتەوە، عەبدوڵڵا موفتیزادە کە لە [[ڕادیۆی سنە]] کاری دەکرد، دەچێتە لای زیرەک و بانگێشتی دەکات بۆ ڕادیۆی سنە تا گۆرانی لێ تۆمار بکات، ھەر لە ساڵی ١٩٥٨ حەسەن زیرەک دوای وەرگرتنی مۆڵەت لە بەرپرسانی ڕادیۆی کوردی لە بەغدا بڕیاری گەڕانەوەی بۆ ئێران دا؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نەشقی|یەکەم=ڕەحمان|ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی|دوایین٢=مەلاقەرە|یەکەم٢=جەمیل|ساڵ=٢٠١٨-٠٦-٠١|پەڕەکان=٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ماوەیەک زیرەک دەچێتە مەھاباد و لەگەڵ میرزا ڕەحیم دەچنە [[ڕادیۆی کوردیی تاران]] کە تازە دامەزرابوو، سەرەتا بە دوو گۆرانی دەنگی تاقی دەکەنەوە و دەستبەجێ وەری دەگرن. === کودەتای عێراق === لە ساڵی ١٩٥٨ شانشینی عێراق لە [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|کودەتایەکدا]] بە سەرۆکایەتی [[عەبدولکەریم قاسم]] و [[عەبدولسەلام عارف]] کەوت و حکوومەتی کۆماری لە عێراق ڕاگەیەندرا. حەسەن زیرەک لە کاتی گەڕانەوەی بۆ بۆکان، دوای ماوەیەک بڕیاریدا بگەڕێتەوە عێراق، لەکاتی ئامادەکاری بۆ گەڕانەوەی، ھەواڵی کودەتاکەی عێراق دڵەڕاوکێ و نیگەرانی زیرەکی لێ دەکەوێتەوە، چونکە ئەوکاتەی لە ڕادیۆی بەغدا گۆرانیبێژ بوو، بەبۆنەی تاج لەسەرنانی [[فەیسەڵی دووەم|شا فەیسەڵی دووەم]]ی عێراق و شا حوسێن لە [[ئوردن]]، لە ڕادیۆی بەغدا ئاھەنگێکی گۆرانی ڕێک دەخرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smets|یەکەم=Kevin|دوایین٢=Sengul|یەکەم٢=Ali Fuat|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Kurds and Their Cultural Crossroads: Kurdish Identity, Media and Cultural Production|ناونیشان=https://brill.com/view/journals/mjcc/9/3/article-p247_2.xml|journal=Middle East Journal of Culture and Communication|زمان=en|بەرگ=٩|issue=3|پەڕەکان=٢٤٧–٢٥٦|doi=10.1163/18739865-00903006|issn=1873-9865|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231118135857/https://brill.com/view/journals/mjcc/9/3/article-p247_2.xml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆر لە ھونەرمەندان لەم ئاھەنگەدا گۆرانی دەڵێن، زیرەکیش کە تازە دامەزرابوو بەو بۆنەیەوە گۆرانییەکی پێشکەش کردبوو: {{شیعر}} {{ب|دە لێدەن لێدەن لە تەپڵی شادمانی|}} {{ب|ئەوا تاجیان نایە سەر حوسێن و فەیسەڵی سانی|}} {{کۆتاییی شیعر}} {{ltr}} {{ltr/end}} پڕوپاگەندە و وتاری بەربڵاو لە ڕادیۆی بەغدا دژی دادوەرە لابراوەکانی ڕژێمی پێشوو و چەندین خۆپیشاندان و ڕاگەیاندن و وتارە یەک لە دوای یەکەکانی گەلانی ناوچەکە و بەتایبەت کورد، بۆ پشتیوانی لە کردەوە شۆڕشگێڕانەکەی عەبدولکەریم قاسم لە ڕووخاندنی شانشینی عێراق، وای کرد حەسەن زیرەک بترسێت لەوەی بگەڕێتەوە عێراق و بیگرن بەبیانوی ئەوەی گۆرانی بۆ حکوومەتی پاشایەتی پێشوو ھەڵگوتووە، چونکە حکوومەتی نوێ ئەو کەسانەی دەستگیر دەکرد کە پێشتر پشتیوانیان بۆ پاشایەتیخوازی دەربڕیوە، بۆیە لە ئێران مایەوە و چاوەڕێی کرد تا دۆخی سیاسی وڵاتەکە ڕوون دەبێتەوە.<ref name=":0"/> کودەتای عێراق وەک شۆڕشی کورد و عەرەب ناو دەبرا، حکوومەتی نوێش وەک حکوومەتێکی کوردی-عەرەبی پێناسە کرا. ڕادیۆی بەغدا پاش [[کۆمار]]یبوون و لەناوبردنی [[پاشایەتی|سیستەمی پاشایەتی]]، بانگەشەیەکی زۆری دژ بە پاشایەتی وڵاتی ئێران دەستپێکرد، لەوەی کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران ھیچ مافێکی سیاسی، فەرھەنگی و کۆمەڵایەتییان پێ نەدراوە بەڵام لە عێراق بەشدارن لە دەوڵەتدا. کاردانەوەی ئەم بانگەشانە دامەزراندنی ڕادیۆی کوردی تاران و پاشان کرماشان بوو، ھەروەھا بڵاوبوونەوەی ''ھەفتەنامەی کوردستان'' لە تاران، کە توانی ھەندێک ئازادی بۆ کورد لە ئێران دەستەبەر بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=سلێمانی |یەکەم=ئیدریس |ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 |سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی |دوایین٢=حوسێنپوور |یەکەم٢=سەڵاح |ساڵ=٢٠١٧-٠١-١٦|پەڕەکان=١٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ڕادیۆی کوردیی تاران === بەپێی بەڵێننامەیەک لە ڕێکەوتی ١٢ی نیسانی ١٩٥٨ لەلایەن محەممەد کەیھان، یەکێک لە دامەزرێنەرانی ڕادیۆی کوردی لە [[تاران]]، ئاماژە بە پێدانی مانگانەی دوازدە ھەزار [[تمەن]] دەکات بە زیرەک بۆ پێشکەشکردنی گۆرانی کوردی، ئەمەش ئاماژەیە بۆ سەرەتای ھاوکاری ئەم ھونەرمەندە لە ڕادیۆی کوردی لە پایتەختی ئێران. لە ڕادیۆی تاران ھەندێک جار دەچووە [[ڕادیۆی تەورێز]] و لەوێ گۆرانی تۆمار دەکرد. ئەو بەرھەمانەی کە حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کوردیی تاران تۆماری کردبوو، زۆر جار بە ئامێری مامۆستاکانی وەک حسێن یاھەقی، حەسەن کەسایی، جەلیل شەھناز، جیھانگیر مەلەک، ئەحمەد عیبادی و بە سەرپەرشتیی موشیر ھومایۆن شارەدار تۆماری دەکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hunermendê mezin Hesen Zîrek 52 sal berê ji nav me bar kir|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240705030359/https://www.rudaw.net/notfound.html}}</ref> === ڕادیۆی کوردیی کرماشان === [[پەڕگە:Right hasanzirek-1343 (1).jpg|وێنۆک|150px|حەسەن زیرەک لە [[تاقوەسان]] (ڕاست)]] لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٦٢ کاتێک ڕادیۆی کوردیی تاران داخرا، حەسەن زیرەک و ھاوکارەکانی بەرەو [[کرماشان]] بەڕێکەوتن. ڕادیۆی کوردیی کرماشان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ ''بەشی کوردیی ڕادیۆ ئێران''. ئەم ڕادیۆ نوێیە دەنگی نێودەوڵەتیی ئێران بوو، بەمەش کاتژمێری پەخشەکانی زیاتر بوو، پەخشەکەی بەشێکی زۆریی وڵاتانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]ی دەگرتەوە. ھاتنی حەسەن زیرەک بۆ کرماشان و پەیوەندیکردن بە گرووپ و ھاوکارەکانی ڕادیۆ، ئۆرکێستراکەی زیاتر چالاکتر کرد، کە چەند ساڵێک بەو چالاکییە مایەوە و ھەنگاوی گەورەی لە بەرھەمھێنانی مۆسیقا و گۆرانی کوردیدا نا. سەرۆکی ئۆرکێستراکە محەممەد عەبدولسەمەدی بوو، و کلارنێتژەنی ئەوێ بوو. لە ساڵانی دواتردا، مەحموود بللووریی عودژەن، و سەرجەنتی زەید یەحیای کلارنێتژەن، بۆ ئەم گرووپە زیادکران. حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کوردیی کرماشان بە ھاوکاریی لەگەڵ ھونەرمەندانی دیاری کرماشان وەک [[موجتەبا میرزادە]] ([[کەمانچە]])، محەممەد عەبدولسەمەدی ([[قەڕانی]])، ئەکبەر عیزەدی ([[سەنتوور]])، ئاستوار دەروێشی ([[تار]]) و بەھمەن پولەکی و مورتەزا قەسری (کەمانچە و تێمپۆ) گەلێک گۆرانی تۆمار کرد، بەرھەمەکانی حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کرماشان بە باشترین بەرھەمەکان و سەردەمی زێڕینی دادەنرێن. سەبارەت بە گۆرانی و ئاواز، حەسەن زیرەک لەگەڵ موجتەبای میرزادە کە ئەوکات تەمەنی تەنیا ١٦ ساڵ بوو، وتووێژی دەکرد و زانیارییەکی بەرفراوانی لەسەر گۆرانی کوردی پێ دەدا، ئەمەش وای کرد میرزادە ھێندەی تر ئارەزووی بچێتە بوارەکە. میرزادە چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە «بوونی حەسەن زیرەک لە کرماشان زۆر بەسود بووە» چونکە ئەوی بە مۆسیقای کوردی ناساندووە و لە ڕێگەی زیرەکەوە چەندین گۆرانی و ئاوازی کوردی ناسیوە و وای کردووە شێوازی ژەنینی جیاواز بێت. حەسەن زیرەک لە ماوەی ٣ ساڵی ژیانی لە [[کرماشان]]، ناو و ناوبانگێکی گەورەتری بۆ خۆی تۆمار کرد، بەجۆرێک زۆربەی ڕۆژەکان چەند کەسێک کە ئارەزویان لە دەنگی بوو لە ناوچە جیاجیاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران و باشووری کوردستانەوە دەھاتن بۆ سەردانی و ئەویش لە ماڵەکەی خۆیدا میواندارییانی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=حسن زیرک در ڕادیو کُردی کرماشان|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/5235/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86-|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=فراتاب|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523101130/https://www.faratab.com/news/5235/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86-|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === دەرکردنی لە ڕادیۆ === دوای بەدەستھێنانی ناوبانگ، ھەندێک کەس لە ئێران ڕێگریان لە حەسەن زیرەک کرد درێژە بە چالاکییەکانی بدات و بە ھۆکاری جۆراوجۆر لە ڕادیۆکانی تاران و کرماشان دەریان کرد. {{وتە١|کە شێخ عابدی سەراجدەدینی سەرۆکی بەرنامەی ڕادیۆی کوردیی تاران بوو، کاتێک حەسەن زیرەک ھاتبووە مەیدانی ڕادیۆکە، شێخ عابدی بە دەرگاوانی ڕادیۆکەی گوتبوو ڕێگە نەدات بە ھیچ شێوەیەک حەسەن زیرەک بێتە ژوورەوە، ئەمەش زیرەک خەمبار دەکات و دەیەوێت بگەڕێتەوە بەغدا و چیتر نەگەڕێتەوە تاران، بەڵام لەکاتی گەیشتنی بۆ بەغداش دەیگرن و دەیخەنە بەندیخانەوە|میدیا زەندی}} لە ساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٤ ژیانی کارکردنی حەسەن زیرەک بەرەو دابەزین چوو و حکوومەت پارەی پێ نەدەدا، بەرپرسی ڕادیۆی کوردی ئەوکات [[شوکروڵڵا بابان]] وتی «نزیکەی ١٥٠٠ گۆرانیمان بە دەنگی حەسەن زیرەک تۆمار کردووە، چیتر پێویستمان بە حەسەن زیرەک نییە».{{تێبینی|لە باسی دەرکردنی ''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''، [[عیسا پژمان]] باس لە ساواکیبوونی شوکروڵڵا بابان دەکات و بە پیاوی حکوومەت ناوی دەبات، لەوانەیە ھەر ئەمە ھۆکاری دەرکردنی زیرەک بووبێت لەلایەن ئەو کەسانەوە}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=حسن زیرک؛ ڕاوی ملودی ھای عشق و ھجران!|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/2494/حسن-زیرک؛-راوی--ملودی-ھای-عشق-و-ھجران!|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=فراتاب|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609205159/https://www.faratab.com/news/2494/حسن-زیرک؛-راوی--ملودی-ھای-عشق-و-ھجران!|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|پەڕەکان=٣٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125107/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>زیرەک لە سەردەمی خۆیدا گوێگرێکی زۆری لە ڕادیۆ کوردییەکانی بەغدا و کرماشان و تاران ھەبووە، ھەر ئەمە زۆر جار بووەتە ھۆی ئیرەیی ھونەرمەندانی سەردەمی خۆی؛ زیرەک نەک بە تەنھا لەلایەن خەڵک و حکوومەتەوە ئازار دراوە، بەڵکو لەلایەن ھونەرمەندانی ئەو سەردەمەش تووشی سووکایەتی و ئازاردان بووەتەوە؛ لەوانەش [[شەماڵ سائیب]]ە، کە بە سڕینەوەی چەند بەرھەمێکی زیرەک لە ڕادیۆی بەغدا تۆمەتبار دەکرێت، شەماڵ سائیب خۆیشی ئەمەی پشتڕاست کردووەتەوە، بەڵام وەک خۆی دەڵێت «تەنیا یەک گۆرانی لە ئەرشیڤدا سڕیوەتەوە».<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=سالار|یەکەم=ئەحمەد|ناونیشان=https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=9663|سەردێڕ=شەماڵ سائیب: ژیان و ھونەر|دوایین٢=شەماڵ س.|یەکەم٢=ژیمۆ|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ئاراس|ساڵ=٢٠١٠|شوێن=ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٧٦|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عەتا|یەکەم=محەممەد|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=لە یادی یۆبیلی زێڕینی ماڵاوایی حەسەن زیرەکدا|ناونیشان=https://muziknas.com/260620232/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Muziknas|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629210538/https://muziknas.com/260620232/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ڕادیۆی کوردیی بەغدا|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/documentari01022015muh|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=کوردی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240630144643/https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/documentari01022015muh}}</ref> ساڵی ١٩٦٦ کاتێک لە ئێران ڕێگەی پێنادرێت، دێتەوە عێراق بە ھیوای دامەزراندنەوەی لە ڕادیۆی بەغدا، لەوێ تاقی دەکەنەوە بۆ ئەوەی وەک گۆرانیبێژ وەری بگرنەوە، بەڵام دەری ناچێنن و پێی دەڵێن «دەنگت بۆ ڕادیۆ ناگونجێ» و ھیچ گۆرانییەکی بۆ تۆمار ناکەن، لەکاتێکدا لە سەردەمی بوونی خۆی لە ساڵانی سەرەتای پەنجاکان ھەتا ساڵی ١٩٥٨ بەشێکی زۆری گوێگرانی ڕادیۆی بەغدا گوێگری حەسەن زیرەک بوون، بۆیە لەوێش جێگای بۆ ناکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=١١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مێژووی ڕادیۆی کوردی لە بەغدا بڵاوکرایەوە|ناونیشان=http://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=341&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.metroo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629210535/https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=341&Jor=1}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا عارف ئیبراھیمپوور، لە پڕۆگرامێکدا کە لەلایەن وەشانی فارسی [[دۆیچە ڤێڵ]]ی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] پەخشکرا، پرسی ناکۆکی و دوورخستنەوەی حەسەن زیرەک لەلایەن مەزھەر خالقییەوە لە ڕادیۆی کرماشان ھێنرایە بەرباس، لە کۆمەڵگا و لایەنە ھونەرییەکانەوە ھەندێک کەس ئەم بابەتەیان بە ساختە و ناڕاست ناوبرد بۆ پشتگیریکردن لە مەزھەر خالقی. تا ئەو کاتەی حیسامەدین ئەمین یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی شاری [[سنە]] کاردانەوەی نیشاندا، و سەبارەت بە پەیوەندی نێوان حەسەن زیرەک و خالقی وتی: {{وتە١|دوای ئەوەی حەسەن زیرەک ھاتە ڕادیۆ و ناوبانگی دەرکرد، بە ناڕەوا و نەشیاو مامەڵەیان لەگەڵدا کرد، حەسەن زیرەک کەسێکی سادە و بێتاوان بوو. بێ ترس دەیڵێم خاڵێکی پەیوەندیی باش لەگەڵ زیرەک لە نێوانیاندا نەبووە و تەنانەت یەکێک لە ھۆکارەکانی بەختی خراپ و لێکەوتەی ئاوارەیی زیرەک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=وقایع تاریخی از روابط مظهر خالقی و حسن زیرک |ناونیشان=https://kurdpress.com/details.aspx?id=79175 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=web.archive.org |زمان=fa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201022082138/https://kurdpress.com/details.aspx?id=79175 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} === بەندیخانە === [[پەڕگە:Zirak-zendan.png|وێنۆک|150px|وێنەی حەسەن زیرەک بە پلاکی گرتووخانەوە لە زیندانی کرماشان]] دوای دەرکردنی لە ڕادیۆکانی ئێران و لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا، زیرەک لە عێراق دەستگیر دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/minhac_a_dibistane_li_rojava/MINHAC%20A%20DIBISTANA%20ROJAVA/Seretayî/Seretayî%20-%20Refa%20Şeşemîn/MUZÎK06/page/35/mode/1up|سەردێڕ=پەڕتووکی میوزیک ‒ ئاستی شەش|بڵاوکەرەوە=Rêveberîya Xweser a Rojava yê Kurdistan ê|شوێن=[[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]]|پەڕەکان=٣٥}}</ref> ٦ مانگ لەوێ زیندانی و [[ئەشکەنجە]] دەدرێت، کە زیرەک لە تۆمارێکدا بە دەنگی خۆی سەبارەت بە [[ئەشکەنجە]]دانی لە عێراق دەڵێت: {{وتە٢|١٨ شەو لە زیندانی کەرکووک بووم، بۆ ماوەی ٦ مانگ لەلایەن ڕێکخراوی ئاسایشی نیشتمانیی عێراقەوە چەندین جار ئەشکەنجە دەدرام، لە شارێکەوە دەیانبردم بۆ شارێکی تر، کەس لە بارودۆخی نەپرسیم.|bgcolor=#FEF6E1}} دوای ئازادبوونی زیرەک لە عێراق لەسەر سنوورەکانی عێراق–ئێران،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bengio|یەکەم=Ofra|سەردێڕ=Kurdish Awakening|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishawakening0000unse|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press|ساڵ=November ١٥, ٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٥٨١٣-١|زمان=ئینگلیزی}}</ref> دیسان لەلایەن [[ساواک]]ەوە بە تۆمەتی سیخوڕی دەستبەسەر دەکرێت و ماوەیەک لە زیندانی کرماشان بەسەر دەبات. حەسەن زیرەک لەو کاتەدا داوای لە بەڕێوەبەرانی ڕادیۆکان کرد بیگەڕێننەوە بۆ کارکردن، بەڵام ئەوان ڕازی نەبوون بە داواکارییەکەی و ھەر لەو کاتەوە زیرەک لە ئاھەنگی ھاوسەرگیری و بۆنە ناوخۆیییەکان گۆرانی دەگوت. === کۆتایییەکانی ژیان === دوا ساڵەکانی تەمەنی حەسەن زیرەک لە ناخۆشی و دەربەدەریدا بەسەر برد و زۆر گرنگی بە گۆرانیوتن نەدەدا. زیرەک لە ماوەی ٥٠ ساڵی تەمەنیدا چەندین جار بە شێوازی جیاواز ھەراسان دەکرا، ھەر لە زیندانیکردنی لە عێراق تا گێچەڵ پێکردنی لەلایەن ساواکەوە{{تێبینی|ساواک: واتا «ڕێکخراوەی ئاگاداربوون لە ئاسایشی وڵات» ({{بە فارسی|سازمان اطلاعات و امنیت کشور}}) بەرچاو ڕوونیی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئەوکاتی]] ئێران بوو لەژێر چاودێریی سوپادا، ئەم ڕێکخراوە ئەرکی پاراستنی ئێران بوو لە مەترسییەکانی نەیارانی ناوەوە و دەرەوەی.}} لە ئێران و دەرکردنی لە ڕادیۆی کوردیی کرماشان و ڕەتکردنەوەی لەلایەن ھونەرمەندانی دیکە و ھاوکارەکانی لە ڕادیۆدا، دڵتەنگیی زیرەکی لێکەوتەوە. زیرەک ھێندە لەم ڕووداوانە بێزار ببوو کە لە تۆمارێکی دەنگیدا دەڵێت: {{وتە٢|لە بەینی دوو سێ کێودا چاخانەیەکی پرتوکاو و ناخۆش عەجایبم ھەیە، ئەگەر بێن تەماشا بکەن سەرسام دەبن کە من چۆن لێرە دەژیم؛ ھونەر ھیچ سوودێکی بۆ من نەبوو، چونکە کوردم و بە زمانی کوردی قسە دەکەم، ھونەر لە نێو کورددا جێگای نییە، وا دەمرم و ماڵاوایی دەکەم، بچمە ژێر گڵەوە بۆ ئەوەی جارێکی تر بەشەری کورد نەبینم.<ref>تۆماری دەنگیی حەسەن زیرەک لەلایەن میرزا کەریم خۆشناو، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧١</ref>|bgcolor=#FEF6E1}} [[ئێرانی پەھلەوی|حکوومەتی ئێران]] ھەموو کات ویستویەتی بە شێوەیەک حەسەن زیرەک ئەشکەنجە بدات، لە ڕێگەی تۆمەت خستنە پاڵ و بزڕکاندن؛ زیرەک و میدیا زەندیی خێزانی کاتێک لە ڕادیۆی تاران بەرنامەیەک پێشکەش دەکەن بە ناوی «ئێمە و گوێگرەکان» لە بەرنامەکەدا خەڵک و ھەوادارانی حەسەن زیرەک پەیوەندییان دەکرد و سڵاویان لە ناوبراو دەکرد و گۆرانی بۆ دەگوتن، دەربارەی ئەم بەرنامەیە لە بەڵگەنامەی ژمارە /٣١١/٧٦٣ی ساواک لە ڕۆژی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١دا دەڵێت «بەرنامەی ڕادیۆی تاران، بووە بە ئامرازی پەیوەندیکردن بە کوردانی عێراقەوە، لەبەر ئەوەی ڕۆژی چوارشەممەی ڕابردوو لەژێر ناونیشانی ''ئێمە و گوێگرەکان'' پەیامی حەسەن زیرەک لە ڕێگەی میدیای زەندییەوە ڕەوانە کراوە بۆ کەسێکی عێراقی دانیشتووی شاری کەرکووک»، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە ساواک بەدوای بیانوودا گەڕاوە تا زیرەکی پێ تۆمەتبار بکات بە بەڵگەی لاوازەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٢٣|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=[[سلێمانی]]، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٣١}}</ref> کاتێک لە عێراق دەستگیر دەکرێت، ڕەوانەی چەندین بەندیخانەی شارەکانی دەکەن، یەک لەو شارانەش سلێمانییە، زیرەک لەوێ لەسەر گۆرانیوتن لێیدراوە و سووکایەتی پێکراوە، زۆر جاریش لەبەر ئەوەی نەیتوانیوە گۆرانی بڵێت، لێی دراوە. لە بەندیخانەی تەورێز لەبەر ئەوەی لە ڕیزی زیندانییەکان دەکۆکێت، سووکایەتی پێدەکرێت و پێی دەوترێت «نابێ بە کوردی بکۆکیت»،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/20240627_20240627_0704|سەردێڕ=ژمارە ٢٧ی گۆڤاری دیوان|بڵاوکەرەوە=دیوان|ساڵ=٢٠٢٣-٠٨-٠١|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=١١٣}}</ref> ھەروەھا لە بەندیخانەی ورمێش زیندانی کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=چلۆن ھونەرمەند ماملێ لە پەتی سێدارە ڕزگاری بوو؟ لە زمانی حامید ڕەشیدی زەرزاوە|ناونیشان=https://mamle.net/archives/13154|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=ماڵپەڕی فەرمیی ماملێ}}</ref> زیاتر لە ١٥ جار ماڵی لە ئێرانەوە گواستووەتەوە بۆ عێراق و لە عێراقیشەوە بەرەو ئێران، لە ئێران پێی وتراوە «پیاوی ڕژێمی عێراق» و لە عێراقیش پێی وتراوە «سیخوڕی شای ئێران»، تەنانەت [[گەلانی تورک|تورکەکانیش]] مامەڵەی باشیان نەکردوە لەگەڵیدا.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=شەمێرانی|یەکەم=ئارام|ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی|ساڵ=٢٠١٨-٠٦-٠١|پەڕەکان=٢٣٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==== کانی مەلا ئەحمەد ==== ناوچەیەکی دوورە دەستی سەر سنوور بوو لە شاری [[بانە]]، زیرەک لەگەڵ ڕابیعەی ھاوسەری، بە یارمەتیی میرزا کەریم خۆشناو{{تێبینی|میرزا کەریم ھاوڕێ و دۆستێکی نزیکیی حەسەن زیرەک بوو}} چایخانەیەکی لێ کردبووەوە و بەڕێوەی دەبرد، کە دواتر ناسرا بە «گازینۆی زیرەک». زۆر جار ھونەرمەندان و ڕۆشنبیران لێرە کۆدەبوونەوە، چ چایخانەکە و چ ئەوانەی سەردانی چایخانەکەیان دەکرد لەلایەن ساواک چاودێری دەکران. ساواک کە بەردەوام دەیویست گێچەڵ بە زیرەک بکات، ھەر جارەو بەشێوازێک کۆمەڵێک چەقۆکێش و شەقاوەی دەنارد بۆ ئەوەی زیرەک شوێنەکە بەجێ بھێڵێت و بێکار بمێنێت. لە دواتریشدا زیرەک شوێنەکەی بەجێھێشت و چووەوە بۆکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٦٧|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Surûş|یەکەم=Ebdulkerîm|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=V6iGEAAAQBAJ&pg=PA190&dq=hesen+zîrek&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwimwOWRy8GHAxWfBdsEHV4ZEOoQ6AF6BAgJEAM|سەردێڕ=Newayên Mutrib û Çengên Kurdan|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi|ژپنک=٩٧٨-٦٢٥-٧٣٨٣-٤٧-٩|پەڕەکان=١٩١|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115946/https://books.google.iq/books?id=V6iGEAAAQBAJ&pg=PA190&dq=hesen+zîrek&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwimwOWRy8GHAxWfBdsEHV4ZEOoQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=hesen%20zîrek&f=false|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کۆچی دوایی === [[پەڕگە:Hassanzirak-keyhan1350.jpg|وێنۆک|ڕاست|200px|بڵاوکراوەیەکی ڕۆژنامەی کەیھان، دەربارەی ھەواڵی نەخۆشکەوتنی حەسەن زیرەک، تاران]] [[پەڕگە:Hesen Zirek tomb 2014-08-01.jpg|وێنۆک|گۆڕی حەسەن زیرەک (چەپ) و گۆڕی [[قالەمەڕە]] (ڕاست) لە بۆکان.]] ماوەیەک لە شاری [[شنۆ]] مایەوە و دواتر بە سەختی نەخۆش کەوت، لەلایەن بنەماڵەکەیەوە گەڕێنرایەوە بۆ بۆکان و لە نەخۆشخانەی شارەکە خەوێندرا. حەسەن زیرەک دوای ھەفتەیەک و چەند ڕۆژێک لە نەشتەرگەرییەکی نەخۆشخانەی بۆکان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/agiri_090|سەردێڕ=Agirî 90 (2008 Hezîranê 31)}}</ref> لە کاتژمێر ٨ بۆ ٩ی شەوی ٢٦ی{{تێبینی|بەپێی ھەندێک سەرچاوە ئەم ڕێکەوتە ٢٨ی حوزەیرانە و بەپێی ھەندێکی تریش ٢٤ی حوزەیرانە}} حوزەیرانی ١٩٧٢ لە تەمەنی ٥١ ساڵیدا، لە ماڵی خوشکەکەی لە شەقامی سەقز، بەھۆی [[شێرپەنجە|شێرپەنجەی جگەر]]ەوە کۆچی دواییی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=١٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Azad|یەکەم=Younesi|سەردێڕ=Merciless|بڵاوکەرەوە=Austin Macauley Publishers|ساڵ=June ٢١, ٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-١-٠٣-٥٨٣٨٠٠-٤|شوێن=[[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]|پەڕەکان=١٧|زمان=ئینگلیزی}}</ref> و لە گۆڕستانی بۆکان بە خاک سپێردرا؛ بەڵام دوای ٣٧ ڕۆژ لەسەر ڕاسپاردەی خۆی، لە گۆڕەکەی دەرھێنرا و لە دامێنی [[ناڵەشکێنە|کێوی ناڵەشکێنە]] بە خاک سپێردرا.<ref>https://www.kurdistan24.net/ckb {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518220235/https://www.kurdistan24.net/ckb |date=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kerber|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=C7nqAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA1&pg=PA217|سەردێڕ=Iran: Islamischer Staat und jahrtausendealte Kultur|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Trescher Verlag|ژپنک=٩٧٨-٣-٨٩٧٩٤-٢٩٨-١|زمان=de|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731131228/https://books.google.iq/books?id=C7nqAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA1&pg=PA217#v=onepage&q&f=false|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=لە ٥١یەمین ساڵیادی کۆچی، بەشێک لە ژیاننامەی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://shafaq.com/ku/هونه-ر/ل-م-ن-سا-اد-وو-ردن-ب-ش-ل-اننام-ح-س-ن-ز-ر|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=شەفەق نيوز|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731131238/https://shafaq.com/ku/هونه-ر/ل-م-ن-سا-اد-وو-ردن-ب-ش-ل-اننام-ح-س-ن-ز-ر}}</ref> لە کاتی کۆچی دوایی حەسەن زیرەکدا، [[بی بی سی فارسی|ڕادیۆی بی بی سی]] باس لە کۆچی دوایی ھونەرمەندەکە دەکات و دەڵێت: «تاکە ھونەرمەندی [[کورد|گەلی کورد]] لە نەخۆشخانەی بۆکان کۆچی دوایی کرد».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پایگاه خبری زریان موکریان - آخرین لحظه های زندگی حسن زیرک به ڕوایت رفیقِ روزهایِ بیمارستانش|ناونیشان=https://www.ziryanmukryan.ir/news.php?id=42389073&news=آخرین%20لحظه%20های%20زندگی%20حسن%20زیرک%20به%20روایت%20رفیقِ%20روزهایِ%20بیمارستانش|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ziryanmukryan.ir|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629230752/https://www.ziryanmukryan.ir/news.php?id=42389073&news=آخرین%20لحظه%20های%20زندگی%20حسن%20زیرک%20به%20روایت%20رفیقِ%20روزهایِ%20بیمارستانش|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە گێڕانەوەیەکی ڕابیعە سەرئەنجام، ھاوسەری حەسەن زیرەک، باس لە دواھاتی کۆچی دواییی زیرەک دەکات: {{وتە١|دوای مردنی زیرەک تیمێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] لە تارانەوە ھاتن سەردانی گۆڕەکەیان کرد لە ناڵەشکێنە، و پارەیەکی باشیان بۆ پێشنیار کردین تا ماوەیەک زیرەک لە گۆڕەکەی دەربھێنن و نموونەیەک لە گەرووی لێ بکەنەوە و ڕەوانەی تاقیگەی بکەن، بەڵام ئێمە ڕازی نەبووین.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=١٣٦|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} ==== ژەھراویکردن ==== [[پەڕگە:Hassanzirak-kurdish singer (3).png|وێنۆک|حەسەن زیرەک لە نەخۆشخانەی شیر و خورشید لە بۆکان، ١٩٧٢]] گومان لە کۆچی دوایی حەسەن زیرەک ھەیە لەوەی کوژرابێت، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا لە سەرچاوە کوردییەکاندا باس لەوە دەکرا، مردنی زیرەک لەناکاو بووە و ھۆکاری مردنەکەی ژەھراویکردن بووە؛ ڕووداوەکە لە کاتی ئاھەنگێکی ھاوسەرگیری ڕوویداوە لە شاری [[مەھاباد]]، و زیرەک لەلایەن ژنێکەوە خواردنی ژەھراوی پێدراوە، ئەمە لە نەخۆشییەکەیدا بەدی کراوە.<ref name=":3"/><ref name=":2"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=٦٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژی ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠ کاتژمێر شەشی ئێوارە لە ماڵی ڕابیعە سەرئەنجام لە شاری [[ھەولێر]]، لە چاوپێکەوتنێکی تۆمارکراودا،{{تێبینی|چاوپێکەوتنەکە لە ژمارە ١٤٦ی ھەفتەنامەی بەدرخان بڵاوکراوەتەوە}} ڕابیعە لەبارەی نەخۆشییەکەی زیرەکەوە دەڵێت: {{وتە١|زیرەک ھیچ جۆرە نەخۆشییەکی نەبوو، ڕۆژێک چووە ئاھەنگێک، ئێوارە ئاگاداریان کردمەوە زیرەک لە نەخۆشخانەیە و نەخۆشە، کە چووم بێ ھۆش بوو. ژنێک لەوێ بوو و پێی گوتم زیرەک لەلایەن ساواکەوە ژەھرخوارد کراوە}} == ژیانی کەسی == [[پەڕگە:Genealogy of Hasan Zirak.png|وێنۆک|درەختی بنەماڵەیی حەسەن زیرەک]] حەسەن زیرەک نەک تەنھا بەھۆی بەھرەی لە مۆسیقادا، بەڵکو بە شێوازی ژیانیشی، بە شێوەیەکی بەرفراوان بەتایبەت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ناسراوە؛ ئارەزوویەکی زۆری لە جلوبەرگ و پۆشاک ھەبووە و گرنگی زۆری پێدەدا، بەرگدووری تایبەتی لە سلێمانی و بۆکان بۆ جلوبەرگەکانی تەرخان کردبوو، پارەیەکی زۆری لەو بوارەدا بەفیڕۆ دەدا. ماڵباتی حەسەن زیرەک لە بۆکان بە توانا و جەستە بەھێزەکەیان ناسراو بوون، نازناوی باوکی زیرەک «زلە بۆکانی» بوو، زیرەک و ھاوڕێکانی لە سەردەمی لاوێتیدا بە کۆڵانەکانی بۆکاندا دەگەڕان بۆ زۆرانبازی و شەڕکردن. لە تاران زۆربەی ئێواران بانگێشتی گەشتیارە کوردەکانی دەکرد بۆ نانخواردن و خەوتن لە ماڵەکەی. دۆستایەتییەکی بەھێزی لەگەڵ شێخانی تەریقەت ھەبوو لە [[خانەقای زەنبیل]] بەتایبەت [[سەید کامیل ئیمامی]]ی شاعیر و سەیدی نورانی؛ گۆرانی «شەو» شیعرێکی سەید کامیل ئیمامییە و وەک داواکاری پێشکەشی حەسەن زیرەکی کردووە تا بیکاتە گۆرانی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نەشقی|یەکەم=ڕەحمان|ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی|دوایین٢=مەلاقەرە|یەکەم٢=جەمیل|ساڵ=٢٠١٨-٠٦-٠١|پەڕەکان=٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فۆڕمی دەرخستن ({{بە فارسی|اظهارنامە}})، بەڵگەیەکی فەرمیی حکوومەتی ئێرانی سەردەمی [[ڕەزا شا]]ی [[شانشینی پەھلەوی|پەھلەوییە]] کە باوک یان دایکی منداڵ جێبەجێیان دەکرد و داوایان دەکرد ناسنامە بۆ منداڵەکەیان دەربکرێت؛ حەسەن زیرەکیش خاوەنی فۆڕمەکەیە و لەلایەن باوکییەوە پڕکراوەتەوە، دوو شایەتیش پەسەندی زانیارییەکانیان کردووە، شایەتەکان دوو بازرگانی بۆکانین؛ لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٨ ئەم فۆڕمە پڕکراوەتەوە. تێیدا شوێنی لە دایکبوونی زیرەک بە بۆکان و ڕۆژی لە دایکبوونی بە ٨ی ٩ی ١٣٠٠ ھەتاوی (٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ زایینی) ڕاگەیەنراوە. {| class="infobox biography vcard" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: #EDEBD3;" | وەزارەتی ناوخۆی ئێران{{ھن}}'''(پەڕاوی بڵاوکراوە)'''{{تێبینی|ناوەڕۆکی فۆڕمی ناسنامەی حەسەن زیرەک بە زمانی کوردی}} |- | '''ژمارەی ناسنامە:''' | ٧٣٥ی بەڕێوەبەرایەتی تۆماری مەدەنیی بۆکان |- | '''تۆماری بڵاوکراوە:''' | ٧٩ |- | '''ناو:''' | حەسەن |- | '''نازناو:''' | زلە بۆکانی |- | '''ناوی باوک:''' | عەبدوڵڵا زلە بۆکانی |- | '''پیشە''': | جووتیار |- | '''ناوی دایک:''' | ئامینە |- | '''ڕێکەوتی لەدایکبوون:''' | ٨ی ئەیلوولی ١٣٠٠ ھەتاوی{{ھن}}(٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ زایینی) |- | '''شوێنی لەدایکبوون:''' | بۆکان |- | '''شوێنی وەرگرتنی ناسنامە:''' | بۆکان، دەزگای ئەختاچی |- | '''شایەتەکان:''' | حاجی ئیبراھیم محەممەدیان، حاجی عەبدوڵڵا کەریمی بۆکانی |} لەو ساڵانە و ساڵانێکی زۆری دوای ئەوەش، کەمتر وابوو ڕۆژ و مانگ و ساڵی لەدایکبوونی منداڵان لەسەر ناسنامەکەیان بە دروستی بنووسرێت. جیا لەوەی تۆمارکردنی تایبەتمەندییەکانی تاک و بنەماڵە لەلایەن دەسەڵاتێکی حکوومیی زۆردارەوە جێگەی گومان و ناڕەزایی خەڵک بوو، یاسای سەربازیی زۆرەملێ لە ساڵی ١٩٢٤ لە ئەنجومەنی ئێران پەسەند کرا، دۆخەکە خراپتر بوو، لەبەر ئەوەی بردنی لاوان بۆ سەربازخانەی شارە دوورەکان و دوور خستنەوەیان لە کار و بەرھەمھێنان و یارمەتیدانی ئابووریی بنەماڵە، بووە جێگەی تووڕەیی و ناڕەزایی کۆمەڵگە، خێزانەکان بۆ ڕزگاربوون لەو یاسایە، ئاڵوگۆڕیان لە ڕێکەوتی ناسنامەی منداڵەکانیان دەکرد و زانیاریی ناڕاستیان لە ڕێکەوتەکاندا دادەنا. کاتێ ئەو یاسایە لە ئێران جێبەجێ کرا و سەربازیی زۆرەملێ بوو بە فەرمانی حکوومی، حەسەن زیرەک لە ١٧ ساڵیدا مەترسیی زۆری گیران و بران بۆ سەربازی لەسەر بووە، بۆیە ئەگەری گۆڕانکاریی لە ساڵ و مانگی لەدایکبوونەکەی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=س.|یەکەم=ئەنوەر|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=ناسنامەی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.bokan.de/laperekan/nuseran/Kak%20Anwer/kak%20anwer.htm|journal=بڵاوکراوە|زمان=ku|شوێن=لەندەن|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731111132/https://www.bokan.de/laperekan/nuseran/Kak%20Anwer/kak%20anwer.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=س.|یەکەم=ئەنوەر|سەردێڕ=یادی ١٠٠ ساڵەی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://bokan.de/|پەڕەکان=٥-٤٨}}</ref> === ژیانی ھاوسەرگیری === [[پەڕگە:Hassanzirak-kurdish singer (1).png|وێنۆک|ڕاست|150px|حەسەن زیرەک و کچەکانی]] بەپێی گوتەی کۆتا ھاوسەرەکانی، حەسەن زیرەک ٣٠ جار ھاوسەرگیری کردووە،{{تێبینی|جیا لە میدیا زەندی و ڕابیعە سەرئەنجام، ئەو ھاوسەرانەی تریی زیرەک کە تائێستا باسکراون و ناسراون: زێنێ، ئامین، زییە، ناسکێ، مریەم، مەحبوبە، گەوھەر (کاتێک زیرەک لە بەغدا بووە گەوھەری ناسیوە و لەلایەن [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] لەیەک مارەکراون)}} دوو جاریش بەفەرمی و وەک ئەوەی دیارە ھاوسەرگیری کردووە. میدیا زەندی ھاوسەری زیرەک بووە، و خاوەنی دوو کچە لێی بە ناوەکانی مەھتاب (ئارەزوو) و مەھناز (ساکار)،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sheyholislami|یەکەم=J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA113&dq=hassan+zirak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjE96C6ycGHAxWcQvEDHbYtFNk4ChDoAXoECAYQAw|سەردێڕ=Kurdish Identity, Discourse, and New Media|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٩٣٠-٧|پەڕەکان=١١٣|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125110/https://books.google.iq/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA113&dq=hassan+zirak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjE96C6ycGHAxWcQvEDHbYtFNk4ChDoAXoECAYQAw#v=onepage&q=hassan%20zirak&f=false|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا چەند گۆرانییەکی بۆ دوو کچەکەی تۆمار کردووە. میدیا کچی عەلی زەندی بووە، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان|ژێ کاف]] و کوردێکی ناسیۆنالیست بوو. کاتێک زیرەک ناوبانگ پەیدا دەکات لە ڕادیۆی تاران میدیا زەندی دەناسێت، پاش گەڕانەوەی بۆ ڕادیۆی کرماشان میدیا دەخوازێت؛ بەڵام دوای دەرکرانی لە ڕادیۆ و بێکاریی زیرەک، میدیا زەندی داوای جیابوونەوەی لێ دەکات و جیادەبنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٢١|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125113/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=١٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو ماوەیەی پێکەوە بوون بەھۆی نەخوێندەواری حەسەن زیرەک، میدیا زەندی یارمەتییەکی زۆری داوە لە نووسین و خوێندنەوەی شیعرە فارسی و کوردییەکان تا زیرەک بیانکاتە مەقام و گۆرانی،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٢٢|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ھیوا|یەکەم=عومەر ئەحمەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕاپەڕین|ساڵ=١٩٧٦|شوێن=سلێمانی|پەڕەکان=١٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609202031/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا دوای نەخۆش کەوتنی زیرەک دووبارە میدیا زەندی گەڕاوەتەوە لای و لەگەڵ ڕابیعە سەرئەنجام چاودێریان کردووە. زەندی لە ڕۆژی ھەینی ٣١ی ئابی ٢٠١٨ لە تاران کۆچی دوایی کرد. ڕابیعە سەرئەنجام کۆتا ھاوسەری زیرەکە و بۆ ماوەی ١١ ساڵ و تا کۆتایییەکانی ژیانی زیرەک لەگەڵیدا بووە، بۆ یەکەمجار یەکتریان لە ئاھەنگێکی ھاوسەرگیری بینیوە. بە وتەی ڕابیعە، حەسەن زیرەک خۆی پێی وتووە «٢٨٠٠ گۆرانی ھەیە» کە کەس نازانێت گۆرانییە ونبووەکان چیان لێ بەسەر ھاتووە و چیان لێ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=آپارات - سرویس اشتراک ویدیو|ناونیشان=https://www.aparat.com/v/OEkyJ/حسن_زیرک_2800_ترانھ_دارد!|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=آپارات - سرویس اشتراک ویدیو|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609205159/https://www.aparat.com/v/OEkyJ/حسن_زیرک_2800_ترانھ_دارد!|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕابیعە سەرئەنجام لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ بەھۆی تووشبوونی بە نەخۆشیی خوێنبەربوونی گەدە، لە تەمەنی ٧٨ ساڵی لە نەخۆشخانەیەکی شاری [[سەقز]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ= «ڕابعە سرانجام»؛ ھمسر مرحوم استاد حسن زیرک در سقز فوت کرد|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/2756735/رابعھ-سرانجام-ھمسر-مرحوم-استاد-حسن-زیرک-در-سقز-فوت-کرد|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=kurdpress|زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ڕابیعە سەرئەنجام ھاوژینی حەسەن زیرەک کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0706202316|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629134608/https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0706202316}}</ref> === ئایین === دەربارەی [[ئایین]] زانیارییەکی ئەوتۆ بەردەست نییە، بەڵام بەھۆی ھاتنە کایەی [[میتافیزیک]] و بیرکردنەوە لە [[بوون]] و [[مردن]] لە کۆتایییەکانی تەمەن، ھەستی نزیکبوونەوە لە [[خودا]]، ویستی تۆبە و گەڕانەوە بۆ لای خودا دەبینێتەوە. <blockquote> {{چینی ناوەند}} مردن لەبیرمی، بیرم کردەوە{{ھن}}سەر لە بەیانی نوێژم کردەوە{{ھن}}نەعلەت لە شەیتان{{ھن}}ھۆشم کردەوە، ھۆشیار بوومەوە {{کۆتایی}} </blockquote> ئەم گۆرانییەی بە ناوی «[[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|باران بارانە]]» لەگەڵ مەقامێک، لە کۆتاییەکانی ژیانیدا تۆماری کرد. وەک چۆن بەشێکی ژیانی زیرەک لە ڕێگەی ھۆنراوە، شیعر و گۆرانییەکانیەوە زانراوە و وەرگیراوە، ئەمەش وەک نیشانەیەک بۆ گەڕانەوە و ھەستکردنی بە بوونی خودا لێکدەدرێتەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بینەندە|یەکەم=مەسعوود|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=حەسەن زیرەک، حەسەن زیرەک نەبوو|journal=ماڵپەڕی ئاماژە|پەڕەکان=٨}}</ref> کاتێکیش لەگەڵ میدیا زەندی ھاوسەری جیادەبێتەوە دەست دەکات بە [[خواردنەوەی کھوولی|کھوول]] و [[مەی]] خواردنەوە، دواتر لەسەر دەستی [[سەید کامیل ئیمامی]] واز لە خواردنەوە دەھێنێت و تۆبە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125107/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵانی ژیانی لەگەڵ ڕابیعە سەرئەنجام لە شاری شنۆ، ھەموو [[ڕەمەزان|مانگی ڕەمەزان]]ێک لە سەربانی ماڵەکەی بە [[مایکرۆفۆن]] سەڵای ئیسلامی دەخوێند.<ref>{{بیرخستنەوەی ڤەژین |فەرھەنگ = ھەنبانەبۆرینە |وشە = سەڵا |ڕێکەوتی سەردان = ٢١ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=پیشداد|یەکەم=کاوە|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=وتووێژ لەگەڵ ڕابیعە سەرئەنجام|ناونیشان=https://musickordi.com/}}</ref> زیرەک چەندین وشە و دەستەواژەی پەیوەست بە ئایینی و [[خوداپەرستی]] لە گۆرانییەکانیدا بەکارھێناوە. == ھەستی کوردایەتی == پاش دابەشکردن و پارچە پارچەکردنی تەواوەتیی [[کوردستان|خاکی کوردستان]] و داگیرکردنی ھەر پارچەیەکی لەلایەن حکوومەتێکەوە، ناوھێنان و باسکردنی «کوردستان» باجی گەورەی لەسەر بوو، پاش شکستی شۆڕشە [[کاتھێڵی ڕاپەڕینی کوردەکان|یەک لەدوای یەکەکانی]] گەلی کورد لە پارچە جیا جیاکانی کوردستان و بەتایبەت [[کۆماری مەھاباد]] و لەسێدارەدانی [[قازی محەممەد]]، ناوی «کوردستان» لە ھەموو کوردستان سڕایەوە، تەنیا لە [[ئێران]] ناوی کوردستان کرا بە ناوی پارێزگایەک لەجیاتی «[[سنە]]»، ئەمەش مەبەستێکی سیاسی بوو و مەبەست لێی بچووککردنەوەی ناوی کوردستان بوو بۆ ناساندنی کورد وەک ھۆزێک و [[زمانی کوردی]] وەک زاراوەیەک. حەسەن زیرەک وەک ھونەرمەند و چالاکەکانی ئەوکاتە، ھەستی بە شوناسی خۆیەتی کردووە و [[کوردایەتی|ناسیۆنالیستێکی کورد]] بوو، لە زۆرینەی گۆرانییەکانی ناوی «کورد» و «کوردستان»ی بەکارھێناوە، یەکەمین ھونەرمەندە کە لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو بۆ ماوەی بیست ساڵ زۆرترین جار وشە و ناوی «کورد و کوردستان» لەنێو گۆرانییەکانی خۆیدا بەکار بھێنێت، چ لە ناو عێراق و چ لە ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٣٠–٣١|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{وتە٢|ئەگەر چی وشەکانم لە پلەی نەخوێندەواری و ساکاریمە و زۆر ساکار گۆرانییەکانم دەبیسترێن، بەڵام ئەو سەری نیازم ھەر ئەو گڕە میللییەیە کە دەروونی ئاگر تێبەرداوم و شەیدای خۆراکی جوانی شار و بست بە بستی کوردستانی کردووم و گۆرانیان پیا ھەڵدەدەم|bgcolor=#FEF6E1|4=حەسەن زیرەک، ساڵی ١٩٧٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عوسمان|یەکەم=شارباژێڕی|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1;|سەردێڕ=گەوھەرێ|پەڕەکان=٣٤٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523151158/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٣١|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} گۆرانی نەورۆزی حەسەن زیرەک کە لەسەر شیعرێکی [[پیرەمێرد]] بەرھەمی ھێناوە، یەکێکە لەو گۆرانیانەی تائێستاش لە جەژنی نەتەوەیی کورد، [[نەورۆزی کوردەواری|نەورۆز]] لێ دەدرێت و بەو گۆرانییە کوردەکان یادی ئەم بۆنەیە دەکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Newroz {{!}} Hassan Zirak Lyrics, Meaning & Videos|ناونیشان=https://sonichits.com/video/Hassan_Zirak/Newroz|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115948/https://sonichits.com/video/Hassan_Zirak/Newroz|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ھونەرمەندی کورد حەسەن زیرەک، دەنگێکی نەمر و نەتەوەیی کورد|ناونیشان=https://ronahi.net/الفنان-الكردي-حسن-زيرك-صوت-وطني-وكردي/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=صحيفة روناهي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115958/https://ronahi.net/الفنان-الكردي-حسن-زيرك-صوت-وطني-وكردي/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عربي|یەکەم=سبوتنيك|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=مدن النرجس تتوهج في كردستان العراق للربيع وعفرين (فيديو)|ناونیشان=https://sarabic.ae/20180322/مدن-النرجس-كردستان-العراق-ربيع-عفرين-1030966716.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=سبوتنيك عربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115958/https://sarabic.ae/20180322/مدن-النرجس-كردستان-العراق-ربيع-عفرين-1030966716.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://almadapaper.net/file/archiveto2615/865/11.pdf|سەردێڕ=حسن زیرك: صوت کوردي خالد الیمحوە الموت|دوایین=ن. ئەلدواوی|یەکەم=حەکیم|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Almada Culture|زمان=ar|newspaper=Almada|بەرگ=٨٦٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801080550/https://almadapaper.net/file/archiveto2615/865/11.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەستە ناسیۆنالیستییەکەی حەسەن زیرەک لە دێڕی یەکەمی گۆرانییەکەدا دەردەکەوێت، لەنێو وڵاتێکی وەک ئێران کە بەدرێژایی مێژوو [[سەربەخۆییخوازیی کوردان لە ئێران|دژبەریی]] سەرەکی کوردەکان بووە، و لە ڕادیۆیەکی گەورە کە پەخشەکەی چەندان وڵات تێدەپەڕێنێت، جەژنێکی وا بە [[مێژووی کورد]] دەبەستێتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٣٩|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ناوی کوردی پێوە دەلکێنێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} ئەم ڕۆژە ساڵی تازەیە، نەورۆزە ھاتەوە{{ھن}}جەژنێکی، کۆنی '''کوردە''' بەخۆشی و بەھاتەوە {{کۆتایی}} </blockquote> بەشێک لە ھونەرمەند و نووسەرانی کورد، حەسەن زیرەکیان بە «[[خیانەتکار]]» و «پاشایەتیخواز» ناو بردووە بەوەی ستایشی شای ئێرانی کردووە لە [[نەورۆز (گۆرانی)|گۆرانی نەورۆزدا]]، چونکە شای ئەوکاتی ئێران چەندین یاسا و بڕیارنامەی لە دژی کورد جێبەجێ کردبوو. کاتێک حەسەن زیرەک لە [[ڕادیۆی کوردیی تاران]] دەیەوێت گۆرانییەک بۆ جەژنی نەورۆز تۆمار بکات، ھۆنراوەیەکی شاعیر و بیرمەندی کورد [[پیرەمێرد|حاجی تۆفیقی پیرەمێرد]] ھەڵدەبژێرێت، کاتێک بەڕێوەبەرانی ڕادیۆی تاران ھۆنراوەکە دەبینن توڕە دەبن، چونکە مۆرکی کوردەواری پێوەیە و [[سەرەتاکانی ناسیۆنالیزمی کوردی|بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازیی کوردی]] لە دوو توێی نیوە دێڕێکدا باس دەکات: <blockquote> {{چینی ناوەند}} چەند ساڵ گوڵی ھیوای ئێمە پێ پەست بوو تاکو پار{{ھن}}ھەر خوێنی لاوەکان بوو، گوڵی ئاڵی نەوبەھار {{کۆتایی}} </blockquote> ھەروەھا لە دێڕی یەکەمی گۆرانییەکەشدا ناوی «کورد» دەھێنرێت. ڕادیۆی ئەوکاتی ئێران حەسەن زیرەک ناچار دەکەن تا لەجیاتی ئەو دێڕە دوو نیوەدێڕی تر بڵێت و مۆرکی ستایش و پیاھەڵدانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای ئێرانی]] پێوەبێت، ئەگەر نا گۆرانییەکەی بۆ تۆمار ناکەن. زیرەکیش بە ناچاری دەیگۆڕێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} چەند ساڵ گوڵی ھیوای ئێمە بێ بەر بوو تاکو پار{{ھن}}تا شاھەنشا لووتفی فەرموو، ھەق لەگەڵ جووتیار و کرێکار {{کۆتایی}} </blockquote> [[پەڕگە:HesenZirek-Newroz.ogg|وێنۆک|ڕاست|بەشێک لە گۆرانیی نەورۆز بە دەنگی حەسەن زیرەک (ئەو بەشەی باسی شاھەنشا دەکات).]] وشەی «[[پاشای پاشاکان|شاھەنشا]]» ئەوکاتە وەک ڕێزێکی زیاتر بۆ پایەی شای ئێران دەگوترا، بەڵام وشەیەک لە نیوە دێڕێکدا دەکرێت چەندین مانا بگەیەنێت، لە ڕەوانبێژیدا پێی دەوترێت «توانج پۆشی». وشەی شاھەنشا بە مانا گشتییەکەی واتا ''خواوەند'' یان ''خودا''، و لە زۆربەی [[تەفسیر|وەرگێڕانە]] کوردییەکانی [[قورئان]]دا خودا بە ''شاھەنشا'' وەرگێڕدراوە، بۆیە لەو ڕووەوە حەسەن زیرەک ئەو وشەیەی بە واتای خودا بەکارھێناوە، چونکە لە دەقی ئایینیدا خودا ''شاھەنشا''ی باڵادەستە. لە ڕوویەکی دیکەشەوە کورد ھەمیشە خۆی بە نەوەی [[ماد|دەوڵەتی ماد]]ەکان زانیوە؛ یەکێک لە پاشا یان ئەمیری مادەکان [[ھەڤەخشترە|کەیخەسرەو]] بووە، و کوڕی [[فرەڤەرتیش|شاھەنشا فرەڤەرتیشە]] و دەبێتە سێیەم شاھەنشای ئیمپڕاتۆری ماد دوای ئەوەی شا [[ئاشووربانیپاڵ]]ی ئیمپڕاتۆری ئاشوری باوکی دەکوژێت، کەیخوسرەویش بە «شاھەنشا» ناسراوە. بێجگە لە تۆماری ڕادیۆ و بۆنە و ئاھەنگەکانی دەوڵەت حەسەن زیرەک لە ھیچ شوێنێکی دیکە ناوی شاھەنشای لە گۆرانی نەورۆزدا بەکارنەھێناوە و شیعرەکەی پیرەمێردی وەک خۆی گوتووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=حەسەن زیرەک: نەورۆز ستایشی شاھەنشا یان کەیخەسرەو؟|ناونیشان=https://kurdpa.net/so/news/حەسەن-زیرەک-نەورۆز-ستایشی-شاهەنشا-یان-کەیخوسرەو|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdpa (kurdpa.net)|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125114/https://kurdpa.net/so/news/حەسەن-زیرەک-نەورۆز-ستایشی-شاهەنشا-یان-کەیخوسرەو}}</ref> زیرەک دوای چاپکردنی «چریکەی کوردستان» فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەردەچێت، چونکە لەو ساڵانەدا چاپکردنی کتێبی کوردی کارێکی ئەستەم بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=HASAN ZİREK KİMDİR|ناونیشان=https://www.bernamegeh.com/hasan-zirek-kimdir/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Bernamegeh|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115945/https://www.bernamegeh.com/hasan-zirek-kimdir/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە ناچاری خێزانەکەی بەجێدەھێڵێت، دواتر ڕوو دەکاتە [[باشووری کوردستان]] و پەیوەندیی بە شۆڕشی کوردییەوە دەکات، لەلایەن سەرکردایەتی کوردی و خەڵکی ناوچەکە پێشوازی لێ دەکرێت، لەوێش چایخانەیەک دەکاتەوە، و ھەر لەوێوە گۆرانی بەسەر کورد و شۆڕشی کوردیدا ھەڵدەڵێت. ھۆکاری ئەوەی حەسەن زیرەک بەردەوام تووشی ھەراسانکردن و [[ئەشکەنجەدان]] ببێتەوە لەلایەن ساواک و حکوومەتی ئێرانەوە، ئەوە بوو زیرەک بە دڵی حکوومەت نەبوو و کاری بۆ [[ساواک]] نەدەکرد، بۆیە ساواکیش دەیویست بە ھەر جۆرێک بێت بارگرانی بۆ حەسەن زیرەک دروست بکات. حسێن عەبدوڵڵای برا بچووکی زیرەک لەم بارەیەوە دەڵێت: {{وتە١|ساواک دەیویست حەسەن بە خێزانەوە بڕواتە باشووری کوردستان و عێراق سیخوڕی بکات، و پارەیەکی باشیان بۆ دانابوو، بەڵام زیرەک ڕازی نەبووە و گوتویەتی ھیچ کات [[خیانەت]] لە خەڵکەکەی خۆم ناکەم با بە ھەژاری بمرم و ساڵی دوو سێ جار لێم بدەن<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕە=٧٥|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} سەرەڕای کارە ھونەرییەکانی لە مۆسیقای کوردیدا زیرەک نەیویستووە بە [[خیانەتکار]] دەرکەوێت. جیا لەوەش چەندین ھەڵبەست و مەقام و گۆرانی [[نیشتیمانپەروەری|نیشتیمانپەروەرانەی]] ھەیە لەوانە: ''[[ئەی نیشتیمان]]''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=* Hesen Zîrek *|ناونیشان=https://dengbejler.wordpress.com/2017/01/17/hesen-zirek/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yasak Bir Dilin Anlatıcıları [Dengbêj Dengbêjler] Kürt Kültüründe Yaşayan Gelenek|زمان=tr-TR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115946/https://dengbejler.wordpress.com/2017/01/17/hesen-zirek/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ''ئەی وەتەن''، ''ئەمن کوردم''، ''بژی کورد و کوردستان''، لەسەر گوتنی ئەم گۆرانیانە زۆر جار زیندانی کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hesen Zîrek: Dengeke zîndî û hertimî |ناونیشان=https://kurdshop.net/kt/famous-kurdish-persons/3735 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdshop |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200528/https://kurdshop.net/kt/famous-kurdish-persons/3735}}</ref> == ھەڵسەنگاندن == [[عەلی مەردان]] ھونەرمەندی کوردیی باشووری کوردستان، دەربارەی حەسەن زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|حەسەن زیرەک مرد، من ھێزی گۆرانی گوتنم نەما، نەمویست بچمەوە نێو کاری ھونەری؛ نەک ھەر من، بەڵکو لە ھەموو گەلی کورد ڕۆیشت. حەسەن زۆر ڕێزی دەگرتم، کە چوومە ئێران خۆی و ھاوسەرەکەی منیان بردە ماڵی خۆیان و چەندین شەو میوانداریان کردم و خزمەتیان دەکردم، لە وێنەی حەسەن زیرەک کەمە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عوسمان|یەکەم=شارباژێڕی|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1;|سەردێڕ=گەوھەرێ|پەڕەکان=٣٥٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523151158/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=کەسایەتیی مامۆستا زیرەک لە زمانی مامۆستا عەلی مەردان|ناونیشان=https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i403007|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=SAHAR KURDISH (Sorani)|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240610135001/https://kurdish.sahartv.ir/tv/کورتە_بەرنامە-i403007|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} [[محەممەد ماملێ]] ھونەرمەندی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە گێڕانەوەیەکی دەربارەی زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|نێوانم لەگەڵ حەسەن زۆر خۆش بوو. حەسەن لە مەھاباد ھاتە لام گوتی دەمەوێ بچمە کرماشان و نەشتەرگەری بکەم، بەڵام توانای مادیم نییە، منیش پێم گوت کە تۆ خەمت نەبێ من کەسێک لە کرماشان دەناسم دەتوانێ یارمەتیت بدات، ناوی ئەم کەسەم دایە و ڕۆیی. دەنگێکی خۆشی ھەبوو. دوای مردنی، چەندین جار بە دەنگی ئیبراھیم سابیر دەکەوتمە ھەڵە وامدەزانی حەسەنە و ئەویش لێرەیە گۆرانی دەڵێت، چون دەنگی لە زیرەک زۆر نزیک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=تۆمارێکی دەنگیی ماملێ پاشی ٤٤ ساڵ|ناونیشان=https://mamle.net/archives/9967|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=ماڵپەڕی فەرمیی ماملێ}}</ref>}} [[ھەژار موکریانی]] شاعیر، نووسەر و بیرمەندی کورد لەبارەی حەسەن دەڵێ: {{وتە٢|گەر زمانی کوردی لە بەین بچێت، ئێمە بەس گۆرانیییەکانی حەسەن زیرەکمان ھەبێت بەسە تا دووبارە زمانی کوردی پێ دروست بکەینەوە.}} [[عەدنان کەریم]] گۆرانیبێژی کلاسیکی کورد، دەربارەی حەسەن زیرەک و بەراوردی بە ماملێ، دەدوێت: {{وتە٢|لە سەردەمی گەنجیمدا عاشقی دەنگی حەسەن زیرەک بووم، سەرەتا دەمویست وەک ئەو گۆرانی بڵێم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=گفتووگۆی باڵۆن - عەدنان کەریم، بەشی یەکەم|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/gftugoi-balloon---adnan-karem/11032024034544|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=Ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731121621/https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/gftugoi-balloon---adnan-karem/11032024034544}}</ref> بە سەفەر و سەردانە زۆرەکانی حەسەن زیرەک لەگەڵ کەسانی جیاواز، لەوانەش گۆرانیبێژانی ئێستای ڕادیۆکانی ئێران و بەغدا، وایان کرد زانیاریی حەسەن زیرەک لە گۆرانی و مۆسیقادا چەندین ھێندە زیاد بکات و ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش حەسەن زیرەک ناوبانگ و ناسراوییەکی زۆر زیاتری ھەیە لە محەممەدی ماملێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=گفتووگۆی باڵۆن - عەدنان کەریم، بەشی سێیەم|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/gftugoi-balloon---adnan-karem-p3/14032024101658|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=m_73572910|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=بیوگرافی حسن زیرک|ناونیشان=https://virgool.io/%40m_73572910/بیرگرافی-حسن-زیرک-rgpfxmqkex9g|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=ویرگول|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731123128/https://virgool.io/@m_73572910/بیرگرافی-حسن-زیرک-rgpfxmqkex9g|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} میدیا زەندی، ھاوسەری حەسەن زیرەک کە بێژەری [[ڕادیۆی کوردیی تاران|بەشی کوردیی ڕادیۆ تاران]] بووە، دەنووسێت: {{وتە٢|حەسەن زیرەک نزیکەی ھەزار گۆرانی لە تاران و کرماشان پێشکەش کردبوو و ھەر بەھۆی گۆرانییەکانییەوە بوو کە ڕۆژانە نزیکەی دوو ھەزار نامە دەنێردران و تەنانەت پارەیان دەخستە ناو نامەکەوە بۆ ئەوەی ئەو گۆرانییە داواکراوە لێ بدرێتەوە. بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆ تاران و کرماشان بەھۆی دەنگی خۆشی حەسەن زیرەک سەرنجی ھەمووانی ڕاکێشابوو؛ بەڵام سەرەڕای ئەو ھەموو خزمەتانەی ئیتر حەسەن زیرەک لە ڕادیۆ ڕێگەی پێنەدرا و لەبیر کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٤|سەردێڕ=آوای ماد - زندگینامە استاد حسن زیرک|ناونیشان=http://www.awayemad.ir/News/m/17/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140831103457/http://www.awayemad.ir/News/m/17/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} شاعیری کۆچکردوو [[شێرکۆ بێکەس]] لەبارەی حەسەن زیرەکەوە دەڵێت: {{وتە٢|حەسەن زیرەک مامۆستای بەستەی کوردییە، لەو ڕۆژەوەی حەسەن زیرەک نەماوە تا ئێستا چوار گۆرانی تری وەک گۆرانییەکانی حەسەن زیرەکمان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەسەن زیرەک مرد یان کوشتیان؟|ناونیشان=https://pukmedia.com/KS/Details/180032|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=pukmedia.com|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629213717/https://pukmedia.com/KS/Details/180032|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} [[شەماڵ سائیب]] مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژی دیاری کورد، دەربارەی زیرەک: {{وتە٢|چەند جاری تر دەیڵێمەوە، ئێمە دەبێت مەمنوونی حەسەن زیرەک بین، ئەگەر ئەو چووەوە ئەودیو (ئێران) درێژەی بەو گۆرانییە کوردیانە نەدایە، ئێستا گۆرانی کوردی نەمابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2165|ناونیشان=https://www.calameo.com/read/000084793a418fdaa5c59|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=calameo.com|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731121616/https://www.calameo.com/read/000084793a418fdaa5c59|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} [[شارام نازری]]، ھونەرمەندی [[مۆسیقای فۆلکلۆر|مۆسیقای نەریتی]]ی کورد، سەبارەت بە دەنگی حەسەن زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|سەبارەت بە حەسەن زیرەک، بە گشتی تەنیا دەتوانم بڵێم کە ئەو بە مانا ڕاستەقینەکەی بلیمەت بووە؛ واتە لە ھەمان ساتدا کە دەچووە ناو ئۆرکێسترای ڕادیۆ و دەچووە ژووری تۆمارکردن، شیعرێکی دەگوت و گۆرانییەکی ئامادە دەکرد و لە ھەمان کاتدا دەیگوت، کە پێشتر لە مۆسیقادا ڕووی نەداوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەو خوێندەوار نەبوو، بەڵکو مۆسیقا و شیعری بە شێوەیەکی ئیلھامبەخش خوێندووەتەوە و بەڕاستی کەسێکی ناوازە و بلیمەتی مۆسیقای کوردی بوو و لە نێو گۆرانیبێژانی کورددا، من حەزێکی تایبەتم بۆ دەنگی حەسەن زیرەک ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Magiran {{!}} روزنامە اعتماد (1392/10/25): آواز محبوب، آوازە خوان مغضوب|ناونیشان=https://www.magiran.com/article/2885097|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.magiran.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523170839/https://www.magiran.com/article/2885097|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} [[شێرزاد حەسەن]] نووسەر و ڕۆماننووسی کورد، دەربارەی حەسەن زیرەک: {{وتە٢|مامۆستای من حەسەن زیرەکە. کەسێکی یاخیگەرە. یەکێکە لەو کەسانەی کە بەقەد ھەموو فەیلەسوفەکانی دنیا قەرزاری حەسەن زیرەکن.}} [[موجتەبا میرزادە]]، [[ڤایۆلین|کەمانژەن]] و [[مۆسیقاژەن]] کە لە ساڵانی ١٩٦٠ەکان لە ھەموو بەرھەمەکانی حەسەن زیرەک لە ئۆرکێسترای [[ڕادیۆی کوردیی کرماشان]] ژەنیار بووە و ئەو ڕێکی خستووە، لە وتووێژێکدا سەبارەت بەم ھونەرمەندە وتی: {{وتە٢|حەسەن زیرەک، ھەرچەندە ھیچ خوێندەوارییەکی نەبووە، بەڵام زۆربەی ھۆنراوەی گۆرانییەکانی لە ساتەوەختی گوتنیدا بە شێوەیەکی سەرپێیی و لەپڕ دەھاتنە نێو مێشکی. بیرەوەرییەکی زۆر بەھێزی ھەبوو لە لەبەرکردنی شیعر و گۆرانی و ھەڵبەستی کوردیدا و دەبێ بگوترێ کە حەسەن زیرەک ھەرگیز لە مۆسیقای کوردیدا دووبارە نابێتەوە؛ چونکە بەردەوامترین و جوانترین گۆرانی کوردی دروست کردووە، ئێستاش نەک ھەر لە ئێران، بەڵکو تەنانەت لە نێو کوردانی باشوور و سوید و بەشەکانی دیکەی جیھاندا، بەرھەمەکانی و ناو و یادەوەرییەکەی پێگە و ڕێزێکی بەرزیان ھەیە.}} [[بیژەن کامکار]]، گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەنی کورد، دەربارەی زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|حەسەن زیرەک بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مۆسیقای کوردی دادەنرێت و زۆرێک لەو گۆرانییە کوردی و فارسییانەی کە ئێستا پێشکەش دەکرێن، ئیلھامیان لە بەرھەمەکانی ئەو ھونەرمەندە وەرگرتووە. ناوبانگ و جێیباسیی حەسەن زیرەک تەنیا لە سنوورەکانی ئێراندا سنووردار نییە، بەڵکو [[ئەورووپا|وڵاتانی ئەورووپایی]] و کوردانی ھەموو جیھان دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=حسن زیرک بزرگ|ناونیشان=https://forum.alaatv.com/topic/55154/حسن-زیرک-بزرگ/2|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=آلاخونھ|زمان=fa-IR}}</ref>}} [[ناسر ڕەزازی]]، ھونەرمەند و گۆرانیبێژی کورد، سەبارەت بە زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|دوو جار مامۆستا حەسەن زیرەکم لە [[سنە]] بینیوە، جارێکیان لە ماڵی دانیشتوویەکی شاری سنە و جارێکیش کە بۆ ئاھەنگی زەماوەندی کارمەندێکی ڕادیۆی سنە ھاتبوو، بینیم. من شاگردی حەسەن زیرەکم، ئەو بەدبەختی و داماوییەی حەسەن زیرەک چەشتویەتی، ھیچ گۆرانیبێژێکی دیکە نەی چەشتووە و کەس بە قەد ئەو بەدبەختی و چارەڕەشی نەچەشتووە، زیندان، بەدبەختی، منداڵییەکی ھەژارانە، ھەموو ئەمانەی بەسەر ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ناسر ڕەزازی: ئاواتی لەمێژینەم ئەوەیە کورد ببێتە خاوەن چارەنووسی خۆی|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/020420241|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=Ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731121621/https://www.rudaw.net/sorani/culture/020420241}}</ref>}} فرانسیس داوود و خالید سەرکار کە ھاوکاری حەسەن زیرەکیان کردووە، سەبارەت بە بەھرەی زیرەک لە بواری مۆسیقادا دەڵێن: {{وتە٢|لە یەکێک لەو دیدارانەی لەگەڵ زیرەک ئەنجامماندا، لە کاتی پشوودا ئاوازی گۆرانییەکی ئەرمەنیمان لێدا و زیرەک تەنھا گوێی لێ دەگرت. دوای چەند خولەکێک زیرەک وتی جارێکی تر بیژەننەوە، ئێمە ھەروا بۆخۆشی لێمان دایەوە، بەڵام زیرەک کردی بە گۆرانییەکی کوردی، کە بە «ئۆخەی ئۆخەی لەو باڵایە» و «لای لای» ناوبانگی دەرکرد.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Rudaw Radio|سەردێڕ=حەسەن زیرەک، لە زاری کچ و ھاوژینەکەی و عەلی مەردانەوە|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=ukqsok4pFAM|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240523170838/https://www.youtube.com/watch?v=ukqsok4pFAM|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} [[ئەنوەر قەرەداغی]]، مۆسیقاژەنی کورد، دەربارەی ھەمان گۆرانی کە ئەویش یەکێک بووە لە مۆسیقاژەنەکانی ئەوێ، دەڵێت: {{وتە٢|بلیمەتی زیرەکم لەوەوە بۆ دەرکەوت، کە نە پێشتر ئەم ئاوازەی بیستبوو، نە دەشیزانی ھی چ گۆرانییەکە و کوێندەرییە، بەو ماندوویەتییەی خۆیەوە یەکسەر لەوێ شیعری بۆ دانا و کردی بە گۆرانییەکی کوردی. زوو شتی وەردەگرت، مۆسیقاکانی منی زۆر بەدڵ بوو، زۆرجار دەیگوت کە سەیری پەنجەکانت دەکەم موجتەبا میرزادەم دێتەوە بیر.<ref name=":1"/>}} == ژیانی ھونەری == {{وتاری سەرەکی|گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک}} [[پەڕگە:Hassan-Zirak Farsi.ogg|وێنۆک|مەقامێکی فارسیی حەسەن زیرەک لەسەر شیعرێکی [[حافزی شیرازی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گنجور، حافظ، غزلیات، غزل شمارهٔ ۳۱۷ |ناونیشان=https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh317/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=ganjoor.net |زمان=fa}}</ref> لە گۆرانی [[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|ڕێبوار و ڕێبوار]].]] حەسەن زیرەک بە قوتابخانەیەکی گەورە لە گۆرانی کوردی دادەنرێت، کە بە خۆبەخۆیی و سەرپێیی دروست بووە، و تا ئێستاش دەنگدانەوەی دەنگی زیرەک دەبیسترێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=أَنشد لكل شجرة وزهرة وصخرة واد وألَّف أكثر من ألف أغنية.. في ذكرى رحيل حسن زيرك|ناونیشان=https://almasra.iq/87933/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=المسرى|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115943/https://almasra.iq/87933/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە ھونەرمەندان و نووسەرانی ئەمڕۆش بە گەنجینەی گۆرانی و ئاوازی کوردی دادەنێن و سودی لێ وەردەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ژیان لە فەرهەنگدا: حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115942/https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17221999589237&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.dengiamerika.com/a/5489611.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حەسەن زیرەک نەک ھەر دەنگ و یادەوەرییەکی بەھێزی ھەبوو، بەڵکو لە یەک کاتدا شیعر و ھۆنراوەی گۆرانییەکەی لە مێشکیدا دەنووسی و لەسەر ھەر ئاوازێک بۆی بژەندرایە دەیگوتەوە و گۆڕانکاری لە تۆنەکانیدا دەکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Türkçeleştirilen Kürtçe şarkılar: bir kültürel yağma hikayesi (14 şarkıyı dinleyelim bakalım) {{!}} Özgürlükçü Sol|ناونیشان=http://www.ozgurlukcusol.com/turkcelestirilen-kurtce-sarkilar-bir-kulturel-yagma-hikayesi/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180620002520/http://www.ozgurlukcusol.com/turkcelestirilen-kurtce-sarkilar-bir-kulturel-yagma-hikayesi/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{Cite report |date=2022-06-26 |title=حەسەن زیرەک دەیتوانی لە مۆسیقای کوردیدا ببێتە کەسێکی وەکو باخ |url=https://ku.kurdpress.com/news/6279/مامۆستا-حەسەن-زیرەک-دەیتوانی-لە-مۆسیقای-کوردیدا-ببێتە-کەسێکی |access-date=2024-08-20 |website=kurdpress |language=ku }}{{بەستەری مردوو|url=https://ku.kurdpress.com/news/6279/%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9-%D8%AF%DB%95%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%85%DB%86%D8%B3%DB%8C%D9%82%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7-%D8%A8%D8%A8%DB%8E%D8%AA%DB%95-%DA%A9%DB%95%D8%B3%DB%8E%DA%A9%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا یەکێک لە تایبەتمەندیی گۆرانییەکانی، پشتبەستنی بە گۆرانییە [[فۆلکلۆر]]ییەکانە، ھەر گۆرانییەکی زیرەک چیرۆکێکی تایبەت بەخۆی لەپشت بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ھیوا|یەکەم=عومەر ئەحمەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕاپەڕین|ساڵ=١٩٧٦|شوێن=سلێمانی|پەڕەکان=٢٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609202031/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەر کەسێک چەند وشەیەکی پێ بدایە، دەیتوانی بیکات بە گۆرانی، دەربارەی ھەر شتێک بێت؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mihemedînijad|یەکەم=Keyhan|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/content/upload/1/newsletter/agiri-393.pdf|سەردێڕ=Hunermendê netewî ê gelê Kurd Hesen Zîrek|بڵاوکەرەوە=Agirî|ساڵ=٢٠٢١-٠٣-٠٦|بەرگ=٣٩٣|شوێن=[[پاریس]]، [[فەڕەنسا]]|پەڕەکان=١٠|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240630114906/https://kurdistanmedia.com/content/upload/1/newsletter/agiri-393.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> چاوی بە زۆر ناوچەی کوردستان و تورکنشین و عەرەبنشین کەوتووە، لێیان ماوەتەوە، لای خەڵکەکەی میوان بووە و لەگەڵ شێوەی ژیانیان و جلوبەرگ و ھەڵسوکەوتیان ئاشنا بووە، ئەو گۆرانییانەی لە خەڵکەوە بیستوویەتی، فێری بووە، ھەرچەندە زیرەک زۆرینەی گۆرانییەکانی ھەم ھەڵبەستەکەی و ھەم ئاوازەکەشی ھی خۆیەتی؛ یەکەم گۆرانی تۆمارکراویی ژیانی ھونەریی حەسەن زیرەک گۆرانی «ئەسمەر یارم جوانە»یە لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ئایا ساواک حەسەن زیرەکی کوشت؟|ناونیشان=https://ku.964media.com/206352/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=+964|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629211925/https://ku.964media.com/206352/}}</ref> زیرەک بە دەنگی [[سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی]] کاریگەر بووە، کاتێک لە بەندیخانەی مووسڵ زیندانی دەکرێت، وێنەیەکی بچووکی ڕەش و سپیی سەید عەلی ھەڵگرتووە و ویستویەتی پەڕتووکێک دەربارەی بنوسێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=شەمێرانی|یەکەم=ئارام|ناونیشان=https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|سەردێڕ=مامۆستا حەسەن زیرەک: ئەستێرەیەکی گەشی ئاسمانی گۆرانی کوردی|ساڵ=٢٠١٨-٠٦-٠١|پەڕەکان=٢٣٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیرەک لە شیعری کوردیش کەڵکی وەرگرتووە، لەو شاعیرانەی لێی سوودمەند بووە: [[نالی]]، [[خانای قوبادی]]، [[شێخ ڕەزای تاڵەبانی]]، [[ئەحمەد موختار جاف]]، [[بێخود]]، [[وەفایی]]، [[سەید کامیل ئیمامی]]، [[گۆران]]، [[کوردی (شاعیر)|کوردی]]، [[ئەحمەد ھەردی]]، [[فایەق بێکەس]]، [[ھەژار موکریانی]]، [[پیرەمێرد]] و [[ھێمن]]؛ نموونە، حەسەن زیرەک شیعری «شەو»ی سەید کامیل ئیمامی کردووە بە گۆرانی لەسەر داخوازیی سەید کامیل ئیمامی خۆی.<ref name=":4"/> [[پەڕگە:شەو - حەسەن زیرەک.ogg|وێنۆک|سەرەتای گۆرانی «شەو»ی حەسەن زیرەک، تۆمارکراویی ڕادیۆی کرماشان]] حەسەن زیرەک گۆرانیی [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] و [[زمانی ئازەری (ڕوونکردنەوە)|ئازەریی]] ھەیە، لەو جۆرە گۆرانییانەدا زیرەک ھەڵبەستی کوردیی تێکەڵاو کردوون. «گویلدر»{{تێبینی|ئەم گۆرانییە لە کوردییەکەی زیاتر بە «بێ دکتۆر» ناسراوە}} یەکێکە لەو گۆرانییە ئازەریانەی کە زیرەک بە تێکەڵاوکردنی زمانی کوردی وتوویەتییەوە، لەگەڵ گۆرانیبێژێکی تورکی ئازەری، بەناوی ژاڵە. گۆرانی «غنیلی شوی شوی» یەکێکە لە گۆرانییە ناسراوەکانی [[ئوم کەلسووم]] خانمە ھونەرمەندی ناسراوی [[عەرەب]]، حەسەن زیرەک ئاوازەکەی وەرگرتووە و بە کوردی گوتویەتی، بە ناوی «بۆم بڵێ تۆزە تۆزە» و «ماڵی بابم نەسرین».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کورد بەھۆی حەسەن زیرەکەوە دەوڵەمەندترین نەتەوەیە لە میلۆدیدا|ناونیشان=https://www.peyserpress.com/detail.aspx?Jimare=8245|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=www.peyserpress.com}}</ref> ھەروەھا یەکەم کەس بوو [[دەف]] بباتە نێو ئۆرکێستراکانی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ز.|یەکەم=بۆکانی|ناونیشان=https://bokan.de/|سەردێڕ=ژيان و بەسەرھاتی گۆرانیبێژی مەزنی کورد حەسەن زيرەک|پەڕەکان=٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240718041455/http://www.bokan.de/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شانۆگەری === لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ٦١ لە سلێمانی لە تیپی شانۆیی ھونەرە جوانەکان لەگەڵ [[سێوە]]، [[ڕەشۆڵ]] و چەند ھونەرمەندێکی تر، لە شانۆگەرییەکانی وەک «بووکی ژێر دەواری ڕەش»، «خەسوو یان ئەژدیھا»، «تەڕپیر» و چەندین شانۆگەری تر بەشداری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://chawykurd.com/2023/01/24/حەسەن-زیرەك/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Chawy Kurd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115946/https://chawykurd.com/2023/01/24/حەسەن-زیرەك/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھاوبەشیی گۆرانیبێژان === حەسەن زیرەک لەگەڵ زۆر گۆرانیبێژیی کورد گۆرانی گوتووە، لەوانە [[محەممەد ماملێ]]، [[مەلا حسێنی عەبدوڵڵازادە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=مەلا حوسێن عەبدوڵڵازادە، خۆشخوان و دەنگە شادی بەخشەکەی موكریان|ناونیشان=https://mamle.net/archives/13000|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=ماڵپەڕی فەرمیی ماملێ}}</ref> ئەمجەد ئێرانزادە، [[سەید عەلی سەردەشتی]]، [[ئیبراھیم قادری]]، [[ڕەشۆڵ]]، [[ڕەزا سەقایی]]، [[سەید محەممەد سەفایی]]، [[ئەحمەد شەماڵ]] و [[عوسمان محەممەدی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ڕێوڕەسمی ڕێزگرتنی مامۆستا عوسمان محەممەدی لە بۆکان بەڕێوەدەچێت |ناونیشان=https://chra.tv/ڕێوڕهسمی-رێزگرتنی-مامۆستا-عوسمان-مح/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Chra.tv |زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=ڕێوڕەسمی ڕێزگرتنی عوسمان محەممەدی ژەنیاری لێھاتوو |ناونیشان=https://jamekurdi.ir/2024/01/11/%DA%95%DB%8E%D9%88%DA%95%D9%87%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤ |وێبگە=جام کوردی |شوێن=ئێران |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240820212647/https://jamekurdi.ir/2024/01/11/%DA%95%DB%8E%D9%88%DA%95%D9%87%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لەگەڵ چەندین گۆرانیبێژی فارس و ئازەر گۆرانی تۆمار کردووە؛ گۆرانییەکانی «ئەمان ئەمان» و «نازانم لە کێ پرسم» دوو گۆرانی تۆمارکراویی زیرەک و ئەحمەد شەماڵە لە شاری [[سلێمانی]]. گۆرانیی «ماڵی بابم بێ وەفا» یەکێک لەو گۆرانییانەیە کە حەسەن زیرەک، محەممەدی ماملێ و مەلا حسێنی عەبدوڵڵازادە ساڵی ١٩٥٩ بە یارمەتیی تیپی مۆسیقای کرماشان تۆماریان کردووە. «بەرھەڵبێنە» و «ھەوارە گوڵم» دوو گۆرانی دیکەن کە زیرەک و محەممەدی ماملێ پێکەوە وتوویانە. === گۆرانییەکان === ئەمە تەنیا بەشێک لە گۆرانییە دیارەکانی حەسەن زیرەک نیشان دەدات، بۆ بینینی ھەموو پێڕستەکە بڕوانە [[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک]]. <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |- ! گۆرانییەکان |- | [[خان باجی]]{{تێبینی|زمانەکانی کوردی، ئازەری، ئەرمەنی، [[تورکی]] و فارسی لەم گۆرانییەدا بەکارھاتوون، لە ڕادیۆی تەورێز تۆمار کراوە}} |- | [[ئەی نیشتیمان]]{{تێبینی|بەھۆی ئەم گۆرانییەوە دەستبەسەر کرا}} |- | ھەر تۆم دەوێ |- | یەڵا شۆفێر |- | ئای لاچن{{تێبینی|گۆرانی «دەسماڵ حەریری» بە ھەمان ئاواز گوتووەتەوە}} |- | نایلۆنە{{تێبینی|ماملێ ھەمان گۆرانی گوتووەتەوە}} |- | لۆرکێ لۆرکێ |- | کەتانە |- | قژ کاڵی لێو ئاڵی{{تێبینی|ھونەرمەندان [[قادر دیلان]] و [[ھۆمەر دزەیی]] ئەم گۆرانییەیان [[کەڤەر ڤێرژن|کەڤەر]] کردووە}} |- | مەھتاب{{تێبینی|ئەم گۆرانییەی بۆ کچەکەی، مەھتاب (ئارەزوو) گوتووە، کە لەسەر ئاوازی گۆرانی «ئەی موتریبی حەریفان»ی [[تایەر تۆفیق]]ە}} |- | ناڵەشکێنە |- | [[نەورۆز (گۆرانی)|نەورۆز]] |- | جەرسە |- | ھەوری لار{{تێبینی|وەک گۆرانی}} |- | کرماشان شاری شیرینم |- | گەوھەرێ |- | کەویار |- | بەلەنگەر |- | [[دایە دایە]] |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |- ! مەقامەکان |- | سەوزەڵێ |- | فرمێسکی گەش |- | ئەو دڵەی وەک بت پەرستێ{{تێبینی|شیعری [[ئەحمەد ھەردی]]}} |- | وا من نەخۆشم{{تێبینی|ھەروەھا بە ناوی «من بریندارم» دووبارە گوتویەتییەوە؛ ئەم مەقامەی لە کاتی نەخۆش کەوتنیدا گوت}} |- | قەسەمت دەدەم |- | ھەی بەناز |- | ئەی وەتەن |- | مردن لەبیرمی |- | گوڵنیشان |- | مینا گیان |- | دەمێک ساقی{{تێبینی|شیعری [[وەفایی]]}} |- | قاسپاندم |} </div> {{collapse top|ئەو شارانەی حەسەن زیرەک گۆرانی لێ تۆمار کردووە|bg=#fff}} {| style="width: 100%;" | {{location map+ |Iran |width=550|float=center|caption=لە [[ئێران]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] |places= {{location map~ |Iran |lat=35.6892|long=51.3890|mark=Red pog.svg|label= {{small|[[تاران]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=38.0803|long=46.2919|mark=Red pog.svg|label= {{small|[[تەورێز]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=34.3142|long=47.0650|mark=Red pog.svg|label= {{small|[[کرماشان]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=35.3140|long=46.9929|mark=Red pog.svg|label= {{small|[[سنە]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=37.5527|long=45.0761|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[ورمێ]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=36.7631|long=45.7222|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[مەھاباد]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=37.0392|long=45.0984|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[شنۆ]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=35.9979|long=45.8852|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[بانە]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=36.5214|long=46.2076|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[بۆکان]]}}|position=right}} {{location map~ |Iran |lat=36.2499|long=46.2738|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[سەقز]]}}|position=right}} }} | {{location map+ |Iraq |width=480 |float=center|caption=لە [[عێراق]] و [[باشووری کوردستان]] |places= {{location map~ |Iraq |lat=33.3152|long=44.3661|mark=Red pog.svg|label= {{small|[[بەغدا]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=36.0829|long=44.6287|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[کۆیە]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=35.1778|long=45.9861|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[ھەڵەبجە]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=35.4681|long=44.3922|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[کەرکووک]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=35.5611|long=45.4309|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[سلێمانی]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=36.6522|long=44.5378|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[سۆران]]}}|position=right}} {{location map~ |Iraq |lat=36.1676274|long=44.0089184|mark=Green pog.svg|label= {{small|[[ھەولێر]]}}|position=right}} }} |- | {{legend|red|ئەو شارانەی حەسەن زیرەک گۆرانی لە ڕادیۆ فەرمییەکانی دەوڵەت لێ تۆمار کردوە}} {{legend|green|ئەو شارانەی تەنیا گۆرانی لاوەکی و دیوەخانی لێ تۆمار کردوون (مەجلیسی)}} |} {{collapse bottom}} ==== گۆرانییە نوێکراوەکان ==== دەنگی زیرەک دوای مردنی لەنێو [[کورد]]اندا زۆر زیاتر بڵاوبووەوە، وای لێھات گۆرانییەکانی دووبارە نوێ دەکرانەوە و دروست دەکرانەوە، ئەمەش لە ساڵانی ٢٠١٠ەوە بوونی ھەیە، لە ئێستاشدا بەشێوازێکی نوێتر و بە یارمەتی [[ژیریی دەستکرد]] دەنگی حەسەن زیرەک بە ئاواز و ھۆنراوەی نوێوە دروست دەکرێت و بەرھەم دەھێنرێت، بە تایبەت لە ساڵانی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤ ئەم گۆرانییە دەستکردانەی حەسەن زیرەک خواستی زۆربەی [[تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان]]ی لەسەر بوو، تا ئەو ئاستەی چووە ترێندە جیھانییەکانەوە. ساڵی ٢٠٢٣ شەش گۆرانیی حەسەن زیرەک: ''کوێستانان خاڵ خاڵ''، ''بە تەورات''، ''خانزادە خانم''، ''نووری ڕوخسارت''، ''ھەوری لار'' و ''کاروانە'' لەلایەن ھونەرمەند [[عەبدوڵڵا جەماڵ سەگرمە]] و ئۆرکێسترای ژێدار میوزیکێکی ئاست بەرزیان بۆ دانراوە و بە شێوەیەکی ستاندارد دەنگی حەسەن زیرەکیان لەسەر دانراوە و نوێ کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شەش گۆرانیی نوێکراوەی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/12102023|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=کوردی}}</ref> لەلایەن دوو گەنجی شاری [[سلێمانی]] بە ناوەکانی زرنگ مەھدی و ئەحمەد کەریم ڕۆژی ١١ی ئایاری ٢٠٢٣ گۆرانی «نازدار نازدار» لە ڕێگەی ژیریی دەستکرد بە دەنگی حەسەن زیرەک بەرھەم ھێنرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=آھنگ حسن زیرک و محسن چاوشی نازدار نازدار|ناونیشان=https://www.tarafdari.com/node/2394306|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=طرفداری|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609190755/https://www.tarafdari.com/node/2394306|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ماوەیەکی کورتدا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەنگدانەوەی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا. ئاوازی گۆرانییەکە لە گۆرانیی «ڕەفەت ڕەفەت» وەرگیراوە کە لەلایەن تاھیر عوجەیلی بە زمانی عەرەبی گوتراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئیبراھیم تاتلیساس گۆرانییەکی نوێکراوەی زیرەک دەڵێتەوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/05012024?fbclid=IwAR3NV1HpR9Gd1oWA8QWvO3U76aeWclZtKUdYnyz5bHeviVk4C_VzxIg46Yk_aem_AYc-fcu3owAbjoKyEp2UeApTcWnzyK7_WlqbSnyBAWJzKcRFR6oQrKT6npWnOOKkz08|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|بڵاوکەرەوە=Rudaw Network|زمان=تورکی}}</ref> گۆرانییەکە لە ماوەیەکی کورتدا بە خێرایی بڵاوبووەوە، لە تەواوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بە گشتی سەروو ٧٠ ملیۆن بینەری ھەبوو. لە [[فەیسبووک]]، [[ئینستاگرام]] و [[سناپچات]] چووە پلەی یەکی ترێندی عێراق، ھەروەھا لە بەشی میوزیکیی [[یووتیووب]] چووە پلەی دووەمی عێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گۆرانیی 'نازدار نازدار' لەلایەن ئاوازدانەرەکەیەوە سڕدرایەوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/04122023|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=کوردی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240518204816/https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/04122023}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kaymaz|یەکەم=Ebru|ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=TELE1 gündeme getirdi! İbrahim Tatlıses’in ‘Devamke’si zora girdi|ناونیشان=https://tele1.com.tr/tele1-gundeme-getirdi-ibrahim-tatlisesin-devamkesi-zora-girdi-984736/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Tele1|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240518204948/https://tele1.com.tr/tele1-gundeme-getirdi-ibrahim-tatlisesin-devamkesi-zora-girdi-984736/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=تاتڵیساس گۆرانییەکی نوێی بە ستایلی نازدار نازدار بڵاوکردەوە|ناونیشان=https://ku.964media.com/145149/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=+964|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629230744/https://ku.964media.com/145149/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جیا لە گۆرانی نازدار نازدار، ئەو دوو گەنجە چەندین گۆرانی دیکەیان دروست کردووە کە خۆیان ئاواز و ھۆنراوەیان بۆ داناوە و لەسەر دەنگیی حەسەن زیرەک بڵاوکراوەتەوە. ==== تایبەتمەندیی گۆرانییەکان ==== [[پەڕگە:Kurdish Singer-Zirak.jpg|چەپ|وێنۆک|حەسەن زیرەک]] حەسەن زیرەک لە ھەموو ڕوویەکەوە بە ھونەرمەندێکی جیھانی دادەنرێت، [[مەزھەر خالقی|مەزھەری خالقی]] حەسەن زیرەک بە «خاوەنی زۆرترین ملیۆدی و ئاواز لە تەواوی جیھان» دادەنێت و دەڵێت «ھەموو ئەورووپا ١٠٠٠ دانە ئاوازیان نییە»، بە کۆی گشتی گێڕانەوە و تۆمارگاکان، زیرەک خاوەنی نزیکەی یان زیاتر لە ٢٠٠٠ ئاواز و گۆرانییە.{{تێبینی|چەندین گێڕانەوەی جۆراوجۆر ھەن دەربارەی ژمارەی گۆرانی و ئاوازەکانی، ئەوەی زیاتر پشتڕاست کراوەتەوە «١٥٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بە حەسەن زیرەکبوون ڕەنجی فەرھادی دەوێت |ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=91551&eid=93186 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤ |وێبگە=www.kurdistanpost.nu |زمان=ku |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240820221155/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=91551&eid=93186 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ ٢٠٠٠ گۆرانییە»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bilbilê Kurdistanê: Hesen Zîrek|ناونیشان=https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-bilbile-kurdistane-hesen-zirek-190405|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yeniozgurpolitika.com|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731115952/https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-bilbile-kurdistane-hesen-zirek-190405|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=حسن زیرک|ناونیشان=https://beeptunes.com/artist/3404581/حسن%20زیرک|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=بیپ تونز|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151107194624/http://beeptunes.com/artist/3404581/حسن%20زیرک|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وێڕای ئەوەی چەندین گۆرانیش ھێشتا نەکەوتوونەتە بەردەست یان سڕدراونەوە}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەولوود|یەکەم=ئیبراھیم حەسەن|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|سەردێڕ=ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان|ساڵ=٢٠١٢|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=١٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرینەی زمانناس و ھونەرمەندان، حەسەن زیرەک بە فەرھەنگێکی گەورەی زمانی کوردی دادەنێن، زیرەک یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکان کە فەرھەنگێکی گەورەی لە وشەی زمانی کوردی پاراستووە لە ڕێگەی گۆرانییەکانی. چەند گۆرانییەکی زیرەک دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[سۆمەر]]ییەکان، بەتایبەت ئەو بەشەی مەقامەکانی کە «لێلێ و لۆلۆ» تێدا بەکار دەھێنێت یان «ئامان ئامان»، ئەم دوو بەستەیە وەک سرودێکی ئایینی بۆ خوداوەندەکانی سەردەمی کۆن وتراوە و داوای «ئامان-تو»یان کردووە، کە بە واتای «پاراستن» یان «بمانپارێزە» دێت. ڕوویەکی تر لە تایبەتمەندیی ھونەری گۆرانییەکانی زیرەک، بەم شێوەیە پۆلێن دەکرێت: * زۆرینەی گۆرانییەکانی [[فۆلکلۆر]]ی کوردی بوون و زیرەک بە شێوازی تایبەتی خۆی دووبارە داڕشتنەوەی بۆ کردون و بەرھەمی ھێناونەوە. * ھەندێک لەم گۆرانیانە داھێنانی خودی زیرەک بوون و ئێستا بوونەتە بەشێک لە فۆلکلۆری کوردی و تەواوی [[پێڕستی گۆرانیبێژانی کورد|ھونەرمەندانی تریی کورد]] سود لەم میراتییە وەردەگرن. * لە ڕووی زانستییەوە ھەندێک تەکنیکی بەکارھێناوە، لەوانە پیانۆ، فۆرتی کریشاندۆ، دیمیناندۆ، ھەروەھا وردکردنەوەی دەنگەکان، ئەم شێوازە لە [[تیۆریی مۆسیقا|زانستی بیردۆزی مۆسیقادا]] لە ترێل و ئەپاجوتاریۆ دەچێت.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٤١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * لە گۆرانییەکانیدا زاراوە جیاوازەکانی کوردی [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[موکریانی]] و [[کوردیی باکووری|کرمانجی]] تێکەڵ کردووە وەک ''لێ لێ''، ''دەلالۆ''، ''{{قت|لەبۆ}}''، ''وێ'' و زۆریی تر، ئەمەش بووەتە ھۆیەک بۆ نزیککردنەوەی شێوەزارەکانی زمانی کوردی لە یەکتر. * حەسەن زیرەک بە پێکی توانیویەتی ئاوازی بێگانە [[کورداندن|بکوردێنێت]]؛ ئاوازێکی ئازەری، ئەرمەنی، تورکی، عەرەبی یان فارسی گوێ لێبوبێت ڕاستەوخۆ لە ئەندێشەی مێشکیدا کوردانە سەرلەنوێ دای ڕشتووەتەوە، بە شێوەیەک کە ھەستی پێ ناکرێت ئەو ئاوازە بیانییە. تەنانەت لە گوتنەوەی مەقامی فارسی و زمانەکانی تر، زیرەک نەیھێشتووە مۆرکە بێگانەیییەکە زاڵ بێت و لەسەر شێوازێکی کوردیی گوتویەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٤٣|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125713/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو ھۆکارانەی وایان کردووە دەنگ و گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک زۆر بەناوبانگ بن: * '''دەنگخۆشی''': سیمایەکی سروشتییە، بە ئاشکرا لە دەنگی زیرەکدا بەدی دەکرێت، دەنگەژێیەکانی قوڕگی ھەموو کات ئامادەبوون و لەگەڵ ھەناسەیدا ھاوساز بووە، کە وای کردووە لە کاتی بەرزکردنەوەی تۆنەکانیش ھیلاک نەبێت و گۆرانییەکە وەکو خۆی بڵێتەوە. * '''چڕین''': چۆنییەتی گوتن و چڕین، دوو توخمی بنەڕەتییە لە حەسەن زیرەکدا، دەگمەنە گۆرانیبێژێک ئەم دوو بەشەی لە ھونەرەکەیدا ھەبێت، بەڵام زیرەک خاوەنی ھەردووکییەتی بۆیەش بووەتە گرنگترین گۆرانیبێژی کورد. * '''شاعیری''': زیرەک لەگەڵ ئەوەی نەخوێندەوار بوو، زۆربەی زۆریی زانیارییەکانی وەرگیراوی گشتی و خۆڕسک و ژیانی کۆمەڵی کوردەوارییە، نەک ناوەند یان دامەزراوەیەکی ئەکادیمی، بۆیە شاعیرێکی زۆر باشی لێدەرچووە لە بەندداڕشتندا، و لە وشەی نێو گۆرانی پەکی نەکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٤٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * '''یادگە''': حەسەن زیرەک توانایەکی بەھێزیی لە لەبەرکردنی شیعر و ھۆنراوە ھەبووە، کەسێک تەنیا جارێک ھۆنراوەیەکی بۆ گوتبێت و بە دڵی بووبێت، دەستبەجێ لەبەری کردووە و ماوەیەکی زۆریشی بەسەردا تێپەڕیبێت لەسەر ئاوازێکی گونجاو ھۆنراوەکەی کردووە بە گۆرانی. * '''شارەزایی''': لە ئاواز ھەڵبژاردندا خۆبەخۆیی ئاوازی دانەناوە، ھەر ھۆنراوەیەک شایستەی کام ئاوازە بووبێت ئەوەیانی ھەڵبژاردوە، یان بە چەند شێوازێکی جیاواز ھەمان گۆرانی گوتووەتەوە. * '''گونجاندن''': لەگەڵ ھەموو ئەو گرووپ و ئۆرکێسترایانەی لەگەڵی ھاوکار بوون، خۆی گونجاندووە، بۆیەش لە ھەموو ڕادیۆکان کە گۆرانی لێ تۆمار کردون، گۆرانییەکانی لە ئاستێکی بەرزدان، چ لە دیوەخان و کۆڕ و کۆبوونەوەکان، و چ لە ڕادیۆ و ئاھەنگ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٤٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125713/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پانتایی دەنگی حەسەن زیرەک تێکڕا لە نێوان دەنگەکانی دۆی یەکەم بۆ دەنگی می و ھەندێکجار بۆ دەنگی فا و سۆڵی دووەمیشە، واتە لە نێوان ١٢ دەنگدایە و لەو نێوەندەدا ئاوازەکانی چڕیوە؛ [[پەیژە (مۆسیقا)|پەیژەی]] [[مەقامی بەیات|بەیات]] و سێگا لە پێکھاتی بەستەی ئاوازەکانی حەسەن زیرەکدا بە زۆرترین ڕێژە ھاتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٢٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا کێشی دوو چوار و شەش ھەشت زیاتر لە کێشەکانی تر لە ئاوازەکانی زیرەکدا بەکارھاتوون، کە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لە فۆلکلۆر و کلاسیکی کوردی دوور نەکەوتووەتەوە؛ تەواو نزیک بووەتەوە لە ئاڵتۆ، دەنگی لە چینی تێنۆر یان خوار تێنۆردایە و ھەندێک جار خۆی داوە لە گڕ (Bass).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٢٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەگشتی میراتی گۆرانی زیرەک بە پلەی یەکەم میراتێکی ھونەریی جوانیناسانەیە، و بەدیھێنەری ڕەوتێکی نوێیە لە گۆرانی و مۆسیقای کوردیدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ناوەڕۆکی ژیانی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8496&cor=5&related=2|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.politicmedia.net|زمان=کوردی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629211929/https://www.politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8496&cor=5&related=2}}</ref> تائێستا گۆرانییەکانی لە پڕفرۆشترینەکانە و گوێی لێدەگیرێت.<ref name=":7" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=٩٩‌ـەمین ساڵیادی لەدایکبوونی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24071&type=farhang|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=www.khaktv.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240820212644/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24071&type=farhang|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١١|سەردێڕ=ھونەردۆستان بە لێشاو ڕوو لە کڕینی بەرھەمی ھونەرمەندە کۆچ کردووەکان دەکەن |ناونیشان=https://chra.tv/ھونەردۆستان-بە-لێشاو-روولەکرینی-سیدی/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Chra.tv |زمان=ku}}</ref> لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، [[ڕادیۆی بی بی سی]] لە پێشبڕکێیەکی پەیوەندیی تەلەفۆنیدا پرسیارێک دەکات کە «بەرھەمەکانی کام گۆرانیبێژ لە جیھاندا زۆرترین خواستی لەسەرە؟» دوای وەرگرتنی چەند وەڵامێک، بێژەریی ڕادیۆکە ڕای دەگەیەنێت کەس نەیتوانیوە وەڵامی ڕاست بداتەوە، و وەڵامی ڕاست گۆرانیبێژێکی کوردە بە ناوی ''حەسەن زیرەک''، سەرەڕای ئەوەی لەو سەردەمەدا تەنیا سێ ڕادیۆی کوردی ھەبوون و گۆرانی داواکراویان پەخش کردووە. بەپێی ئاماری ئەو سەردەمە بەرھەم و گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لە نێو ڕادیۆکانی جیھاندا زۆرترین داواکارییان لەسەر ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عوزێری|یەکەم=عەبدولکەریم|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=حسن زیرک هنرمندی بی مانند|ناونیشان=http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=1316|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=web.archive.org|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170320234059/http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=1316}}</ref> ==== کێشەی ناوی گۆرانییەکان ==== ناوی گۆرانی وا باوە کە لە سەربەندەکان وەردەگیرێت، لەسەر ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، شریت و قەوانی فەرمیی [[کۆمپانیا]]کانیشدا ھونەرمەندەکە خۆی دەسەڵاتی بەسەریدا ھەیە، و ناوی گۆرانییەکان تووشی کێشە نابن. بەڵام لە ٧٠ بۆ ٦٠ ساڵی ڕابردوو کە ھەموو تاکێک توانای نەبووە شریتی گۆرانی لەبەربگرێتەوە یان دەنگی [[ڕادیۆ]] و [[تەلەڤیزیۆن]] تۆمار بکات، بۆیە زۆر کەس بە تێگەیشتن و ئارەزوی خۆی ناوی لەسەر گۆرانییە کوردییەکان دادەنا. ئەنجامی ئەم کارە بووە ھۆی ئەوەی یەک گۆرانی کوردی، دوو یان سێ ناوی جیاوازی ھەبێت؛ ھەروەھا توانای حەسەن زیرەک لە ڕێکخستنی دەستبەجێی شیعری گۆرانییەکان و تێخستنی بابەتی نوێ و خۆ دوورخستنەوە لە دووپاتکردنەوە، وای کردووە شیعرەکان ھەردەم لەگۆڕانکاریدا بن. وەک ئەنجامێکی ئەم کارە، گۆرانی «خۆشم دەوێی کچە جیران»ی حەسەن زیرەک لەڕاستیدا ناوی ڕەسەنی گۆرانیەکەیە نەک «کرماشان شاری شیرینم»، ھەروەھا گۆرانی «خاڵەی ڕێبوار» کە لەناو خەڵک بە ناوی «کاکی جووتیار» بڵاوکراوەتەوە.<ref name=":5" /> ==== جوگرافیای گۆرانییەکان ==== بۆکان ھەندێک تایبەتمەندی ھەیە کە لە بەشێکی شارەکانی دیکەی کوردستانیشدا ھەن؛ خەڵکەکەی کوردن بەڵام ناوچەکە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانە]]. {{Div col|colwidth=20em}} * بەشی ڕۆژھەڵاتی شار، ناوچەی فەیزوڵڵابەگییەکانە. * بەرامبەری، بەشی چواردۆڵییە و زاراوەی ئەو دوو بەشە زیاتر لەگەڵ شاری سەقزدا ھاوبەش بووە، کە ئەویش کەوتووەتە بازنەی باشووری شارەکە. * ناوچەی گەورکایەتی و پاشان [[سەردەشت]] کەوتوونەتە باشووری ڕۆژاوا، لەوێدا زاراوەی [[موکریانی]] وردە وردە زاڵ دەبێت و دەبێتە زاراوەی سەرەکی خەڵکەکە. * بەرەو ڕۆژاوای شار، ڕووی شارەکە لە مەھاباد و سەرجەم [[موکریان]]ە و زاراوەی خەڵکەکەی و بەشێک لە داب و نەریت و فەرھەنگیان، لە موکریان نزیکە. * لای باکووری شار، تا ناوچەی سەرچۆمی مەجیدخان و نزیکەی ناوجەرگەی شاری [[میاندواو]]، خەڵکی کوردی تێدا نیشتەجێن بەڵام تێکەڵاوییەکی کەم و زۆری کورد لەگەڵ [[ئازەربایجانییەکان]] ھەیە. {{Div col end}} ڕەفتار و بیروباوەڕی چینایەتی حەسەن زیرەک سەر بەو ناوچانەیە، ھەروەھا ئەو تێکەڵاوی فەرھەنگی، زاراوەیی، کلتووری و زمانەوانیەیە کە بەسەریەکەوە کەسایەتی ھونەریی زیرەکیان دروست کردووە. بەشێک لە گۆرانییەکانی زیرەک ھی ناوچەی فەیزوڵڵابەگییە، بەشێکیان بۆ سەرچۆمی مەجیدخان و بەشێکی تری دەگەڕێتەوە نێو شاری بۆکان. بەڵام کەم نین ئەو گۆرانییانەی ناوچەی مەھاباد و سەقزیش کە زیرەک گوتوونیەتەوە، بە ھەمان شێوە سنە، سلێمانی، ھەولێر و کەرکووکیش شێوازی خۆیان ھەیە و زیرەک بەو شێوازانەش گۆرانی گوتووە، ھەروەھا ئازەری، فارسی و عەرەبی لە چەشنەکانی دیکەن کە بە شێوازی نەریتیی ئەو زمانانە گوتویەتییەوە.<ref name=":5" /><ref name=":8" /> ==== دزینی گۆرانییەکان ==== زۆر لە گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرانی گەلانی [[گەلانی تورک|تورک]] و [[فارسەکان|فارس]] سودیان لە ئاواز و گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک وەرگرتووە بۆ دەوڵەمەندکردن و پڕکردنەوەی ئەرشیڤی نەتەوەییی خۆیان، بەبێ ناوھێنان یان ئاماژەکردن بە حەسەن زیرەک لە بەکارھێنانەوەی ئاوازەکەدا، و پێشێلی مافی ھونەرمەندەکەیان کردووە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لەجەلال بەگەوە بۆ ئیبراھیم تاتلیسس: پلانی سەد ساڵەی دەوڵەتی تورک بۆ داگیركاركردنی ئاواز و مۆسیقای كوردی|ناونیشان=https://anfsorani.com/kwltwwr-hwnhr/ljlal-bgw-b-yybrahym-tatyss-plany-sd-say-dwty-twrk-21181|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=ANF News|زمان=کوردی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629234106/https://anfsorani.com/kwltwwr-hwnhr/ljlal-bgw-b-yybrahym-tatyss-plany-sd-say-dwty-twrk-21181}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ھونەرمەندێک: گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لەلایەن نەتەوەکانی دیکەوە دەدزرێت|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=480269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=کوردی - RojNews.News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240626082536/https://rojnews.news/?p=480269}}</ref> لەو گۆرانیانەش: * Ankara'nın Taşına Bak – کە ئێستا سروودێکی نیشتیمانییە لە [[تورکیا]] ئاوازەکەی لە گۆرانی «[[ئەی نیشتیمان]]»ی حەسەن زیرەک دزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kürt “Ankara’nın Taşına” Kimlik Kazandırınca!|ناونیشان=https://bianet.org/yazi/kurt-ankara-nin-tasina-kimlik-kazandirinca-167998|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=bianet.org|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629234058/https://bianet.org/yazi/kurt-ankara-nin-tasina-kimlik-kazandirinca-167998|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لە دزینی نیشتیمان بۆ دزینی ھونەر و ئاواز: گۆرانی «ئەی نیشتیمان»ی حەسەن زیرەک چۆن بووە «مارشی ئەنكەرا»ی توركیا؟|ناونیشان=https://sekokurd.org/?p=5181|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sekokurd.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130845/https://sekokurd.org/?p=5181}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=دزینی گۆرانی ئەی نیشتمانی حەسەن زیرەک لەلایەن تورکەکانەوە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240503151511569030|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdipedia.org|زمان=کوردی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629234059/https://www.kurdipedia.org/?q=20240503151511569030}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‘Ankara’nın Taşına Bak’ mı, ‘Ey Niştiman’ mı?|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=www-rudaw-net.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629234107/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17197042106824&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/turkish/culture/26062016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * Ağlama Yar – نەسرین * Aman Doktor – ئامان دکتۆر{{تێبینی|ھەروەھا بە [[یۆنانی]]ش گوتراوەتەوە}} * Yallah Şoför – یەڵا شۆفێر، لەلایەن [[ئیبراھیم تاتلیسس]]ەوە دزراوە. * Leyla – ''لەیلا'' * ساز قسەگو – لای لای سوورە گوڵ، لەلایەن [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] دزراوە. ھەرچەندە زیرەکیش چەند ئاوازێکی ھەیە کە ھی خۆی نییە بەڵام ئاوازەکەی لە خاوەنەکانیان وەرگرتووە و مۆڵەتی گوتنەوەی پێدراوە، وەک گۆرانی «غنیلی شوی شوی» و «ھەوری لار». زیرەک لە سکاڵانامەیەکدا باس لەوە دەکات کە گۆرانییەک بە دەنگی خۆی تۆمارکراوە بەڵام بە ناوی کەسێکی ترەوە لە ڕادیۆ پەخش دەکرێت، ھەر لە سکاڵانامەکەدا گلەیی ئاڕاستەی بەڕێوەبەری ڕادیۆی بەغدا دەکات، کە ئەمە دەقەکەیەتی: {{وتە٢|برام کاک سەڵاح لە پاش سەلامێکی گەرم و گوڕ و پرسینی ئەحواڵت ھەر لە دوور ڕا دەستت ئەگوشم و زۆر ھیوادارم سەلامەت بی و منیش زۆر گلەییم لە تۆ ھەیە، من ئەو ھەمو گۆرانییەی کە لە ئیزاعە ھەمە قەت گۆرانییە چاکەکانم بڵاوناکەنەوە و ئەگەر جارێکیش گۆرانییەکی باشم بڵاو بکرێتەوە بە ناوی کەسێکی دیکە بڵاوی دەکەنەوە. برام خۆ من بۆ ئەو گۆرانیانە زەحەتم کێشاوە و ئێستاش لە ئێوە داخوازی دەکەم کە ئاغای لێدەری موزیک بانگ بکەن لێیان پرسیار بفەرموون بزانن کە گۆرانی ئەسمەر یارم جوانە دەنگی منە لە ڕادیۆدا کە بە نێوی ئەحمەد شاباز بڵاودەکرێتەوە! زۆر ھیوادارم لە پاش ئەو کاغەزە ھەرچی زووتر لە ئیزاعەدا بۆم بڵاو بکرێتەوە بە نێوی خۆمەوە ئیتر بە خواتان دەسپێرم ھەر بژین بە خۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=موزیکناس|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=حەسەن زیرەک لە سکاڵانامەکەیدا چی بۆ ڕادیۆی بەغدا نوسیوە؟ - Muziknas|ناونیشان=https://muziknas.com/5520232/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130904/https://muziknas.com/5520232/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|bgcolor=#FEF6E1}} کاتێک لە عێراق نەما و ھاتەوە ئێران، پێش ئەوەی بچێتە ڕادیۆ حەسەن زیرەک نیشتەجێ نەبوو و گەڕۆک بوو، لە گوندێکەوە دەچووە گوندێکی تر تا لە ئاھەنگ و دیوەخانی خەڵکی گۆرانی بڵێ، لەو سەردەمەدا چەند کەسێک ھەبوون دەچوونە شارۆچکە و گوندەکانەوە، خۆیان بە حەسەن زیرەک ناو دەبرد و بە ناوی حەسەن زیرەکەوە گۆرانیان دەگوت، خەڵکێکی زۆر بڕوایان بەم کەسانە دەکرد چونکە لەو کاتەدا وێنەی ڕاستەقینەی حەسەن زیرەک بڵاو نەبوبووەوە و تەنیا بە دەنگی ئاشنابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125107/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئیرۆتیکا === یەکێک لەو بابەتە گرنگانەی لە ھونەری حەسەن زیرەکدا ھەیە ''ژن'' و ''کچە''، کە زۆر بە شێوەیەکی [[ئیرۆتیزم]]ی و [[جوانیناسی]]انە (ئیستاتیکی) گەورەیی و پێگەی ژن پیشان دەدات، و لەنێو ھۆنراوەکانی ئەو ھونەرمەندەدا ژن پێگەیەکی گرنگی گرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=حەسەن زیرەک: بولبولەکەی کوردستان و گەنجینەی ئاواز و فۆلکلۆری کوردی|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=480181|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=کوردی - RojNews.News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240626193202/https://rojnews.news/?p=480181}}</ref> لە ڕووی کەسایەتییەوە، زیرەک کەسێکی عاشق بووە و «گیرۆدەی جوانیی ژن بووە»، بۆیە بەدرێژایی ژیانی چەندین جار ھاوسەرگیری کردووە، ئەو جوانی بینینەی ژن لە چاوی زیرەک خۆیدا، لە بەرھەمەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە. بەپێی گێڕانەوەکانی ژیانی ناوبراو، زیرەک لە ساتی گۆرانیوتندا، ئەگەر ژنان و کچان لە دووریشەوە لێوەی دیار بوایە، ئەوا خۆشتر و باشتر گۆرانییەکانی دەگوت، زۆرجاریش ئەگەر ژن لەو شوێنە نەبوایە گۆرانی نەدەگوت. لە دیدارێکی ھونەرمەند جەمال جەلال، بەرپرس و سەرۆکی بەشی کوردی، تورکمانی و سریانی لە [[ڕادیۆی کوردیی بەغدا|ڕادیۆی بەغدا]] باس لەوە دەکات لە ساڵانی ١٩٥٨، ڕۆژێک حەسەن زیرەک لە کاتی گۆرانیوتندا کاغەزێکی بەدەستەوە بووە و جار جارە تەماشای دەکرد، پاش کۆتایی ھاتنی گۆرانییەکە و تۆمارکردنی، لەبەرئەوەی زیرەک خۆی بە نەخوێندەوار لە قەڵەم دابوو، گومانیان لێی کرد و وایان دانا سیخوڕی بۆ ئێران و ساواک دەکات؛ بۆیە ھەر زوو ڕاپۆرتیان لەسەر نووسی، بەڵام لە کاتی لێکۆڵینەوە زیرەک کاغەزەکەی پێشاندا، ھیچ نووسین یان ھۆنراوەیەکی لەسەر نەبوو، بەڵکو وێنەی ژنێکی بە پێنووسی دار کێشا بوو، کاتێک پرسیاری لێکرا دەربارەی وێنەکە، حەسەن زیرەک دەڵێت: {{وتە٢|خۆم کێشاومە، خۆتان دەزانن من ئەگەر ژنم بەرامبەر نەبێت، ناتوانم گۆرانی بە باشی بچڕم، بۆیە ئەم وێنەیەم کێشاوە، ئەگەر نا من خوێندەواریم نییە.|bgcolor=#FEF6E1}} عەشق و جوانی ژن نەک تەنھا سەرچاوەی سروشی گۆرانیوتنی زیرەک بووە، بەڵکو سەرچاوەی سروشی جۆرێک لە شێوەکاریشی بووە؛ تەنانەت ئەگەر گۆرانیشی نەگوتبێت، ئەوا وێنە و نیگاری ئەو ژنەی کێشاوە کە عاشقی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rudaw|سەردێڕ=ھونەری دەنگ و کاریگەری شوێن لەسەر دەنگ، ئەو ھونەرمەندانەی میوزیکی کوردیان بردە قۆناغێکی نوێوە|ناونیشان=https://podcast.rudaw.net/episode/hwneri-deng-u-karigeri-shwen-leser-deng-ew-hwnermendaney-miwziki-kwrdyan-brde-qonaxeki-nwe-u-dengyan-be-nemri-mawetewe|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=podcast.rudaw.net|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821171506/https://podcast.rudaw.net/episode/hwneri-deng-u-karigeri-shwen-leser-deng-ew-hwnermendaney-miwziki-kwrdyan-brde-qonaxeki-nwe-u-dengyan-be-nemri-mawetewe|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ژن و حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/70016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Channel8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125718/https://channel8.com/kurdish/70016}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حەمە|یەکەم=توانا|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=چەند لایەنێکی شاراوە دەربارەی ژیانی حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://muziknas.com/157/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Muziknas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629211925/https://muziknas.com/157/}}</ref> زیرەک ناوی «ژن» و ھاوتا کۆمەڵایەتییەکانی وەک بێوەژن، کورتەژن و شۆڕەژن و ئەوانی تری دەکردە بەردەنگ و بابەتی گوتنەکانی، ئەمە دەرخەری ئەوەیە حەسەن زیرەک بەتەواوی خولیا و ئارەزووی ژن و جەستەی ژن بووە، کە زۆر جار لە ڕادیۆی بەغدا لەسەر باسکردنی جەستەی ژن لەگەڵ ناوھێنانی ناوی تایبەتی ڕەگەزی مێ، ڕووبەڕووی ڕەخنە و ھەڕەشەی کەسانی ئایینی و عەشایەری ئەوکاتە بووەتەوە، و ھەر ئەمەش بووە ھۆکارێک لە ھۆکارەکان بۆ ڕێگەنەدان بە گۆرانیوتنی لەو ڕادیۆیە لە ساڵانی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عادل|یەکەم=محەممەد|ناونیشان=https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|سەردێڕ=ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی سەردەم|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=سلێمانی، ھەرێمی کوردستان|پەڕەکان=٣٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125713/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=محەمەد|یەکەم=زاموا|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=پاش حەسەن زیرەک؟|ناونیشان=https://jineftin.krd/2021/12/12/پاش-حەسەن-زیرەک؟/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=ژنەفتن|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240629211933/https://jineftin.krd/2021/12/12/پاش-حەسەن-زیرەک؟/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھایپەربۆڵ === [[پەڕگە:Hyperbolic in Mamle and Hasan Zirak's song lyrics.jpg|وێنۆک|دەربڕینی ھایپەربۆڵ لە ھۆنراوەی ١٥ گۆرانی خۆشەویستی [[محەممەد ماملێ|ماملێ]] و حەسەن زیرەکدا:{{ھن}}{{div col |colwidth=30em}} {{legend|#59A7A7|دەربڕینی زیادەڕەوی نەرێنی لە دەقی گۆرانییەکانی ماملێ}} {{legend|#97D7C6|دەربڕینی زیادەڕەوی ئەرێنی لە دەقی گۆرانییەکانی ماملێ}} {{legend|#BAC94A|دەربڕینی زیادەڕەوی نەرێنی لە دەقی گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک}} {{legend|#E2D46B|دەربڕینی زیادەڕەوی ئەرێنی لە دەقی گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک}} {{div col end}}]] لە بەشێکی زۆری گۆرانییەکانی حەسەن زیرەکدا ھایپەربۆڵ یان دەستەواژەی زیادەڕەوتیاکراو{{تێبینی|''Hyperbole''، ''وشەی زیادەڕەو'' یان ''زیادەڕەویکردن لە دەربڕین''، ڕێگایەکی ئەدەبی و زمانەوانییە، بۆ گەورەکردن و زیادەڕەویکردن لە پێناسەکردنی شتێک بە مەبەستی پشتڕاستکردنەوە یان کاریگەری دروستکردن، کە بەزۆری لە ھۆنراوە و شیعردا بەکاردێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Riri|یەکەم=Marliana|ناونیشان=https://repository.stba-jia.ac.id/245/|سەردێڕ=HYPERBOLE IN SONG LYRICS BY ONE DIRECTIONS|ساڵ=٢٠٢١|پەڕەکان=٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810125718/https://repository.stba-jia.ac.id/245/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} بوونی ھەیە، زیرەک وەک ھونەرمەندانی تر ئەمەی لە دوپاتکردنەوەی ''خۆشەویستی'' لە گۆرانییەکانیدا بەکارھێناوە، لەم دەربڕینەدا وشەگەلێکی بەھێز بەکارھاتوون، وەک ''گوڵ''، ''ئەستێرەی گەش''، ''ڕێحانە''، ''بەندی ڕەشماڵ''، ''کەو''، ''ئاسک''، ''مانگ''، ''پەنیری کوردی''، ''کەمەری شمشماڵی'' و زۆریی تر، وێڕای پێناسەکردنی جوانی خۆشەویستەکەی بە [[لێکچوواندن]]ی بەو وشانە، بەراوردی وشەکانیشی کردووە وەک نیشاندانی خۆشەویستییەکی زیاتر بۆ خۆشەویستەکەی؛ لەکاتێکدا وشەی تریی وەک ''شێت''، ''نەخۆش''، ''بێ دەرمان''، ''بەدبەخت''، ''ڕەشپۆش''، ''خومار''، ''سەرخۆش''، ''تیخی کەباب''، ''گێرە و قەرقەش'' و ھتد.. بەکارھێناوە بۆ باسکردنی شێوازی خۆشەویستییەکەی و پێناسەکردنی سەختی خۆشەویستییەکەی، یان خراپی ژیانی خۆی، زیرەک بە تەواوەتی ھەوڵی خۆی داوە بۆ نزیککردنەوە و بەستنەوەی ئەو وشانە لەگەڵ ناوەڕۆکی گۆرانییەکەی، بۆ ئەوەی گوێگر ئاشنای گۆرانییەکە بێت و مەبەستی گۆرانیبێژ بزانێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=FaqeAbdulla|یەکەم=B.|ناونیشان=https://doi.org/10.21271/zjhs.27.4.20|سەردێڕ=Hyperbole as a Way of Showing Eager Toward a Lover in Hamay Mamle's and Hasan Zirak's Songs|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سەڵاحەدین]]|ساڵ=٢٠٢٣-٠٩-٢٧|بەرگ=٢٧|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=٣٠٢}}</ref> نموونە، لە گۆرانی «[[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|وەک قومری]]» حەسەن زیرەک، سێ دەربڕینی زیادەڕەویی ئەرێنی بەدی دەکرێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} تەنیا گوڵەکەی سەحرای چینم {{کۆتایی}} </blockquote> ھیچ گوڵێک لە [[بیابانی تەکلەمەکان|بیابانی چیندا]] نییە، بەڵام گۆرانیبێژ بەراوردی خۆشەویستەکەی بە گوڵێک لە بیابانێکی چیندا کردووە، بەوەی وەک گوڵێک وایە لە جیھانێکی وشک و بێ ئاوەدانی ھاوشێوەی بیابانێک. لە گۆرانی «[[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|ھەر وایە]]» دەڵێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} دەمەکەت ھەنگوین لە قودوی چیندا {{کۆتایی}} </blockquote> ئەو پێناسەی دەمی خۆشەویستەکەی کردووە بە [[ھەنگوین]] لە قودوی (یان قوتووی<ref>{{بیرخستنەوەی ڤەژین |فەرھەنگ = خاڵ |وشە = قوتوو |ڕێکەوتی سەردان = ١١ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref>) چینیدا، ''ھەنگوین'' خواردنێکی بەتامە و وەک دەرمان بەکاردەھێندرێت، لەکاتێکدا ''قودوی چینی'' بەکارھێناوە چونکە وڵاتی [[چین]] لە [[کوردستان]]ەوە دوورە و خەڵک ناتوانن بە ئاسانی بەو وڵاتە بگەن، حەسەن زیرەکیش ناتوانێت بە ئاسانی بە دەمی خۆشەویستەکەی بگات؛ دوو جار ئەم دێڕەی لە گۆرانییەکەدا بەکارھێناوە، و جوانیی خۆشەویستەکەی ئەرێنیانە دووپات کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=FaqeAbdulla|یەکەم=B.|ناونیشان=https://doi.org/10.21271/zjhs.27.4.20|سەردێڕ=Hyperbole as a Way of Showing Eager Toward a Lover in Hamay Mamle's and Hasan Zirak's Songs|بڵاوکەرەوە=زانکۆی سەڵاحەدین|ساڵ=٢٠٢٣-٠٩-٢٧|بەرگ=٢٧|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=٢٩٩}}</ref> بەڵام لە گۆرانی «[[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک#پێڕستی گۆرانییەکان|کراس ڕەش]]» نەرێنییانە دەربارەی خۆشەویستەکەی دەدوێت: <blockquote> {{چینی ناوەند}} ئاگرت لە من بەرداوە جوانێ{{ھن}}<small>''دێڕی دواتر''</small>{{ھن}}خوێنت مژیم ئەسمەرێ {{کۆتایی}} </blockquote> خۆشەویستەکەی ئاگری لە زیرەک بەرداوە، ئاگرێکی نادیار، نەک [[فیزیک]]ی؛ خۆشەویستەکەی ''[[خوێنمژ]]'' نییە بەڵام نادڵسۆزییەکەی وای کردووە ئازار بە گۆرانیبێژ بگەیەنێت، ئەم ھایپەربۆڵە بەکاردەھێنێت تا نیشانی بدات چەندە ڕقی لەوەیە لەلایەن کچێکەوە ڕەت بکرێتەوە؛ بەپێی پێوەری جۆرێتی، ئەو کچە بە شێوەیەکی نەرێنی ھەڵدەسەنگێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=FaqeAbdulla|یەکەم=B.|ناونیشان=https://doi.org/10.21271/zjhs.27.4.20|سەردێڕ=Hyperbole as a Way of Showing Eager Toward a Lover in Hamay Mamle's and Hasan Zirak's Songs|بڵاوکەرەوە=زانکۆی سەڵاحەدین|ساڵ=٢٠٢٣-٠٩-٢٧|بەرگ=٢٧|شوێن=ھەولێر|پەڕەکان=٢٩٧}}</ref> === چریکەی کوردستان === چریکەی کوردستان کتێبێکی ژیننامەیی شیعرییە، ساڵی ١٩٦٦ لە تاران چاپکرا و بڵاوبووەوە، بەھۆی نەخوێندەواری حەسەن زیرەک، [[#ژیانی ھاوسەرگیری|میدیا زەندی]] ھاوسەری لە نووسین و داڕشتنەوەی کتێبەکە یارمەتیداوە؛ وێڕای ئەوەی وەزیری فەرھەنگ و ھونەریی ئەوکاتەی ئێران جەختی لەوە دەکردەوە کە نابێت کتێب بە کوردی چاپ بکرێت. وەشانی یەکەمی کتێبەکە ھەزار دانەی لێ چاپ ببوو و زیرەک بەبێ بەرامبەر دەیبەخشییەوە و ھیچ نرخێکی لەسەر نەبوو، پێشوازییەکی باشی خوێنەرانی لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ئیبراھیم|یەکەم=فەرشی|ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1;|سەردێڕ=حەسەن زیرەک و زمانی دوولا|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢٦}}</ref> وەشانی یەکەم لە ٥٣ لاپەڕە پێکدێت، ناوەڕۆکەکەی چەند نووسینێکی زیادەی [[محەممەد سدیق موفتیزادە]] لەخۆ دەگرێت، ھەروەھا ھۆنراوە و نۆتەی چەند گۆرانییەکی زیرەکیشی تێدایە کە لەلایەن فەرەیدوونی مورادییەوە ئامادەکراون. بڵاوکردنەوەی کتێبێک بە زمانی کوردی و ناوی کوردستانەوە، توڕەبوونی حکوومەتی لێ دەکەوێتەوە، بۆیە دوای بڵاوبوونەوەی کتێبەکە، فەرمانی دەستگیرکردن بۆ زیرەک دەردەچێت و لە ڕادیۆکانی ئێران دەردەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=زیرەک|یەکەم=حەسەن|ناونیشان=https://libris.kb.se/bib/22002860|سەردێڕ=چریکەی کوردستان - چاپی دووەم|دوایین٢=زەندی|یەکەم٢=میدیا|بڵاوکەرەوە=Intîşaratê Borekeyî|ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٩٦٤٩١٥٢٨٠٦|بەرگ=٢|شوێن=تاران، ئێران|زمان=ku|orig-year=1966}}</ref> == بیرەوەری == === پەیکەر === لە شاری بۆکان لەلایەن [[بەشیر ناسری]] پەیکەرساز و شێوەکاری کورد، پەیکەرێکی حەسەن زیرەک لەسەر فایبەرگڵاس دروست کراوە و نمایشکراوە، پەیکەرەکە لەسەر ھیچ کام لەو وێنانە دروست نەکراوەتەوە کە ئێستا لە ئەرشیڤی حەسەن زیرەکدا بوونی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boukanmukryan.ir/1402/04/05/سردیس-ماموستا-حسن-زیرک-؛-تجلی-از-رهایی-و/|سەردێڕ=سردیس ماموستا حسن زیرک؛ تجلی از رهایی و جسارت + فیلم|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.boukanmukryan.ir/1402/04/05/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%9B-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا ئارامگە و گۆڕی حەسەن زیرەک ئێستا بەشێکە لە مۆزەخانە و کەلەپووری شاری بۆکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.boukanmukryan.ir/1401/01/08/موزه-ی-مفاخر-و-پارک-زیرک-در-صدر-بازدید-ع/|سەردێڕ=موزه ی مفاخر و پارک زیرک در صدر بازدید علاقمندان و مسافران نوروزی در هفته اول سال جدید|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=newspaper|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731112538/https://www.boukanmukryan.ir/1401/01/08/موزه-ی-مفاخر-و-پارک-زیرک-در-صدر-بازدید-ع/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە [[ھەڵەبجە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=لە هەڵەبجە پەردە لەسەر پەیكەری حەسەن زیرەک لادرا|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=19062|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=کوردی - Rojnews|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130739/https://rojnews.news/?p=19062}}</ref> سلێمانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سلێمانى: یادى ھونەرمەندى گەورە حەسەن زیرەک|ناونیشان=https://archive.gov.krd/mocy/www.mocy.gov.krd/index.php/2018-01-20-21-51-32/2018-01-20-11-26-47/item/414-2018-06-28-09-06-25.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=archive.gov.krd|زمان=ar-aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105523/https://archive.gov.krd/mocy/www.mocy.gov.krd/index.php/2018-01-20-21-51-32/2018-01-20-11-26-47/item/414-2018-06-28-09-06-25.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گۆڕەکەی لە کێوی ناڵەشکێنە،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Leon|یەکەم=Sally Cassell|ڕێکەوت=١ی ئازاری ١٩٨٨|سەردێڕ=Aztec Meets Compaq: Bringing the Pre‐Columbians Up to Date|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1111/an.1988.29.3.24.1|journal=Anthropology News|بەرگ=٢٩|issue=3|پەڕەکان=٢٤–٢٢|doi=10.1111/an.1988.29.3.24.1|issn=1541-6151|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130919/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/an.1988.29.3.24.1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و چەند شوێنێکی دیکەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، پەیکەر و کۆتەڵی تایبەت بە حەسەن زیرەک ھەیە. لە شاری بانە لەلایەن ھونەرمەندی شێوەکار، ئارام مەجیدزادە لەسەر دیوارەکانی شەقامی کەمەربەندیی نێو بانە، وێنەی چەند کەسایەتییەکی دیاری چوار پارچەی کوردستان کێشراوە، یەکێک لەوانە حەسەن زیرەکە، و لە پاڵ ھونەرمەند [[عەباس کەمەندی]]یەوە داندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=شێوەکارێک وێنەی کەسایەتییەکانی کوردستان لەسەر دیوارەکانی بانە دەکێشێت|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/01092023|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105523/https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/01092023}}</ref> === یادکردنەوە === لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٩ لە شاری کەرکووک بە ئامادەبوونی چەند ھونەرمەند و کەسایەتییەکی شارەکە یادی حەسەن زیرەک کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=یادی حەسەن زیرەک لە کەرکووک|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/tv_episode/4044-یادی-حەسەن-زیرەک-لە-کەرکووک|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Kurdistan24.net}}</ref> لە شاری [[سلێمانی]] و دەوربەریشی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rojnews|یەکەم=Botan|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=لە چەمچەماڵ ساڵیادی کۆچی دوایی حەسەن زیرەک بەرز ڕاگیرا - کلتوور و هونه‌ر|ناونیشان=https://rojnews.news/?p=480719|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=کوردی - RojNews.News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240810130744/https://rojnews.news/?p=480719|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵانە یادی کۆچی دوایی و لەدایکبوونیی حەسەن زیرەک دەکرێتەوە بە ئاھەنگ و گۆرانی و بۆنەی جۆراوجۆر، لە بەشێک لەو بۆنانەدا ''خەڵاتی حەسەن زیرەک'' پێشکەش کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=سلێمانی یادی حەسەن زیرەک دەکاتەوە|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/slemani-hesen-zirek/4456564.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Voice of America|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105522/https://www.dengiamerika.com/a/slemani-hesen-zirek/4456564.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بزرگداشت حسن زیرک در شهر سلیمانیه|ناونیشان=https://anfpersian.com/فرهنگ_هنر/bzrgdasht-hsn-zyrk-dr-shhr-slymanyh-67534|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=ANF News|زمان=fa}}</ref> ساڵی ٢٠١٩ بۆ ٤٩یەمین ساڵیادی کۆچی دوایی ڕێوڕەسمێکی گەورە سازکرا، و تێیدا کتێبی ''حەسەن زیرەک: چریکەیەک بۆ شادی'' ناسێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sulaimani remembers iconic singer Hassan Zirak on 47th anniversary of his death|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/27062019|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105523/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/27062019#:~:text=The%20city%20of%20Sulaimani%20commemorated,a%20number%20of%20Sulaimani%20artists.}}</ref> ساڵی ٢٠٢١ ھێزەکانی حکوومەتی ئێران ڕێگریان کرد لە ساڵیادی حەسەن زیرەک لە ئارامگەکەی خۆی لە بۆکان، سەرەڕای ڕێگیرییەکانی حکوومەت، خەڵکی و بەشداربووانی ڕێوڕەسمەکە لە شوێنەکە مانەوە و یادکردنەوەکەیان ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=İran rejimi, Hasan Zirek’in doğum gününü kutlamak isteyen halkı engellemek istedi|ناونیشان=https://darkamazi.com/archives/1017309|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Darka Mazi|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105528/https://darkamazi.com/archives/1017309|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پرۆژەی «سەدەی زیرەک» پرۆژەیەکە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ەوە دەستی پێکرد و تا تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بە یارمەتیی دام و دەزگا مەدەنی، ھونەری و ئەدەبییەکان، ھونەرمەندان، نووسەران و ڕێکخراوەکان، بەردەوام بوو، پرۆژەیەک بوو بۆ یادی ١٠٠ ساڵەی حەسەن زیرەک، تێیدا چەندین نووسین، بەڵگە و بابەتی ھەمەڕەنگ دەربارەی زیرەک بڵاوکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=پرۆژەی سەدەی زیرەک|ناونیشان=https://kurdistanukurd.com/wp-content/uploads/2022/01/hassanzirak.pdf|journal=work|پەڕەکان=١|via=ماڵپەڕی ڕۆژھەڵات - بۆکان|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240807155228/https://kurdistanukurd.com/wp-content/uploads/2022/01/hassanzirak.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ لە شاری [[کۆلن]]، [[ئەڵمانیا]]، بە بەشداری [[قادر دیلان]]، ئیقباڵ حاجبی، ڕەزا حەمە فەرەج، سیروان ڕەحیم، [[خالید ڕەشید]] و ٤٠٠ کەسی دیکە لە کورد و ئەڵمانی و ئەوانی تر، کۆڕێک بۆ یادی ٧٥ ساڵەی حەسەن زیرەک بەسترا؛ لەژێر چاودێری و پاراستنیی پۆلیسی کۆڵن بەھۆی فشار و ھەڕەشەکانی حکوومەتی ئێران لەسەر [[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانە]] کوردەکان و ھەوڵی دووبارە نەبوونەوەی [[تیرۆری میکۆنۆس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦|سەردێڕ=ڕاپۆرتی فێستیڤاڵی ٧٥ ساڵەی حەسەن زیرەک - شانۆی کۆچەر|ناونیشان=https://bokan.de/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Bokan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240718041455/http://www.bokan.de/}}</ref> === ناو === چەندین شوێن و ناوچە بە ناوی حەسەن زیرەکەوە کراون، لەوانە باخچەی حەسەن زیرەک لە بۆکان و [[چوارقوڕنە]] لە [[ڕانیە]]، پردی حەسەن زیرەک لە [[قەڵادزێ]]، چێشتخانە و خواردنگەی حەسەن زیرەک لە شارەکانی تریی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ھەروەھا لە ناوەندی شاری سلێمانی چایخانەی حەسەن زیرەک بوونی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdish tea shop celebrates the life of renowned singer Hesen Zirek|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/150120172|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105521/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/150120172}}</ref> ساڵی ٢٠٢٠ حکوومەتی ئێران، وێنەی حەسەن زیرەکی لەسەر [[پوولی پۆستە]]ی دەوڵەت دانا و بڵاوی کردەوە، بۆ یادکردنەوەی ھونەرمەند و پاراستنی ناوی ھونەرمەندەکە لە مێژوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إيران تصدر طابعا يحمل صورة الفنان الكوردي الكبير حسن زيرك|ناونیشان=https://shafaq.com/ar/كوردســتانيات/يران-تصدر-طابعا-يحمل-صورة-الفنان-الكوردي-الكبير-حسن-زيرك|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=شفق نيوز|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105524/https://shafaq.com/ar/كوردســتانيات/يران-تصدر-طابعا-يحمل-صورة-الفنان-الكوردي-الكبير-حسن-زيرك|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەتایبەتی شاری بۆکان، پیشەسازەکان جۆرێکی [[چەقۆ]] بەرھەم دەھێنن کە لە پۆڵای سپی دروست دەکرێت، دەستەوانەکەشی لە قۆچی ئاژەڵ دروست دەکرێت؛ پارچەیەکی بەنرخە و لە ڕێگەی بازرگانانەوە بە کوردستاندا ڕەوانەی شارەکانی عێراق دەکرێت، بەکارھێنەران و ئەوانەی خواستیان لەسەر چەقۆکە ھەیە، چەقۆکەیان ناوناوە ''چەقۆی زیرەک'' لەبەر ھۆگرییان بە دەنگی حەسەن زیرەک و جێی لەدایکبوونی حەسەن زیرەک کە شاری بۆکانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=شاهد: إيران تصنع السكاكين من القرون وبعضها يصل إلى العراق|ناونیشان=https://964media.com/369959/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=+964|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731105525/https://964media.com/369959/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژیان و بەرھەمەکانی لە پەڕتووکدا == * چریکەی کوردستان (<small>نووسەر: حەسەن زیرەک</small>) * گەوھەرێ (<small>نووسەر: عوسمان شارباژێڕی</small>) * حەسەن زیرەک و ھەندێک لە بەسەرھاتەکانی (<small>نووسەر: میرزا کەریم خۆشناو</small>) * ناڵەشکێنە: گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک (<small>نووسەر: قادرنەسیری نیا</small>) * ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟ (<small>نووسەر: مەولوود ئیبراھیم حەسەن</small>) * بەرکوڵێک لە ژیان و بەسەرھاتی حەسەن زیرەک (<small>نووسەر: ھیوا عومەر ئەحمەد</small>) * حەسەن زیرەک (<small>نووسەر: ھیوا عومەر ئەحمەد</small>) * حەسەن زیرەک: چریکەیەک بۆ شادی (<small>نووسەر: مەریوان مەسعوود</small>) * حەسەن زیرەک: ناسنامەی گۆرانی کوردی (<small>نووسەر: شێرزاد عەبدولڕەحمان</small>) * حەسەن زیرەک و زمانی دوولا (<small>نووسەر: ئیبراھیم فەرشی</small>) * ڕۆڵی حەسەن زیرەک لە میوزیکی کوردیدا (<small>نووسەران: زۆزک ئەحمەد قەرەداغی</small> و <small>زاھیر محەممەد عەزیز</small>) * ڕەھەندەکانی حەسەن زیرەک (<small>نووسەر: عادل محەممەد کەریم</small>) == ئەمانەش ببینە == * [[گۆرانیناسیی حەسەن زیرەک]] * [[ڕادیۆی کوردیی بەغدا]] * [[ڕادیۆی کوردیی کرماشان]] * [[ڕادیۆی کوردیی تاران]] * [[محەممەد ماملێ]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Hassan Zirak}} * [https://www.kurdistan24.net/ckb/production_episode/9959-حەسەن-زیرەک بەڵگەفیلمی حەسەن زیرەک – K24] {{گۆرانیبێژانی کورد}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠٢٤}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|موکریان|مۆسیقای کوردی|مۆسیقا|ئێران}} [[پۆل:خەڵکی بۆکان]] [[پۆل:ژەنیارانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی فۆلکلۆری کوردی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]] f96zi6j0i70p3a7h9cd1x6jfj9imbz6 0 809 1594082 1586589 2026-06-25T08:09:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594082 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خۆی | ناوی_فەرمی = خوی - Xoy - Khoy | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Stone gate of Khoy 2.JPG | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێک لە شارۆچکەی خۆی | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 38.5503 |frame-long= 44.9521 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە =70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]] دا | دەرزیی_نەخشە١ = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{flagicon image| Flag of Kurdistan.svg}} [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی خۆی|خۆی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی خۆی|ناوەندی]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارۆچکە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[ڕاژۆر]] | ناوی_سەرۆک = ئەحمەد خەلیلی<ref>https://khoy.ir/{{بەستەری مردوو|url=https://khoy.ir/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٤٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٩٨،٨٤٥<ref> https://web.archive.org/web/20190327172500/https://azgharbi.mporg.ir/FileSystem/View/File.aspx?FileId=5667c51a-59d4-482f-a804-bfe650b98de0 </ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]] و [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.khoycity.ir/ khoycity.ir] | پەراوێزەکان = }} '''خۆی'''، (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] ''Khoy''، بە [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] ''Xoy''، بە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] ''Հեր''، بە [[زمانی فارسی|فارسی]] ''خوی'') دووەمین و یەکێک لە شارەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] لە [[ئێران]]ە. شارۆچکەی خۆی ناوەندی [[شارستانی خۆی]]ە کە لە باکووری ڕۆژاوای [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ئێران]]دا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٩٨،٨٤٥ کەس بووە و لەدوای [[ورمێ]]دا دووەم شاری گەورەی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]]یە، و ٨٠٧ کیلۆمەتر لە باکووری رۆژئاوای [[تاران]]ەوە دوورە.<ref> https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/جمعیت-بھ-تفکیک-تقسیمات-کشوری-سال-1395 </ref> ئابووری ناوچەکە لەسەر بنەمای کشتوکاڵ دامەزراوە، بەتایبەتی بەرھەمھێنانی [[میوە]] و دانەوێڵە و [[دار]]. خۆی نازناوی شاری [[گوڵەبەڕۆژە]]ی [[ئێران]]ی لێنراوە. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦دا ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٨٧٠٨ کەس بووە، بە مەزەندەکردنی ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠١٢ بە ٢٠٠ ھەزار و ٩٨٥ کەس. ژمارەی دانیشتووانی شاری خۆی بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ بە ١٩٨ ھەزار و ٨٤٥ کەس بووە. خۆی دانیشتووی ھەم [[ئازەرییەکان]] و ھەم [[کورد]]ە. بیروباوەڕی سەرەکی بریتین لە [[ئیسلام]]ی ([[شیعە]] و [[سوننە]]).<ref>https://khoy.umsu.ac.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=42&pageid=5830 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705203901/http://www.khoy.umsu.ac.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=42&pageid=5830 |date= ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref> لە سەردەمی [[ماد]]ەکانەوە داگیرکراوە، مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە وەک ناوەندێکی گرنگی [[مەسیحی]].<ref> statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Andrew Burke, "Iran" pp. 138. Lonely Planet. </ref> ئەم شارۆچکەیە لەڕووی شارستانیەت و پێگەی ئایینییەوە بە یەکێک لە شارە دیارەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت وە یەکێکە لە ناوەندە دێرینەکانی شارستانیەت لە باکووری ڕۆژئاوای [[ئێران]] کە ناوەندی چەندین ڕووداوی مێژوویی بووە.<ref>https://www.yjc.news/fa/news/5762451/خوی-بھ-لحاظ-تمدن-وجایگاھ-مذھبی-یکی-از-شھرھای-شاخص-کشور-است{{بەستەری مردوو|url=https://www.yjc.news/fa/news/5762451/%D8%AE%D9%88%DB%8C-%D8%A8%DA%BE-%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%B8-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%DA%BE-%D9%85%D8%B0%DA%BE%D8%A8%DB%8C-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DA%BE%D8%B1%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ }}</ref> مۆزەخانەی مێژوویی خوی لە ساڵی ١٩٦٩ی زاینیی دامەزراوە و بەرھەمە دێرین و مێژووییەکانی مێژوو و شارستانیەتی خوی بۆ ماوەی ٧ ھەزار ساڵ نیشان دەدەن. بەرھەمە نووسراوەکان کە تێیدا نیشانەکانی ناوچەی خوی ئێستا دەدۆزرێتەوە، پەیوەندی بە پترۆگلیف و نووسراوەکانی سۆمەری و ئاشوری و ئورارتییەوە ھەیە.<ref> http://www.honaronline.ir/بخش-اخبار-8/38401-خوی-عروس-شھرھای-ایران </ref> بە گوێرەی زۆربەی توێژەران، ناوچەی "عەرەتا"ی نووسراوەکانی [[سۆمەر]]ی، ھەمان ئەو ناوچەیەیە کە چەند سەدەیەک دواتر لە نووسراوەکانی ئاشوریدا بە ناوی "سانگی بوتو" (خۆی و مەراند و مەحاڵ گونەیی) باسی لێوە کراوە. بەھۆی ھەڵکەوتنی لەسەر [[ڕێگای ئاوریشم]] و ڕێگای بازرگانی ڕۆژھەڵات-ڕۆژئاوا، شاری خۆی لەلایەن گەلێک گەشتیار و [[ئێران]]ناسە وە سە ردانی کراوە. دوای فراوانبوونی [[دەوڵەتی سەلجووقی]] بۆ [[ئەنادۆڵ]] و [[ڕۆژاوا|ڕۆژئاوا]]، ئەم شارە بەھۆی شوێنی تایبەتی و بوونی لەسەر ڕێگای سەرەکی لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا، گرنگی و ئاوەدانی زانستی و فەرھەنگی و ئابووری گەورە بوو.<ref> ریاحی، محمد امین. تاریخ خوی. توس. صص. ۲۴. </ref> [[ڕێگای ئاوریشم]] بە دووری ٢٥ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای خۆی لە ڕێگای چالداران لە سەرووی غوردیک قافێسی تێدەپەڕی، کە بە زمانی ناوچەکە ناوی "دۆح ئۆچان" (ئەو شوێنەی کە [[وشتر]]ەکان لێی دەفڕێت)؛ چونکە بەھۆی بەرزی لێواری ئەم ڕێگایە [[وشتر]]ەکان بە کەلوپەلەوە بە خێراییەکی زۆر دەجووڵان وەک ئەوەی بفڕن. لە سەرچاوە مێژووییەکان و سەفەرنامەکانەوە، لەوانەش [[گەشتنامەی ناسر خەسرەو]]، دەتوانرێت زانیاری بەرچاو لەسەر خۆی بەدەست بھێنرێت.<ref> لسترینج، گای (۱۳۹۳). جغرافیای تاریخی سرزمین ھای خلافت شرقی. تھران: علمی و فرھنگی. صص. ۱۷۸ و ۱۷۹. </ref><ref> https://web.archive.org/web/20181225110610/https://books.google.com/books?id=0KOSUrLPC6IC&pg=PA152&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan.&hl=ja#v=onepage&q=majority%20of%20the%20population%20of%20East%20Azarbaijan%20and%20a%20majority%20of%20West%20Azarbaijan.&f=false </ref> == ناو == [[پەڕگە:Azerbajan in Abbasid Caliphate.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|خۆی لە پارێزگای ئازەربایجان لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسی]]دا]] سەرەڕای ئەوەی کە نزیکەی ٣ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی خۆی ئەمڕۆ شارێک بوونی ھەبووە و ناوی خۆی لە ١٤ سەدە پێش ئێستاوە تا ئەمڕۆش بۆ ئەم شارۆچکەیە بەکارھاتووە. بەڵام مانای بنەچەی ناوی خۆی و مێژووی ئەم وشەیە ڕوون نییە. وە بۆچوونی جیاواز ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارۆچکەیە. بە بڕوای ''محەممەد ئەمین ریاحی''، ئەم وشەیە پەیوەندی بە دوو وشەوە ھەیە: * یەکێکیان ناوی شاری ئولخۆیە کە دوو ھەزار و ٧٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەکەوێتە شاری خۆی و ئەوی دیکەیان ناوی سەردۆی خورد کە قەڵایەکە کە سەردۆی یەکێک لە پاشاکانی [[ئورارتوو]] لە تەنیشت شاری ئۆلخۆ دروستی کردووە.<ref>https://rch.ac.ir/article/Details/8914#{{بەستەری مردوو|url=https://rch.ac.ir/article/Details/8914 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> * ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە وشەی "خۆی" لە [[زمانی کوردی]] و ئێرانی ناوەڕاستدا بە واتای [[خوێ]] دێت، بەھۆی بوونی کانەکانی [[خوێ]] لە ناوچەکەدا بە "خۆی" ناسراوە. * ئەگەری ئەوەی کە ناوی خوی لە ڕەگی [[ئەرمەنی (ڕوونکردنەوە)|ئەرمەنییەوە]] وەرگیراوە بە واتای "رام" دروست نییە، چونکە ناوی ئەم شارە لە سەرچاوە ئەرمەنییەکاندا بە "ھیر" تۆمار کراوە.<ref> ریاحی، محمدامین (۱۳۷۲). تاریخ خوی. توس. صص. ۲۱. </ref> * ڕۆجەر سیڤێری ھۆکاری ناوی خوی بە ڕەچەڵەکی [[کورد]]ی دەزانێت کە پەیوەندی بە کانەکانی خوێی ئەم شارەوە ھەیە.<ref> https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ&pg=PA28&lpg=PA28&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> == مێژوو == مێژووی ئەم شارۆچکەیە بۆ سێ ھەزار ساڵ دەگەڕێتەوە. لە سەردەمی کۆندا، خۆی وەک شارەکانی تری ئەتۆرپاتکان لە سەردەمی مادەکانەوە تا کۆتایی ساسانییەکان لەژێر دەسەڵاتی پاشاکانی ئێراندا بووە.<ref> فرزانە ساسانپور و مسعود طاوسی مسرور (۱۳۹۲). «خوی». دانشنامە جھان اسلام. ۱۶. تھران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.</ref> پێش [[ماد]]ەکان شارۆچکەی خۆی بەشێک بوو لە ناوچەی دێرینی سان گیبوتۆ و بەشێک بوو لە خاکی [[ئورارتوو]]. لە کۆندا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی بوونی لەسەر [[ڕێگای ئاوریشم]] زۆر گرنگ بووە.<ref>https://books.google.com/booksid=cJQ3AAAAIAAJ&pg=PA28&lpg=PA28&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/booksid%3DcJQ3AAAAIAAJ%26pg%3DPA28%26lpg%3DPA28%26dq%3D%26redir_esc%3Dy |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref> لە سەردەمی ئەرمینیای گەورەدا ئەم شارۆچکەیە بەشێک بووە لە پارێزگای نۆر-شیراک (ئەشکار). خوی لە سەدەی ھەشتەمی زایینیدا باسی لێوە کراوە و لەلایەن ئەنانیا شیراکاتسی لە "ئەشخاراتسویتس"دا بە ھێر ناوی لێنراوە. لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانیدا]] خۆی دەروازەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] بوو لە باکووری ڕۆژئاوا. لە دەوروبەری ساڵی ٣٧ی پێش زایین، مارک ئەنتۆنی لە یەکێک لە جەنگە زۆر و بەردەوامەکانی ڕۆم و پارتدا، ئەو دەشتەی بڕیبوو کە دەکەوێتە نێوان خوی و ماراند.<ref> statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Lida Balilan Asl, Elham Jafari. "Khoy's Expansion from Early Islam to Late Qajar According to Historical Documents" published spring 2013. vol 3 </ref> یەکێک لە توخمە مێژووییە گرنگەکانی ئەم شارە کڵێسای سورپ سەرکیسە. بەڵگەنامە [[ئەرمەنییەکان]] نووسیویانە کە بەرواری دروستکردنی دەبێت یان ساڵی ٣٣٢ یان ٣٣٣ی زایینی بێت. لە شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری، کڵێساکان دەبینرێن و باس لەوە دەکرێت کە ھەمیشە [[ئەرمەنییەکان]] بڕێکی بەرچاو لە دانیشتوانی شارەکەیان پێکھێناوە. تا نیوەی یەکەمی سەدەی یازدەھەم [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] چالاکانە ھەوڵیان دەدا خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی خۆیان کۆبکەنەوە، لە ھەوڵێکدا بۆ ھەڵمژینی شانشینە ناجێگیرەکانی ئەرمەنستان. لە ساڵی ١٠٢١-١٠٢٢ ئیمپراتۆر باسیل دووەم سەرکردایەتی سوپاکەی کرد تا '''خۆی''' لە ماوەی ١٧٥ کم لە دوین، و تەسلیمبوونی پاشایەتی لە شانشینی ئارتسرونی [[وان]]ی بەدەستھێنا.<ref> https://books.google.iq/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&pg=PA52&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> لە ساڵی ١٢١٠ شارەکە لەلایەن ھێزەکانی شانشینی جۆرجیا داگیرکرا کە لەلایەن تاماری گەورەوە نێردرابوو لە ژێر فەرمانی زەکەریا و ئیڤانێ مخارگردزێلی. ئەمەش وەڵامێک بوو بۆ دەرکردنی ئەنی کە لە ژێر کۆنترۆڵی جۆرجیادا بوو کە لە ساڵی ١٢٠٨ ڕوویدا و ١٢ ھەزار مەسیحی بە مردن بەجێھێشت.<ref> L. Baker, Patricia; Smith, Hilary; Oleynik, Maria (2014). Iran. London, United Kingdom: Bradt Travel Guides. p. 158. </ref><ref> statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Salia, Kalistrat (1983). History of the Georgian nation. Madison, WI: University of Wisconsin. p. 181. </ref><ref> https://books.google.iq/books?id=WjQfo3a1eVMC&redir_esc=y </ref> === سەردەمی سەفەوییەکان === لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی نزیکی لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ بوو. [[شا ئیسماعیلی یەکەم|شا ئیسماعیل سەفەوی]] لە ساڵی ٩٢٠ی کۆچی/١٥١٤ی زایینی لە [[شارستانی چاڵدێران|چاڵداران]] کە نزیکەی حەفتا میل لەم شارۆچکەیەوە دوورە، لە لایەن سوڵتان [[سەلیمی یەکەم]]ەوە تووشی شکستێکی قورس بوو. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا چەندین جار شارۆچکەی خۆی و ناوچەی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] لە لایەن سوپای عوسمانییەوە ھێرشی کرایە سەر. ئەولیا چەلەبی، مێژوونووسی عوسمانی، یەکێک لەو ھێرشانە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە: <blockquote> لە ٢١ھەمین ڕۆژی گەمارۆدانی خۆی، ھێزەکانی عوسمانی لە بەشێک لە شارە داگیرکراوەکە ڕێگای ژێر زەوییان ھەڵکەند و نزیک بە چوار ھەزار کەسی خەڵکی قزڵباش گیانیان لە دەست دا. بەڵام خەڵکی خوی لە ئایینە درۆزنەکەیاندا سەقامگیر بوون و وازیان لە شەڕ ھێنا. دوای ئەم ڕووداوە سەردار محەممەد پاشا ئەماسیەی داگیر کرد و سنەوڵا پاشا لەگەڵ فەرماندەی گارسۆنی وان و سەربازانی یامین و یاسار و جانیسارەکانی ئەو وڵاتە، ئیلیان داگیر کرد. خوی بە تەقەمەنی تەواوەوە نارد بۆ یارمەتیدانی گەمارۆدراوەکان. ھێزە بێسنوورەکانی ئەلعوسمان بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی جۆراوجۆر و زۆر بە شەو و ڕۆژ گورزی چەقێنەریان داوە. دواجار دوای ٥٧ ڕۆژ لە گەمارۆدان و شەڕی چڕ، لە ١٨ی شەعبانی ١١٣٦ی کۆچی، ئەو شارۆچکەیە لە سەرخۆ داگیرکرایەوە. شەھباز خان و میرزا جەلال بە ٣٠٠٠ قزڵباش کۆمەڵکوژ کران و موڵک و ئەندامانی بنەماڵەکەیان بردران و بەدیل گیران. ڕۆژی دواتر لە شار نوێژ کرا و وتارێک بە ناوی "سوڵتان" خوێندرایەوە. دوای خۆی چروس بە ئاسانی گیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.iichs.org/index.asp?id=1274&doc_cat=1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911211057/http://www.iichs.org/index.asp?id=1274&doc_cat=1 |url-status=dead }}</ref> </blockquote> === [[دونبەلی]]ەکان === دونبەلی لە [[جزیر|بۆتان]]ەوە ھاتوون، کە ناوچەیەکی کوردیی لە نێوان [[سێرت]] و [[جزیر]]ە لە [[باکووری کوردستان]]. یەکەم باپیریان عیسا بەگ بوو، ساڵی ١٣٧٨ بوو بە میری سەکماناوا([[ماکۆ]]). ئەو کوڕەزای شێخ  ئەحمەد بەگە کە لە خزمەت تورکمانانی [[ئاق قۆیونلوو]] بوو، و ھەروەھا ئەم بنەماڵە چەندین پۆستیان لە دەوڵەتی فارس بە دەستەوە بوو. ئەحمەد بەگ کوڕی حەجی بەگ(حەجی سوڵتان) لە سەردەمی تاماسپی یەکەمی سەفەوی لە [[ئێران|وڵاتی عەجەم]]، میری سەکماناوا([[ماکۆ]]) و '''خۆی''' بوو. ساڵی ١٥٣٠ بنەماڵەی دونبەلی توانی میرنشینێکی نیمچە سەربەخۆ لە ناوچەکە دابمەزرێنێ کە ھەرێمی چورس و [[سەڵماس]]ی دەگرتەوە. لە سەردەمی شا عەبباسی یەکەم ئەم بنەماڵە [[میرنشین]]ەکەیان بۆ '''چورس''' و '''خۆی''' پەرە پێدا و ھەندێکجار بۆ دەسەڵاتی زۆرتر شەڕیان دەکرد. پاش کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی [[سەفەوییەکان]]، میرانی دونبەلی لە ساڵی ١٧٣٦ەوە، بوون بە خانی میراتی '''خۆی''' و [[تەورێز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=DONBOLI |بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica |دوایین=Oberling |یەکەم=Pierre |ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/donboli-1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161117051404/http://www.iranicaonline.org/articles/donboli-1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خێڵی دونبەلی وەک حاکمانی نیمچە-سەربەخۆ بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ لە نێوان مەرگی [[نادر شا|نادرشای ئەفشار]] لە ساڵی١٧٤٧ تا بە پادشا بوونی [[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]] لە ساڵی١٧٩٦، حکومەتی '''خاناتی خۆی''' و ھەروەھا [[تەورێز]]یشیان دەکرد. ئەوان ھەروەھا ھاوپەیمانی سێ خانەدانی حاکمی ئەفشار([[خانەدانی ئەفشاری]])، زەند([[زەندییەکان]]) و قاجار([[قاجاڕەکان]]) لە وڵاتی عەجەم بوون. یەکەم میری ھەڵکەوتوو و دیاری ئەم کاتە نەجەف قولی خان بوو. پاش کوشتی شاباز خانی یەکەمی بابی نەجەف قولی خان بە دەستی خاڵی، ئەیووب خانی چورس، بوو بە جێنشینی ئەو وەک میری چوورس و [[سەڵماس]]. ساڵی١٧٣٤ نەجەف قولی وەک سەردەستەی چەکداران چووە خزمەتی نادرشای ئەفشار و لە داگیرکردنی ھیند([[ھیندستان]]) لەگەڵی بوو و نازناوی بە ئەمیر ئەلئومەرای(میری میرانی) پێ بەخشرا و بووەوە بە میری خۆی. ساڵی ١٧٤٢ بوو بە بەگلەربەگی(حاکمی حاکمان) [[تەورێز]]. ساڵی ١٧٤٧ بوو بە خانی حاکمی تەورێز و ھەروەھا لە سەردەمی جێنشینانی نادرشایش ھەر لەم پۆستەی مایەوە. لە شەڕی جێنشینی نێوان چەندین داواکاری پادشایی وڵاتی عەجەم، نەجەف قولی خان و شاباز خانی دووھەمی برازای ساڵی١٧٥٠ چوونە پاڵ فەتح عەلی خانی ئەفشاری-ئەرەشلووی ورمێ. حکومەتی '''خۆی''' و [[سەڵماس]] بە شاباز خانی دووھەم بەخشرا و نەجەف قولی خان تەورێز و چوورسی بە دەستەوە بوو. پاش مەرگی فەتح عەلی خان، ساڵی ١٧٥٧، خانەکانی دونبەلی بەڵێنی سۆز و وەفاداری خۆیان بە محەمەد حەسەن خانی قاجار دا. ساڵی١٧٦٢ بەڵێن و پەیمانیان بە [[کەریم خانی زەند]] دا. ئەو ساڵی ١٧٦٣ عەبدولڕەزاق بەگی کوڕی وەک بارمتە نارد بۆ شیراز. ئەگەرچی نەجەف قولی خان وەک میری ئارام لە خاناتی خۆی مایەوە و شەھباز خان وەک حاکمی خۆی مایەوە لە شیراز، دەسەڵاتی ڕاستەقینێی دونبەلی بە دەستی  ئەمیر ئەحمەد خان برای شەھباز بوو، کە لە ١٧٦٣ تا کاتی مەرگی لە ١٧٨٦ وەک بەھێزترین میری دونبەلی و ڕکەبەری ئاغا موحەمەد خان بۆ سەرۆکایەتی وڵاتی عەجەم بوو . لە ئەنجامدا ساڵی ١٧٨٦ ئەحمەد خان لەگەڵ کوڕە گەورەکەی بە دەستی کوڕەکانی شەھباز کوژران،کە ڕەنگەبە ئەمری شای قاجار کردبێتیان. کوڕی دووھەمی ئەحمەد خان واتە حوسەین قولی خان ساڵی ١٧٨٦ بوو بە جێنشینی باوکی. ساڵی ١٧٩١ ئەو لەگەڵ ئاغا موحەمەد خان و خانەدانی قاجار پەیمانی بەست و بوو بە میری تەورێز، خۆی و ئەردەبیل. ساڵی ١٧٩٢ حوسەین قولی خان بوو بە ئەمیر ئەلئومەرا و بەگلەربەگی ئازەرباینجان. ئەو ھەروەھا لە بۆنەی تاج لەسەرنانی پاشایەتی ئاغا موحەمەد خان لە دەشتی موغان بەشدار بوو، لەوێ بوو ئاغا موحەمەد خان خۆی وەک شاھەنشا و ئیمپراتۆری سەرانسەری ئێران ناساند. ساڵی ١٧٩٣ کاتێک بوو بە ھاوپەیمانی ئیبراھیم خالی خانی جەوانشیر حاکمی [[قەرەباغ]]، و کچی ئەوی خواست، لەبەر چاوان کەوت. پاش مەرگی حوسەین قولی خان لە ساڵی ١٧٩٨ برای جەوانتری واتە جەعفەر قولی خان بوو بە جێنشینی. ھەروەھا لەگەڵ دوو شەڕی [[ڕووسیا|ڕووس]] و [[عەجەم]]، میرایەتی و حکومەتی دونبەلییەکان لە ساڵی ١٨٠٩ کۆتایی پێ ھات و دەسەڵاتی ناوچەیی ئەوان لە ساڵی ١٨٢٧ تەواو بوو. بەڵام ئەندامانی بنەماڵە چەندین پۆستی حکومەتییان لە ئازەرباینجان و پارێزگاکانی تری وڵاتی عەجەم بەدەستەوە بوو . لقێکی تر لە دونبەلییەکان چووبوونە کاشان، و ئەندامی بەرچاو و بەناوبانگی ئەوان فەتح عەلی خانی سەبای دونبەلی " مەلەک ئەلشوعەرا" ، شاعیر و شێوەکاری [[فەتح عەلی شا]]ی قاجار بوو.<ref>Mahboub and Sakineh Mahdaviyan: ''Donboli, the Ruling Tribe in Khoy'', Adv. Environ. Biol., 8(12), 1285-1290, 2014.</ref> === جەنگی جیھانی یەکەم === لە سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا ئەم شارۆچکەیە بە ھۆی نزیک بوونی لە سنووری [[ڕووسەکان]] گرینگییەکی زۆری ستراتیجی ھەبوو. پاشماوەی دیوارەکانی بەرگری شارۆچکەکە کە لە سەدەی ١٣ی کۆچی/١٩ لەسەر داوای فەتح عەلی شا لەلایەن ژەنەراڵ گاردنەوە دروستکراوە، تا ئێستاش دەبینرێت. دواتر شارۆچکەی خۆی شاھیدی ململانێی توندی نێوان ناسیۆنالیستەکان و شاھانەی پێشوو بوو لە کاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا.<ref> Savory, R.M (1986). "Khoi". Encyclopaedia of Islam (بە انگلیسی). Vol. 5 (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 29. Retrieved 14 February 2014. </ref> ئەحمەد کسرەوی لە کتێبی "ھەژدە ساڵی ئازەربایجان"دا بەم شێوەیە دەگێڕێتەوە: <blockquote> ھەروەھا پێنج شەش ھەزار ئەرمەنی لە [[یەریڤان]] و [[وان]] و نەخچیڤانەوە پەیوەست بوون بە شەڕڤانە [[مەسیحی]]یەکانەوە. ئەمە قەبارەی جەماوەرەکەیانە و ھەموویان یەکگرتوو بوون و ھەوڵیان دەدا بۆ خەون. لەو ژمارەیەش ٢٠ ھەزار سەرباز مەشقیان پێکراوە، ٨٠٠ سەرکردەی [[ڕووسیا]]ش نەچوونە رووسیا، بەڵکو لەگەڵیان ماونەتەوە و بە ھاوکاری ٧٢ سەرکردەی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] رێبەرایەتییان کردووە. چەکەکانیان ٢٥ تۆپ و ١٦٠ تیر بووە. نیکتین، کونسوڵی [[ڕووسیا]]، شێت، کونسوڵی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و گوجەل، بەرپرسی نەخۆشخانەیەکی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]، بەرپرسی سیاسەت و ڕێنمایی بوون. لە [[ئاشوورییەکان]]ەوە، دوای کوژرانی مارشمیۆن، ئاغا پاترۆس بەرپرسی کاروباری سەربازی بوو. ھەروەھا مەلیک خوشابە بە یەکێک لە سەرکردەکان ھەژمار دەکرا، بەو ھەوڵانە دەکرا چیت لە دژی ھێزێکی وا بکردایە.<ref> کسروی، سید احمد (۱۳۷۱) تاریخ ھیجدە سالە آذربایجان، انتشارات امیر کبیر، تھران ص 84 </ref> </blockquote> لە یەکەم ڕۆژی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩١٨ و ١٣ی ڕەمەزانی ساڵی ١٣٣٦ی کۆچی ھەواڵی تێپەڕبوونی ئەندرانیک ئۆزانیان لە [[ڕووباری ئاراس|ئاراسەوە]] بە تەلەگراف گەیشتە شەھبەندەری. ھێزێکی ٥٠٠ کەس کە لە سەربازی عوسمانی و سواری ئێرانی پێکھاتبوون ئەو شەو بە مەبەستی بەرگری بەرەو ئیۆ ئۆغلی بەڕێکەوتن، لە تاریکی شەودا سەربازانی عوسمانی لە دەرگا بە دەرگە بە دوای [[ئەرمەنییەکان]]دا دەگەڕان.<ref> تاریخ خوی، ریاحی، ص 508 </ref> کە لە دەروازەی ساش ڕووبەڕووی ھێزی ئەندرانیک بووەوە و شەڕێک ڕوویدا، کە دەرئەنجامەکەی سەرکەوتنی ئەندرانیک بوو. بەرەبەیانی ڕۆژی دووشەممە ٣ی تەمووزی ١٩١٨، ڕیزەکانی ھێرشبەران لە تەنیشت شارەکە دەرکەوتن،<ref> دھقان، علی (1348). سرزمین زردشت، اوضاع طبیعی سیاسی اقتصادی فرھنگی اجتماعی تاریخی رضائیە، تھران: ابن سینا. ص 530 </ref> وە بە شاردنەوە لە کێڵگەکانی تەنیشت شار، نیوەی شارەکەیان گەمارۆدا.<ref> تاریخ ھیجدە سالە آذربایجان، کسروی، ص 84 </ref> گەمارۆی خۆی لە ھەمان کاتدا بوو لەگەڵ ھەڵمەتی عوسمانییەکان بەرەو [[ورمێ]]، کاتێک لە گەمارۆکەیان زانی، ڕێگایان بۆ خۆی گۆڕی. لەم نێوەندەدا خەڵکی ئەو شارە بە یارمەتی چەند چەکدارێک تا ھاتنی عوسمانییەکان بەرەنگاری بوون. لەم چوارچێوەیەدا، کسرەوی لە مێژووی ١٨ ساڵەی ئازەربایجاندا دەنووسێت: خۆییەکان لە دژی ھەموو بەرنامە زیانبەخشەکان و نەبوونی چەکی کانزایی شەڕیان کردووە. ئەو چەند عوسمانییە بریندارەش یارمەتیان دا و ھەریەکەیان سواری بەردێکی تر بوون و ھەوڵیان دا. ھەروەھا ژنەکان پەیوەست بوون بە پیاوەکان و درێغییان نەکرد لە یارمەتیدانیان، ھەروەھا ئاو و شروب و [[خۆراک]]یان بۆ سەربازەکان ھێنا و ئەمەش ورەیان زیاتر کرد و چەند سوارەیەکیش ھاتبوون بۆ یارمەتیدان و ئەمەش سەرچاوەی ھاندانیش بوو.<ref> تاریخ ھیجدە سالە آذربایجان، کسروی، ص 753 </ref> دوای گۆڕینی ڕێگا بەرەو خۆی، بە ئەگەرێکی زۆرەوە سوپای عوسمانی لە پاشنیوەڕۆی یەکێک لە ڕۆژانی ٥ یان ٦ی کانوونی دووەم بگاتە خۆی. بەپێی نوسینەکەی ئەمین ریاحی، تۆپخانەکانی عوسمانی ھێزەکانی ئەرمەنیان لەژێر تەقە گرتووە و لەماوەیەکی کەمدا ھەموویانیان چەقاندووە و ناچاریان کردووە ھەڵبێن. چیای غەزەنفەر کەوتە دەست عوسمانییەکان، شەڕەکەش لە پشتی شارەکەوە بەردەوام بوو تا نزیکی ئێوارە، سوپای عوسمانی گەیشتە تەشقەند و بەردەوام بوو لە تەقاندنی تۆپ بەرەو سەید ئاباد و بەدواداچوونی [[ئەرمەنییەکان]] کرد تا جۆلفە، دواجاریش کاتێک ئەرمەنییەکان بە [[ڕووباری ئاراس|ئاراس]] و... عەتاش لێدانی کردنەوەی پردەکە ڕاونانەکەی ڕاگرت.<ref> اریخ خوی، ریاحی، ص511 </ref> بە وتەی مێھدی ئاگاسی، عەلی ئیحسان پاشا دوای شکستی ئەندرانیک زۆربەی ھێزەکانی بەرەو [[ورمێ]] جوڵاند و بووە ھۆی سەرکەوتنی [[موسڵمان]]ان لە دژی [[مەسیحی]]یەکان کە لە لایەن ھێزەکانی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] پشتیوانیان لێدەکرا.<ref> تاریخ خوی، مھدی آقاسی، دانشکدە ادبیات و علوم انسانی تبریز 1350، ص 432 </ref> ===شۆڕشی [[سمکۆ]]=== [[پەڕگە:Simko Sikaki.jpg|وێنۆک|چەپ|[[سمکۆ|سمکۆی شکاک]]]] * دوای لاواز بوونی [[ڕووسیا]] بەھۆی شکانی لەسەریەکی لە جەنگی (ڕووسیا-[[ژاپۆن]])دا بەرەی ڕۆژھەڵاتی دوور، عوسمانییەکان لە [[ئاب]]ی [[١٩٠٦]]دا ناوچەی ورمێیان داگیرکرد جگە لە شاری [[ورمێ]]، بەبیانووی کێشەی سنوری نێوان ئێران و عوسمانی کە ھەرگیز ئەم کێشە سنوریەیان بۆ یەکلا نەدەبووەوە، پاشان عوسمانیەکان سەربازەکانی کۆکردەوەوە بردنی بۆبەرەی (باڵکان) کە لەوێ توشی شاکان ببوون، دوای پێکدادان لە [[تەورێز]] ڕووسەکان [[ورمێ]]یان داگیر کرد لە ساڵی [[١٩١١]]دا. * لەسەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا شاری [[ورمێ]] دەست بەدەستی دەکرد بەدەست زلھێزەکانی ناوچەکەوە، دوای [[شۆڕشی ڕووسیا]] لەساڵی [[١٩١٧]]دا، بەرپرسیارێتی و بەڕێوەبردنی شاری ورمێ ڕادەستی ئەنجومەنی مەسیحی ئاشووری(موتاوا)کرد. پاش زنجیرە تاوانێکی ناسۆراوی و تاوانی خوێناوی وەک سەربڕین و رەشەکوژی موسوڵمانان لە [[ورمێ]] لەلایەن مەسیحیەکانەوە لە (٢٢/٢/١٩١٨). ئەم تاوانانە وەھای کرد کوردان بکەونە خۆیان و شۆرش بەرپا بکەن ئەوەبوو بەسەرکردایەتی [[سمکۆ|سمکۆی شکاک]] دەستی پێکردو ھەر لەوساڵەدا (مارشەمعون)ی سەرکردەی [[ئاشوورییەکان|ئاشووریەکان]] بەدەستی [[سمکۆ]] کوژرا، ھاتنی (٢٠ھەزار) ئاوارەی ئاشووری لە[[وان]]ەوە بۆ ناوچەی ورمێ لە ئەنجامی شەڕی عوسمانی و ئاشووری، وە نفوسی (٥٠ھەزار بۆ ٧٠ھەزار) ئاشووری کۆچیان پێکرا لە ورمێوە بۆ باشووری [[ئێران]] تاوەکو لە ژێر پاراستنی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیادابن]]، ئەم کۆچە بەکۆمەڵە لە ژنان و منداڵان بەڕەو بەناو [[ساینقەڵا]] و [[ھەمەدان]]دا بران، دواتر ئاوارەکان برانە [[بەعقووبە]]ی باکوری شاری [[بەغدا]] نیشتەجێکران، دوای ڕۆیشتنی ئاشوورییەکان (سۆنتاگ)، قەشەی پیرۆزی کاسۆلیکی و (ئێچ.فلاومەر)ی موژدەبەر کوژران لە (ئابی ١٩١٨ز)دا لە ورمێ. * ئیسماعیل ئاغا کە ناسرابوو بە [[سمکۆ|سمکۆی شکاک]] شاری ورمێی ڕزگارکرد لە [[ھاوین]]ی ساڵی [[١٩١٩]]دا، لە ساڵی [[١٩٢١]]دا ھێزیکی زۆر لە [[تاران]]ەوە، بەمەبەستی پشتیوانیکردنی ھێزەکانی ئێران لەنێوچەکە، گەیشتە شاری [[تەورێز]]. ھێشتا سوپای ئێران لە تەورێزەوە بەرەو [[کوردستان]] رێنەکەوتبوون کە [[سمکۆ]] فەرمانی گرتنی شاری [[مەھاباد]]ی دەرکرد. رۆژی [[٦ی تشرینی یەکەم]]ی ساڵی [[١٩٢١]]، ھێزەکانی کورد شاری [[مەھاباد]]یان گەمارۆدا. ئێران تیپێکی (٥٥٠) کەسی ژاندار و سەربازیان لە مەھاباد مۆڵدابوو. پاش چەند رۆژ گەمارۆدانی شار، لە ئەنجامی شەونخونی و ھێرشی خێرای ھێزەکانی [[سمکۆ]]، سەنگەرەکانی چەکدارانی ئێران، یەک لەدواییەک گیران و توانای بەرگریکردنیان نەما. لە ئاکامدا (سەد و پەنجا ئەفسەر و سەرباز)ی ئێرانی کوژران و چوارسەد کەسی دیکەشیان لێ بەدیل گیرا. دوابەدوای داگیرکردنی [[مەھاباد]] لەلایەن [[سمکۆ]]وە، ئەفسەرێکی سوێدی بەنیوی (لاند بێرگ)، فەرماندەیەتیی ھێرشێکی تازەی پێسپێردرا. لەشکری لاند بێرگ، ملی رێگەی گرتەبەر و لەناوچەکانی رزگارکراوی کوردستان نێزیک بووەوە. سمکۆ، ھێزێکی(٢٠٠) کەسیی کۆکردەوە و بەرنامەی تێکشکانی لەشکری [[ئێران]] بە فەرماندەیی ئەفسەری [[سوێد]]ی داڕشت. لەھێرشێکی خێرا و لەنەکاوی ھێزی چەکداری [[کوردستان]]دا، بە سەدان چەکداری ئێرانی کوژران و پاشماوەی ھێزەکەشیان ھەڵاتن و لەناوچەکە دوور کەوتنەوە. لەو شەڕانەدا فەرماندەی ھێزی ئازەرییەکان (سام خانی ئەمیر ئەرشەد) بوو. ئەمیر ئەرشەد برای '''زەرغام''' فەرماندەی سوپای ئازەرییەکان و ئەو کەسە بوو کە لە شاری [[تەورێز]] بە داڕشتنی پیلان '''جەعفەر ئاغای''' برا گەورەی [[سمکۆ]]ی کوشتبوو. (سام خانی ئەمیر ئەرشەد)، بەدەستی [[سمکۆ]] کوژرا و بەوجۆرە تۆڵەی خۆی لە (زەرغامی) دوژمن بە [[کورد]] و بکوژی براکەی، سەندەوە.<ref>https://psri.ir/?id=ixxmziuz{{بەستەری مردوو|url=https://psri.ir/?id=ixxmziuz |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> * ھێزەکانی [[ئێران]] لەبەرامبەر ھێزەکانی [[سمکۆ]]دا، پەیتا پەیتا تووشی شکست دەبوون و شار و ناوچەیەکی زیاتری کوردستان ئازاد دەکرا و، دەکەوتەژێر دەسەڵاتی [[سمکۆ]]وە. فەرماندەکانی ئێران، جارێکی دیکە، ھێز و توانای خۆیان تاقیکردەوە و ھێرشیان ھێنایەوە. لەدوو نەبەردی گەورە و خوێناویدا کە لە [[ئازادگان]] و [[قەرەتەپە، خۆی|قەرەتەپە]] ڕوویاندا، ھێزەکانی ئێران تێکشکان و بەرەو شاری خۆی ھەڵاتن، بەڵام ھێزی کوردستان بەردەوامبوون لە ھێرشیان و لە سەرەتای [[کانوونی یەکەم]]ی [[١٩٢١]] سەرکەوتووانە چوونە نێو شاری خۆی و ئەو شارەی کوردستانیش لە ھێزەکانی داگیرکەری ئێرانی پاک کرایەوە. رێز و خۆشەویستیی خەڵکی [[کورد]] بەرامبەر بە [[سمکۆ]]، بەرادەیەکی زۆر پەرەی سەند. تەواوی سەرۆک [[ئێڵ]] و [[ھۆز]]ەکانی [[کوردستان]]، بەتایبەتیی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، سەریان بۆ نەوی کرد و سمکۆیان بە سەرۆک و رێبەری خۆیان دەزانی. ھەر لە سنووری [[باکووری کوردستان]] – لە [[ماکۆ]]وە تاکو [[بانە]] و [[مەریوان]] بەدرێژایی سەدان کیلۆمەتر، لەژێر دەستی ھێزەکانی داگیرکەری [[ئێران]] پاک کرایەوە. * لەمانگی [[خەرمانان]]ی [[١٩٢٢]]دا، ھێزێکی ئامادەی پەروەردەکراو، لە [[تاران]]ەوە بە فەرماندەیەتیی (ژەنەڕاڵ جھانبانی)، ھەروەھا لەشکرێک لە ئازەرییەکان ئامادە دەکرێت. جگە لەوە ژمارەیەکی زۆر لە [[ئەرمەنییەکان]]ی [[ئێران]]، خولی راھێنانی سەربازیی تەواو دەکەن و خۆبەخشانە تیپیکی سەربازیی پێکدێنن. کابرایەکی ئەرمەنی بەنێوی (زرایۆف)، دەبێتە فەرماندەی تیپی ئەرمەنییەکان کە لە سوپای پێشووی [[ڕووسیا]]ی تزاریدا، ئەفسەر بووە. ئەوجا نەخشەی ھێرش بۆ سەر داگیرکردنەوەی کوردستانی ئازاد و لەنێوبردنی ھێزی چەکداری کورد دادەڕێژن. سوپای [[ئێران]] بەرەو شارەکانی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] دەکەوێتەڕێ. ھێزەکانی [[کوردستان]] سێ ھێرشی گەورە دەکەنە سەریان و زەرەر و زیانێکی زۆر بە دوژمن دەگەیەنن، بەڵام وەک جارەکانی پێشوو ناتوانن ھێزی دوژمن بشکێنن. بۆ جارێ چوارەم ھێرش دەبەنەوە سەریان و ئەوجارەیان دەبێتە (شەڕی مان و نەمان). لەزۆرجێگەدا بەرەوڕووی یەکدی دەبنەوە و لێیان دەبێتە شەڕی دەست و یەخە و بە [[خەنجەر]] و [[شمشێر]] پەلاماری یەکتر دەدەن. لەئاکامدا بەھۆی تۆپبارانی خەستی تۆپخانەی [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیزەکان]] و زۆربوونی ژمارەی چەکدار و چەک و فیشەکی دوژمنەوە لەشکری کورد دەشکێت و بەناچاری پاشەکشێ دەکات. سوپای دوژمن، پاش چەند رۆژ، شاری [[ورمێ]] داگیر دەکاتەوە. شایانی باسە شاری ورمێ ماوەی (چوار ساڵ) لەژێر دەسەلاتی [[کورد]]دا بوو. لەماوەی ئەو چوار ساڵەدا کە ورمێ بەدەست کوردەوە بوو، رۆژنامەیەکی کوردی بەنێوی '''رۆژی کورد و شەوی عەجەم''' بڵاودەکرایەوە کە سەرنووسەرەکەی ناوی (محەممەدی تورجانیزادە) بوو. ھێزەکانی [[ئێران]] پاش داگیرکردنەوەی [[ورمێ]]، درێژەیان بە ھێرشەکانیان دا و، ھەموو ناوچەکانی کوردستانی ئازادیان داگیر کردەوە و دەستیان کرد بە گرتن و کوشتن و لەسێدارەدانی رۆڵەکانی کورد و سووکایەتیکردن بە خەڵکی رەشوڕووتی کوردەواریی. * لەدوای شکانی شۆڕشی [[سمکۆ]] و گرتنەوەی ناوچەکە لەلایەن سوپای ئێرانەوە بەھاوکاری بەریتانیا، سمکۆ چەند جارێک شۆڕشی بەرپاکردەوە بەڵام ناکام بوو شکستی دەھێنا و تاوەکو دواجار بە ناوی گفتوگۆوە فێڵیان لە سمکۆ کرد و لە شارۆچکەی [[شنۆ]] شەھیدیان کرد لە ٣٠ی [[حوزەیران]]ی [[١٩٣٠]]، بەمەش شۆڕشی سمکۆ کۆتای ھات. === [[جەنگی جیھانیی دووەم]] === بریتی بوو لە ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی وێرانکەر کە لە ٧ی [[تەممووز]]ی [[١٩٣٧]] دەستی پێکرد لە [[ئاسیا]] و لە ١ی [[ئەیلوول]]ی [[١٩٣٩]] لە [[ئەورووپا]] و لە ساڵی [[١٩٤٥]] کۆتاییی ھات. لە ۲٥ی [[ئاب]]ی [[١٩٤١]]دا ھێزەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە باکوورەوە و ھێزەکانی [[بەریتانیای مەزن|بریتانیای مەزن]] لە باشوورەوە ھاتنە خاکی [[ئێران]]ەوە، بە ھۆکارەکانی ئەوەی ڕەزا شا لایەنگری و مەیللی بۆ [[ئەڵمانیای نازی]] ھەبوو وە نازییەکان چاویان بڕیبووە وزەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھەروەھا یارمەتی ھاوپەیمانان لەڕێی [[ئێران]]ەوە ئەگەشتە [[ڕووسیا]]. ھەرێمی [[ورمێ]] و [[سەڵماس]] و خۆی و [[شارستانی چاڵدێران]] و [[ماکۆ]] و [[پۆلدەشت]] تایبەت مەندی خۆیان ھەیە کەتا ڕادەیەک زۆر لە ھەرێمەکانی دی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] جیاوازە، ئەویش تێکڵاو بوونییەتی لەگەڵ ناوچە [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانییەکان]] و گیرۆدە بوونییەتی بەو ناکۆکی و کێشە مەزھەبی و نەتەوەییە مێژووییەی نێوان دوو گەلی [[کورد]] و [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانی]] کە بە کێشەی کورد و عەجەم دەناسرێت. ئەم کێشەیە کە ناوەڕۆکەکەی لەسەر زەوی و چەسپاندنی دەسەڵات و پێگەی ئابووری و کۆمەڵایەتییە، لە ئەنجامی سیاسەتی چەوتی چینە کاربەدەستەکان و دەسەڵاتدارانی [[ئێران]] بەمەبەستی خۆش کردنی ئاگری دووبەرەکی و بەدەستھێنانی بەرژەوەندییەکانیان زیاتر قوڵ بووەوە. حکومەتی ناوەندی بەردەوام ئاسانکاری بۆ [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانی]] کردنی ناوچە [[کورد]]نشینەکان دەکرد و پاڵپشتی موڵکدارە عەجەمەکانی دەکرد تا زەوی و زاری کوردەکان زەوت بکەن و لە ناوچە دەشتایی و بەپیتەکان ھەڵیان کەنن و بەرەو چیاکان پاڵیان نێن. لەلایەکی ترەوە بەھۆی ھاو مەزھەبی [[ئازەرییەکان|ئازەربایجانی]] و [[فارسەکان|فارس]] حکومەتی ناوەندی لە ڕووی ئابووری و دەسەڵاتەوە باوەشی بۆ بەشێکی زۆری دەرەبەگ و ئەریستۆکراتی [[گوند]] و بۆرجوای بازرگانی عەجەمەکان کردبووەوە لە سەر حسابی [[کورد]]ەکان ڕۆژ بەڕۆژ پێگەی ئابووری و کۆمەڵایەتیان بەھێزتر دەکرد تا لەھەر ڕووبەڕوو بوونەوەیەکی کورد و دەسەڵاتی ناوەندیدا وەک ئامڕاز و لەمپەرێک دژی [[کورد]] بەکاریان بھێنێت.<ref name="کۆماری میللیی دیموکراتی کوردستان"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کۆماری میللیی دیموکراتی کوردستان| ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2017/09/%DA%A9%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D9%84%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.pdf | نووسەر = پ.ی.د یاسین [[سەردەشت]]ی |زمان = [[کوردیی ناوەندی]]}}</ref> ===[[کۆماری کوردستان]]=== [[پەڕگە: Republic of mahabad and iranian azerbaijan 1945 1946.png|وێنۆک|400px|چەپ|نەخشەی [[کۆماری کوردستان]] و [[کۆماری نەتەوەییی ئازەربایجان|کۆماری میللیی ئازەربایجان]]]] لەسەرەتای داگیرکاری [[ئێران]] لە باکوور و باشوورەوە و لابردنی [[ڕەزا شا]]، بۆشاییەکی کارگێڕی درووست بوو بەتایبەت لەناوچەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا]] و گەندەڵی و بەرتیلخۆری زیادی کرد و حکومەتی ناوەندی گوێی بە ناوچەکە نەدا، [[کورد]]ەکان لەڕێی دروستکردنی ئەنجومەنەوە ناوچەکەیان بەڕێوەدەبرد، هەروەها [[کۆماری نەتەوەییی ئازەربایجان|کۆماری میللیی ئازەربایجان]] درووست بوو کە ئەمه بووە هۆی پاڵنەری [[کورد]]ان کە وەک ئازەرییەکان بیر لە درووستکردنی [[کۆماری کوردستان]] بکەنەوە کە ئاوات و خەونی لە مێژینەی کوردان بوو، ئەم کۆمارە بووە پڕکردنەوەی بۆشایی دەسەڵات لە [[ماکۆ]] و خۆی و [[سەڵماس]] و [[شنۆ]] و [[مەھاباد|مەهاباد]] و [[بۆکان]] و [[سەردەشت]] و [[سەقز]].<ref name="کۆماری میللیی دیموکراتی کوردستان"/> [[کۆماری کوردستان]] یان '''کۆماری مەهاباد''' لە ٢ی [[ڕێبەندان]]ی ٢٦٤٦ی کوردی، بەرامبەر بە ٢٢ی [[کانوونی دووەم]]ی [[١٩٤٦]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|رۆژھەڵاتی کوردستان]] لەسەر دەستی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)]] دامەزرێنرا و پێشەوا [[قازی محەممەد]] وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێکی کوردی کەمتەمەن بوو کە لە [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیست]]دا و لە دوای [[کۆماری ئارارات]] لە [[تورکیا]] دامەزرا. پایتەختەکەی شاری [[مەھاباد]] بووە کە ئەکەوێتە باکووری خۆراوای [[ئێران]]. دامەزران و لەناوچوونی کۆمار راستە بەشێک بوو لەو قەیرانەی ئێرانی تێکەوتبوو، ئەو ململانێیەی لەنێوان [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤییەت]] دا ھەبوو کە [[شەڕی سارد]]ی لێکەوتەوە، بەڵام خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێک بەناوی کوردستان، پێشینە لە مانگی ئابی ١٩٤١، راپەڕینێکی جەماوەریی کۆنترۆڵی ناوچە کوردییەکانی لە دەستی حکومەتی ناوەندیی ئێران دەرھێنا. لە شاری مەھاباد، کۆمیتەیەکی لە کەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی ناوچەکەیان گرتە دەست. پارتێکی سیاسی بەناوی [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان]] (ژێ کاف) دامەزرێنرا. قازی محەممەد، سەرۆکی بنەماڵەی قازی، بە سکرتێریی پارتەکە ھەڵبژێردرا. کۆمیتەکە بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد ناوچەکەیان بە لێھاتوویی و سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە بۆ ماوەی (٥ ساڵ) تا رووخانی کۆمار بەڕێوەبرد. سەبارەت بە پەیوەندییەکانی [[کورد]] و [[ئازەرییەکان|ئازەری]]، دەتوانرێت بە بەستنی پەیمانی یەکێتی و بێلایەنی لەنێوان [[کۆماری کوردستان]] و [[کۆماری نەتەوەییی ئازەربایجان|کۆماری میللیی ئازەربایجان]] کە لە ۳ی [[نیسان (مانگ)|نیسان]]ی [[١٩٤٦]]دا لەلایەن ژمارەیەک لە نوێنەرانی هەردوولاوە لە [[تەورێز]] مۆرکرا. بە دەسکەوتێکی سیاسی مەزن و وەچەرخانێکی ئەرێنی لە پەیوەندییەکانی هەردوولا دابنرێت. وەک ئاشکرایە لە ئەنجامی سیاسەتی چەوتی چەند ساڵەی حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی [[ئێران]]، دوژمنایەتی و ناکۆکییەکی مێژوویی قووڵ لە نێوان هەردوو گەلی [[کورد]] و [[ئازەرییەکان|ئازەری]] درووست ببوو، بیرتەسکی ناسیۆنالیستانەی بەشێکی زۆری سەرانی حکومەتی میللیی ئازەربایجان کە ئامادە نەبوون دان بەدەسەڵاتێکی سیاسی کوردی جیاو سەربەخۆ لە دەسەڵاتەکەیاندا بنێن، پێیان وابوو گەلی کورد دەبێت لە ڕێگەی نوێنەری خۆیانەوە بۆ مەجلیسی میللی ئازەربایجانی گوێڕایەڵی خۆیان بۆ حکومەتی ئازەربایجانی ڕابگەیەنن و بیر لە هەنگاوی سەربەخۆ نەکەنەوە. شایەنی باسە بە دامەزراندنی حکومەتی میللیی کوردستان ناکۆکییەکانی هەردوولا توندتربوو، دەسەڵاتدارانی ئازەربایجان دژی ئەوە وەستانەوە کە قەڵمڕەوی حکومەتی کوردستان [[شار]]ە [[کورد]]ییەکانی ([[ماکۆ]] و خۆی و [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] و [[میاندواو]]) بگرێتەوە بەو بیانووەی گوایە زۆرینەی ئەم شارانە ئازەرین. ئەو شارانەی کە کورد بە بەشێکی جیانەکراوەی خاکی کوردستانی دەزانی و بە هۆی سوارەکانی (ڕەشید بەگی هەرکی و زێڕۆ بەگە)وە دەسەڵاتی ناوەندییان لێوەدەرنرا بوو. (سەرهەنگ زەنگەنە) سەرکردەی هێزە ئێرانییکان لە شاری [[ورمێ]] بڕیاریدا چەک فڕێ نەدات و بەرگری بکات دژی هێزە دیموکڕاتەکان، ئینجا کەوتە دامەزراندنی حکومەتێکی سەربازی بە مەبەستی چاوترساندن چەند جارێک کوشتاری بە کۆمەڵی لە گوندە ئاشووری و کوردەکانی دەورووبەری ورمێ کرد، تا سوارەکانی (ڕەشید بەگی هەرکی و زێڕۆ بەگ) لە [[گوند]]ی [[بەراندێز]]ەوە پەلاماری شاریاندا و دوای ڕۆژێک شەڕ لە ۱٨ی [[کانوونی یەکەم]]ی [[١٩٤٥]]دا [[ورمێ]]یان گرت و سەرهەنگ زەنگەنە دەست بەسەر کرا. [[ئازەرییەکان]]ی [[ورمێ]] و دەورووبەری لەو کێشەیەدا پێیان خۆش بوو بە قازانجی [[کورد]]ەکاندا بکەوێتەوە، لەبەرئەوەی ئەوان لە سۆنگەی پاراستنی شوێن و پایەی چینایەتیان حەزیان بەکەوتنە ژێر دەسەڵاتێکی چەپڕەوی ڕادیکاڵ نەدەکرد، بۆیە زۆریان هانی سەرانی حکومەتی کوردستان دەدا پایتەختەکەیان لە [[مەھاباد]]ەوە بەرنە شاری [[ورمێ]]، لە ڕاستیدا هەر ئەم هۆکارەش بوو پاڵی بە قەرەپەپاغەکانی [[نەغەدە]]وە نا ببنە [[پێشمەرگە]] لە سوپای میللیی کوردستاندا. == شوێنەوارە مێژوویی و ئاینییەکان == [[پەڕگە:Khoy city.iran.jpg|وێنۆک|150px|شەقامی شێخ نوایی]] [[پەڕگە:Sorp SerKis Church-Khoy.jpg|وێنۆک|چەپ|150px|کڵێسای سورەپ سەرکیس]] لە ناوچەی خۆی چەندین شوێنەواری مێژوویی ھەیە، لەوانە: مەزاری [[شەمسی تەورێزی]] و تاوەری [[شەمسی تەورێزی]]، دەروازەی بەردین، گۆڕستانی شێخ نەوایی، مزگەوتی مەتاڵ خان، پردی خاتوون، بازاڕی خۆی، کاروانسەرەکانی خۆی لە دەوروبەری، پردی کۆتوڵ، بینای [[شارەوانی]] پێشوو، کڵێسای سورەپ سەرکیس، مزگەوتی شا "سەید ئەلشوھەدائی" خۆی، مزگەوتی مەلا حەسەن و گۆڕی پوریا وەلی. عەلەمدار خوی، ئیمام زادە سەید بەھلول، مەزارگەی میر فەتاح و تاڤگەی بەدلان، ئەشکەوتی عەلی شێخ، تەکیەی حەزرەتی ئەبولفەزل، ئەنسار حسێن خۆی(بالا ئیمام زادە) ناونران. == کۆنگرەی نێودەوڵەتی [[شەمسی تەورێزی|شەمس]] لە خۆی == یەکێک لە ھێماکانی خۆی گۆڕی [[شەمسی تەورێزی]] - خۆی شاری عەشق شاگردی [[مەولانای ڕۆمی]]، شەمس تەبریزییە. یەکەمین کۆنگرەی نێونەتەوەیی شەمسی تەورێزی لە شاری خۆی لە ساڵی ٢٠٠٩ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٠ [[ئەکتەر]]ی ناوداری سینەمای ئێران وەک(عەلی ناسریان، پەروێز پەرەستۆوی، ھەنیە تۆسەلی، حەمید جەبەلی و ھتد) و گۆرانییەکانی شوڕشگێڕانی ئێرانی وەک: [[شارام نازری]]، موختەباد، سیراج سالار ئاغیلی و ڕووخسارێکی نێودەوڵەتی بە ناوی عالم قاسمی کەیلد خورد. کە ھەموو ساڵێک و لە ساڵی ٢٠١٤دا، کۆنگرەی شەمس بۆ جارێکی بێشومار لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەڕێوەدەچێت؛ کە ھاوکاتە لەگەڵ ٧ی تشرینی یەکەم، کە ساڵانە میوان و گەشتیاران لە وڵاتانی: [[ئەڵمانیا]]، [[بولگاریا]]، [[تورکیا]]، [[ئازەربایجان]]، [[پاکستان]] و... بۆ ماوەی ھەفتەیەک بەڕێوەدەچێت، کە بریتییە لە بەرنامەی رۆشنبیری و پێشانگا و کۆنسێرتی خۆشی لەخۆدەگرێت، لەنێو ئەو بەرنامانەی کە لە ئاھەنگی [[شەمسی تەورێزی]]دا لە نێوان شارەکانی خۆی - تەبرێز - شیراز - نەیشابوردا ئاماژەیان پێکراوە. == سروشت == خوی دەکەوێتە نێوان شاخە بەرزەکان، ھەر بۆیە لە [[ھاوین]]دا کەشوھەوای گەرمە و لە [[زستان]]دا زۆر سارد دەبێت. کەشوھەوای ئەم شارە لە وەرزی [[بەھار]]دا زۆر خۆشە. چیای چەلێخانە دەکەوێتە دەوروبەری ئەم شارۆچکەیە، ھەروەھا چیای ئۆرین کە شاخێکی بەنرخ و مێژووییە بۆ خەڵکی ئەم شارۆچکەیە. ناوچەی جەھنەمی دەرە خۆی یان وەک پێی دەوترێت دەرە قریس، کە دۆڵێکی تەواو پاک و خاوێنە و شاخ و بەردەکانی تێدایە کە ڕێڕەوێکیان بە ناوەڕاستدا ھەیە، و بەرزییان ھەندێک جار دەگاتە بەرزی تاوەرێکی دە نھۆمی کە بەستراوەتەوە بۆ یەکتر لە لوتکەدا. لەم دۆڵە سەوزەدا ئاژەڵی وەک ورچی قاوەیی و ئاسک و کەڵەکێوی ھەن. شاری سەوز و گەشتیاری فیرۆراق- گوندی عەلی شێخ- گوندی وار و پێسک- و ناوچەی قەتور بە سپا و چارەسەرەکەیەوە بە یەکێک لە ناوەندە گەشتیارییەکانی ئەم شارە دادەنرێت. === پلەی گەرمی === سیستەمی پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن-گەیگەر کەشوھەواکەی بە نیمچە وشکی سارد (BSk) پۆلێن دەکات. {{Weather box |width = auto |metric first=yes |single line=yes |location=Khoy |Jan high C=2.8 |Feb high C=5.2 |Mar high C=11.6 |Apr high C=17.2 |May high C=23.9 |Jun high C=29.3 |Jul high C=32.6 |Aug high C=32.7 |Sep high C=28.0 |Oct high C=20.5 |Nov high C=13.1 |Dec high C=6.4 |Jan mean C=-1.4 |Feb mean C=0.6 |Mar mean C=6.1 |Apr mean C=11.2 |May mean C=16.9 |Jun mean C=21.4 |Jul mean C=24.7 |Aug mean C=24.5 |Sep mean C=19.6 |Oct mean C=13.6 |Nov mean C=7.5 |Dec mean C=1.9 |Jan low C=-5.6 |Feb low C=-4.0 |Mar low C=0.6 |Apr low C=5.3 |May low C=9.9 |Jun low C=13.5 |Jul low C=16.9 |Aug low C=16.3 |Sep low C=11.3 |Oct low C=6.7 |Nov low C=2.0 |Dec low C=-2.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm=28 |Feb precipitation mm=20 |Mar precipitation mm=31 |Apr precipitation mm=47 |May precipitation mm=54 |Jun precipitation mm=21 |Jul precipitation mm=7 |Aug precipitation mm=5 |Sep precipitation mm=8 |Oct precipitation mm=22 |Nov precipitation mm=22 |Dec precipitation mm=19 | source = ''Climate-Data.org''، بەرزی: 1136م<ref> https://en.climate-data.org/asia/iran/west-azerbaijan/khoy-805/ </ref> }} == بەرھەمەکان == ساڵانێک لەمەوبەر بەھۆی جۆری خاکەکەوە، کێڵگەی [[پەتاتە]] تێیدا دەچێندرا و دەقۆزرایەوە؛ وە ئەم کێڵگانە بوونە ھۆی دروستبوونی بونیادنان لە خۆی؛ بەڵام وردە وردە کێڵگەی [[پەتاتە]] جێگەی خۆی بە [[گوڵەبەڕۆژە]](جۆری باخان)دا. تۆوی [[گوڵەبەڕۆژە]] یەکێکە لە بەرھەمە سەرەکییەکانی ئەم شارۆچکەیە، کە لە وڵاتەکەدا بەناوبانگە. ھەروەھا [[ھەنگوین]]ی کوالێتی ئەم شارە یەکێکە لە بەرھەمە خۆراکیەکانی تر. فەرشی دەستی نایاب بەرھەمەکانی تری ئەم شارەن. یەکێک لە مۆتیڤە درێژخایەنەکانی فەرشی ئێران "نەخشی ماسی"یە کە لەسەر بنەمای پەیمانی لیسبۆن و لەڕێگەی پرۆسەیەکی پسپۆڕەوە و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان دامەزراوە. فەرشەکەی ماھی خوی لە ئاستی جیھانیدا لە ڕێکخراوی جیھانی خاوەندارێتی ھزری (WIPO) تۆمارکرا کە بنکەکەی لە جنێڤە. پیشە دەستییەکانی ناوچەکە بریتین لە فەرش، جاجیم، جاڵ، زیلۆ، مات، سەبەتە، ڕیشاڵ چنین، کۆفە و دەست بونی پشم. == کانەکان == کانگاکانی خۆی بریتین لە: [[خوێ]]، [[خەڵوز]]، [[مس]] و [[زێڕ]]، تەنیا کانگای خوێیەکەی لە ئێستادا بەکاردێت و بە شێوەی بازرگانی وەک خوێی خۆی لە ھەموو شارەکانی نزیک دەفرۆشرێت.<ref> (فرھنگ جغرافیایی ایران ج. ۴، حسنعلی رزمآرا، تھران، دایرە جغرافیایی ستاد ارتش، ۱۳۱ -.۱۳۲)</ref><ref> (لغتنامە دھخدا) </ref> == تێرمیناڵی سنووری ڕازی خۆی == خۆی سەرەڕای ئەوەی دەروازەی سنووری ڕازی ھەیە و لەسەر [[ڕێگای ئاوریشم]] بوونی تاکە ڕێگای سنوورییە کە لە [[تورکیا]] نزیکە. خۆی تاکە شارە کە ١٢٠ کم لە [[وان]]ەوە دوورە لە [[تورکیا]] لە ڕێگای بازاڕچە ڕازیەوە. ساڵی ٢٠٠٦ ھایتی بەناوی [[تورکیا]]وە بە ئامادەبوونی بریکاری وەزیر و کەسانی دیکەی بەرپرسی ھەناردە و ھاوردەکردنی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و خەڵکی ئەم شارەی ھەڵبژارد بۆ پێداچوونەوە بە دۆخی نێوان ھەردوو وڵاتدا. رۆژی ٤/١٥/٢٠١١ بە ئامادەبوونی وەزیرانی دەرەوەی [[ئێران]] و [[تورکیا]] و دەسەڵاتدارانی خۆجێی سنووری رازی بە فەرمی کرایەوە. == گواستنەوە == === تێرمیناڵی سەرنشینی خوی === تێرمیناڵی سەردار شەھید حاج محەمەد حەنیفە دەرشتی لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک گەورەترین تێرمیناڵی سەرنشین لە باکووری ڕۆژئاوا و ڕۆژئاوای وڵات خراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە. توانای ڕۆژانەی ئەم تێرمیناڵی سەرنشینە ٤٥٠٠ سەرنشینە. === [[فڕۆکەخانەی خۆی]] === [[پەڕگە:Plane & airport of khoy.JPG|وێنۆک|[[فڕۆکەخانەی خۆی]]]] فڕۆکەخانەی خۆی (IATA: KHY, ICAO: OITK) وەک دووەم فڕۆکەخانەی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٣ خراوەتە بواری کارکردنەوە. لە ئێستادا [[فڕۆکەخانەی خۆی]] بەھۆی سنووری لەگەڵ [[تورکیا]]، شاری [[وان]]، و ھەبوونی دەروازەی سنووری ڕازی، گرنگترین دەروازەی گەشەسەندنی باکووری پارێزگاکەیە لە جموجۆڵی ئاسمانی سەرنشینان، گەشتیاران، بازرگانان، زانکۆکان پرۆفیسۆر و خوێندکار و ئەندازیار و پیشەوان و ھتد، وەک یەکێک لە جوانترین فڕۆکەخانەکانی وڵات ڕۆڵی ھەیە. خشتەی گەشتەکانی [[فڕۆکەخانەی خۆی]] ڕۆژانی شەممە و یەکشەممە لە [[تاران]]ەوە بۆ خۆی کاتژمێر ٠٦:١٠ و لە خۆیەوە بۆ [[تاران]] کاتژمێر ٠٨:١٠ و ڕۆژانی چوارشەممە کاتژمێر ١٦:١٠ لە [[تاران]]ەوە بۆ خوی و لە خۆیەوە بۆ [[تاران]] کاتژمێر ١٨:١٠. پلانەکانی داھاتووی خۆی بریتین لە دەستپێکردنی گەشتەکانی [[مەشھەد]]-خۆی [[نەجەف]] و [[کەربەلا]] و بەپێچەوانەوە، ھەروەھا گەشتی گەشتیاری. === وێستگەی شەمەندەفەری ڕازی خۆی === [[پەڕگە:Pol havai - railway bridge Khoy.jpg|وێنۆک|[[پردی کۆتۆل]]]] یەکێکە لە چواردە ناوچەی شەمەندەفەری [[ئێران]]. لە ڕێگای تاران، وێستگەی ڕازی-خۆی، [[پردی کۆتۆل]] کە گەورەترین پردی شەمەندەفەرە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دا، لە نزیک خۆی لەسەر ڕێگای شەمەندەفەری [[ئێران]]-[[تورکیا]] دروستکرا. ھاوکات لەگەڵ پەرەسەندنی گواستنەوەی شەمەندەفەر، کۆمپانیای ئاسنی کۆماری ئیسلامی ئێران بە ھاوکاری لەگەڵ ھێڵی ئاسنی تورکیا لە ساڵی ٢٠٠١ شەمەندەفەری [[تاران]] - [[ئەنقەرە]]ی خستە بازاڕەوە. ئەم شەمەندەفەرە شەوی دووشەممە لە [[تەورێز]]ەوە دەڕوات و بەیانی سێشەممە دەچێتە ناو شاری [[وان]] لە [[تورکیا]]. ئەم شەمەندەفەرە ڕۆژی شەممە ٤ کاتژمێر ٢٢:١٥ لە تاران بەڕێکەوت بۆ ئەنقەرە و دوای تێپەڕبوونی بە وێستگەی زەنجان، تەبرێز، سەلماس کاتژمێر ١٤:٤٥ دەگاتە وێستگەی سنووری ڕازی خوی، فۆرماڵیتی گومرگی و کۆنترۆڵی پاسپۆرت لە وێستگەی ڕازی ئەنجام دەدرێت، دواتر شەمەندەفەرەکە دوای ڕۆیشتنی ٣ کیلۆمەتر کاتژمێر ١٧:٤٠ بەردەوام دەبێت لە ڕێگا. لە وێستگەی سنووری کاپیکۆی لە تورکیا دەوەستێنرێت بۆ پشکنینی پاسپۆرت و گومرگ لەلایەن ئەفسەرانی ئەم وڵاتە. دوای ڕۆیشتنی ١٠٧ کم، شەمەندەفەرەکە دەچێتە ناو وێستگەی [[وان]]، و سەرنشینەکان لە [[دەریاچەی وان]] سواری کەشتییەکی دوو نھۆمی دەبن، و دوای ٥ کاتژمێر لە گەشتکردن بە بەلەم لەسەر [[دەریاچەی وان]]، دەگەنە وێستگەی [[تاتوان]]، و دوای گەشتکردن بە ١٣٣٠ کم ، شەمەندەفەرەکە کۆتایی بە گەشتەکەی دێت، بە شەمەندەفەری تورکی بەردەوام دەبن بۆ [[ئەنقەرە]] و کاتژمێر ١٠ی ڕۆژی شەممە دەگەنە [[ئەنقەرە]]. == شارەوانی خۆی == [[پەڕگە:Arg hokumati xoy.jpg|وێنۆک|قەڵای کۆنی حکومەت و شارەوانی خۆی]] بینای شارەوانی خۆی یان شارەوانی پێشوو سەر بە سەردەمی یەکەمی پەھلەوییە لە خۆی، ناوەندی شار کە بینای شارەوانی خۆی لە ساڵی ١٩٣٣ لەلایەن مامۆستا عەلی ئەکبەر توانا(تەلارسازێکی بەناوبانگی خۆی بوو) لە شوێنی بینای کۆنی شارەوانی کە دەکەوێتە شەقامی شەھید سەمەدزادەی(ئێستا) دروستکراوە. لە فەزای شارەوانی کۆن سەدان درەختی ڕەسەنی تەورێزی ھەبوو. جاران بە سەرۆکی شارەوانی شار ناودەبرا، لە کاتی دامەزراندنیدا ٥-٦ کرێکاری ڕۆژانەی ھەبوو. کۆڵانەکانی شار زیاتر گڵ بوون. لە ساڵی ١٩٣٣ شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە دروستکران (شەقامی تاڵەغانی و شەقامی شەریعەتی)، لە ساڵی ١٩٣٧دا تەنیا لە چەند شوێنێکی شارەکەدا قیر ھەبووە. ئەرکەکانی شارەوانی لە سەرەتای پێکھێنانیدا زیاتر پاککردنەوە و ڕێکخستن بوو لە شاردا و لە ساڵی ١٩٥١دا ٣٥ کارمەند و ٢٠ کرێکاری ھەبوو. لە ماوەی ڕابردوودا شارەوانی خۆی لە ژێر چاودێری کۆمەڵەی شاردا کار دەکات و زۆرترین سەرچاوەی داھات بۆ شارەوانییەکە بریتین لە وەرگرتنی باج لەو خەڵکی شوێنی و سەرپەرشتی پرسی ئاو و کارەبا و نان و گۆشت و تەندروستی شار دەکات لەگەڵ پاککردنەوە و گواستنەوە و پاککردنەوەی (خزمەتگوزاری شار). لە ساڵی ١٩٢٨ شاری خۆی پێنج دەروازەی چوونە ژوورەوەی ھەبووە و لە ھەر یەکێک لەو دەروازانەدا پارەی چوونە ژوورەوە و دەرچوون بۆ کەلوپەلی ھاوردەکراو، ئەو کەلوپەلانەی لە گۆڕەپانەکاندا دەفرۆشرێن، [[گەنم]] و [[خوێ]] و [[جۆ]] وەردەگیرا. دواتر ئەرکەکانی شارەوانی فراوانتر کرا و وەرگرتنی رسومات لە مۆڵەتی بیناسازی و دوکانەکان و مۆڵەتی تری خەڵکیش بۆ سەرچاوەکانی داھاتی شارەوانی زیادکرا. لە ساڵی ١٩٥٩ لە شاری خۆی دەستی بە چاندنی درەختی چنار کرد و زۆربەی گۆڕەکان کرانەوە و چوونە ژوورەوەی ئاژەڵ بۆ ناو شار قەدەغە کرا. ئێستاش شارەوانی خۆی بە یەکێک لە شارەوانییە چالاکەکانی باکووری رۆژئاوای وڵات دادەنرێت، خاوەنی پلەی ١٠یە، ھەروەھا خاوەنی ٤ ناوچە و ٥ بنکەی ئاگرکوژێنەوە، پاس، [[تەکسی]]، تێرمیناڵ و گۆڕستانە. == گواستنەوە لە شارۆچکەی خۆی == === سەندیکای پاس و مینی پاسی خۆی === [[پەڕگە:Khoy bus.jpg|وێنۆک|پاسی شارۆچکەی خۆی]] ساڵی ١٩٩١ بەمەبەستی گواستنەوەی ھاووڵاتییانی خۆی، بە ژمارەی ٩ پاس و ١١ مینی پاس، دامەزرا و بە چارتەرێکی سەربەخۆ لەژێر مۆڵەتی دەرکردنی وەزارەتی شەرەفی وڵات، دەستی بە کارکردن کرد، ئێستاش خۆی و دەورووبەری سەندیکای پاس بە ٨٨ پاس و ١١٧ مینی پاس لە ٣٥ ھێڵ لە شار و گەڕەکەکانی شار خزمەتگوزاری پێشکەش بە ھاوڵاتیانی بەڕێز دەکات. === سەندیکای تاکسی خۆی === [[پەڕگە:Khoy taxi.jpg|وێنۆک|تاکسی شارۆچکەی خۆی]] سەندیکای بارەکانی تاکسی و تاکسی لە شارۆچکەی خۆی لە ساڵی ١٩٩١ دەستی بە چالاکی کرد و لە ساڵی ١٩٩٧ لەگەڵ پێکھێنانی کاروباری تەکسی لە شارەوانی خۆی لە ژێر چاودێری شارەوانی خۆی چووە نێو کۆکردنەوەکانەوە. کاروباری تەکسی شارەوانی خوی تا ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن شارەوانی بەڕێوەدەبرا، کە بە دامەزراندنی ڕێکخراوەکە وەک یەکێک لە ڕێکخراوەکانی شارەوانی سەربەخۆ لە ڕوانگەی کارگێڕی و داراییەوە دەستی بە کارەکانی کرد. ڕێکخراوی بەڕێوەبردن و چاودێری تاکسی خۆی لە ساڵی ١٩٨٢ لە جێبەجێکردنی یاسای زیادکردنی تێبینییەک بۆ تاکە مادەی یاساکە سەبارەت بە چڕکردنەوەی کاروباری [[تەکسی]] وەک یەکێک لە ڕێکخراوەکانی ژێر شارەوانی خۆی دامەزراوە. ئەم ڕێکخراوە لەسەر بنەمای مادەی ٨٤ لە یاسای شارەوانییەکان و بڕگەی ١٥ لە مادەی ٧١ لە یاسای ڕێکخراوەکان و ئەرک و ھەڵبژاردنی ئەنجوومەنە ئیسلامییەکانی وڵات و ھەڵبژاردنی سەرۆک شارەوانییەکان کە لە ٣/٢٢/١٩٩٦ پەسەند کراوە. دامەزراوە و بابەت و ئامانج و ئەرکی ھەڵگرتن و بەڕێوەبردنی ھەموو بابەتەکانی پەیوەست بە تاکسی و گواستنەوەی گشتی سەرنشینانی ناو شارۆچکەی خۆی ھەیە. == گەشتیاری == === شوێنە گەشتیارییەکان === <div class="reflist references-small references-column-count references-column-count-3" style="{{column-count|3}}"> * بازاڕی خۆی * دەروازەی بەردین * مەزاری [[شەمسی تەورێزی|شەمسی تەبرێزی]] * کاروانسەرای خان * منارەی [[شەمسی تەورێزی|شەمسی تەبرێزی]] * باڵەخانەی شارەوانی خۆی * جەھنەم دەرەی خۆی * قەڵا گەورەی چوروس * مەزاری ئالی یەعقوب * خانی گەورە * گۆڕستانی بەردینی چیر * ئامادەیی حاکمە * مزگەوتی مەتڵەب خان * مزگەوتی داش ئاغلیان * مزگەوتی سەید شوھەدا * مزگەوتی مەلا حەسەن * کڵێسای مولھیزان * کلیسای خۆی(سورپ سوکیس) * پردی خاتوون * تەپە عەلەمدار بەدال ئاباد </div> <gallery mode="packed"> Municipality of Koy.jpg|باڵەخانەی شارەوانی خۆی Khan Caravanserai10.jpg|کاروانسەرای خان Shams tabrizi minaret.jpg|منارەی شەمسی تەورێزی Aal Yagoub Shrine3.jpg|مەزاری ئالی یەعقوب Davood Zand 4.jpg|گومبەدی کڵێسای مولھیزان Cheer Rock1.jpg|گۆڕستانی بەردینی چیر بازار خوی در یک روز تعطیل.jpg|بازاڕی خۆی Seyyedoshshohada Mosque22.jpg|مزگەوتی سەید شوھەدا Sorp Sarkis.jpg|کڵێسای خۆی(سورپ سوکیس) Motalleb Khan Mosque7.jpg|مزگەوتی مەتڵەب خان Khatoon Bridge222.jpg|پردی خاتوون </gallery> === ھۆتێلەکانی خۆی === بە ٣ ھۆتێل لەوانە: ھۆتێلی سامین ٣ ئەستێرە، ھۆتێل زومڕەد ٢ ئەستێرە، و ھۆتێل جەھانگۆردی ١ ئەستێرە، خۆی ئامادەیە بۆ پێشوازیکردن لە میوانەکان. === کەبابی خۆی === [[پەڕگە:Kabab khoy.jpg|وێنۆک|150px|کەبابی خۆی]] خواردنی سەرەکی شاری خۆی ماوەیەکی زۆرە کەبابی خۆی بووە، بۆ ئەوەی تامی ڕەسەنی کەبابی خۆی تام بکەیت، دەبێت بچیتە بازاڕی کۆنی خۆی و سەردانی حاجی حوسێن و چالو کبابی حاجی عەلی بکەیت بۆ ئەوەی تامی ڕاستەقینەی کەبابی خۆی بکەیت. == بازاڕی کۆنی خۆی == بازاڕی کۆنی خۆی بازاڕی خۆی دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی شاری خۆی و پاشماوەی بازاڕەکە فراوانە. مێژووی دروستکردنی بازاڕی ئێستا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوی، خاوەنی ٤ کاروانسەرای گەورەیە، میرزا ھاشم، کاروانسەرای خان و ھتد. زۆربەی بەشەکانی بە فەرمانی عەباس میرزایی قاجار و لەلایەن [[ئەمیر]] ئەحمەد خان [[دونبەلی]] لە سەرەتای سەردەمی [[قاجاڕەکان]]دا دروست کراون. بازاڕی خوی ھاوشێوەی بازاڕەکانی ئیسفەھان و کرمان و ھتد، دیکۆراتی کاشی گچکە و خشت و نووسراو و ھتدی تێدا نییە، بەڵام لە ھەندێک شوێن و بە تایبەت لە چوار لایەکەیدا دیکۆراتی کاشی خشت ھەیە. <gallery> پەڕگە:Bazzar khoy.jpg| بازاڕی کۆنی خۆی پەڕگە:Stone gate of Khoy 1.JPG|دەروازەی بەردینی خۆی </gallery> <gallery> | پاساژ شھرداری خوی پەڕگە:Shams big mall.jpg|کۆمەڵگەی بازرگانی شەمسی تەورێزی پەڕگە:Shams mall sqr.jpg|کۆمەڵگەی بازرگانی شەمسی تەورێزی </gallery> == ناوەندە پەروەردەییەکانی خۆی == خۆییەکان لە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی دەستووری لە [[ئازەربایجان(ھەرێم)|ئازەربایجان]] و [[ئێران]] بوون و ئەمەش لە پاشخان و پێکھاتەی فەرھەنگیی ئەو شارەوە سەری ھەڵدا. بەرواری دروست بوونی یەکەمین قوتابخانە بەم شێوەی ئێستای لە خۆی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٨٠ لەلایەن مژدەبەرە ئەمریکییەکانەوە؛ قوتابخانەی خوسرەوی یەکێکە لە بەرھەمە مێژووییەکانی خۆی کە لە دێرزەمانەوە ماوەتەوە کە دەکرێ باسی بکەین. ناوەندەکانی پەروەردەی خۆی بریتین لە: زانکۆی ئازادی ئیسلامی بە نزیکەی ٥٤٠٠ خوێندکار، زانکۆی پەیام نوور بە نزیکەی ٤٥٠٠ خوێندکار، فاکەڵتی زانستە پزیشکییەکانی خۆی بە نزیکەی ٧٠٠ خوێندکار، فاکەڵتی تەکنیکی و ئەندازیاری، فاکەڵتی زانستە قورئانییەکان، مەدرەسەی سەلام، ناوەندی ڕاھێنانی مامۆستایان و زانکۆکانی عەلامە خوەیی، زارینە و زانکۆ ناحکومییەکانی شەمس لە ناوەندە زانستی و پەروەردەییەکانی ئەو شارەن، ھەروەھا زانکۆی دەوڵەتی خوەییش لە قۆناغی دروستکردندایە، کە چاوەڕوان دەکرێت بۆ ئەوەی بە دروستکردن و تەواوکردنی تەواو بکرێت، گۆڕانکارییەکی گەورە لە ناوچەکەدا ڕوودەدات. ھەروەھا ئامادەیی عەڵامە حەلی خوی یەکێکە لە بەناوبانگترین قوتابخانەکانی پارێزگاکە و ساڵانە زۆرێک لە قوتابیانی ئەم ناوەندە لە ئۆڵۆمپیادی زانستی و تاقیکردنەوەی وەرگرتنی نەتەوەییدا دەدرەوشێنەوە، ئەمەش لە پارێزگاکەدا دیارە. == پیشەسازی لە شاری خۆی == لە نێو کارگە بەناوبانگە سەرەکییەکانی شاری خۆی بریتین لە: وێستگەی کارەبای خوێی تێکەڵاوی خۆی - چیمەنتۆی ئازەرەبادگان خۆی - کارگەی توانەوەی ئاسنی خۆی لە قۆناغی دروستکردندایە - کارگەی گەورەی قوماشی خۆی - شەربەت و چڕکەرەوەی گۆلشان خۆی - پاڵاوگەی خوێی ئازەر سێپید خۆی - کارگەی مۆبیلیات (بارش) - . ئیپێک یولی - گۆڵ - تورکیا - ئەستەنبوڵ و...). ھەروەھا شارۆچکەی پیشەسازی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٠ پەسەند کراوە و دەکەوێتە باشووری شاری خۆی لەسەر ڕێگای خۆی - [[سەڵماس]] بە ڕووبەری ٢٢٢ ھێکتار. دەمەوێت ئەوەش زیاد بکەم کە شارۆچکە پیشەسازییەکانی کانزای کانزا و ناکانزاکانی شارۆچکەی مۆبول لە پرۆسەی دروستکردندان. === ناوچەی تایبەتی ئابوری خۆی === ناوچەی ئابووری تایبەتی شاری خۆی لە باشووری شاری خۆی، لەسەر ڕێگای خۆی بۆ [[سەڵماس]] و [[ورمێ]]، بە ڕووبەری ھەزار و چل ھێکتار، لەبەردەم شارۆچکەی پیشەسازی لەسەر ڕێگای فڕۆکەخانەی ئەم شارە، بە ئاسانکاری دیاری کراوە: [[فڕۆکەخانەی خۆی]] - وێستگەی کارەبای پاسکیل تێکەڵاوی خۆی - شارۆچکەی پیشەسازی خۆی و ھتد. لە ئێستادا کاری سەرەتایی خۆی لە دەستەی حکومەتدا ئەنجام دەدات. == ناوچەی ئازادی شاری خۆی == پێشنیازی دروستکردنی ناوچەی ئازاد خۆی لە بنەڕەتدا لەلایەن پارێزگاری [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]وە پێشنیار کراوە. دەوترێت لەم پلانە پێشنیازکراوەدا بڕیارە خۆی بە ناوچەی ئازادی ئاراسەوە ببەسترێتەوە و شاری خۆی لە دووری ٢٥-٣٠ کیلۆمەتر سوودمەند دەبێت لەم ناوچە ئازادە و ئەم پرسە زۆر جدییە و لە ئێستادا بەناو خۆیدا تێدەپەڕێت قۆناغی سەرەکی و کۆتایی. <gallery> پەڕگە:Road of razi borader.jpg| جادەی ناوچەی ئازادی خۆی پەڕگە:Gotur road2.jpg|ناوچەی ئازادی خۆی |پل قطور خوی </gallery> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Khaneh_kabiri_khoy4.jpg|خانووی کەبیری پەڕگە:Iran_bazar_khoy.jpg|بازاڕی خۆی پەڕگە:Khan Caravanserai10.jpg|کاروانسەرای خان پەڕگە:Stone gate of Khoy 2.JPG|دەروازەی بەردی خۆی پەڕگە:Khoy city views plane.jpg|دیمەنێکی شاری خۆی لە ناو فڕۆکەوە پەڕگە:Khoy airport &fokker100.jpg|دیمەنێکی فڕۆکەخانەی خۆی پەڕگە:PARK -E-MELLAT KHOY.jpg|باغی میلەتی خۆی پەڕگە:POL-E- SSEVOME KHORDAD.jpg|پردی سێیەمی جۆزەردانی خۆی پەڕگە:POL-E-KHATOON.jpg|پردی خاتونی خۆی پەڕگە:Tomb of Shams Tabrizi 2.JPG|گۆڕی شەمسی تەورێزی پەڕگە:Tomb of Shams Tabrizi 5.JPG|منارەی شەمس </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] * [[شارستانی خۆی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{Bajar kurd Soranî}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا}} {{پۆلی کۆمنز|Khoy}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:خۆی| ]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:کوشتنی بەکۆمەڵ لە ساڵی ١٩١٨]] [[پۆل:شارستانی خۆی]] i7cfwludjk80tzmr1o2992rehi1trt3 0 3186 1593716 1593617 2026-06-24T12:02:02Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593716 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|باکووری کوردستان|‏کوردستان (ڕوونکردنەوە)}} {{کورد}} '''باکووری کوردستان''' یان '''کوردستانی تورکیا''' ({{بە کوردیی باکووری|Bakurê Kurdistanê}}) پارچەیەکی [[کوردستان]]ە و ڕووبەڕەکەی لە نێوان ١٦٠،٠٠٠–٢٢٥،٠٠٠ کم٢یە. لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] و گۆڕینی بە [[پەیمانی لۆزان|پەیماننامەی لۆزان]]، خراوەتە ژێر دەسەڵاتی کۆماری [[تورکیا]] کە پێشتر [[دەوڵەتی عوسمانی]] بوو. ژمارەی دانیشتووانی [[کوردەکان]] لە باکووری کوردستان لە نێوان ١٥–٢٥ ملیۆن کەسن بە ڕێژەی ١٨–٢٣٪ی دانیشتووانی [[تورکیا]].<ref>https://www.institutkurde.org/</ref><ref>https://konda.com.tr/</ref> کوردەکان لە نزیکەی ١٣ بۆ ١٦ پارێزگادا زۆرینەن لەکۆی ٨١ پارێزگادا. == مێژوو == وەک بەشێک لە [[کەوانەی بەپیت]]ی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]]، کوردستانی باکوور بە خێرایی کاریگەری شۆڕشی نیۆلیتیکی ([[سەردەمی بەردینی نوێ]]) لەسەر دەرکەوت کە بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی کشتوکاڵ. لە [[سەردەمی برۆنز]]یدا، [[ئارامییەکان]] فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێ]] لە [[سەردەمی ئاسن]]دا. سەردەمی کلاسیکی کۆن گەواھیدەری ھاتنی [[ئەرمینیای گەورە]] و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمان]]ی بوو. داگیرکارییە سەرەتایییەکانی موسڵمانان ناوچەکەی گرتەوە و [[ئیسلام]]ی تێدا بڵاوکردەوە. لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی سەرۆکە ناوخۆیییەکان. لە سەدەکانی ١٠ و ١١دا، لەلایەن خانەوادەی [[مەروانی]] کوردییەوە فەرمانڕەوایەتی دەکرا. لە سەدەی ١٤ بەدواوە، ناوچەکە زۆربەی خرایە سەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === میرنشینە کوردییەکان === تۆمارێکی [[باج]] کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٢٧ ئاماژە بە ناوچەیەک دەکات بە ناوی «[[ویلایەتی کوردستان]]»، کە حەوت میرنشینی گەورە و ١١ میرنشینی بچووکی لەخۆدەگرت. بەڵگەنامەکە ئاماژە بە [[میرنشینە کوردییەکان]] دەکات وەک «[[ئەیالەت]]» (دەوڵەت)، کە ئاماژەیە بۆ ئەو [[ئۆتۆنۆمی]]یەی (سەربەخۆیییەی) ھەیانبووە. لە فەرمانێکی ئیمپراتۆریدا کە لەلایەن [[سلێمان قانونی|سلێمان قانوونی]]یەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٣ دەرچووە، یاساکانی میراتی و جێنشینی لە نێوان [[بەگەکان]] و [[ئەرستۆکراسی]]ی کورددا دیاری دەکات. جێنشینیی بۆماوەیی درایە میرنشینە کوردییە دڵسۆزەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی، و میرە کوردەکان ئۆتۆنۆمییان لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا پێ بەخشرا. ئاستی ئۆتۆنۆمیی ئەم میرنشینانە جیاواز بوو و بەند بوو بە گرنگیی [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلیتیکییان]]. ھۆزە کوردییە لاوازەکان ناچار دەکران پەیوەندی بە ھۆزە بەھێزەکانەوە بکەن یان ببنە بەشێک لە [[سەنجەقە عوسمانییەکان]]. بەڵام ھۆزە بەھێز و سەختەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نزیک بوون لە سنووری [[ئێران]]، ئاستێکی بەرزی ئۆتۆنۆمییان ھەبوو. بەپێی «کانووننامە» (کتێبی یاسا) کە لەلایەن [[ئەولیا چەلەبی]]یەوە ئاماژەی پێکراوە، دوو یەکەی ئیداری جیاواز لە سەنجەقە ئاسایییەکان ھەبوون: ١: سەنجەقە کوردییەکان، کە بە حوکمڕانیی بۆماوەیی ئەرستۆکراسیی کورد ([[دەربەگایەتی]]) ناسرابوون و ٢: حکوومەتە کوردییەکان. سەنجەقە کوردییەکان، وەک سەنجەقە ئاسایییەکان، ئەرکی سەربازییان ھەبوو و دەبوایە باج بدەن. لە لایەکی ترەوە، «[[حکوومەت]]»ە کوردییەکان نە باجیان دەدا و نە سەربازیان بۆ سوپای عوسمانی دابین دەکرد، و عوسمانییەکان پێیان باش بوو دەستوەردان لە جێنشینی و کاروباری ناوخۆیان نەکەن. بەپێی چەلەبی، تا ناوەڕاستی سەدەی ١٧، ئۆتۆنۆمیی [[میرنشینە کوردییەکان]] کەم بووبووەوە. لەو کاتەدا، لە کۆی ١٩ سەنجەقی [[ئەیالەتی دیاربەکر]]، ١٢یان سەنجەقی ئاسایی عوسمانی بوون، و ئەوانی تر بە سەنجەقی کوردی ناودەبران. سەنجەقە کوردییەکان بریتی بوون لە ساگمان، کولپ، میھرانییە، تەرجیل، ئاتاک، پێتەک، چاپاکچوور و چێرمیک. چەلەبی حکوومەتە کوردییەکان وەک جزیرە، ئێگیل، گێنج، پالۆ و ھازۆ ڕیزبەندی دەکات. لە کۆتایی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩دا، بەھۆی لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، میرنشینە کوردییەکان بە کردەیی سەربەخۆ بوون.<ref>Ozoglu, Hakan. State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th- Century Ottoman Empire, pp.15,18–22,26, British Journal of Middle Eastern Studies, 1996</ref> == مێژووی ھاوچەرخ == [[حکوومەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی ١٩دا دەستی کرد بە سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکەدا. بەھۆی نیگەرانی لە ھزر و مەیلی سەربەخۆیی میرنشینە کوردییەکان، عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کاریگەرییان کەم بکەنەوە و بیانخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی لە [[قوستەنتینیە]] ([[ئیستانبوڵ]]). بەڵام لابردنی ئەم میرنشینە بۆماوەییانە لە دەسەڵات بووە ھۆی ناسەقامگیری زیاتر لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠ بەدواوە. لە شوێنی ئەواندا، شێخە [[سۆفیایەتی|سۆفییەکان]] و تەریقەتە ئایینییەکان دەرکەوتن و کاریگەرییان لە سەرتاسەری ناوچەکەدا بڵاوکردەوە. یەکێک لە سەرکردە سۆفییە دیارەکان [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] بوو، کە لە نێوان دەریاچەکانی [[وان]] و [[ورمێ]] دەستی بە یاخیبوون کرد. ئەو ناوچەیەی لەژێر کۆنترۆڵی دا بوو ھەردوو خاکی عوسمانی و [[قاجاڕ]]ی دەگرتەوە. شێخ عوبەیدوڵڵا بە یەکێک لە سەرکردە سەرەتایییەکان دادەنرێت کە بیرۆکەی [[کوردایەتی]] مۆدێرنی لە نێو کورددا پەیڕەو کردووە. لە نامەیەکدا بۆ جێگری کونسووڵی [[بەریتانیا]] ڕای گەیاند: «نەتەوەی کورد گەلێکی جیاوازە… ئێمە دەمانەوێت کارووباری خۆمان لە دەستی خۆماندا بێت».<ref>Dahlman, Carl. The Political Geography of Kurdistan, Eurasian Geography and Economics, Vol. 43, No. 4, 2002, p.278</ref> ھەڵوەشاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دوای شکستەکەی لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] بووە ھۆی پارچەپارچەبوونی و دامەزراندنی سنوورە سیاسییەکانی ئێستا، کە ناوچە کوردنشینەکانی لە نێوان چەند دەوڵەتێکی نوێدا دابەش کرد. دامەزراندن و جێبەجێکردنی سنوورە نوێیەکان کاریگەریی قووڵی لەسەر [[کورد]] ھەبوو، کە ناچار بوون دەستبەرداری ژیانی کۆچەریی نەریتی خۆیان ببن بۆ ژیانی گوندنشینی و کشتوکاڵی جێگیر.<ref>"Kurd," Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2007.</ref> == دیمۆگرافیا == لە یەکەمین سەرژمێری [[تورکیا]]دا لە ساڵی ١٩٢٧، [[زمانی کوردی]] گەورەترین زمانی دایک بوو لە پارێزگاکانی [[ئاگری]] (٥٨٪)، [[بەدلیس]] (٧٥٪)، [[ئامەد]] (٦٩٪)، [[خارپێت]] (٥٣٪)، [[جۆلەمێرگ]] (٨٩٪)، [[مێردین]] (٦١٪)، [[سێرت]] (٧٤٪، کە [[ئێلح]]ی ئێستاش دەگرێتەوە) و وان (٧٧٪). ھەروەھا، زمانی کوردی گەورەترین [[زمانی دایک]] بوو لە شاری [[ڕحا]] بە ڕێژەی ٤٢٪. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٣٥دا، ٦٩٪ی دانیشتووانی پارێزگای موش زمانی کوردی زمانی دایکیان بوو، ئەمەش یەکەم سەرژمێری بوو لەوێ ئەنجام بدرێت دوای ئەوەی پێشتر پارێزگاکە لە [[بەدلیس]] جیاکرایەوە. پارێزگای [[بینگۆل (پارێزگا)|بینگۆل]] لە ساڵی ١٩٣٥ لە [[مووش]] جیاکرایەوە، لەکاتێکدا پارێزگای [[تونجەلی]] لە ساڵی ١٩٣٦ لە [[خارپێت]] جیاکرایەوە، لە یەکەم سەرژمێری ئەم پارێزگا نوێیانەدا لە ساڵی ١٩٤٥ زمانی کوردی زمانی یەکەم بوو تێیان دا بە ڕێژەی ٥٦٪ و ٥٣٪.<ref>Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), pp. 156–157, ISBN 9789758086771</ref><ref>Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), p. 164, ISBN 9789758086771</ref><ref>Dündar, Fuat (2000), Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar (in Turkish), pp. 178–179, ISBN 9789758086771</ref> ھەروەھا، گرووپە نەتەوەیییەکانی دیکەش لە کوردستانی تورکیادا بوونیان ھەیە، لەوانە [[عەرەب]]، [[ئاشووری]]، [[چەرکەس]]، [[ئۆسێتی]] و [[تورک]]. ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووانە ناکوردەکان کەمە.<ref>Leonard, Thomas M. (2013). Encyclopedia of the Developing World. Routledge. p. 920. ISBN 9781135205089.</ref><ref>Repetowicz, Witold (2019). KURDS IN TURKEY. COUNTRY OF ORIGIN INFORMATION UNIT and EUROPEAN UNION Asylum, Migration and Integration Fund. p. 12.</ref> لە ساڵانی نەوەدەکانەوە، کۆچی زۆرەملێ لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە بووەتە ھۆی ئەوەی ملیۆنان کورد لە شارەکانی [[ئەنقەرە]]، [[ئیزمیر]] یان [[ئیستانبوڵ]] نیشتەجێ ببن.<ref>https://www.al-monitor.com/originals/2014/09/turkey-krg-iraq-kurds-anti-kurdish-discourse-hdp.html</ref> پێشتر ١١ کۆمەڵگەی [[جوولەکە]] لە باکووری کوردستاندا ھەبوون.<ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/kurdistan</ref> == سەرچاوەکان == بەشێکی زۆری ناوچەکە بەپیتە و بە شێوەیەکی نەریتی [[دانەوێڵە]] و ئاژەڵی بۆ شارەکانی دەشتایی ھەناردە کردووە. ئابووریی ناوخۆیی بەسەر [[ئاژەڵداری]] و [[کشتوکاڵ]]ی بچووکدا دابەش بووە، ھەروەھا قاچاخچێتی سنووری بۆ ناو [[ھەرێمی کوردستان]] و بە پێچەوانەشەوە (بە تایبەتی [[نەوت]]) سەرچاوەیەکی سەرەکی داھاتە لە ناوچە سنوورییەکانی [[عێراق]] و [[تورکیا]]. کشتوکاڵی گەورە و چالاکییە پیشەسازییەکان زاڵن بەسەر ژیانی ئابووریی ناوچە نزمەکانی دەوروبەری [[ئامەد]]، کە گەورەترین شاری زۆرینە کوردە لە ناوچەکەدا. لە شوێنەکانی تر، چالاکیی سەربازی و بێکاریی زۆر بووەتە ھۆی کۆچکردنی بەرفراوان لە ناوچەکەوە بۆ بەشەکانی دیکەی تورکیا و دەرەوەی وڵات. == پەروەردە == ململانێیەکی بەرچاو لە تورکیادا لەسەر مافە زمانییەکانی دانیشتووانی کورد ھەبووە. لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوویدا [[تورکیا]] یاسای دەرکردووە کە بەکارھێنانی [[زمانی کوردی]] لە قوتابخانەکاندا قەدەغە دەکات. بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[کۆمەڵکوژیی دەرسیم|شۆڕشی دەرسیم]]، پرۆسەی [[تورکاندن|بەتورککردن]] لەلایەن [[حکوومەتی تورکیا]]وە دەستی پێکرد و پەیمانگای کچانی ئەلەزیز (خارپێت) کرایەوە. پەیمانگاکە قوتابخانەیەکی بەشەناوخۆیی بوو بۆ کچانی کورد و ژنانی گەنج کە دەبوایە فێر ببن بە [[تورکی]] لەگەڵ منداڵەکانیان قسە بکەن، کە پێشتر نەیاندەتوانی چونکە زۆربەیان تورکییان نەدەزانی. قوتابخانەی کچان تا ساڵی ١٩٥٩ کراوە بوو.<ref>Hassanpour, Amir (1996). "The Non-Education of Kurds:A Kurdish Perspective". International Review of Education. 42 (4): 367–379. Bibcode:1996IREdu..42..367H. doi:10.1007/bf00601097. ISSN 0020-8566. S2CID 145579854.</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/23017343</ref> لە ساڵی ٢٠١٤دا، چەندین ڕێکخراوی ناحکومیی کوردی و دوو پارتی سیاسیی کوردی پشتیوانییان لە بایکۆتکردنی قوتابخانەکان لە باکووری کوردستان کرد بۆ برەودان بە مافی خوێندن بە زمانی کوردی لە ھەموو بابەتەکاندا. لەکاتێکدا ناسنامەی کوردی لە کۆمەڵگەی تورکیادا زیاتر قبووڵکراو بووە، [[حکوومەتی تورکیا]] تەنھا ڕێگەی داوە [[زمانی کوردی]] وەک وانەیەکی ھەڵبژاردە لە قوتابخانەکاندا پێشکەش بکرێت. حکوومەت ڕەتیکردووەتەوە ڕێز لە داواکارییەکانی تر بگرێت. لە چەندین شاری باشووری ڕۆژھەڵاتدا، کوردەکان قوتابخانەی تایبەتیان بۆ وتنەوەی وانەکان بە زمانی کوردی دامەزراندووە، بەڵام پۆلیس ئەم قوتابخانە تایبەتانەی داخستووە.<ref>Turkyilmaz, Zeynep (2016), p.179</ref><ref>https://www.al-monitor.com/originals/2014/09/turkey-krg-iraq-kurds-anti-kurdish-discourse-hdp.html</ref> === ململانێ و مشتومڕ === ململانێیەکی جیابوونەوەی درێژخایەن لە [[تورکیا]]دا ھەبووە کە بووەتە ھۆی گیانلەدەستدانی ٣٠٬٠٠٠ کەس لە ھەردوولا. ناوچەکە لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠کاندا چەندین یاخیبوونی گەورەی کوردی بەخۆیەوە بینی. ئەمانە بە زەبری ھێز لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە سەرکوت کران و ناوچەکە وەک ناوچەیەکی سەربازیی داخراو ڕاگەیەندرا کە بیانییەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٦٥دا قەدەغە بوو سەردانی بکەن. ناوی شوێنە کوردییەکان گۆڕدران و تورک کران، بەکارھێنانی زمانی کوردی قەدەغە کرا، وشەکانی «کورد» و «[[کوردستان]]» لە فەرھەنگ و کتێبەکانی مێژوودا سڕانەوە، و کوردەکان تەنھا وەک «تورکی شاخاوی» ئاماژەیان پێ دەکرا. [[سیاسەتوان]]ان زۆرجار دادگایی دەکران و سزای زیندانیان بەسەردا دەسەپێنرا بەھۆی قسەکردن بە کوردی.<ref>https://www.hrw.org/reports/1999/turkey/turkey993-08.htm</ref><ref>G. Chaliand, A.R. Ghassemlou, M. Pallis, A People Without A Country, 256 pp., Zed Books, 1992, ISBN 1-85649-194-3, p.58</ref><ref>"Kurd," Hutchinson Unabridged Encyclopedia including Atlas, 2005.</ref> لە ساڵی ١٩٨٣دا، ژمارەیەک پارێزگا خرانە ژێر [[حوکمی عورفی]]یەوە وەک وەڵامێک بۆ چالاکییە چەکدارییەکانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] (PKK). شەڕێکی [[پارتیزان]]ی لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٠کان و ١٩٩٠کاندا بەردەوام بوو. تا ساڵی ١٩٩٣، کۆی ژمارەی ھێزە ئەمنییەکان کە بەشدار بوون لە ململانێکەدا لە باکووری کوردستان نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ کەس بوو، و ململانێکە بووە گەورەترین دژە-یاخیبوون لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا، کە تێیدا بەشێکی زۆری گوندەکان چۆڵ کران، ھەزاران گوندی کوردنشین وێران کران، و چەندین کوشتنی مەیدانیی بێ دادگایی ([[سزای مەرگ|لەسێدارەدان]]) لەلایەن ھەردوولاوە ئەنجام دران. زیاتر لە ٣٧٬٠٠٠ کەس لە توندوتیژییەکاندا کوژران و سەدان ھەزار کەسی دیکەش ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێھێشت. دۆخی ناوچەکە لەو کاتەوە ھێور بووەتەوە دوای دەستگیرکردنی سەرۆکی پەکەکە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] لە ساڵی ١٩٩٩ و ناساندنی ئاستێکی زیاتری لێبووردەیی فەرمی بۆ چالاکییە [[چاند]]ە کوردییەکان، کە لەلایەن [[یەکێتیی ئەورووپا]]وە ھاندەدرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک توندوتیژیی سیاسی ھێشتا بەردەوامە و ناوچەی سنووریی تورکیا و [[عێراق]] بە گرژی ماوەتەوە.<ref>"Turkey," Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2007.</ref><ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6537751.stm</ref><ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6687631.stm</ref> === بەکوردکردن === کاتێک پەنابەران لە [[قەوقاز]]ەوە گەیشتنە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، [[قوستەنتینیە]] بڕیاری دا ئەمانە لە [[کوردستان]] نیشتەجێ نەکات بەھۆی ھەژاریی زۆر و نەبوونی سەرچاوەی ماددی بۆ پەنابەران؛ بەڵام دوای ماوەیەک، عوسمانییەکان وەک دەرفەتێک سەیری پەنابەرانیان دەکرد بۆ کەمکردنەوەی داواکاریی کورد بۆ ناوچەکە و ڕێگەیان بە پەنابەران دا لە ناوچەکەدا نیشتەجێ ببن.<ref>Janet Klein (2011). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. ISBN 978-0-8047-7775-9.</ref><ref>Yeldar Barış Kalkan (2006). Çerkes halkı ve sorunları: Çerkes tarih, kültür, coğrafya ve siyasetine sınıfsal yaklaşım. p. 175.</ref><ref>Dursun Gümüşoğlu (2008). Anadolu'da bir köy: Eskikonak : antropolojik inceleme.</ref><ref>https://jamestown.org/program/turkish-circassians-reject-proffered-alliance-with-kurds/</ref> لە قۆناغی سەرەتاوە، ھەندێک لە قەوقازییەکان بە پرۆسەیەکی خۆبەخشانەی بە کوردبووندا تێپەڕین و بەھۆیەوە کوردی بوو بە زمانی دایکیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ozgur-gundem.com/haber/106811/cerkes-gerilla-pkk-kendimle-yuzlesmemi-sagladi |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180507085520/http://www.ozgur-gundem.com/haber/106811/cerkes-gerilla-pkk-kendimle-yuzlesmemi-sagladi |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>Kurdish Politics in Turkey: From the PKK to the KCK. Routledge. 2014. ISBN 978-1-317-27116-1.</ref> کاتێک پرسی کورد لە تورکیادا سەریھەڵدا، کاریگەریشی لەسەر دراوسێ قەوقازییەکانیان ھەبوو. تەنانەت ئەمڕۆش، دوودڵییەک ھەیە لە پەیوەستبوون بە کوردەکان لە ململانێکانیان دژی دەوڵەتی تورکیا، بەڵام ھەندێک تاک لە ڕەچەڵەکی قەوقازی پەیوەندییان بە [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]ەوە کردووە. وەک بەشێک لە کەمپینەکەیان، [[پارتی دیموکراتی گەلان]] (HDP) لە زۆربەی گوندە قەوقازییەکانی کوردستانی تورکیادا ھەڵبژاردنەکانی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.bitlisradikal.com/haber/65/bitliste-oturan-cerkes-aileden-hdpye-destek.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241210200447/http://www.bitlisradikal.com/haber/65/bitliste-oturan-cerkes-aileden-hdpye-destek.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://sonuc.ysk.gov.tr/module/GirisEkrani.jsf</ref> == پارێزگاکان == [[تورکیا]] پێکھاتووە لە ٨١ پارێزگا کە لە ١٣ بۆ ١٦ پارێزگای ئەم وڵاتە کورد زۆرینەی دانیشتووان:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ= The transformation of Kurdish political identity in Turkey: Impact of| ناونیشان=http://books.google.com/books?id=bqBCosjgRpQC&pg=PA62&dq=kars+turkey+kurdish+people&hl=en&ei=N9p9Ts-eJ-Oj4gSzy7G8Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDQQ6AEwATgK#v=onepage&q=kars%20turkey%20kurdish%20people&f=false |نووسەر: Emrullah Uslu| ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١ |زمان= ئینگلیزی |نووس}}</ref> {| || * [[پارێزگای کلیس|کلیس]] kilis * [[پارێزگای دیاربەکر|ائامەد]] Diyarbakır * [[پارێزگای وان|وان]] Van * [[بینگۆل (پارێزگا)|بینگۆل]] Bingöl * [[پارێزگای ئادیەمان|ئادیامان]] Adıyaman * [[پارێزگای خارپێت|خارپێت]] Elazığ * [[پارێزگای باتمان|باتمان]] Batman || * [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] Mereş * [[پارێزگای دیلۆک|دیلۆک]] Dîlok * [[پارێزگای مێردین|مێردین]] Mardin * [[پارێزگای دێرسم|دێرسم]] Dêrsim * [[پارێزگای حەکاری|جۆلەمێرگ]] Hakkâri * [[پارێزگای ئاگری|ئاگری]] Ağrı * [[پارێزگای سێرت|سێرت]] Siirt * [[پارێزگای سێواس|سێواس]] Sivas * [[پارێزگای مووش|مووش]] Muş * [[پارێزگای بدلیس|بدلیس]] Bitlis * [[پارێزگای ئەرزنگان|ئەرزنگان]] Erzincan * [[پارێزگای ئەرزیڕۆم|ئەرزڕوم]] Erzurum * [[پارێزگای قەرس|قەرس]] Kars || * [[پارێزگای خەتای|خەتای]] Hatay * [[پارێزگای مەلەدی|ماڵاتیا]] Malatya * [[پارێزگای ڕحا|ئورفا]] Şanlıurfa * [[پارێزگای شرنەخ|شرنەخ]] Şırnak * [[پارێزگای ئیدر|ئیدر]] Iğdır * [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێھان]] Ardahan || |} === ١. دیاربەکر (ئامەد) === شارێکی گەورەی دێرینی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باشووری خۆراوای [[گۆل]]ی [[وان]]ەوە، لەسەرزێی گەورە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری وشارستانێتی و بازرگانی و شۆڕشگێرانەیە، و لەڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە ناوچەیەکی دەشتایی پان و فراوان، و لە بەرزایییەکدایە کە ١١٥٥م لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە بەرزە، و دیوارێکی بەدرێژی پێنج کیلۆمەتر بەدەوریدا کراوە، و ئەم دیوارە لەدوای [[دیواری چین]]، بەناوبانگترین دیواری جیھانە، و شوێنەوارناسان تەمەنی ئەم دیوارەیان بە ٥٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر مەزەندە کردووە کە شوورایەکی مێژوویی گەورەیە.{{ژێدەر پێویستە}} === ٢. وان === گەورەترین شارە لە کوردستانی باکووردا کە کەوتووەتە سەر [[دەریاچەی وان]] دانیشتووانی لە ٣٥٠ ھەزار کەس زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتووکاڵییەوە، گەلێک کارگەی پیشە سازی وەک: ڕستن و چنین و کارگەی [[چیمەنتۆ]] و پێڵاو درووستکردنی ھەیە.{{ژێدەر پێویستە}} === ٣. بەدلیس === شارێکی کۆنی مێژوویی کووردستانی باکوورە دانیشتووانی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبێت و کەوتووەتە نێوان دوو [[چیا]]وە بەسەر گردێکەوە، و لە بەرزایی ١٥٧٢م دایە لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە و ١٥ کم لەخوار [[دەریاچەی وان]]ەوەیە ئاووھەوایەکی خۆشی ھەیە بەھاوینان ھەوایەکی فێنکی ھەیە و و بە زستاندا ھەواکەی ساردە، ئەم شارە مێژوویەکی کۆنی ھەیە نزیکەی ١٨سەدە بنکەی میرنشینی کورد بووە١٨ میر حوکمی تێدا کردووە و چەندین کەسی بەناوبانگی تێدا ھەڵکەوتووە بەناوبانگترینیان [[شەرەفخانی بدلیسی]] یە، کە لە ساڵی ١٥٩٦ز کتێبی ([[شەرەفنامە]])ی لە مێژووی میرنشین و حکوومەتەکانی کورد داناوە، بە [[فارسی]] نوسیوویەتی.{{ژێدەر پێویستە}} === ٤. ئەرزەڕۆم === ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باکووری خۆرھەڵاتی تورکیاوە و ڕووبەڕەکەی ٢٨٩٥٥ کم٢یە و دانیشتووانی ٧٠٠ ھەزار کەس دەبێت، و ناوچەیەکی کشتو کاڵی و بازرگانییە؛ و ھەرێمێکی فراوانە، و ١٢ شار و شارۆچکەی گرتووەتە خۆی، بەرزی لەڕووی [[ئاستی دەریا]]وە ١٩٥٠ مەترە.{{ژێدەر پێویستە}} === ٥. ھەکاری (جۆلەمێرگ) === ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، و سێ، پارچەی [[کوردستان]] (باکوور، باشوور، ڕۆژھەڵات)ی بەیەکەوە بەستووەتەوە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە و ڕووبەرەکەی ٧١٢١کم٢یە، و ناوچەیەکی شاخاوی سەختە؛ و گەلێک چیای بەرزی تێدایە و بەرزترینیان چیای (جیلۆ)یە کە بەرزی ٤١٣٥ مەترە، و دانیشتووانی زۆربەی کوردن ئەوانیتر [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنین]]، و لەناوچیاکاندا ھەندێک دەشتی فراوانی بەپیت ھەیە و شاری [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] ٣ قەزا وەک (شەمدیان، گەڤەر، چەلێ) و٤٠٠ گوندی گرتووەتە خۆی، و مەڵبەندە کەی شاری (جۆلەمێرگ)ەکە دانیشتووانی بەکاری شوانی و کشتوکاڵەوە خەریکن و بەتایبەتی ([[تووتن]])ی زۆری لێ دەکرێت و ناوی ھەکاری لەناوی ھۆزەکانی ھەکارییەوە ھاتوون کە کۆنترین دانیشتووان بوون لەم ناوچەیە.{{ژێدەر پێویستە}} === ٦. مێردین === ھەرێمێکی کووردستانی باکوورە، ناوچەیەکی شاخاوییە دانیشتووانی لە ٧٥٠ ھەزار کەس زیاترە و ھەموویان کوردن لەگەڵ زۆرێکی لە [[عەرەب]]، و کەمێک [[ئاشووری]] دا دەژین و زۆربەیان [[ئیسلام]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]ن و ھەندێکیشیان مەسیحین و دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بەکاری مەڕووماڵات بە خێوکردن و کشتوکاڵکردنەوە خەریکن، و ھەموو جۆرە کشتوکاڵێکی لێدەکرێت بەتایبەتی ([[دانەوێڵە]]، [[میوە]]، [[تووتن]] و [[لۆکە]]) وەگەلێک سامانی سروشتی و پیشەسازی لێیە ئەم ھەرێمە چەند قەزا و ناوچەیەکی گرتووەتە خۆی، وەک (دێرک، کەرجەوی، ھەزەخ، کۆسار، شەمرەخ، میدیات، نسێبین، مارسەت، شەور) و شاری [[مێردین]] بنکەی ھەرێمەکەیە، کەخاوەنی مێژوویەکی کۆنە و لەپێش زایینیدا [[گۆتی]] و [[سوورباری]] و نایری و [[میتانییەکان]] و چەندین گەلی تر دەسەڵاتیان تێدا کردووە وەک: [[ماد|میدییەکان]] لە ٦١٢پ. ز دا شاری مێردینیان لە [[ئاشوورییەکان]] ڕزگارکرد، و پاش ئەوان [[فارسەکان]] ھاتنە ناو شاری مێردینەوە، لە ساڵی ٦٤٠ز ئیسلامییەکان و لە ساڵی ٩٩٠ز [[میرنشینی مەڕوانی]] و دۆستەکی کورد و لەو سەردەمەدا چەندین پێشکەوتنی بە خۆوە دیوە و لە ساڵی ١٥١٤ز دا تورکە عوسمانییەکان دەستیان بەسەرداگرت، و لە ساڵی ١٨٢٠–١٨٣٦ لەلایەن [[میرنشینی سۆران]]ەوە حوکمڕانی کراوە و پاشان لە ساڵی ١٨٤٣–١٨٤٧ لەلایەن [[میرنشینی بۆتان]]ەوە فەرمانڕەوایی کراوە بەڵام عووسمانییەکان ئەم میرنشینانەیان ڕووخاند و خۆیان فەرمان ڕەواییان کرد.{{ژێدەر پێویستە}} == دەریاچە و ڕووبارە گرنگەکان == === دەریاچەی وان === [[دەریاچەی وان]] گەورەترین دەریاچەیە لە کووردستانی باکووردا کە ڕووبەرەکەی ٣٧٦٥کم٢ە، و تێکڕای قووڵی دەگاتە ١٠٠م و لەبەرزایی ١٦٤٦م دایە لەڕووی دەریاوە، و لە ھەموولایەکەوە چەموو ڕووبارەکانی تێدەڕژێت، و ھیچ ئاوێکی لەبەر ناڕوات، لەبەر ئەوە ئاوەکەی [[سوێر]]ە.{{ژێدەر پێویستە}} === ڕووباری فورات === ڕووباری [[فورات]] یەکێکە لە دوو ڕووبارە گرنگەکەی عێراق. درێژی ٢٨٠٠کم؛ و لە سەرەتادا. لە دوو لق پێکدێت، کە فوراتی سوور و مورادی سووری پێدەڵێن، و لە کوردستانی باکوور ھەڵدەقوڵێن و یەکدەگرن و ١١١٠کم بە کوردستاندا دەڕوات، کە لە ([[جەرابلوس]])ەوە دێتە خاکی [[ڕۆژاوای کوردستان]]، لەوێش لقێکی تری تێدەڕژێت پێی دەڵێن (بڵێخ). ئینجا لە نزیک شاری ئەلبووکەمالەوە دێتە ناو خاکی عێراقەوە، تاکو لە باشووری عێراق لەگەڵ ڕووباری [[دیجلە]]دا یەکدەگرن و ڕووبارێکی گەورە پێکدەھێنن بە ناوی (شگل العرب)ەوە کە ئەویش دەڕژێتە ناو ([[کەنداوی فارس]]). ئەم ڕووبارە لە عێراقدا چەندین لقی لێدەبێتەوە، کە بۆ ئاودێری لێی ھەڵگیراوە، و گەلێ بەربەست و پڕۆژەی [[کشتوکاڵ]]ی لەسەر دروست کراوە. ڕووباری فورات لەگەڵ ڕووباری دیجلەدا، بە شا ڕەگی ژیانی وڵاتی عێراق دادەنرێت.{{ژێدەر پێویستە}} === دیجلە === ڕووبارێکی گەورەی وڵاتی [[عێراق]]ە. درێژی ١٩٠٠کم کە لە خاکی کوردستانی باکووردا ھەڵدەقوڵێت و چەند [[چەم]] و [[ڕووبار]]ێکی بچووکی تێدەڕژێت، و داخڵی خاکی عیراق دەبێت. درێژی لە خاکی [[کوردستان]]دا نزیکی ٨٤٧کم؛ و گەلێ لقی گەورەی تری لەناو خاکی کوردستانی باکوور و باشووردا تێدەڕژێت کە ئەمانەن: ([[زێی گەورە]]، [[زێی بچووک]]، [[ڕووباری سیروان]]، [[عوزێم]]) و چەندەھا ڕووباری تر، و پاشان لەگەڵ ڕووباری [[فورات]]دا لە خوارووی عێراق لە ناوچەی ئەلقورنە یەکدەگرن و [[شەتەلعەرەب]] پێکدێنن، کە ئەویش دەڕژێتە ناو [[کەنداوی فارس]].{{ژێدەر پێویستە}} == ھەندێک لە ھۆزە کوردییەکان == === مووما === ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٦٠٠ خێزان دەبن. لە ناوچەی سەروی خۆراوای جەزیرەدا نیشتەجێ بوون.{{ژێدەر پێویستە}} === میران === ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە، لە دەوروبەری قەزای جەزیرەدا دەژین. کۆچەرین. لە ھاویندا ڕودەکەنە بەرزایییەکانی وان؛ و لە چەند تیرەیەک پێکھاتون و، ژمارەیان ١٠ تیرەیە، و نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان زیاتر دەبن.{{ژێدەر پێویستە}} === میللی === ھۆزێکی گەورەی کوردی کوردستانی باکوورە. لە دێر زەمانەوە لە کوردستانی باکووردا نیشتەجێ بوون، بە تایبەتی لە دەوروبەری شاری ئۆرفەو نسیبین و دیاربەکر. ژمارەیان ٢٥ ھەزار خێزان دەبن بە زمانی کرمانجی ژورو قسە دەکەن. یەکێتی ئەم ھۆزە، لە ٤٨ تیرەو خێڵ پێکھاتوە، و بوون بە سێ بەشەوە (١) میللی، (٢) زیلان، (٣) بابا کوردی ئەم سێ بەشە لە کۆن زەمانەوە ناکۆکیان لە بەینا بووە. مە ڵبەندە کەیان شاری (ڤیران)ە؛ و بە ناوبانگترین سەرۆکیان ئیبراھیم پاشای میللییە، کە حکوومەتی عوسمانی زۆر جار ھێرشیان کردووەتە سەریان. ئەم ھۆزانە لە کاتی کوشتاری ئەرمەنە کاندا.. زۆریان یارمەتی ئەرمەنییەکان داوە، وپاراستویانن و لە کوشتن ڕزگاریان کردون.{{ژێدەر پێویستە}} === سینا میللی === خێڵێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان دەبن. لە سەدەی چواردەھەم لە ناوچەی نزیک خەرپوتەوە دەژیان. ھەواری ئێستایان، کە لە ٤٨ گونددا دەژین، لە ناوچەی بازار چیک لە خۆرھەڵاتی مەر عشەوەیە. ھەمویان مسوڵمانن و مەزھەبی شیعەن. بە کرمانجی ژورو قسە دەکەن. زۆربەیان گەرمیان و کوێستان دەکەن، و ئەوانی تریان بە کشتوکاڵەوە خەریکن.{{ژێدەر پێویستە}} === شێخ بزینی === یەکێکن لەھۆزەگەورەکانی باکووری کوردستان دەکەونە نێوان ئەنکەرەو دیاربەکرەوە ژمارەیان نزیکەی ٢٥٠٠ خێزان دەبێت.{{ژێدەر پێویستە}} == کەسایەتییە بەناوبانگەکان == === ١. [[سەعید نوورسی]] === سەعید نوورسی ناسراو بە "بەدیعوززەمان" کەسێکی بەناوبانگی ناوچەی (نوورس)ی سەربە شاری [[بدلیس]]ی کوردستانی باکوورە لە ساڵی ١٨٧٦ز دا لە گوندی نوورسی لەدایکبووە لە بنەماڵەیەکی کوردی دیندار، و دوای ئەمە ڕۆشت بۆ [[ئەستەمبوڵ]] و پڕۆژەی دامەزراندنی زانکۆیەک لە کوردستاندا بەناوی "زانکۆی زەھرا" - بەوێنەی [[زانکۆی ئەزھەر]] – پێشکەشی کاربەدەستانی کرد بەڵام قبووڵیان نەکرد، و لەھەوڵێکی تردا لە ساڵی ١٩١١زدا سووڵتان ڕەشاد بڕێک پارەی بۆ ئەو پڕۆژەیە تەرخان کرد و لەسەر لێواری " [[دەریاچەی وان]] " دەست کرا بە بنیادنانی ئەو زانکۆیە، بەڵام ھەڵگرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] پەکی تەواکردنی پڕۆژەکەی خست، و لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا خۆی و قوتابییەکانی ھاوبەشییان لەوجەنگەدا کرد دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]]، کە لە بەرەی [[قەوقاز]]ەوە ھێرشیان بۆ شارە سنوورییەکانی کوردستان دەبرد؛ و " بەدیعوززەمان " وھێزەکەی لەچەندین [[جەنگ]]ی گرنگدا لە دژی [[ڕووسەکان]] بەژدارییان کردووە؛ و کاتێک کە سوپای ڕووس بەژمارەیەکی زۆر زیاتر لە بەرگریکاران ڕژانە ناو شاری [[بدلیس]]ە و" بەدیعوززەمان " و قووتابیانی بەرگرییەکی زۆریان لەشارەکەیان دەکرد، تا لە ئەنجامدا " بەدیعوززەمان "بریندارکرا، و پاشان ڕووسەکانیش لە ١٩١٦زدا بەبرینداری بەدیلیان گرت و بردیان بۆ بەندینخانەی ئەفسەرەی دیلەکان لەشاری " کۆسترما "ی [[سیبیریا]]، و لە نیوەشەوی قەدری [[مانگی ڕەمەزان]]دا لە ساڵی ١٣٧٩ی [[کۆچی]] بەرامبەر بە ١٩٦٠ز ماڵاوایی لەم دونیایە کرد و چەند مانگێک دوای کۆچی، کاربەدەستان لە گۆڕەکەی دەریان ھێنا و لەشوێنێکی نەزانراو ناشتیانەوە. === ٢. موورادخانی بایەزیدی === شاعیرێکی کوردە لە [[بایەزید]] لە کووردستانی باکوور لەدایکبووە بەمنداڵی خوێندوویەتی، و لەناوچەکانی بایەزید و [[ھەکاری]] و [[بدلیس]] خوێندوویەتی و ڕێزمان و [[وێژەی عەرەبی]] و [[فیقھی ئیسلامی]] خوێندووە و دواجار بەکارووباری موڵک دارییەوە خەریک بووە موورادخان لە ھۆنینەوەی شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە و شیعرەکانیشی شیرین و ڕەوانن، شیعرەکانی لە بواری ئایینی و دڵداری دایە، و چیرۆکی (زەمبیلە فرۆش)ی کردووە بەشیعر و لە ٢٥٤ دێڕدا نووسیوویەتی. === ٣. [[مەلای جزیری]] === شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەممەدە، [[شاعیر]]ێکی کۆنی کوردە، لەشاری [[جزیر]] لە کوردستانی باکوور لەدایکبووە، و خوێندنی لە لای باوکی دەست پێکردووە و دواجار ھەر بۆ مەبەستی خوێندن ھەموو ناوچەکانی جزیرە و [[جۆلەمێرگ]] و [[ئامەد]] و [[ئامێدی]] گەڕاوە، و دواجار ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە، و بەمەلایی چەند ناوچەیەک گەڕاوە، دواجار لە ئامەد ماوەتەوە و بە وانە وتنەوەوە خەریک بووە زۆر جاریش ئیجازەی عیلمی داوە بە قووتابییەکانی، پاشان گەڕاوەتەوە بۆ جزیر و ئیتر ڕوودەکاتە [[سۆفیگەری]]، و واز لەدەرس وتنەوە دەھێنێت، ھەر لە جزیرەش کۆچی دوایی دەکات، و یەکەم جار دیوانەکەی لەلایەن (فۆن مارتن ھارتمان) لە ساڵی ١٩٠٤زدا لە[[ئەڵمانیا]] چاپکراوە. === ٤. [[شڤان پەروەر]] === [[شڤان پەروەر]] یەکێک لە ھونەرمەندان و گۆرانیبێژانی باکووری کوردستانە. لە بواری [[مۆسیقای کوردی]]دا زیاتر لە ٢٥ [[ئەلبوم]]ی ھەیە. ھەروەھا [[نووسەر]]، مامۆستای مۆسیقا و [[ژەنیار]]یشە. بەھۆی شۆڕشگێڕی و ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە لە میدیاکاندا زۆر ناوی لێ دەبرێت. == ڕاپەڕینەکان == # [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران]] (١٩٢٤–١٩٢٥). # [[کۆمەڵکوژیی دێرسیم|جوڵانەوەی سەید ڕەزای دێرسیم]] لە ساڵی (١٩٣٧). # ڕاپەڕینی کوردەکان [[ئامەد]] لە ساڵی (١٩٣٤). # [[ڕاپەڕینی ئاگری|شۆڕشی ئاگری]] (١٩٢٦–١٩٣٠). # [[جووڵانەوەی میر شەرەفخانی بدلیسی]] (١٨٣٤). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [http://countrystudies.us/turkey/28.htm Turkey - Kurds] * [[ئینسایکڵۆپیدیا]] {{چوارپارچەی کوردستان}} {{خەڵکی کورد}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|زمانی کوردی|جوگرافیا|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Turkish Kurdistan}} [[پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی تورکیا]] [[پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا]] [[پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:کوردەکانی تورکیا]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] [[پۆل:جیاییخوازیی کورد لە تورکیا]] tw0isurmntr1lr7t5x6bqshn7kykdvz 0 4686 1593919 1556168 2026-06-24T21:16:56Z Kawanii 76577 زیادکردنی پەرەگرافێک و سەرچاوەیەک. بەداخەوە ئەم وتارە بۆ بابەتێکی وا گرنگ، لاوازە. 1593919 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Big Liver Tumor.JPG|وێنۆک|پزیشکان لەکاتی دەرھێنانی جگەری مرۆڤێک کەتووشی شێرپەنجەی جگەر بووە]] '''شێرپەنجە''' نەخۆشییەکە، کە بە [[نەخۆشی]]ی ترسناک ناسراوە. شێرپەنجە ساڵانە زۆرێک لە خەڵک دەکوژێت لە ھەموو جیھان، بەڵام ھەوڵێکی دڵخۆشکەر ھەیە، چەند ملیۆن لە خەڵکی شێرپەنجەیان ھەیە و ھێشتاش دەژین. شێرپەنجە زیاتر لە ١٠٠ جۆری جیاواز دەگرێتەوە، کە ھەموو بەشەکانی لەش ئەگەری تووشبوونیان ھەیە پێیەوە لە ھەموو لەشی مرۆڤێکدا ھەیە؛ بەڵام ھەموو جۆرەکانی شێرپەنجە یەک سیفەتی وەک یەکیان ھەیە ئەویش بریتییە لە ئەو خانەیەی کە تووشی شێرپەنجە دەبێت کۆنتڕۆڵیان لە دەست دەدەن، خانەکان تووشی بازدان بوون لە بۆماوە زانیارییەکانیان (DNA). کاتێک شێرپەنجە لە ئەندامێکی جەستەدا درووست دەبێت و پاشان بە هەموو جەستەدا بڵاو دەبێتەوە، پێی دەگوترێت [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]]، کە ناوە جیهانییەکەی بریتییە لە مێتاستاسیس، یاخود لەناو کورددا زیاتر بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of Metastasis - NCI Dictionary of Cancer Terms}}</ref> ھەموو بوونەوەرێکی زیندوو لە خانە پێکھاتووە. لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوو نزیکەی سی ترلیۆن خانەی ھەیە. خانەکان زیاد دەبن بە دابەش بوون. لە لەشی ھەر مرۆڤێکی پێگەیشتوو لە ھەر خولەکێک ٢٥ میلۆن خانە دابەش دەبن. ئا بەم شێوەیە لەش خۆی سارێژ دەکات. ھەندێک جار خانەیەک لەژێر کۆنتڕۆلی لەش دەردەچێت و بەردەوام دابەش دەبێت بە زۆری، ئەمە پێی دەوترێت شێرپەنجە «خانەی ناتەندروست» کە بەبێ کۆنتڕۆڵ گەشە و زیاد بوون دەکات کە پێیان دەوترێن خانەی شێرپەنجەیی. [[پەڕگە:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|وێنۆک|وێنەی کەسێکی تووشبوو بە [[شێرپەنجەی سییەکان]]]] == ھۆکاری مەترسیداربوونی شێرپەنجە == کاتێک خانەی شێرپەنجەیی دابەش دەبن، تۆپەڵە دروست دەکان پێیان دەوترێت ئاوسان یاخود گرێ. ئەم ئاوسانانە کاریگەریان ھەیە لەسەر کارەگرنگەکانی لەش. بۆ نموونە شێرپەنجەی سییەکان کاردەکەنە سەر ھەناسەدان، یاخود شێرپەنجەی گەدە کاردەکاتە سەر ھەرسکردنی [[خۆراک]]. جگە لەمەش خانەی شێرپەنجەیی دەتوانن بڵاو ببنەوە لە جێگایەکی لەش بۆ یەکەی تر، ئا بەم شێوەیە ئاوسانی تر دروست دەبێت؛ بەڵام ھەموو جۆرێکی شێرپەنجە بەربڵاو نین، ئەوانەی توانای بڵاو بوونەوەیان ھەیە زۆر مەترسیدارن. == چارەسەر == باشترین چەک دژی شێرپەنجە بریتییە لە دەستنیشانکردنی شێرپەنجە لە قۆناغی زوویی پێش ئەوەی زۆر گەشە بکات. پشکنینی پێشینەی ناو بەناوە لەلایەن پزیشکەوە یارمەتی زوو دەستینشان کردنی شێرپەنجەی دەدات. ئەوانەی کە تووشی شێرپەنجە دەبن بەڵام زوو دەستنیشان دەکرێن ئەوا دەتوانن بژین. ھەندێک جۆری شێرپەنجە دەتواندرێت بە نەشتەرگەری لاببردرێت. ھەندێکی تریان پێویستیان بە چارەسەری کیمیایی و تیشکی ھەیە، زۆر بەداخەوە ئەم چارەسەریانە دەبنە ھۆی تێکشکاندنی خانەی تەندروستیش نەک تەنھا خانەی شێرپەنجەیی. == بەرگری لە شێرپەنجە == ڕێگایەکەی دڵنیا نییە بۆ خۆپاراستن، بەڵام ھەندێک شت ھەن ئەگەر ئەنجام بدرێت ئەوا مەترسی ڕوودانی شێرپەنجە کەم دەکەنەوە؛ وەک وازھێنان لە جگەرەکێشان، ئەو کەسانەی جگەرە دەکێشن مەترسی تووشبوونیان بە [[شێرپەنجەی سییەکان]] ٢٠ جار زیاترە وەک لەو کەسەی کە جگەرە ناکێشێت. خۆراکی تەندروست؛ خۆراکی دەوڵەمەند لە چەوری تێر و گۆشتی سوور کەم بکرێتەوە، مەترسی ڕوودانی شێرپەنجە کەم دەکاتەوە. زۆربەی شێرپەنجەکانی پێست بەھۆی زۆر بەرکەوتن بە تیشکی خۆرەوە دروست دەبن؛ بۆیە خۆپاراستن لە بەرکەوتن لە تیشکی خۆر کە دەبێتەھۆی سووتانی خۆری، ئەوا مەترسی ڕوودانی شێرپەنجەی پێست کەم دەکاتەوە. == سەرچاوەکان == [https://web.archive.org/web/20161105025331/http://pzishk.synthasite.com/ www.pzishk.com] {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|زانست}} {{پۆلی کۆمنز|Cancers}} [[پۆل:شێرپەنجە]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان]] ie9i9unsxkhvp8speq53chwzt54ndng 0 5792 1594008 1592395 2026-06-25T00:10:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594008 wikitext text/x-wiki {{Coord|26|14|5.27|S|27|58|56.47|E|region:ZA_type:landmark|name=Soccer City|display=title}} {{Infobox International Football Competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفا | year = ٢٠١٠ | image= 273px-2010 FIFA World Cup logo.svg.png | size = 200px | caption = جامی جیھانی فیفا ٢٠١٠ | country = RSA | dates = ١٢ / ٦ / ٢٠١٠ - ١١ / ٧ / ٢٠١٠ | confederations = | num_teams = ٣٢ | venues = ١٠ | cities = ٩ | champion = ESP | count =یەک | second = Netherlands | third = DEU | fourth = URU | matches = ٦٤ | goals = | attendance = |top_scorer = دییگۆ فۆڕلان ، ویسڵی شنایدەر ، تۆماس مۆڵەر ، دەیڤد ڤیا (٥ گۆڵ) | player ={{flagicon|Uruguay}} دێیگۆ فۆڕڵان | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] }} '''جامی جیھانیی فیفا ٢٠١٠''' یاخود '''مۆندیالی ٢٠١٠''' [[مێژووی جامی جیھانیی فیفا|نۆزدەیەمین]] جامی جیھانیی بوو کە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup {{!}} South Africa|ناونیشان=https://www.myenglishpages.com/english/reading-football-world-cup-south-africa.php|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.myenglishpages.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=South Africa 2010 World Cup Football|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.topendsports.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824213920/https://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە وڵاتی [[ئەفریقای باشوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013722/http://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ |url-status=dead }}</ref> کرا ، لە حوزەیران تا ١١ی تەممووزی ٢٠١٠ بەڕێوەچوو داواکاری بۆ میوانداری کردنی ئەم خوولەی پاڵاوانییەتیەکە تەنها بۆ وڵاتانی کیشوەری ئەفریقا بوو دوای پێشکەشکردنی داواکان لە ساڵی ٢٠٠٤ فیفا باشووری ئەفریقای هەڵبژارد لە نێوان [[میسر|میسڕ]] و [[مەغریب]] بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم وڵاتی ئەفریقی کە میوانداری جامی جیهانی بکات ، یارییەکان له ١٠ یاریگا لە ٩ شاری جیاوازی ئەفریقای باشوور ئەنجامدرا و یەکەم یاری خوولەکە لە نێوان هەڵبژاردای ئەفریقای باشوور و مەکسیک لە یاریگای سۆکەر ستی لە [[جۆھانسبێرگ]] گەورەترین شاری وڵاتەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ هەزار هاندەر بەڕێوەچوو. سی و دوو هەڵبژاردە لەم خوولە بەشدارییان کرد کە لە یاریی کۆتاییدا هەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] توانی بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر هەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] بباتەوە دوای ئەوەی [[ئاندرێس ئینیێستا|ئەندرێس ئەنیێستا]] لە خولەکەی ١١٦ ی کاتی زیادکراو گۆڵێکی تۆمارکرد و ئیسپانیای کردە براوە<ref>http://www.youtube.com/watch?v=1rbPEIcNHfk</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2010_FIFA_World_Cup_Final</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2010_FIFA_World_Cup_knockout_stage#Final</ref> لەپاڵ ئەوەدا ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] بەبردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣ - ٢ پلەی سێیەمی بەدەستهێنا و پلەی چوارەمیش ئۆڕگوای.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=2010 FIFA World Cup Final|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2010_FIFA_World_Cup_Final&oldid=1037541112|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup 2010 third-place final: Uruguay v Germany - as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2010/jul/10/worldcup2010-germanyfootballteam|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Scott|دوایین=Murray}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=2010 FIFA World Cup knockout stage|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2010_FIFA_World_Cup_knockout_stage&oldid=1035777233|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == هەڵبژاردنی میواندار بۆ مۆندیالی ٢٠١٠ == [[پەڕگە:2010 FIFA World Cup Fans 2.jpg|thumb|200px|left|ئاھەنگگێڕانی گەیشتنی جامی جیھانی فیفا ٢٠١٠ لەلایەن ھەوادارانەوە]] لەنێو پێنج وڵاتی کیشوەری ئەفریقا [[ئەفریقای باشوور]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی جامەکە کە ئەفریقای باشوور لەم ووڵاتانەی بردەوە :- * {{flag|Egypt}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * لەدوای بڕیارێکی [[فیفا]] بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات وڵاتی توونس لە ھەڵبژاردنەکە کشایەوە و فیفا بڕیاریدا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی میوانداریکردنی پاڵەوانێتییەکەی تێدا نەبوو پاش اش ئەنجامدانی خولێکی دەنگان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی ففا، [[سێپ بلاتەر|س]]<nowiki/>پل [[سێپ بلاتەر|بلا]]ەوە لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٣ لە [[زوریچ]] ئاشکرا و[[زوریچ|باشووری]] ری ئەفریقا ما[[زوریچ|میوانداریکردنی]]<nowiki/>دنی [[زوریچ|را]]<nowiki/>ێدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Soccer world cup in South Africa|ناونیشان=https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kapweine.ch|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; margin:.5em;" |- ! colspan="2" | ئەنجامەکانی دەنگدان |- !وڵات !دەنگەکان |- | {{flag|South Africa}} || '''١٤''' |- | {{flag|Morocco}} || ١٠ |- | {{flag|Egypt}} || ٠ |} == هەڵبژاردە بەشداربووەکان == {| class="wikitable" style="width:98%;" |- !width=25%| ئاستی ١ (خانەخوێ & تۆپ سێڤن) !width=25%| ئاستی ٢ ([[2010 FIFA World Cup qualification (AFC)|AFC]], [[2010 FIFA World Cup qualification (CONCACAF)|CONCACAF]] & [[2010 FIFA World Cup qualification (OFC)|OFC]]) !width=25%| ئاستی ٣ ([[2010 FIFA World Cup qualification (CAF)|CAF]] & [[2010 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|CONMEBOL]]) !width=25%| ئاستی ٤ ([[2010 FIFA World Cup qualification (UEFA)|UEFA]]) |- | {{fb|RSA}} <br /> {{fb|BRA}} <br /> {{fb|ESP}} <br /> {{fb|NED}} <br /> {{fb|ITA}} <br /> {{fb|GER}} <br /> {{fb|ARG}} <br /> {{fb|ENG}} | {{fb|AUS}} <br /> {{fb|JPN}} <br /> {{fb|PRK}} <br /> {{fb|KOR|1997}} <br /> {{fb|HON}} <br /> {{fb|MEX}} <br /> {{fb|USA}} <br /> {{fb|NZL}} | {{fb|ALG}} <br /> {{fb|CMR}} <br /> {{fb|GHA}} <br /> {{fb|CIV}} <br /> {{fb|NGA}} <br /> {{fb|CHI}} <br /> {{fb|PAR}} <br /> {{fb|URU}} | {{fb|DEN}} <br /> {{fb|FRA}} <br /> {{fb|GRE}} <br /> {{fb|POR}} <br /> {{fb|SRB}} <br /> {{fb|SVK}} <br /> {{fb|SVN}} <br /> {{fb|SUI}} |} == پلەکانی پاڵەوانیەتیەکە == پلەی یەکەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] پلەی دووەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا]] پلەی سێیەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|هەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] پلەی چوارەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆرۆگوای]] {| class="wikitable" |- ! ناوی ھەڵبژاردە !! پلەکەی لە جامی جیھانی ٢٠١٠ |- |{{Country data|ESP}}||'''یەکەم (پاڵەوان)''' |- |{{Country data|NED}}|| دووەم |- |{{Country data|GER}}|| سێیەم |- |{{Country data|URY}}|| چوارەم |} [[پەڕگە:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|thumb|300px|left|'''″پاڵەوانی جامی جیھانی ٢٠١٠ - ھەڵبژاردەی ئیسپانیا″''']] == '''گۆڵکاری جامی جیھانی''' '''٢٠١٠'''<ref>https://archive.today/20140324114758/www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/</ref> == ھەریەکە لە [[داڤید ڤیا|داڤێد ڤیا]] و تۆماس مۆلەر و [[دیێگۆ فۆرلان|دیێگۆ فۆڕڵان]] و [[وێسلی شنایدەر|وێسڵی شنایدەر]] بە ٥ گۆڵ بوون بە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە ، بەڵام بە ھۆکاری دروست کردنی سێ گۆل تۆماس مۆڵەر بوو بە گۆلکاری جامی جیھانی ساڵی ٢٠١٠ دا '''ڕ=ڕیزبەند''' '''ن. ی=ناوی یاریزان''' '''ن. ھـ=ناوی ھەڵبژاردە''' '''ژ. گ=ژمارەی گۆڵ''' {{ھن}} {| class="wikitable" |+ گۆڵکارانی جامی جیھانی ٢٠١٠ !ڕ !ن. ی !ن. ھـ !ژ. گ |- |١ |تۆماس مۆلەر |{{Country data|GER}} |٥ |- |٢ |داڤید ڤییا |{{Country data|ESP}} |٥ |- |٣ |دێیگۆ فۆرلان |{{Country data|URY}} |٥ |- |٤ |ویستلی شنایدەر |{{Country data|NED}} |٥ |- |٥ |گوانزالۆ ھیگواین |{{Country data|ARG}} |٤ |} == خەڵاتەکان == * [[تۆماس مۆلەر]] خەڵاتی گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[دیێگۆ فۆرلان|دێیگۆ فۆرلان]] خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[ئیکەر کاسیاس]] خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[تۆماس مۆلەر]] خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] خەڵاتی یاری خاوێنیان پێ بەخشرا. {| class="wikitable" |+خەڵاتەکانی جامی جیھانی ٢٠١٠ !خەڵاتی گۆڵکار !باشترین یاریزان !باشترین گۆڵپارێز !باشترین یاریزانی لاو !یاری خاوێن |- |{{ھێمای ئاڵا|GER}} تۆماس مۆلەر |{{ھێمای ئاڵا|URY}} دیێیگۆ فۆرلان |{{ھێمای ئاڵا|ESP}} ئیکەر کاسیاس |{{ھێمای ئاڵا|GER}} تۆماس مۆلەر |{{ھێمای ئاڵا|ESP}} ئیسپانیا |} == ئامارەکانی جامی جیھانی ٢٠١٠ == * ١٤٢ گۆڵ کرا لەسەجەم یاریەکان کە ٦٤ یاری بوون.<ref>http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613021448/http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * ٢٩ ناوبژیوان یاریەکانیان بەڕێوەبرد.<ref>http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704211508/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٠ }}</ref> * ٢٦٠ کارتی زەرد بە ڕووی یاریزانەکاندا بەرزکرانەوە. * ١٧ کارتی سوور بە ڕووی یاریزانەکاندا بەرزکرانەوە. * یەکەمجار بوو چوار یاریزان ببن بە گۆڵکاری جامی جیھانی. == یاریگاکان == ئەم پاڵەوانیەتیە لە چەندەھا یاریگا بەڕێوە چوو لەوانە:<ref>ناوی یاریگاکان، {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |date=٢٦ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> * سۆکەر ستی لەشاری جۆھانس بێرگ * ئەلیس پاڕک لە جۆھانس بێڕگ * کێپ تاون لەشاری کێپ تاون * مۆزێز مابێدا لەشاری دیربان * نێڵسۆن ماندێلا لەشاری پۆڕت ئیلزابێس لەگەڵ چەندەھا یاریگای تر == تۆپی ڕەسمی جامی جیهانی ٢٠١٠ == تۆپی ڕەسمی جامی جیهانی ٢٠١٠ ناوی [[جابۆلانی]] بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>کە لە لەلایەن کۆمپانیای وەرزشی جیھانی [[ئەدیداس|ئەدیداسەوە]] بەرھەم ھێنرابوو کە تۆپێکی سووک و بەھێز و جوان بوو بەڵام تووشی ڕەخنەیەکی زۆر بۆوە لەلایەن یاریزانان و ڕاھێنەر و چاودێرانی وەرزشیەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئەفریقا|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2010 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ٢٠١٠]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] 2ag5fz4fy245skillz07b2cyw4x1lr1 0 7218 1593750 1355236 2026-06-24T14:46:02Z -Haryad 40333 1593750 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Polio physical therapy.jpg|thumb]] '''دەرمان''' ({{بە ئینگلیزی|Medication}}) دەرمان بەکاردێت لەکاتی [[دۆزینەوە (پزیشکی)|دەستنیشانکردن]]، چارەسەرکردن، ڕێگەگرتن لە نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Drug definition US FDA Drug approval process|ناونیشان=http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|وێبگە=Pharmacists Pharma Journal|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170722022720/http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm US Federal Food, Drug, and Cosmetic Act, SEC. 210., (g)(1)(B).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm |date=١٢ی ئایاری ٢٠٠٩ }} Accessed 17 August 2008.</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0027:EN:HTML Directive 2004/27/EC of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 amending Directive 2001/83/EC on the Community code relating to medicinal products for human use. Article 1.] Published 31 March 2004. Accessed 17 August 2008.</ref> بەشی دەرمان بەشێکی گرنگی پزیشکییە پشت بە زانستی [[دەرمانناسی]] دەبەستێت.{{ژێدەر پێویستە}} == ڕێگەکانی دەرمان == * [[داروو]] یان دەوا * [[نەشتەرگەری]] * بستنەوەی [[برین]] * [[ھمئۆپاتی]] * خوراک دەرمانی ھتد == جێگەی دەرمان == پزیشکەکان لە مەتەب یا ئافیسی تایبەت بە خۆیان، لە دەرمانگەکان و یان [[نەخۆشخانە]]کان نەخۆشەکانیان دەرمان دەکەن.{{پۆلی کۆمنز|Pharmaceutical drugs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{پزیشکی}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|پزیشکی|ژینناسی}} [[پۆل:پیشەسازی دەرمان]] q5grgkon7l6nr6pau8q6ajiy07y6u76 1593910 1593750 2026-06-24T21:04:23Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593910 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Polio physical therapy.jpg|thumb]] '''دەرمان''' ({{بە ئینگلیزی|Medication}}) دەرمان بەکاردێت لەکاتی [[دۆزینەوە (پزیشکی)|دەستنیشانکردن]]، چارەسەرکردن، ڕێگەگرتن لە نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Drug definition US FDA Drug approval process|ناونیشان=http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|وێبگە=Pharmacists Pharma Journal|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170722022720/http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm US Federal Food, Drug, and Cosmetic Act, SEC. 210., (g)(1)(B).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm |date=١٢ی ئایاری ٢٠٠٩ }} Accessed 17 August 2008.</ref><ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0027:EN:HTML Directive 2004/27/EC of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 amending Directive 2001/83/EC on the Community code relating to medicinal products for human use. Article 1.] Published 31 March 2004. Accessed 17 August 2008.</ref> بەشی دەرمان بەشێکی گرنگی پزیشکییە پشت بە زانستی [[دەرمانناسی]] دەبەستێت.{{ژێدەر پێویستە}} == ڕێگەکانی دەرمان == * [[داروو]] یان دەوا * [[نەشتەرگەری]] * بستنەوەی [[برین]] * [[ھمئۆپاتی]] * خوراک دەرمانی ھتد == جێگەی دەرمان == پزیشکەکان لە مەتەب یا ئافیسی تایبەت بە خۆیان، لە دەرمانگەکان و یان [[نەخۆشخانە]]کان نەخۆشەکانیان دەرمان دەکەن.{{پۆلی کۆمنز|Pharmaceutical drugs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{پزیشکی}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|پزیشکی|ژینناسی}} [[پۆل:پیشەسازی دەرمان]] [[پۆل:دەرمان]] d44a0lhr2gdszanu2fc66nbh4xkop1r 0 7797 1594025 1561885 2026-06-25T02:00:19Z ~2026-36719-23 77296 /* پێکھاتەی دانیشتووان */ 1594025 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Coord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st_source:dewiki|display=title}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای ھەکاری | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Latrans-Turkey_location_Hakkari.svg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = | ناوی_دابەشکراو = | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧١٢١ | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٨٦٬٤٧٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٣٨ | وێبگە = http://www.hakkari.gov.tr/ }} '''پارێزگای ھەکاری''' یان '''پارێزگای جۆلەمێرگ''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] کە لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە [[جۆلەمێرگ]]ە. ڕووبەرەکەی ٧١٢١ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٨٦٬٤٧٠ کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٨. پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٣٦ دامەزرا کاتێک لە پارێزگای وان دابڕاوە و لە ڕۆژاواوە بووەتە سنووری [[پارێزگای شرنەخ]] و لە باکوورەوە لەگەڵ خودی [[پارێزگای وان]]، لەکاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]] و لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]. پارێزگاکە بە قەڵای [[ناسیۆنالیزمی کوردی]] دادەنرێت و ھەروەھا بە شوێنێکی گەرمی [[ململانێی تورکیا و کورد]]. == پێکھاتەی دانیشتووان == [[پارێزگای حەکاری]] دەکەوێتە [[باکووری کوردستان]] کە زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکەی [[کورد]]ن. حەکاری بە پارێزگایەکی عەشایەری دادەنرێت، کە زۆربەی کوردەکانی ئەوێ پەیڕەوی [[مەزھەبی شافعی]]ن لەگەڵ بوونی بەھێزی تەریقەتی [[نەقشبەندی]] لە دەوروبەری [[شەمزینان]]. عەشیرەتە کوردییەکانی ئەو پارێزگایە بریتین لە [[پنیانشی]]، [[ئورەماری|،ئورەماری]]، [[ئەرتووشی]]، [[دوسکی]] ، [[گێردی|گەردی]]، [[ھەرکی]]، و پێش کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان (کە زیاتر بە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]] دەناسرێت) لە ساڵی ١٩١٥دا، ژمارەیەکی زۆر دانیشتووی مەسیحیی ئاشووری لە عەشیرەتە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا ھەبوون. ژمارەیەک لە عەشیرەتە ئاشوورییەکان نیشتەجێی پارێزگاکە بوون وەک جیلۆ، دز، باز، تخوما و تیاری. پەیوەندییەکانی نێوان ئاشووری و کوردەکان بە «پەیوەندیی پێکەوەژیانی گرژ» وەسف کراوە، کە تێیدا ھەردوولا بە شێوەیەک لە شێوەکان توانیویانە پێکەوە بژین سەرەڕای ناکۆکییە بەردەوامەکان لەسەر زەوی و بەروبووم و کێشەکانی دیکە. ناڕەزایەتیی ئاشوورییەکان لە ناوچەکەدا زیاتر ئاراستەی عوسمانییەکان دەکرا وەک لە کوردەکان، ئەوەش بەھۆی دژایەتیی عوسمانییەکان بۆ کەمینە مەسیحییەکان، کە بە توخمێکی ناموسڵمانی ناپاکیان دەزانین. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٤٥دا، ٩٨٫٨٪ی دانیشتووان موسڵمان بوون، لەکاتێکدا [[جوولەکەکان]] گەورەترین کەمینەی ئایینی بوون بە ڕێژەی ٠٫١٪. لە ھەمان سەرژمێریدا دەرکەوت کە ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی کوردی]] گەیشتە ڕێژەی ٨٧٫٨٪، لەکاتێکدا ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی تورکی]] گەیشتە ١١٫٤٪ی دانیشتووان. دانیشتووانە جوولەکەکەی پارێزگاکە کەمێک دوای ساڵی ١٩٤٨ بەرەو [[ئیسرائیل]] ڕۆیشتن. سەرژمێرییەکی دیکە لە ساڵی ١٩٥٠ –واتە تەنھا پێنج ساڵ دوای سەرژمێریی یەکەم– دەری خست کە ڕێژەی ٨٩٫٥٪ی دانیشتووان بە کوردی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن، لەکاتێکدا تورکی دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن بوو لە ناوچەکەدا بە ڕێژەی تەنھا ٩٪. سەرژمێریی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٥٥ ئەنجامێکی نزیکی لەگەڵ پێشووەکەی پیشان دا، کە تێیدا ڕێژەی قسەکەران بە زمانی کوردی وەک زمانی یەکەم گەیشتە ٨٨٫٤٪ی دانیشتووان، لەکاتێکدا زمانی تورکی ١١٫٥٪ی تێنەپەڕاند، و ھەمان سەرژمێری دەری خست کە ١٠٠٪ی دانیشتووان [[موسڵمان]]ن. ھەردوو زمانی کوردی و تورکی وەک دوو گەورەترین زمانی سەرەکی لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٦٠دا مانەوە بە ڕێژەی ٨٠٫٧٪ بۆ یەکەمیان و ١٩٫٢٪ بۆ دووەمیان، و ھەروەک سەرژمێریی پێشوو موسڵمانان ١٠٠٪ی دانیشتووانیان پێکھێنا، کە ئەمەش –بەپێی ئامارەکە– واتە ھەموو دانیشتووان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ن. زمانی کوردی لە دوا سەرژمێریدا کە لە [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٦٥ ئەنجام درا، وەک گەورەترین زمانی یەکەم مایەوە بە ڕێژەی قسەکەرانی ٨٦٫٢٪، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن لە پارێزگاکەدا مایەوە بە ڕێژەی ١٢٫٣٪، و لە ھەمان ئاماردا ھاتبوو کە ٩٩٫١٪ی دانیشتووان موسڵمانن و ٠٫٨٪ [[مەسیحی]]ن. == مێژوو == دوای ئەو وێرانکارییەی بەسەر ناوەندە شارستانییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]دا ھات لەسەر دەستی [[تەیموورلەنگ]]، ئەو سەرکردە سەربازییەی کە لەژێر پەردەی گەڕاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] کاری دەکرد، و دوای داگیرکردنی [[بەغدا]] و وێرانکردنی شاری [[تکریت]] و ژمارەیەک لە [[کڵێسا]]کانی ناوچەکە بەدوایدا، [[ئیسماعیلی]] و موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بەیەکسانی ڕووبەڕووی ھێرشی ھەرەمەکی بوونەوە لەلایەن تەیموورلەنگەوە لە نیوەی دووەمی سەدەی چواردەھەمدا. لە ئەنجامی ھەموو ئەمانەدا، کەمێک لە ڕزگاربووانی نێو [[ئاشوورییەکان]]ی [[ھەکاری]] و ناوچەکانی دەوروبەری پەنایان بۆ ئەم ناوچەیە برد. ئەم ناوچەیە لەو ماوەیەدا زۆرێک لە قەشە و پاتریارکەکانی بەرھەمھێنا، چونکە پشتیان بەوە دەبەست کە بە جێنشینیی بۆماوەیی ناسراوە بۆ ڕێگریکردن لە ھەرەسھێنانی تەواوەتیی کڵێسا. تا سەدەی شازدەھەم، ئاشوورییەکان لە زۆرێک لەو شارانە نەمان کە پێشتر تێدا بڵاوبووبوونەوە وەک [[تەورێز]] و [[نسێبین]]، ھاوکات سەرۆکایەتیی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٥٥٣دا لە بەغداوە گواسترایەوە بۆ [[مەراغە]] ([[ئێران]]). == کۆنترۆڵی عوسمانی == ھەرچەندە ناوچەکە لە سەدەی شازدەھەمەوە بە ناو لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوو، بەڵام وەک میرنشینێک (کە ئەوکات بە [[میرنشینی حەکاری]] دەناسرا) لەلایەن دانیشتووانە [[کورد]]ەکەی و شوێنکەوتووە ئاشوورییەکانیانەوە بەڕێوە دەبرا. کوردەکان جووتیارانی ئەرمەنییان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ کرد، پاشان دۆخەکە گۆڕا دوای حوکمڕانیی بەدرخان و چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی، کە تێدا عوسمانییەکان توانییان کۆنترۆڵی تەواوەتیی خۆیان بەسەردا بسەپێنن بەبێ ئۆپۆزسیۆن. ناوچەکە بەشێک بوو لە [[ویلایەتی وان]] لە سەردەمی عوسمانیدا، کە خۆی و باشقەڵا ([[ئەلباک]]) پایتەختی ویلایەتەکە بوون، جگە لەو ماوەیەی کە لە ١٨٨٠ تا ١٨٨٨ درێژەی کێشا کاتێک بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە حەکاری دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی ئەو [[قوڕقوشم]]ەی کە حکوومەت بەکاری دەھێنا –بەو پێیەی لە کانەکانی خاوەندارێتیی خۆیەوە دەھات– بۆ دروستکردنی [[گوللە|فیشەک]]. == کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان == لە سەدەی نۆزدەھەمدا زۆرێک لە ناوەندە کوردییەکان دەرکەوتن کە لە ناوچەکەدا کێبڕکێیان دەکرد، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] میری [[میرنشینی سۆران|سۆران]] کە دەکەوێتە دەوروبەری [[ڕەواندز]]، توانیی ڕکابەرەکانی دوور بخاتەوە و کۆنترۆڵی ناوچەیەک بکات کە لە [[مێردین]]ەوە تا [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ئێران]] درێژ دەبووەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨٣٨ ھەوڵی دا ئاشوورییەکانی ھەکاری ملکەچ بکات، لە شەڕدا شکستی ھێنا. عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بەھێز بکەن، بۆیە کەوتنە جەنگێکی تێچوو زۆرەوە لەگەڵیدا کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکەی. [[بەدرخان بەگ]] لە [[بۆتان]]ەوە، دوای کەوتنی ڕکابەرە سەرەکییەکەی، ھەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە ئاشوورییەکانی ھەکاریدا فراوان بکات، بۆیە ناکۆکیی نێوان پاتریارک شیمۆنی حەڤدەھەم ئیبراھیم و نوورووڵڵا میری ھەکاریی قۆستەوە. بەدرخان لەگەڵ نوورووڵڵا ھاوپەیمانیی بەست و لە ھاوینی ساڵی ١٨٤٣ ھێرشی کردە سەر [[ئاشوورییەکان]] لە ھەکاری و کۆمەڵکوژی کردن و ئەوانەشی ڕزگاریان بوو بە کۆیلە بردی، پاشان کۆمەڵکوژییەکی دیکە لە ساڵی ١٨٤٦ لە دژی عەشیرەتی تیاری لە ھەکاری ڕووی دا. ھێزە ڕۆژاوایییەکان کە نیگەران بوون لە کۆمەڵکوژییەکان، فشاریان خستە سەر عوسمانییەکان بۆ دەستێوەردان، بۆیە لە کۆتاییدا میری بۆتانیان شکست پێ ھێنا و لە ساڵی ١٨٤٧دا بۆ دوورگەی [[کریت]] دووریان خستەوە. == جینۆساید == لە سەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا بە [[بنیامین مارشەمعوون|بنیامین پاتریارک شیمۆنی نۆزدەھەم]] بەڵێنی مامەڵەی تایبەت درا وەک ئامادەکارییەک بۆ جەنگ، بەڵام کەمێک دوای دەستپێکردنی جەنگ، نیشینگە [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان]]ی باکووری ھەکاری کەوتنە بەر ھێرش و تاڵانکردن لەلایەن ھێزە کوردییە ناڕێکخراوەکانەوە کە ھاوپەیمانی [[سوپای عوسمانی]] بوون لە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|جینۆسایدی ئاشوورییەکان]]دا، ھاوکات دیلەکان ناچار کران پەیوەندی بە کەتیبەکانی کارەوە بکەن پێش ئەوەی دواتر لەسێدارە بدرێن. خاڵی وەرچەرخان ئەوکاتە بوو کە برای پاتریارک لە کاتی خوێندنیدا لە [[قوستەنتینیە]] دەستگیر کرا، کە [[عوسمانییەکان]] داوای بێلایەنیی ئاشوورییەکانیان دەکرد، پاشان وەک ھۆشدارییەک بۆ ئەوان لەسێدارەیان دا، لە بەرامبەردا پاتریارک لە ١٠ی نیسانی ١٩١٥دا جەنگی دژی عوسمانییەکان ڕاگەیاند. [[ئاشوورییەکان]] دەستبەجێ لەلایەن کوردە ناڕێکخراوەکانەوە کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پشتیوانی دەکران ھێرشیان کرایە سەر، ئەمەش وای کرد زۆربەی ئاشوورییەکان لە [[ھەکاری]]یەوە بەرەو لووتکەی چیاکان ھەڵبێن، لەکاتێکدا ئەوانەی لە گوندەکانیاندا مانەوە کوژران. شیمۆن بنیامین توانیی بەرەو [[ورمێ]] (کە ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی [[ڕووسەکان]]دا بوو) ھەڵبێت و ھەوڵی دا ڕووسەکان ڕازی بکات ھێزێکی بەھاناوەچوون بۆ ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان بنێرن، بەڵام ڕووسەکان وەڵامیان دایەوە کە داواکارییەکە ناماقووڵە. شیمۆن گەڕایەوە ھەکاری و سەرکردایەتیی ٥٠٬٠٠٠ لە ڕزگاربووانی ئاشووریی کرد بەناو چیاکاندا بەرەو شوێنی ئارام لە ورمێ، بەڵام ھەزاران کەس بەھۆی سەرما و برسێتییەوە لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەست دا. [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٢٤دا کۆتا دانیشتووانی مەسیحیی ناوچەکەی دەرکرد. == لە تورکیا == لەپێناو [[تورکاندن|بەتورککردن]]ی دانیشتووانی ناوچەکە، لە حوزەیرانی ١٩٢٧دا یاسای ژمارە ١١٦٤ دەرچوو کە ڕێگەی بە دامەزراندنی ئەوە دەدا کە بە پشکنەرایەتییە گشتییەکان (بە [[تورکی]]: Umumi Müfettişlik) دەناسران، کە لە ژمارەیەک لە پارێزگاکان چالاک بوون لەوانە [[ھەکاری]]، [[سێرت]]، [[وان]]، [[مێردین]]، [[بدلیس]]، [[ڕحا]]، [[خارپێت]] و [[ئامەد]]. یەکەم پشکنەرایەتیی گشتی لە یەکی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ دەرکەوت کە ناوەندەکەی لە ئامەد بوو. پشکنەرایەتییە گشتییەکان لەلایەن پشکنەری گشتییەوە بەڕێوە دەبران کە بە دەسەڵاتێکی فراوانەوە لە کاروباری مەدەنی و دادوەری و سەربازیدا حوکمی دەکرد. نووسینگەی پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرایەوە، ھەرچەندە [[پارێزگای ھەکاری]] تا ساڵی ١٩٦٥ بۆ بیانییەکان قەدەغە بوو. ھەکاری لە ماوەی نێوان تەممووزی ١٩٨٧ تا ئابی ٢٠٠٢ لە چوارچێوەی ئەوەدا بوو کە ئەوکات بە ناوچەی نائاسایی دەناسرا، کە لەلایەن پارێزگاری باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە خاوەنی دەسەڵاتی زیادە بوو بە پێچەوانەی پارێزگاری ئاسایی، بۆ نموونە توانای ئەوەی ھەبوو دانیشتووانی پارێزگاکە بگوازێتەوە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی نیشتەجێیان بکاتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی|سەردان= ١١ی شوباتی ٢٠٢٦\ ٢٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Hakkâri Province}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای حەکاری]] aro3niq78yn69aw6v7d4f5ap38wvhey 1594033 1594025 2026-06-25T02:37:04Z ~2026-36719-23 77296 /* پێکھاتەی دانیشتووان */ 1594033 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Coord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st_source:dewiki|display=title}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای ھەکاری | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Latrans-Turkey_location_Hakkari.svg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = | ناوی_دابەشکراو = | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧١٢١ | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٨٦٬٤٧٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٣٨ | وێبگە = http://www.hakkari.gov.tr/ }} '''پارێزگای ھەکاری''' یان '''پارێزگای جۆلەمێرگ''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] کە لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە [[جۆلەمێرگ]]ە. ڕووبەرەکەی ٧١٢١ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٨٦٬٤٧٠ کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٨. پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٣٦ دامەزرا کاتێک لە پارێزگای وان دابڕاوە و لە ڕۆژاواوە بووەتە سنووری [[پارێزگای شرنەخ]] و لە باکوورەوە لەگەڵ خودی [[پارێزگای وان]]، لەکاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]] و لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]. پارێزگاکە بە قەڵای [[ناسیۆنالیزمی کوردی]] دادەنرێت و ھەروەھا بە شوێنێکی گەرمی [[ململانێی تورکیا و کورد]]. == پێکھاتەی دانیشتووان == [[پارێزگای حەکاری]] دەکەوێتە [[باکووری کوردستان]] کە زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکەی [[کورد]]ن. حەکاری بە پارێزگایەکی عەشایەری دادەنرێت، کە زۆربەی کوردەکانی ئەوێ پەیڕەوی [[مەزھەبی شافعی]]ن لەگەڵ بوونی بەھێزی تەریقەتی [[نەقشبەندی]] لە دەوروبەری [[شەمزینان]]. عەشیرەتە کوردییەکانی ئەو پارێزگایە بریتین لە [[پنیانشی]]، [[ئورەماری|،ئورەماری]]، [[ئەرتووشی]]، [[دوسکی]] ، [[گێردی|گەردی]]، [[ھەرکی]]، و پێش کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان (کە زیاتر بە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]] دەناسرێت) لە ساڵی ١٩١٥دا، ژمارەیەکی زۆر دانیشتووی مەسیحیی ئاشووری لە عەشیرەتە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا ھەبوون. ژمارەیەک لە عەشیرەتە ئاشوورییەکان نیشتەجێی پارێزگاکە بوون وەک جیلۆ، دز، باز، تخوما و تیاری. پەیوەندییەکانی نێوان ئاشووری و کوردەکان بە «پەیوەندیی پێکەوەژیانی گرژ» وەسف کراوە هەر لەم سالە دا سیتو ئاغا ئورەماری کە ناسراوە بە { سولتان-سیتو ئاغا ئورەماری } هێزێکی گەورە لە عەشیرەتی ئورەماری کودەکات وە هێرشێکی زور گەورە دەکاتە سەر دەڤەرە ئاشوریەکان وەکو دەڤەری جیلو وە باز وە توخوما وە تیاری وە بەروار ئەویش دەڤەرێکی گچکەیە لە دەڤەری تیاری لەم شەرەدا سیتو ئاغای ئورەماری دەتوانێت سەرکەوتنێکی یەکجار گەورە بەسەر ئاشوریەکان بەدەست بهێنێت پێشبینی کراوە لەم شەرە گەورەدا زیاتر لە ٢٥٠-٣٥٠ هەزار ئاشوری کوژران وە تەنانەت ئاشوریەکان سیتو ئاغای ئورەماری ناودەبەن بە { ئاتیلای هەکاری } چونکە ئەوندە ترسێکی گەورەی خستبوە دڵی ئاشوریەکان لەبەر ئەم هوکارە ئاشوریەکان کوچیانکرد بەرەو روژهەلاتی کوردستان بە تایبەتی دەڤەری ئورمیە وە سەلماس ، کە تێیدا ھەردوولا بە شێوەیەک لە شێوەکان توانیویانە پێکەوە بژین سەرەڕای ناکۆکییە بەردەوامەکان لەسەر زەوی و بەروبووم و کێشەکانی دیکە. ناڕەزایەتیی ئاشوورییەکان لە ناوچەکەدا زیاتر ئاراستەی عوسمانییەکان دەکرا وەک لە کوردەکان، ئەوەش بەھۆی دژایەتیی عوسمانییەکان بۆ کەمینە مەسیحییەکان، کە بە توخمێکی ناموسڵمانی ناپاکیان دەزانین. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٤٥دا، ٩٨٫٨٪ی دانیشتووان موسڵمان بوون، لەکاتێکدا [[جوولەکەکان]] گەورەترین کەمینەی ئایینی بوون بە ڕێژەی ٠٫١٪. لە ھەمان سەرژمێریدا دەرکەوت کە ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی کوردی]] گەیشتە ڕێژەی ٨٧٫٨٪، لەکاتێکدا ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی تورکی]] گەیشتە ١١٫٤٪ی دانیشتووان. دانیشتووانە جوولەکەکەی پارێزگاکە کەمێک دوای ساڵی ١٩٤٨ بەرەو [[ئیسرائیل]] ڕۆیشتن. سەرژمێرییەکی دیکە لە ساڵی ١٩٥٠ –واتە تەنھا پێنج ساڵ دوای سەرژمێریی یەکەم– دەری خست کە ڕێژەی ٨٩٫٥٪ی دانیشتووان بە کوردی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن، لەکاتێکدا تورکی دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن بوو لە ناوچەکەدا بە ڕێژەی تەنھا ٩٪. سەرژمێریی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٥٥ ئەنجامێکی نزیکی لەگەڵ پێشووەکەی پیشان دا، کە تێیدا ڕێژەی قسەکەران بە زمانی کوردی وەک زمانی یەکەم گەیشتە ٨٨٫٤٪ی دانیشتووان، لەکاتێکدا زمانی تورکی ١١٫٥٪ی تێنەپەڕاند، و ھەمان سەرژمێری دەری خست کە ١٠٠٪ی دانیشتووان [[موسڵمان]]ن. ھەردوو زمانی کوردی و تورکی وەک دوو گەورەترین زمانی سەرەکی لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٦٠دا مانەوە بە ڕێژەی ٨٠٫٧٪ بۆ یەکەمیان و ١٩٫٢٪ بۆ دووەمیان، و ھەروەک سەرژمێریی پێشوو موسڵمانان ١٠٠٪ی دانیشتووانیان پێکھێنا، کە ئەمەش –بەپێی ئامارەکە– واتە ھەموو دانیشتووان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ن. زمانی کوردی لە دوا سەرژمێریدا کە لە [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٦٥ ئەنجام درا، وەک گەورەترین زمانی یەکەم مایەوە بە ڕێژەی قسەکەرانی ٨٦٫٢٪، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن لە پارێزگاکەدا مایەوە بە ڕێژەی ١٢٫٣٪، و لە ھەمان ئاماردا ھاتبوو کە ٩٩٫١٪ی دانیشتووان موسڵمانن و ٠٫٨٪ [[مەسیحی]]ن. == مێژوو == دوای ئەو وێرانکارییەی بەسەر ناوەندە شارستانییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]دا ھات لەسەر دەستی [[تەیموورلەنگ]]، ئەو سەرکردە سەربازییەی کە لەژێر پەردەی گەڕاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] کاری دەکرد، و دوای داگیرکردنی [[بەغدا]] و وێرانکردنی شاری [[تکریت]] و ژمارەیەک لە [[کڵێسا]]کانی ناوچەکە بەدوایدا، [[ئیسماعیلی]] و موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بەیەکسانی ڕووبەڕووی ھێرشی ھەرەمەکی بوونەوە لەلایەن تەیموورلەنگەوە لە نیوەی دووەمی سەدەی چواردەھەمدا. لە ئەنجامی ھەموو ئەمانەدا، کەمێک لە ڕزگاربووانی نێو [[ئاشوورییەکان]]ی [[ھەکاری]] و ناوچەکانی دەوروبەری پەنایان بۆ ئەم ناوچەیە برد. ئەم ناوچەیە لەو ماوەیەدا زۆرێک لە قەشە و پاتریارکەکانی بەرھەمھێنا، چونکە پشتیان بەوە دەبەست کە بە جێنشینیی بۆماوەیی ناسراوە بۆ ڕێگریکردن لە ھەرەسھێنانی تەواوەتیی کڵێسا. تا سەدەی شازدەھەم، ئاشوورییەکان لە زۆرێک لەو شارانە نەمان کە پێشتر تێدا بڵاوبووبوونەوە وەک [[تەورێز]] و [[نسێبین]]، ھاوکات سەرۆکایەتیی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٥٥٣دا لە بەغداوە گواسترایەوە بۆ [[مەراغە]] ([[ئێران]]). == کۆنترۆڵی عوسمانی == ھەرچەندە ناوچەکە لە سەدەی شازدەھەمەوە بە ناو لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوو، بەڵام وەک میرنشینێک (کە ئەوکات بە [[میرنشینی حەکاری]] دەناسرا) لەلایەن دانیشتووانە [[کورد]]ەکەی و شوێنکەوتووە ئاشوورییەکانیانەوە بەڕێوە دەبرا. کوردەکان جووتیارانی ئەرمەنییان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ کرد، پاشان دۆخەکە گۆڕا دوای حوکمڕانیی بەدرخان و چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی، کە تێدا عوسمانییەکان توانییان کۆنترۆڵی تەواوەتیی خۆیان بەسەردا بسەپێنن بەبێ ئۆپۆزسیۆن. ناوچەکە بەشێک بوو لە [[ویلایەتی وان]] لە سەردەمی عوسمانیدا، کە خۆی و باشقەڵا ([[ئەلباک]]) پایتەختی ویلایەتەکە بوون، جگە لەو ماوەیەی کە لە ١٨٨٠ تا ١٨٨٨ درێژەی کێشا کاتێک بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە حەکاری دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی ئەو [[قوڕقوشم]]ەی کە حکوومەت بەکاری دەھێنا –بەو پێیەی لە کانەکانی خاوەندارێتیی خۆیەوە دەھات– بۆ دروستکردنی [[گوللە|فیشەک]]. == کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان == لە سەدەی نۆزدەھەمدا زۆرێک لە ناوەندە کوردییەکان دەرکەوتن کە لە ناوچەکەدا کێبڕکێیان دەکرد، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] میری [[میرنشینی سۆران|سۆران]] کە دەکەوێتە دەوروبەری [[ڕەواندز]]، توانیی ڕکابەرەکانی دوور بخاتەوە و کۆنترۆڵی ناوچەیەک بکات کە لە [[مێردین]]ەوە تا [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ئێران]] درێژ دەبووەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨٣٨ ھەوڵی دا ئاشوورییەکانی ھەکاری ملکەچ بکات، لە شەڕدا شکستی ھێنا. عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بەھێز بکەن، بۆیە کەوتنە جەنگێکی تێچوو زۆرەوە لەگەڵیدا کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکەی. [[بەدرخان بەگ]] لە [[بۆتان]]ەوە، دوای کەوتنی ڕکابەرە سەرەکییەکەی، ھەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە ئاشوورییەکانی ھەکاریدا فراوان بکات، بۆیە ناکۆکیی نێوان پاتریارک شیمۆنی حەڤدەھەم ئیبراھیم و نوورووڵڵا میری ھەکاریی قۆستەوە. بەدرخان لەگەڵ نوورووڵڵا ھاوپەیمانیی بەست و لە ھاوینی ساڵی ١٨٤٣ ھێرشی کردە سەر [[ئاشوورییەکان]] لە ھەکاری و کۆمەڵکوژی کردن و ئەوانەشی ڕزگاریان بوو بە کۆیلە بردی، پاشان کۆمەڵکوژییەکی دیکە لە ساڵی ١٨٤٦ لە دژی عەشیرەتی تیاری لە ھەکاری ڕووی دا. ھێزە ڕۆژاوایییەکان کە نیگەران بوون لە کۆمەڵکوژییەکان، فشاریان خستە سەر عوسمانییەکان بۆ دەستێوەردان، بۆیە لە کۆتاییدا میری بۆتانیان شکست پێ ھێنا و لە ساڵی ١٨٤٧دا بۆ دوورگەی [[کریت]] دووریان خستەوە. == جینۆساید == لە سەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا بە [[بنیامین مارشەمعوون|بنیامین پاتریارک شیمۆنی نۆزدەھەم]] بەڵێنی مامەڵەی تایبەت درا وەک ئامادەکارییەک بۆ جەنگ، بەڵام کەمێک دوای دەستپێکردنی جەنگ، نیشینگە [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان]]ی باکووری ھەکاری کەوتنە بەر ھێرش و تاڵانکردن لەلایەن ھێزە کوردییە ناڕێکخراوەکانەوە کە ھاوپەیمانی [[سوپای عوسمانی]] بوون لە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|جینۆسایدی ئاشوورییەکان]]دا، ھاوکات دیلەکان ناچار کران پەیوەندی بە کەتیبەکانی کارەوە بکەن پێش ئەوەی دواتر لەسێدارە بدرێن. خاڵی وەرچەرخان ئەوکاتە بوو کە برای پاتریارک لە کاتی خوێندنیدا لە [[قوستەنتینیە]] دەستگیر کرا، کە [[عوسمانییەکان]] داوای بێلایەنیی ئاشوورییەکانیان دەکرد، پاشان وەک ھۆشدارییەک بۆ ئەوان لەسێدارەیان دا، لە بەرامبەردا پاتریارک لە ١٠ی نیسانی ١٩١٥دا جەنگی دژی عوسمانییەکان ڕاگەیاند. [[ئاشوورییەکان]] دەستبەجێ لەلایەن کوردە ناڕێکخراوەکانەوە کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پشتیوانی دەکران ھێرشیان کرایە سەر، ئەمەش وای کرد زۆربەی ئاشوورییەکان لە [[ھەکاری]]یەوە بەرەو لووتکەی چیاکان ھەڵبێن، لەکاتێکدا ئەوانەی لە گوندەکانیاندا مانەوە کوژران. شیمۆن بنیامین توانیی بەرەو [[ورمێ]] (کە ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی [[ڕووسەکان]]دا بوو) ھەڵبێت و ھەوڵی دا ڕووسەکان ڕازی بکات ھێزێکی بەھاناوەچوون بۆ ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان بنێرن، بەڵام ڕووسەکان وەڵامیان دایەوە کە داواکارییەکە ناماقووڵە. شیمۆن گەڕایەوە ھەکاری و سەرکردایەتیی ٥٠٬٠٠٠ لە ڕزگاربووانی ئاشووریی کرد بەناو چیاکاندا بەرەو شوێنی ئارام لە ورمێ، بەڵام ھەزاران کەس بەھۆی سەرما و برسێتییەوە لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەست دا. [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٢٤دا کۆتا دانیشتووانی مەسیحیی ناوچەکەی دەرکرد. == لە تورکیا == لەپێناو [[تورکاندن|بەتورککردن]]ی دانیشتووانی ناوچەکە، لە حوزەیرانی ١٩٢٧دا یاسای ژمارە ١١٦٤ دەرچوو کە ڕێگەی بە دامەزراندنی ئەوە دەدا کە بە پشکنەرایەتییە گشتییەکان (بە [[تورکی]]: Umumi Müfettişlik) دەناسران، کە لە ژمارەیەک لە پارێزگاکان چالاک بوون لەوانە [[ھەکاری]]، [[سێرت]]، [[وان]]، [[مێردین]]، [[بدلیس]]، [[ڕحا]]، [[خارپێت]] و [[ئامەد]]. یەکەم پشکنەرایەتیی گشتی لە یەکی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ دەرکەوت کە ناوەندەکەی لە ئامەد بوو. پشکنەرایەتییە گشتییەکان لەلایەن پشکنەری گشتییەوە بەڕێوە دەبران کە بە دەسەڵاتێکی فراوانەوە لە کاروباری مەدەنی و دادوەری و سەربازیدا حوکمی دەکرد. نووسینگەی پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرایەوە، ھەرچەندە [[پارێزگای ھەکاری]] تا ساڵی ١٩٦٥ بۆ بیانییەکان قەدەغە بوو. ھەکاری لە ماوەی نێوان تەممووزی ١٩٨٧ تا ئابی ٢٠٠٢ لە چوارچێوەی ئەوەدا بوو کە ئەوکات بە ناوچەی نائاسایی دەناسرا، کە لەلایەن پارێزگاری باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە خاوەنی دەسەڵاتی زیادە بوو بە پێچەوانەی پارێزگاری ئاسایی، بۆ نموونە توانای ئەوەی ھەبوو دانیشتووانی پارێزگاکە بگوازێتەوە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی نیشتەجێیان بکاتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی|سەردان= ١١ی شوباتی ٢٠٢٦\ ٢٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Hakkâri Province}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای حەکاری]] alxfnnp63tpyiy370vx8dbifdedia9c 1594034 1594033 2026-06-25T02:38:56Z ~2026-36719-23 77296 /* پێکھاتەی دانیشتووان */ 1594034 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Coord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st_source:dewiki|display=title}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای ھەکاری | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Latrans-Turkey_location_Hakkari.svg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = | ناوی_دابەشکراو = | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧١٢١ | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٨٦٬٤٧٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٣٨ | وێبگە = http://www.hakkari.gov.tr/ }} '''پارێزگای ھەکاری''' یان '''پارێزگای جۆلەمێرگ''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] کە لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە [[جۆلەمێرگ]]ە. ڕووبەرەکەی ٧١٢١ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٨٦٬٤٧٠ کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٨. پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٣٦ دامەزرا کاتێک لە پارێزگای وان دابڕاوە و لە ڕۆژاواوە بووەتە سنووری [[پارێزگای شرنەخ]] و لە باکوورەوە لەگەڵ خودی [[پارێزگای وان]]، لەکاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]] و لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]. پارێزگاکە بە قەڵای [[ناسیۆنالیزمی کوردی]] دادەنرێت و ھەروەھا بە شوێنێکی گەرمی [[ململانێی تورکیا و کورد]]. == پێکھاتەی دانیشتووان == [[پارێزگای حەکاری|پارێزگای هەکاری]] دەکەوێتە [[باکووری کوردستان]] کە زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکەی [[کورد]]ن. حەکاری بە پارێزگایەکی عەشایەری دادەنرێت، کە زۆربەی کوردەکانی ئەوێ پەیڕەوی [[مەزھەبی شافعی]]ن لەگەڵ بوونی بەھێزی تەریقەتی [[نەقشبەندی]] لە دەوروبەری [[شەمزینان]]. عەشیرەتە کوردییەکانی ئەو پارێزگایە بریتین لە [[پنیانشی]]، [[ئورەماری|،ئورەماری]]، [[ئەرتووشی]]، [[دوسکی]] ، [[گێردی|گەردی]]، [[ھەرکی]]، و پێش کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان (کە زیاتر بە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]] دەناسرێت) لە ساڵی ١٩١٥دا، ژمارەیەکی زۆر دانیشتووی مەسیحیی ئاشووری لە عەشیرەتە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا ھەبوون. ژمارەیەک لە عەشیرەتە ئاشوورییەکان نیشتەجێی پارێزگاکە بوون وەک جیلۆ، دز، باز، تخوما و تیاری. پەیوەندییەکانی نێوان ئاشووری و کوردەکان بە «پەیوەندیی پێکەوەژیانی گرژ» وەسف کراوە هەر لەم سالە دا سیتو ئاغا ئورەماری کە ناسراوە بە { سولتان-سیتو ئاغا ئورەماری } هێزێکی گەورە لە عەشیرەتی ئورەماری کودەکات وە هێرشێکی زور گەورە دەکاتە سەر دەڤەرە ئاشوریەکان وەکو دەڤەری جیلو وە باز وە توخوما وە تیاری وە بەروار ئەویش دەڤەرێکی گچکەیە لە دەڤەری تیاری لەم شەرەدا سیتو ئاغای ئورەماری دەتوانێت سەرکەوتنێکی یەکجار گەورە بەسەر ئاشوریەکان بەدەست بهێنێت پێشبینی کراوە لەم شەرە گەورەدا زیاتر لە ٢٥٠-٣٥٠ هەزار ئاشوری کوژران وە تەنانەت ئاشوریەکان سیتو ئاغای ئورەماری ناودەبەن بە { ئاتیلای هەکاری } چونکە ئەوندە ترسێکی گەورەی خستبوە دڵی ئاشوریەکان لەبەر ئەم هوکارە ئاشوریەکان کوچیانکرد بەرەو روژهەلاتی کوردستان بە تایبەتی دەڤەری ئورمیە وە سەلماس ، کە تێیدا ھەردوولا بە شێوەیەک لە شێوەکان توانیویانە پێکەوە بژین سەرەڕای ناکۆکییە بەردەوامەکان لەسەر زەوی و بەروبووم و کێشەکانی دیکە. ناڕەزایەتیی ئاشوورییەکان لە ناوچەکەدا زیاتر ئاراستەی عوسمانییەکان دەکرا وەک لە کوردەکان، ئەوەش بەھۆی دژایەتیی عوسمانییەکان بۆ کەمینە مەسیحییەکان، کە بە توخمێکی ناموسڵمانی ناپاکیان دەزانین. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٤٥دا، ٩٨٫٨٪ی دانیشتووان موسڵمان بوون، لەکاتێکدا [[جوولەکەکان]] گەورەترین کەمینەی ئایینی بوون بە ڕێژەی ٠٫١٪. لە ھەمان سەرژمێریدا دەرکەوت کە ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی کوردی]] گەیشتە ڕێژەی ٨٧٫٨٪، لەکاتێکدا ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی تورکی]] گەیشتە ١١٫٤٪ی دانیشتووان. دانیشتووانە جوولەکەکەی پارێزگاکە کەمێک دوای ساڵی ١٩٤٨ بەرەو [[ئیسرائیل]] ڕۆیشتن. سەرژمێرییەکی دیکە لە ساڵی ١٩٥٠ –واتە تەنھا پێنج ساڵ دوای سەرژمێریی یەکەم– دەری خست کە ڕێژەی ٨٩٫٥٪ی دانیشتووان بە کوردی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن، لەکاتێکدا تورکی دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن بوو لە ناوچەکەدا بە ڕێژەی تەنھا ٩٪. سەرژمێریی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٥٥ ئەنجامێکی نزیکی لەگەڵ پێشووەکەی پیشان دا، کە تێیدا ڕێژەی قسەکەران بە زمانی کوردی وەک زمانی یەکەم گەیشتە ٨٨٫٤٪ی دانیشتووان، لەکاتێکدا زمانی تورکی ١١٫٥٪ی تێنەپەڕاند، و ھەمان سەرژمێری دەری خست کە ١٠٠٪ی دانیشتووان [[موسڵمان]]ن. ھەردوو زمانی کوردی و تورکی وەک دوو گەورەترین زمانی سەرەکی لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٦٠دا مانەوە بە ڕێژەی ٨٠٫٧٪ بۆ یەکەمیان و ١٩٫٢٪ بۆ دووەمیان، و ھەروەک سەرژمێریی پێشوو موسڵمانان ١٠٠٪ی دانیشتووانیان پێکھێنا، کە ئەمەش –بەپێی ئامارەکە– واتە ھەموو دانیشتووان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ن. زمانی کوردی لە دوا سەرژمێریدا کە لە [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٦٥ ئەنجام درا، وەک گەورەترین زمانی یەکەم مایەوە بە ڕێژەی قسەکەرانی ٨٦٫٢٪، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن لە پارێزگاکەدا مایەوە بە ڕێژەی ١٢٫٣٪، و لە ھەمان ئاماردا ھاتبوو کە ٩٩٫١٪ی دانیشتووان موسڵمانن و ٠٫٨٪ [[مەسیحی]]ن. == مێژوو == دوای ئەو وێرانکارییەی بەسەر ناوەندە شارستانییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]دا ھات لەسەر دەستی [[تەیموورلەنگ]]، ئەو سەرکردە سەربازییەی کە لەژێر پەردەی گەڕاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] کاری دەکرد، و دوای داگیرکردنی [[بەغدا]] و وێرانکردنی شاری [[تکریت]] و ژمارەیەک لە [[کڵێسا]]کانی ناوچەکە بەدوایدا، [[ئیسماعیلی]] و موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بەیەکسانی ڕووبەڕووی ھێرشی ھەرەمەکی بوونەوە لەلایەن تەیموورلەنگەوە لە نیوەی دووەمی سەدەی چواردەھەمدا. لە ئەنجامی ھەموو ئەمانەدا، کەمێک لە ڕزگاربووانی نێو [[ئاشوورییەکان]]ی [[ھەکاری]] و ناوچەکانی دەوروبەری پەنایان بۆ ئەم ناوچەیە برد. ئەم ناوچەیە لەو ماوەیەدا زۆرێک لە قەشە و پاتریارکەکانی بەرھەمھێنا، چونکە پشتیان بەوە دەبەست کە بە جێنشینیی بۆماوەیی ناسراوە بۆ ڕێگریکردن لە ھەرەسھێنانی تەواوەتیی کڵێسا. تا سەدەی شازدەھەم، ئاشوورییەکان لە زۆرێک لەو شارانە نەمان کە پێشتر تێدا بڵاوبووبوونەوە وەک [[تەورێز]] و [[نسێبین]]، ھاوکات سەرۆکایەتیی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٥٥٣دا لە بەغداوە گواسترایەوە بۆ [[مەراغە]] ([[ئێران]]). == کۆنترۆڵی عوسمانی == ھەرچەندە ناوچەکە لە سەدەی شازدەھەمەوە بە ناو لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوو، بەڵام وەک میرنشینێک (کە ئەوکات بە [[میرنشینی حەکاری]] دەناسرا) لەلایەن دانیشتووانە [[کورد]]ەکەی و شوێنکەوتووە ئاشوورییەکانیانەوە بەڕێوە دەبرا. کوردەکان جووتیارانی ئەرمەنییان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ کرد، پاشان دۆخەکە گۆڕا دوای حوکمڕانیی بەدرخان و چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی، کە تێدا عوسمانییەکان توانییان کۆنترۆڵی تەواوەتیی خۆیان بەسەردا بسەپێنن بەبێ ئۆپۆزسیۆن. ناوچەکە بەشێک بوو لە [[ویلایەتی وان]] لە سەردەمی عوسمانیدا، کە خۆی و باشقەڵا ([[ئەلباک]]) پایتەختی ویلایەتەکە بوون، جگە لەو ماوەیەی کە لە ١٨٨٠ تا ١٨٨٨ درێژەی کێشا کاتێک بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە حەکاری دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی ئەو [[قوڕقوشم]]ەی کە حکوومەت بەکاری دەھێنا –بەو پێیەی لە کانەکانی خاوەندارێتیی خۆیەوە دەھات– بۆ دروستکردنی [[گوللە|فیشەک]]. == کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان == لە سەدەی نۆزدەھەمدا زۆرێک لە ناوەندە کوردییەکان دەرکەوتن کە لە ناوچەکەدا کێبڕکێیان دەکرد، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] میری [[میرنشینی سۆران|سۆران]] کە دەکەوێتە دەوروبەری [[ڕەواندز]]، توانیی ڕکابەرەکانی دوور بخاتەوە و کۆنترۆڵی ناوچەیەک بکات کە لە [[مێردین]]ەوە تا [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ئێران]] درێژ دەبووەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨٣٨ ھەوڵی دا ئاشوورییەکانی ھەکاری ملکەچ بکات، لە شەڕدا شکستی ھێنا. عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بەھێز بکەن، بۆیە کەوتنە جەنگێکی تێچوو زۆرەوە لەگەڵیدا کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکەی. [[بەدرخان بەگ]] لە [[بۆتان]]ەوە، دوای کەوتنی ڕکابەرە سەرەکییەکەی، ھەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە ئاشوورییەکانی ھەکاریدا فراوان بکات، بۆیە ناکۆکیی نێوان پاتریارک شیمۆنی حەڤدەھەم ئیبراھیم و نوورووڵڵا میری ھەکاریی قۆستەوە. بەدرخان لەگەڵ نوورووڵڵا ھاوپەیمانیی بەست و لە ھاوینی ساڵی ١٨٤٣ ھێرشی کردە سەر [[ئاشوورییەکان]] لە ھەکاری و کۆمەڵکوژی کردن و ئەوانەشی ڕزگاریان بوو بە کۆیلە بردی، پاشان کۆمەڵکوژییەکی دیکە لە ساڵی ١٨٤٦ لە دژی عەشیرەتی تیاری لە ھەکاری ڕووی دا. ھێزە ڕۆژاوایییەکان کە نیگەران بوون لە کۆمەڵکوژییەکان، فشاریان خستە سەر عوسمانییەکان بۆ دەستێوەردان، بۆیە لە کۆتاییدا میری بۆتانیان شکست پێ ھێنا و لە ساڵی ١٨٤٧دا بۆ دوورگەی [[کریت]] دووریان خستەوە. == جینۆساید == لە سەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا بە [[بنیامین مارشەمعوون|بنیامین پاتریارک شیمۆنی نۆزدەھەم]] بەڵێنی مامەڵەی تایبەت درا وەک ئامادەکارییەک بۆ جەنگ، بەڵام کەمێک دوای دەستپێکردنی جەنگ، نیشینگە [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان]]ی باکووری ھەکاری کەوتنە بەر ھێرش و تاڵانکردن لەلایەن ھێزە کوردییە ناڕێکخراوەکانەوە کە ھاوپەیمانی [[سوپای عوسمانی]] بوون لە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|جینۆسایدی ئاشوورییەکان]]دا، ھاوکات دیلەکان ناچار کران پەیوەندی بە کەتیبەکانی کارەوە بکەن پێش ئەوەی دواتر لەسێدارە بدرێن. خاڵی وەرچەرخان ئەوکاتە بوو کە برای پاتریارک لە کاتی خوێندنیدا لە [[قوستەنتینیە]] دەستگیر کرا، کە [[عوسمانییەکان]] داوای بێلایەنیی ئاشوورییەکانیان دەکرد، پاشان وەک ھۆشدارییەک بۆ ئەوان لەسێدارەیان دا، لە بەرامبەردا پاتریارک لە ١٠ی نیسانی ١٩١٥دا جەنگی دژی عوسمانییەکان ڕاگەیاند. [[ئاشوورییەکان]] دەستبەجێ لەلایەن کوردە ناڕێکخراوەکانەوە کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پشتیوانی دەکران ھێرشیان کرایە سەر، ئەمەش وای کرد زۆربەی ئاشوورییەکان لە [[ھەکاری]]یەوە بەرەو لووتکەی چیاکان ھەڵبێن، لەکاتێکدا ئەوانەی لە گوندەکانیاندا مانەوە کوژران. شیمۆن بنیامین توانیی بەرەو [[ورمێ]] (کە ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی [[ڕووسەکان]]دا بوو) ھەڵبێت و ھەوڵی دا ڕووسەکان ڕازی بکات ھێزێکی بەھاناوەچوون بۆ ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان بنێرن، بەڵام ڕووسەکان وەڵامیان دایەوە کە داواکارییەکە ناماقووڵە. شیمۆن گەڕایەوە ھەکاری و سەرکردایەتیی ٥٠٬٠٠٠ لە ڕزگاربووانی ئاشووریی کرد بەناو چیاکاندا بەرەو شوێنی ئارام لە ورمێ، بەڵام ھەزاران کەس بەھۆی سەرما و برسێتییەوە لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەست دا. [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٢٤دا کۆتا دانیشتووانی مەسیحیی ناوچەکەی دەرکرد. == لە تورکیا == لەپێناو [[تورکاندن|بەتورککردن]]ی دانیشتووانی ناوچەکە، لە حوزەیرانی ١٩٢٧دا یاسای ژمارە ١١٦٤ دەرچوو کە ڕێگەی بە دامەزراندنی ئەوە دەدا کە بە پشکنەرایەتییە گشتییەکان (بە [[تورکی]]: Umumi Müfettişlik) دەناسران، کە لە ژمارەیەک لە پارێزگاکان چالاک بوون لەوانە [[ھەکاری]]، [[سێرت]]، [[وان]]، [[مێردین]]، [[بدلیس]]، [[ڕحا]]، [[خارپێت]] و [[ئامەد]]. یەکەم پشکنەرایەتیی گشتی لە یەکی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ دەرکەوت کە ناوەندەکەی لە ئامەد بوو. پشکنەرایەتییە گشتییەکان لەلایەن پشکنەری گشتییەوە بەڕێوە دەبران کە بە دەسەڵاتێکی فراوانەوە لە کاروباری مەدەنی و دادوەری و سەربازیدا حوکمی دەکرد. نووسینگەی پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرایەوە، ھەرچەندە [[پارێزگای ھەکاری]] تا ساڵی ١٩٦٥ بۆ بیانییەکان قەدەغە بوو. ھەکاری لە ماوەی نێوان تەممووزی ١٩٨٧ تا ئابی ٢٠٠٢ لە چوارچێوەی ئەوەدا بوو کە ئەوکات بە ناوچەی نائاسایی دەناسرا، کە لەلایەن پارێزگاری باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە خاوەنی دەسەڵاتی زیادە بوو بە پێچەوانەی پارێزگاری ئاسایی، بۆ نموونە توانای ئەوەی ھەبوو دانیشتووانی پارێزگاکە بگوازێتەوە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی نیشتەجێیان بکاتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی|سەردان= ١١ی شوباتی ٢٠٢٦\ ٢٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Hakkâri Province}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای حەکاری]] gq4nh8vsntztbn175im24rirs2ao65d 1594035 1594034 2026-06-25T02:39:41Z ~2026-36719-23 77296 /* پێکھاتەی دانیشتووان */ 1594035 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Coord|37|27|58|N|44|03|52|E|region:TR-30_type:adm1st_source:dewiki|display=title}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای ھەکاری | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Latrans-Turkey_location_Hakkari.svg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = | ناوی_دابەشکراو = | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧١٢١ | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٨٦٬٤٧٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٣٨ | وێبگە = http://www.hakkari.gov.tr/ }} '''پارێزگای ھەکاری''' یان '''پارێزگای جۆلەمێرگ''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] کە لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە [[جۆلەمێرگ]]ە. ڕووبەرەکەی ٧١٢١ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٨٦٬٤٧٠ کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٨. پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٣٦ دامەزرا کاتێک لە پارێزگای وان دابڕاوە و لە ڕۆژاواوە بووەتە سنووری [[پارێزگای شرنەخ]] و لە باکوورەوە لەگەڵ خودی [[پارێزگای وان]]، لەکاتێکدا لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]] و لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[عێراق]]. پارێزگاکە بە قەڵای [[ناسیۆنالیزمی کوردی]] دادەنرێت و ھەروەھا بە شوێنێکی گەرمی [[ململانێی تورکیا و کورد]]. == پێکھاتەی دانیشتووان == [[پارێزگای حەکاری]] دەکەوێتە [[باکووری کوردستان]] کە زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکەی [[کورد]]ن. حەکاری بە پارێزگایەکی عەشایەری دادەنرێت، کە زۆربەی کوردەکانی ئەوێ پەیڕەوی [[مەزھەبی شافعی]]ن لەگەڵ بوونی بەھێزی تەریقەتی [[نەقشبەندی]] لە دەوروبەری [[شەمزینان]]. عەشیرەتە کوردییەکانی ئەو پارێزگایە بریتین لە [[پنیانشی]]، [[ئورەماری|،ئورەماری]]، [[ئەرتووشی]]، [[دوسکی]] ، [[گێردی|گەردی]]، [[ھەرکی]]، و پێش کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان (کە زیاتر بە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]] دەناسرێت) لە ساڵی ١٩١٥دا، ژمارەیەکی زۆر دانیشتووی مەسیحیی ئاشووری لە عەشیرەتە جیاوازەکان لە ناوچەکەدا ھەبوون. ژمارەیەک لە عەشیرەتە ئاشوورییەکان نیشتەجێی پارێزگاکە بوون وەک جیلۆ، دز، باز، تخوما و تیاری. پەیوەندییەکانی نێوان ئاشووری و کوردەکان بە «پەیوەندیی پێکەوەژیانی گرژ» وەسف کراوە هەر لەم سالە دا سیتو ئاغا ئورەماری کە ناسراوە بە { سولتان-سیتو ئاغا ئورەماری } هێزێکی گەورە لە عەشیرەتی ئورەماری کودەکات وە هێرشێکی زور گەورە دەکاتە سەر دەڤەرە ئاشوریەکان وەکو دەڤەری جیلو وە باز وە توخوما وە تیاری وە بەروار ئەویش دەڤەرێکی گچکەیە لە دەڤەری تیاری لەم شەرەدا سیتو ئاغای ئورەماری دەتوانێت سەرکەوتنێکی یەکجار گەورە بەسەر ئاشوریەکان بەدەست بهێنێت پێشبینی کراوە لەم شەرە گەورەدا زیاتر لە ٢٥٠-٣٥٠ هەزار ئاشوری کوژران وە تەنانەت ئاشوریەکان سیتو ئاغای ئورەماری ناودەبەن بە { ئاتیلای حەکاری } چونکە ئەوندە ترسێکی گەورەی خستبوە دڵی ئاشوریەکان لەبەر ئەم هوکارە ئاشوریەکان کوچیانکرد بەرەو روژهەلاتی کوردستان بە تایبەتی دەڤەری ئورمیە وە سەلماس ، کە تێیدا ھەردوولا بە شێوەیەک لە شێوەکان توانیویانە پێکەوە بژین سەرەڕای ناکۆکییە بەردەوامەکان لەسەر زەوی و بەروبووم و کێشەکانی دیکە. ناڕەزایەتیی ئاشوورییەکان لە ناوچەکەدا زیاتر ئاراستەی عوسمانییەکان دەکرا وەک لە کوردەکان، ئەوەش بەھۆی دژایەتیی عوسمانییەکان بۆ کەمینە مەسیحییەکان، کە بە توخمێکی ناموسڵمانی ناپاکیان دەزانین. لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٤٥دا، ٩٨٫٨٪ی دانیشتووان موسڵمان بوون، لەکاتێکدا [[جوولەکەکان]] گەورەترین کەمینەی ئایینی بوون بە ڕێژەی ٠٫١٪. لە ھەمان سەرژمێریدا دەرکەوت کە ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی کوردی]] گەیشتە ڕێژەی ٨٧٫٨٪، لەکاتێکدا ژمارەی قسەکەران بە [[زمانی تورکی]] گەیشتە ١١٫٤٪ی دانیشتووان. دانیشتووانە جوولەکەکەی پارێزگاکە کەمێک دوای ساڵی ١٩٤٨ بەرەو [[ئیسرائیل]] ڕۆیشتن. سەرژمێرییەکی دیکە لە ساڵی ١٩٥٠ –واتە تەنھا پێنج ساڵ دوای سەرژمێریی یەکەم– دەری خست کە ڕێژەی ٨٩٫٥٪ی دانیشتووان بە کوردی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن، لەکاتێکدا تورکی دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن بوو لە ناوچەکەدا بە ڕێژەی تەنھا ٩٪. سەرژمێریی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٥٥ ئەنجامێکی نزیکی لەگەڵ پێشووەکەی پیشان دا، کە تێیدا ڕێژەی قسەکەران بە زمانی کوردی وەک زمانی یەکەم گەیشتە ٨٨٫٤٪ی دانیشتووان، لەکاتێکدا زمانی تورکی ١١٫٥٪ی تێنەپەڕاند، و ھەمان سەرژمێری دەری خست کە ١٠٠٪ی دانیشتووان [[موسڵمان]]ن. ھەردوو زمانی کوردی و تورکی وەک دوو گەورەترین زمانی سەرەکی لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٦٠دا مانەوە بە ڕێژەی ٨٠٫٧٪ بۆ یەکەمیان و ١٩٫٢٪ بۆ دووەمیان، و ھەروەک سەرژمێریی پێشوو موسڵمانان ١٠٠٪ی دانیشتووانیان پێکھێنا، کە ئەمەش –بەپێی ئامارەکە– واتە ھەموو دانیشتووان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ن. زمانی کوردی لە دوا سەرژمێریدا کە لە [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٦٥ ئەنجام درا، وەک گەورەترین زمانی یەکەم مایەوە بە ڕێژەی قسەکەرانی ٨٦٫٢٪، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم گەورەترین زمانی قسەکردن لە پارێزگاکەدا مایەوە بە ڕێژەی ١٢٫٣٪، و لە ھەمان ئاماردا ھاتبوو کە ٩٩٫١٪ی دانیشتووان موسڵمانن و ٠٫٨٪ [[مەسیحی]]ن. == مێژوو == دوای ئەو وێرانکارییەی بەسەر ناوەندە شارستانییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]]دا ھات لەسەر دەستی [[تەیموورلەنگ]]، ئەو سەرکردە سەربازییەی کە لەژێر پەردەی گەڕاندنەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] کاری دەکرد، و دوای داگیرکردنی [[بەغدا]] و وێرانکردنی شاری [[تکریت]] و ژمارەیەک لە [[کڵێسا]]کانی ناوچەکە بەدوایدا، [[ئیسماعیلی]] و موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بەیەکسانی ڕووبەڕووی ھێرشی ھەرەمەکی بوونەوە لەلایەن تەیموورلەنگەوە لە نیوەی دووەمی سەدەی چواردەھەمدا. لە ئەنجامی ھەموو ئەمانەدا، کەمێک لە ڕزگاربووانی نێو [[ئاشوورییەکان]]ی [[ھەکاری]] و ناوچەکانی دەوروبەری پەنایان بۆ ئەم ناوچەیە برد. ئەم ناوچەیە لەو ماوەیەدا زۆرێک لە قەشە و پاتریارکەکانی بەرھەمھێنا، چونکە پشتیان بەوە دەبەست کە بە جێنشینیی بۆماوەیی ناسراوە بۆ ڕێگریکردن لە ھەرەسھێنانی تەواوەتیی کڵێسا. تا سەدەی شازدەھەم، ئاشوورییەکان لە زۆرێک لەو شارانە نەمان کە پێشتر تێدا بڵاوبووبوونەوە وەک [[تەورێز]] و [[نسێبین]]، ھاوکات سەرۆکایەتیی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٥٥٣دا لە بەغداوە گواسترایەوە بۆ [[مەراغە]] ([[ئێران]]). == کۆنترۆڵی عوسمانی == ھەرچەندە ناوچەکە لە سەدەی شازدەھەمەوە بە ناو لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوو، بەڵام وەک میرنشینێک (کە ئەوکات بە [[میرنشینی حەکاری]] دەناسرا) لەلایەن دانیشتووانە [[کورد]]ەکەی و شوێنکەوتووە ئاشوورییەکانیانەوە بەڕێوە دەبرا. کوردەکان جووتیارانی ئەرمەنییان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ کرد، پاشان دۆخەکە گۆڕا دوای حوکمڕانیی بەدرخان و چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی، کە تێدا عوسمانییەکان توانییان کۆنترۆڵی تەواوەتیی خۆیان بەسەردا بسەپێنن بەبێ ئۆپۆزسیۆن. ناوچەکە بەشێک بوو لە [[ویلایەتی وان]] لە سەردەمی عوسمانیدا، کە خۆی و باشقەڵا ([[ئەلباک]]) پایتەختی ویلایەتەکە بوون، جگە لەو ماوەیەی کە لە ١٨٨٠ تا ١٨٨٨ درێژەی کێشا کاتێک بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە حەکاری دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی ئەو [[قوڕقوشم]]ەی کە حکوومەت بەکاری دەھێنا –بەو پێیەی لە کانەکانی خاوەندارێتیی خۆیەوە دەھات– بۆ دروستکردنی [[گوللە|فیشەک]]. == کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان == لە سەدەی نۆزدەھەمدا زۆرێک لە ناوەندە کوردییەکان دەرکەوتن کە لە ناوچەکەدا کێبڕکێیان دەکرد، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] میری [[میرنشینی سۆران|سۆران]] کە دەکەوێتە دەوروبەری [[ڕەواندز]]، توانیی ڕکابەرەکانی دوور بخاتەوە و کۆنترۆڵی ناوچەیەک بکات کە لە [[مێردین]]ەوە تا [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ئێران]] درێژ دەبووەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨٣٨ ھەوڵی دا ئاشوورییەکانی ھەکاری ملکەچ بکات، لە شەڕدا شکستی ھێنا. عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بەھێز بکەن، بۆیە کەوتنە جەنگێکی تێچوو زۆرەوە لەگەڵیدا کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکەی. [[بەدرخان بەگ]] لە [[بۆتان]]ەوە، دوای کەوتنی ڕکابەرە سەرەکییەکەی، ھەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچە ئاشوورییەکانی ھەکاریدا فراوان بکات، بۆیە ناکۆکیی نێوان پاتریارک شیمۆنی حەڤدەھەم ئیبراھیم و نوورووڵڵا میری ھەکاریی قۆستەوە. بەدرخان لەگەڵ نوورووڵڵا ھاوپەیمانیی بەست و لە ھاوینی ساڵی ١٨٤٣ ھێرشی کردە سەر [[ئاشوورییەکان]] لە ھەکاری و کۆمەڵکوژی کردن و ئەوانەشی ڕزگاریان بوو بە کۆیلە بردی، پاشان کۆمەڵکوژییەکی دیکە لە ساڵی ١٨٤٦ لە دژی عەشیرەتی تیاری لە ھەکاری ڕووی دا. ھێزە ڕۆژاوایییەکان کە نیگەران بوون لە کۆمەڵکوژییەکان، فشاریان خستە سەر عوسمانییەکان بۆ دەستێوەردان، بۆیە لە کۆتاییدا میری بۆتانیان شکست پێ ھێنا و لە ساڵی ١٨٤٧دا بۆ دوورگەی [[کریت]] دووریان خستەوە. == جینۆساید == لە سەروبەندی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا بە [[بنیامین مارشەمعوون|بنیامین پاتریارک شیمۆنی نۆزدەھەم]] بەڵێنی مامەڵەی تایبەت درا وەک ئامادەکارییەک بۆ جەنگ، بەڵام کەمێک دوای دەستپێکردنی جەنگ، نیشینگە [[ئاشووری]] و [[ئەرمەنییەکان]]ی باکووری ھەکاری کەوتنە بەر ھێرش و تاڵانکردن لەلایەن ھێزە کوردییە ناڕێکخراوەکانەوە کە ھاوپەیمانی [[سوپای عوسمانی]] بوون لە [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ|جینۆسایدی ئاشوورییەکان]]دا، ھاوکات دیلەکان ناچار کران پەیوەندی بە کەتیبەکانی کارەوە بکەن پێش ئەوەی دواتر لەسێدارە بدرێن. خاڵی وەرچەرخان ئەوکاتە بوو کە برای پاتریارک لە کاتی خوێندنیدا لە [[قوستەنتینیە]] دەستگیر کرا، کە [[عوسمانییەکان]] داوای بێلایەنیی ئاشوورییەکانیان دەکرد، پاشان وەک ھۆشدارییەک بۆ ئەوان لەسێدارەیان دا، لە بەرامبەردا پاتریارک لە ١٠ی نیسانی ١٩١٥دا جەنگی دژی عوسمانییەکان ڕاگەیاند. [[ئاشوورییەکان]] دەستبەجێ لەلایەن کوردە ناڕێکخراوەکانەوە کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پشتیوانی دەکران ھێرشیان کرایە سەر، ئەمەش وای کرد زۆربەی ئاشوورییەکان لە [[ھەکاری]]یەوە بەرەو لووتکەی چیاکان ھەڵبێن، لەکاتێکدا ئەوانەی لە گوندەکانیاندا مانەوە کوژران. شیمۆن بنیامین توانیی بەرەو [[ورمێ]] (کە ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی [[ڕووسەکان]]دا بوو) ھەڵبێت و ھەوڵی دا ڕووسەکان ڕازی بکات ھێزێکی بەھاناوەچوون بۆ ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان بنێرن، بەڵام ڕووسەکان وەڵامیان دایەوە کە داواکارییەکە ناماقووڵە. شیمۆن گەڕایەوە ھەکاری و سەرکردایەتیی ٥٠٬٠٠٠ لە ڕزگاربووانی ئاشووریی کرد بەناو چیاکاندا بەرەو شوێنی ئارام لە ورمێ، بەڵام ھەزاران کەس بەھۆی سەرما و برسێتییەوە لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەست دا. [[تورکیا]] لە ساڵی ١٩٢٤دا کۆتا دانیشتووانی مەسیحیی ناوچەکەی دەرکرد. == لە تورکیا == لەپێناو [[تورکاندن|بەتورککردن]]ی دانیشتووانی ناوچەکە، لە حوزەیرانی ١٩٢٧دا یاسای ژمارە ١١٦٤ دەرچوو کە ڕێگەی بە دامەزراندنی ئەوە دەدا کە بە پشکنەرایەتییە گشتییەکان (بە [[تورکی]]: Umumi Müfettişlik) دەناسران، کە لە ژمارەیەک لە پارێزگاکان چالاک بوون لەوانە [[ھەکاری]]، [[سێرت]]، [[وان]]، [[مێردین]]، [[بدلیس]]، [[ڕحا]]، [[خارپێت]] و [[ئامەد]]. یەکەم پشکنەرایەتیی گشتی لە یەکی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ دەرکەوت کە ناوەندەکەی لە ئامەد بوو. پشکنەرایەتییە گشتییەکان لەلایەن پشکنەری گشتییەوە بەڕێوە دەبران کە بە دەسەڵاتێکی فراوانەوە لە کاروباری مەدەنی و دادوەری و سەربازیدا حوکمی دەکرد. نووسینگەی پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرایەوە، ھەرچەندە [[پارێزگای ھەکاری]] تا ساڵی ١٩٦٥ بۆ بیانییەکان قەدەغە بوو. ھەکاری لە ماوەی نێوان تەممووزی ١٩٨٧ تا ئابی ٢٠٠٢ لە چوارچێوەی ئەوەدا بوو کە ئەوکات بە ناوچەی نائاسایی دەناسرا، کە لەلایەن پارێزگاری باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە خاوەنی دەسەڵاتی زیادە بوو بە پێچەوانەی پارێزگاری ئاسایی، بۆ نموونە توانای ئەوەی ھەبوو دانیشتووانی پارێزگاکە بگوازێتەوە و بە شێوەیەکی ھەمیشەیی نیشتەجێیان بکاتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی|سەردان= ١١ی شوباتی ٢٠٢٦\ ٢٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Hakkâri Province}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا|حەکاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای حەکاری]] an3s1l869m1d7v7jj56txuuklnol2kw 0 8638 1593709 1593647 2026-06-24T12:01:12Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593709 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Kirsti_Isoaho_o_Anders_JA_Rixer_counter-check.jpg }} '''تانگۆ''' جۆرێکە لە [[سەمای دوو کەسی|سەمای دوو کەسی]] و [[سەمای کۆمەڵایەتی|کۆمەڵایەتی]] کە لە ساڵانی ١٨٨٠ لە درێژەی [[ڕیۆ دێ لا پلاتا]]، سنووری سروشتیی نێوان [[ئەرژەنتین]] و [[ئوروگوای]] سەرچاوەی گرتووە. تانگۆ لە ناوچە بەندەرییە ھەژارنشینەکانی ئەم وڵاتانەدا لە ئەنجامی ئاوێتەبوونی ئاھەنگەکانی [[میلۆنگا (سەما)|میلۆنگا]]ی ئەرژەنتینی، [[ھابانێرا]]ی ئیسپانی-کۆبی، و [[کاندۆمبی]] ئوروگوایی لەدایک بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=National Rhythms, African Roots: The Deep History of Latin American Popular Dance |دوایین=Chasteen|یەکەم=John Charles|بڵاوکەرەوە=University of New Mexico Press|ساڵ=٢٠٠٤}}</ref> ئەم سەمایە زۆر جار لە سۆزانیخانە و باڕەکانی بەندەرەکاندا ئەنجام دەدرا، کە تێیدا خاوەنکارەکان تیپی مۆسیقایان بۆ کاتبەسەربردنی کڕیارەکانیان دادەمەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Castro|یەکەم=Donald |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The Soul of the People: The Tango as a Source for Argentine Social History|journal=Studies in Latin American Popular Culture|بەرگ=٩|پەڕەکان=٢٧٩–٢٩٥}}</ref> دواتر بۆ تەواوی جیھان بڵاو بووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١= Termine |یەکەم١=Laura |سەردێڕ=Argentina, Uruguay bury hatchet to snatch tango honor |ناونیشان=https://www.smh.com.au/world/argentina-uruguay-bury-hatchet-to-snatch-tango-honor-20090930-gckv.html |ئیش=The Sydney Morning Herald |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا چەندین جۆری جیاوازی ئەم سەماوە لە سەرانسەری جیھاندا ھەن. لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٩، [[یوونێسکۆ]] پێشنیازێکی ھاوبەشی [[ئەرژەنتین]] و [[ئوروگوای]] پەسەند کرد بۆ گشتیکردنی تانگۆ لە [[پێڕستەکانی میراتی کولتووری نادیاری یوونێسکۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.unesco.org/archives/multimedia/index.php?id_film=319&id_page=33&s=films_details|سەردێڕ=Culture:The Tango|ئیش=UNESCO Archives Multimedia website|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=UNESCO|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00258|سەردێڕ=The Tango|ئیش=Intangible Heritage Lists|بڵاوکەرەوە=UNESCO|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:How Tango Conquered the World.webm|وێنۆک|ڤیدیۆیەک دەربارەی مێژووی تانگۆ]] تانگۆ سەماوەیەکە کە کاریگەریی کولتووری [[کولتووری ئەفریقا|ئەفریقی]] و [[کولتووری ئەورووپا|ئورووپی]] لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Rise and Fall of the Cosmic Race |دوایین=Miller |یەکەم=Marilyn Grace |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٠٥٩٦-٨|پەڕەکان=٨٢–٨٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fK1xia7EQjkC&pg=PA86 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٠٩|id={{Project MUSE|3020|type=book}} |doi=10.7560/705722 |jstor=10.7560/705722}}</ref> سەماکانی ئاھەنگەکانی [[کاندۆمبی]]ی کۆیلە ئەفریقییەکانی پێشوو یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی تانگۆی سەردەمی مۆدێرن. ئەم سەماوە لە ناوچە کرێکارنشینەکانی [[بوێنس ئایریس]] و [[مۆنتیڤیدیۆ]] سەرچاوەی گرتووە. [[مۆسیقای تانگۆ]] لە ئاوێتەبوونی چەندین شێوازی جیاوازی مۆسیقای ئەورووپییەوە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Denniston |یەکەم١=Christine |سەردێڕ=Couple Dancing and the Beginning of Tango |ناونیشان=http://www.history-of-tango.com/couple-dancing.html |ئیش=history-of-tango.com |ڕێکەوت=٢٠٠٣}}{{self-published inline|date=October 2022}}</ref> وشەکانی «تانگۆ» و «تامبۆ» لە دەوروبەری حەوزی ڕووباری پلات سەرەتا بۆ ئاماژەدان بە کۆبوونەوە مۆسیقییەکانی کۆیلەکان بەکار دەھێنران، لەگەڵ تۆمارە نووسراوەکانی دەسەڵاتدارانی کۆلۆنیالیزم کە ھەوڵیان دەدا ڕێگری لە کۆبوونەوەی لەو شێوەیە بکەن ھەر لە ساڵی ١٧٨٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://geala.files.wordpress.com/2011/03/gustavo-gimenez-expresiones-musico-religiosas-como-mecanisms-de-legitimacion-cultural.pdf |سەردێڕ=Expresiones músico-religiosas como mecanismos de legitimación cultural. El caso de la comunidad africana en Buenos Aires entre 1776–1852 |trans-title=Musical-religious expressions as mechanisms of cultural legitimation. The case of the African community in Buenos Aires between 1776 and 1852 |زمان=es |بڵاوکەرەوە=Instituto Ravignani, Facultad de Filosofía y Letras, UBA |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٦|نووسەر=Giménez, Gustavo Javier |پەڕە=٥}}{{self-published inline|date=October 2022}}</ref> لە سەرەتادا، تەنھا یەکێک بوو لە سەما زۆرەکان، بەڵام زۆری نەخایاند لەناو تەواوی کۆمەڵگەدا بەناوبانگ بوو، چونکە شانۆکان و [[ئۆرگانی شەقام]]ەکان لە دەوروبەری شارەوە بۆ گەڕەکە ھەژارنشینەکانی چینی کرێکار بڵاویان کردەوە، کە پڕ بوون لە سەدان ھەزار کۆچبەری ئەورووپی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mroue |یەکەم١=Haas |دوایین٢=Schreck |یەکەم٢=Kristina |دوایین٣=Luongo |یەکەم٣=Michael |chapter=Tango: Lessons in the Dance of Seduction & Despair |پەڕەکان=٧٦–٧٧|سەردێڕ=Frommer's Argentina and Chile |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Wiley |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٤٥-٨٤٣٩-٨}} Also available from {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tango in Buenos Aires |ناونیشان=https://www.frommers.com/destinations/buenos-aires/nightlife/tango |وێبگە=Frommer's}}</ref> کاتێک تانگۆ لە دەوروبەری ساڵی ١٩٠٠دا دەستی بە بڵاوبوونەوەی نێونەتەوەیی کرد، نەریتی کولتووری بە گشتی پارێزگارانە بوون، ھەر بۆیە سەمای تانگۆ بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک سەماوەیەکی زۆر سێکسی و نەشیاو بۆ نمایشکردنی گشتی سەیر دەکرا. ئەمەش بووە ھۆی دیاردەی [[شۆکی کولتووری]]. جگە لەوەش، ئاوێتەبوونی کاریگەرییە کولتوورییەکانی ئەفریقی، ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئەورووپی لە تانگۆدا بۆ زۆربەی [[جیھانی ڕۆژاوا]] نوێ و نائاسایی بوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/cultureshock/flashpoints/music/tango.html|سەردێڕ=Culture Shock: Flashpoints: Music and Dance: The Tango|وێبگە=www.pbs.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> زۆرێک لە گەڕەکەکانی بوێنس ئایریس مێژووی تایبەتی تانگۆی خۆیان ھەیە: بۆ نموونە [[لا بۆکا]]، [[سان تێلمۆ]] و [[بۆێدۆ]]. لە شەقامی بۆێدۆ، کاتولۆ کاستێلۆ، ھۆمیرۆ مانزی و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرانی دیکە لە کافتریای ژاپۆنی لەگەڵ گرووپی بۆێدۆ کۆ دەبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.periodicodesdeboedo.com.ar/el-grupo-de-boedo-mito-fundacional-2/|سەردێڕ= El Grupo de Boedo: mito fundacional|trans-title= The Boedo group: foundational myth|زمان= Spanish|نووسەر= Diego Ruiz|ڕێکەوت= ٨ی شوباتی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە= Desde Boedo|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> [[پەڕگە:Figari-tango32.jpg|وێنۆک|«ئەل تانگۆ» لەلایەن وێنەکێشی ئوروگوایی [[پێدرۆ فیگاری]]]] لە ساڵانی سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، سەماکاران و ئۆرکێستراکانی بوێنس ئایریس گەشتیان بۆ [[ئەورووپا]] کرد، و یەکەم شەیدابوونی تانگۆی ئەورووپی لە [[پاریس]] ڕووی دا، و زۆری نەخایاند لەندەن، بەرلین و پایەختەکانی دیکە بەدوایدا ھاتن. مێژوونووسی تانگۆ ناردۆ زاڵکۆ، کە خەڵکی بوێنس ئایریسە و زۆربەی ژیانی لە پاریس ژیاوە، لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی «پاریس – بوێنس ئایریس، سەدەیەک لە تانگۆ» لێکۆڵینەوەی لە پیتاندنی دوولایەنەی نێوان ھەردوو شارەکە کردووە.<ref>Written and published in a French edition: Paris: Du Félin, 1998, {{ISBN|2-86645-325-5}}. Reprinted in 2004, {{ISBN|2-86645-569-X}}. Reprinted in paperback in 2016, {{ISBN|978-2866458454}}. Published in Spanish translation: Paris – Buenos Aires, Un Siglo de Tango [Paris – Buenos Aires, One Hundred Years of Tango] Buenos Aires: Corregidor, 2001, {{ISBN|9500513137}}</ref> بەرەو کۆتاییی ساڵی ١٩١٣ گەیشتە شاری نیویۆرک و ھەروەھا [[فینلاند]]. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە دەوروبەری ساڵی ١٩١١دا، وشەی «تانگۆ» زۆر جار بۆ ئەو سەماوانە بەکار دەھات کە ڕیتمی {{music|time|2|4}} یان {{music|time|4|4}}یان ھەبوو وەک ھەنگاوی تاکی. ئەم زاراوەیە باو بوو و ئاماژە بەوە نەبوو کە ھەنگاوەکانی تانگۆ لە سەماکەدا بەکار دەھێنرێن، ھەرچەندە ڕەنگە بەکار بھێنرێن. مۆسیقای تانگۆ ھەندێک جار دەژەنرا بەڵام بە تێمپۆیەکی تا ڕادەیەک خێرا. مامۆستاکانی ئەو سەردەمە ھەندێک جار بەمەیان دەگوت «تانگۆی ئەمریکای باکوور»، بەرامبەر بەو «تانگۆ ئەرژەنتینی»یەی کە پێی دەگوترا. تانگۆ جێی مشتومڕ بوو بەھۆی ئاماژە سێکسییە ھەستپێکراوەکانی و تا کۆتاییی ساڵی ١٩١٣، ئەو مامۆستایانەی سەما کە سەماکەیان بە پاریس ناساندبوو لە شارەکە دەرکران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Knowles |یەکەم١=Mark |سەردێڕ=The Wicked Waltz and Other Scandalous Dances: Outrage at Couple Dancing in the 19th and Early 20th Centuries |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=McFarland |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٣٧٠٨-٥}}{{pn|date=October 2022}}</ref> تا ساڵی ١٩١٤، بەم زووانە شێوازە ڕەسەنەکانی تانگۆ پەرەیان پێ درا، لەگەڵ ھەندێک گۆڕانکاری وەک تانگۆی «مینوێت»ی ئەلبێرت نیومان. لە ئەرژەنتین، دەستپێکردنی [[قەیرانی گەورەی ئابووری]] لە ساڵی ١٩٢٩، و ئەو بەربەستانەی کە دوای ڕووخانی حکوومەتی [[ئیپۆلیتۆ یریگۆیێن]] لە ساڵی ١٩٣٠ پەیڕەو کران، بوونە ھۆی دابەزینێکی کاتی لە ناوبانگی تانگۆدا. لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٣٠دا بارودۆخەکە پێچەوانە بووەوە، و تانگۆ جارێکی تر بە شێوەیەکی بەرفراوان بووەوە بە باو و بووە جێی شانازیی نەتەوەیی لەژێر یەکەم حکوومەتی [[خووان پێرۆن|پێرۆن]]دا، کە لە بەرامبەردا کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر تەواوی کولتووری ئەرژەنتین ھەبوو. ماریانۆ مۆریس ڕۆڵی ھەبوو لە زیندووکردنەوەی تانگۆ لە ئەرژەنتینی ساڵانی ١٩٥٠دا. بەرھەمی «تاکیتۆ میلیتار»ی مۆریس لە ساڵی ١٩٥٢ لە کاتی وتارێکی حکوومیی سەرۆک خووان دی. پێرۆندا بۆ یەکەمجار نمایش کرا، کە مشتومڕێکی بەھێزی ڕامیاری و کولتووری لە نێوان تێڕوانینە جیاوازەکانی چەمکەکانی مۆسیقای «ڕۆشنبیری» و مۆسیقای «باو» دروست کرد، ھەروەھا پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو «کولتوورەکە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Feinmann |یەکەم=José Pablo |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Peronismo: Filosofía política de una obstinación argentina |trans-title=Peronism: Political philosophy of an Argentine obstinacy |ناونیشان=https://www.pagina12.com.ar/especiales/archivo/peronismo_feinmann/CLASE6.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٤|ئیش=Pagina 12 |پەڕەکان=iii}}</ref> تانگۆ جارێکی تر لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٥٠دا دابەزی، لە ئەنجامی [[داکەوتنی ئابووری|داکەوتنی ئابووری]] و قەدەغەکردنی کۆبوونەوە گشتییەکان لەلایەن دیکتاتۆرییە سەربازییەکانەوە؛ مەشقی تانگۆ تەنھا بۆ پیاوان—کە لەو کاتەدا باو بوو—وەک «کۆبوونەوەی گشتی» دادەنرا. ئەوەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ناوبانگی [[ڕۆک ئەند ڕۆڵ]]ی زیاد کرد، چونکە بەپێچەوانەی تانگۆوە، پێویستی بە کۆبوونەوەی لەو شێوەیە نەبوو.<ref name="TangoHistory">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Denniston|یەکەم=Christine|سەردێڕ=The History of Tango Dance|ناونیشان=http://www.history-of-tango.com/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> بەڵام لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٨٠دا تانگۆ جارێکی تر لە ئەرژەنتیندا بووژانەوەی بەخۆیەوە بینی، کە بەشێکیشی بەھۆی ھەوڵەکانی ئۆسڤالدۆ پێرێدۆ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Antes éramos todos cantores de esquina y jugadores de potrero |trans-title=Before we were all corner singers and paddock players |ڕێکەوت= ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|زمان=es |بڵاوکەرەوە=Nos Digital |ناونیشان=http://www.nosdigital.com.ar/2013/06/antes-eramos-todos-cantores-de-esquina-y-jugadores-de-potrero/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130930012340/http://www.nosdigital.com.ar/2013/06/antes-eramos-todos-cantores-de-esquina-y-jugadores-de-potrero/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، تانگۆ بۆ [[پێڕستەکانی میراتی کولتووری نادیاری یوونێسکۆ]] زیاد کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UN declares tango part of world cultural heritage|بڵاوکەرەوە=Sydney Morning Herald|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/un-declares-tango-part-of-world-cultural-heritage-20090930-gckv.html|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tango (dance)}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ئەرژەنتین}} [[پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی]] [[پۆل:تانگۆ]] 23o9a67o126bt9c3iqeru90zasyerl2 0 8758 1593956 1533892 2026-06-24T22:27:41Z Orijentolog 491 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:اب انبار فتح اباد کرمان - panoramio.jpg]] → [[File:یخدان مؤیدی کرمان - panoramio.jpg]] C3: wrong name 1593956 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = کرمان | ناوی_خۆماڵی = کِرمون | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارەکانی ئێران|شار]] | وێنە = {{Photomontage | photo1b = Shafi' Abad Castle (Caravansary).jpg | photo3b = Jabalieh, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 02 (cropped).jpg | photo2a = DSC 6986a.jpg{{!}} | photo2b =بارگاه شاه نعمت الله Shah Nemat-o-llah shrine - panoramio.jpg{{!}} |photo1a = کلوت شهداد بزرگترین شهر کلوخی دنیا در بیابان لوت 'Kalut' in Lut Desert, To all European Panoramio members. Info 1st comment - panoramio (cropped2).jpg | photo3a =یخدان مؤیدی کرمان - panoramio.jpg | spacing = 2 | size = 290 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری کرمان }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرمان|کرمان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کرمان (شارستان)|کرمان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٧٥٥ | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٣٧٬٧١٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[فارسی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[ئیسلام]] ([[شیعە]]){{ھن}} کەمینە: [[زەردەشتی]]، [[جوو]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ۰۳۴۱ | وێبگە = }} '''کرمان''' ( carmania )یەکێک لە [[شارەکانی ئێران]]ە و ناوەندی [[پارێزگای کرمان]] و [[کرمان (شارستان)|شارستانی کرمان]]ە. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شاری کرمان ٥٣٧٬٧١٨ کەس بوون. کرمان ئێستاکە [[شارەکانی ئێران|١٤یەمین شاری گەورەی ئێرانە]]. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کرمان]] * [[کرمان (شارستان)|شارستانی کرمان]] == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Kerman}} [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:گەورەشارەکانی ئێران]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کرمان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کرمان]] [[پۆل:کرمان]] q80u6m5j3k15iizt2kafw3a0mxhxfsn 0 11354 1594039 1577967 2026-06-25T03:25:22Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594039 wikitext text/x-wiki {{ناکۆکی سەربازی | ناوی شەڕ= شەڕی جیھانیی دووەم | وێنە= [[پەڕگە:WW2Montage.PNG|270px|center]] | لێدوان= بەپێی سووڕانی کاتژمێر؛ ھێزەکانی کومنولز لە بیابان، مەدەنییە چینییەکان ژاپۆنییەکان ئەیان نێژن، ھێزە سۆڤێتییەکان لە ماوەی ھێرشی زستاندا، فڕۆکە ژاپۆنییەکان لەسەر ھەڵگری فڕۆکەکان، سەربازە سۆڤێتییەکان کوشتار دەکەن لە [[بەرلین]]، ژێردەریایییەکی ئەڵمانی دەکەوێتە بەر ھێرش. | ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ تا ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ | شوێن= | ئەنجام= سەرکەوتنی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]]، دروستبوونی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، دەرکەوتنی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت]] وەک دوو زلھێز، دامەزراندنی ھاوپەیمانی [[ناتۆ]]، و دەرکەوتنی شوێنی دەسەلات کە بووە ھۆی [[شەڕی سارد]]. | شەڕکەری١= {{Flag|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}{{ھن}}{{Flag|شانشینی یەکگرتوو}}{{ھن}}{{Flag|فەڕەنسا}}{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of the Soviet Union.svg|20px]][[یەکێتیی سۆڤیەت]]{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Egypt 1922.svg|20px]][[شانشینی میسر]]{{ھن}}{{Flag|کۆماری چین}}{{ھن}}{{Flag|چین}}{{ھن}}{{Flag|پۆڵەندا}}{{ھن}}{{Flag|کەنەدا}}{{ھن}}{{Flag|ئۆسترالیا}}{{ھن}}{{Flag|نیوزیلاند}}{{ھن}}{{Flag|نۆرویژ}}{{ھن}}{{Flag|دانمارک}}{{ھن}}{{Flag|بەلجیکا}}{{ھن}}{{Flag|ھۆڵەندا}}{{ھن}}{{Flag|یۆنان}}{{ھن}}{{Flag|فلیپین}} | شەڕکەری٢= [[پەڕگە:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|20px]][[ئەڵمانیای نازی]]{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]][[ئیمپراتۆری ئیتالیا]]{{ھن}}{{Flag|ژاپۆن}}{{ھن}}{{Flag|ڕۆمانیا}}{{ھن}}{{Flag|بولگاریا}}{{ھن}}{{Flag|ھەنگاریا}}{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|20px]][[فەڕەنسای ڤیشی]] |زیانەکان١= '''کوژراوی سەربازی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ١٦، ٠٠٠، ٠٠٠{{ھن}}'''کوژراوی مەدەنی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٤٥، ٠٠٠، ٠٠٠{{ھن}}'''کۆی کوژراوەکان'''؛{{ھن}}٦١، ٠٠٠، ٠٠٠ |زیانەکان٢= '''کوژراوی سەربازی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٨، ٠٠٠، ٠٠٠{{ھن}}'''کوژراوی مەدەنی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٤، ٠٠٠، ٠٠٠{{ھن}}'''کۆی کوژراوەکان'''؛{{ھن}}١٢، ٠٠٠، ٠٠٠}} '''جەنگی جیھانیی دووەم''' یان '''دووەم جەنگی جیھانی''' (١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ – ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥) [[شەڕی جیھانی|ململانێیەکی جیھانی]] بوو لە نێوان دوو ھاوپەیمانی: [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] و [[وڵاتانی تەوەر]]. نزیکەی ھەموو وڵاتانی جیھان بەشدارییان کرد، ھەروەھا گەورەترین شەڕ بوو لە مێژوودا، زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن کەس لە زیاتر لە ٧٠ وڵاتەوە بەشدارییان تێدا کرد. وڵاتە گەورەکان ھەموو توانا سەربازی و ئابووری و پیشەسازی و زانستییەکانیان خستە خزمەت جەنگەوە، لە ئەنجامدا ٧٠ بۆ ٨٥ ملیۆن کەس گیانیان لەدەستدا، کە زیاتر لە نیوەیان خەڵکی مەدەنی بوون. ملیۆنان کەس لە کۆمەڵکوژییەکاندا گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا [[ھۆلۆکۆست]] و برسێتی و نەخۆشییەوە. دوای سەرکەوتنی ھاوپەیمانان ئەڵمانیا و نەمسا و ژاپۆن و کۆریا داگیرکران و سەرکردەکانی ئەڵمانیا و ژاپۆن بە [[تاوانی جەنگی|تاوانی جەنگ]] دادگایی کران. ھۆکارەکانی جەنگی جیھانی دووەم بریتی بوون لە گرژییە چارەسەرنەکراوەکان لە دوای جەنگی جیھانی یەکەم و سەرھەڵدانی فاشیزم لە ئەورووپا و میلیتاریزم لە ژاپۆن. ڕووداوە سەرەکییەکانی پێش جەنگەکە بریتی بوون لە داگیرکردنی ژاپۆن بۆ سەر مەنچوریا لە ساڵی ١٩٣١، [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا]]، سەرھەڵدانی [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن]] لە ساڵی ١٩٣٧، و [[ئانشلوس|لکاندنی نەمسا]] بە ئەڵمانیاوە. جەنگی جیھانی دووەم بەگشتی وا دادەنرێت کە لە ئەیلوولی ١٩٣٩ دەستی پێکردووە، کاتێک [[ئەڵمانیای نازی]] لە سەردەمی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەردا]] ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، دوای ئەوە شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا شەڕیان لەگەڵ ئەڵمانیا ڕاگەیاند. پۆڵەندا بەپێی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپ لە نێوان ئەڵمانیا و [[یەکێتیی سۆڤیەت]] دابەش بوو. لە ساڵی ١٩٤٠ سۆڤیەت دەوڵەتانی باڵتیک و [[شەڕی زستان|بەشێک لە فینلاند]] و ڕۆمانیایان گرتە دەست. دوای [[جەنگی فەڕەنسا|ڕووخانی فەرەنسا]] لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠، شەڕەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان ئەڵمانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا]] بەردەوام بوو، لەگەڵ شەڕ لە باڵکان و دەریای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و شەڕی ئاسمانی بەریتانیا و بلیتز و شەڕی دەریایی ئەتڵەسی. ئەڵمانیا لە ڕێگەی ھەڵمەت و پەیماننامەکانەوە کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری [[ئەورووپای کیشوەری]] کرد و ھاوپەیمانی میحوەرەکەی لەگەڵ ئیتاڵیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] و وڵاتانی دیکە پێکھێنا. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١ ئەڵمانیا سەرکردایەتی داگیرکردنی یەکێتیی سۆڤیەتی کرد و [[بەرەی ڕۆژھەڵات]]ی کردەوە و سەرەتا دەستکەوتنی خاکی گەورەی بەدەستھێنا. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤١ ژاپۆن ھێرشی کردە سەر ئەمریکا و بەریتانیا [[شەڕی پاسفیک|لە ئاسیا و زەریای ھێمن]]، لەنێویاندا لە بەندەری پیرل ھاربەر لە ھاوایی، ئەمەش وای کرد [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بچێتە ناو شەڕی دژی ژاپۆن و ئەڵمانیا. ژاپۆن بەشێکی زۆری چینە کەنارییەکان و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای داگیرکرد، بەڵام پێشکەوتنەکانی لە زەریای ھێمن لە مانگی حوزەیرانی ١٩٤٢ لە شەڕی میدوەی وەستا. لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٣ ھێزەکانی تەوەر لە باکووری ئەفریقا و [[شەڕی ستالینگراد|لە ستالینگراد]] لە یەکێتی سۆڤیەت شکستیان ھێنا و لەو ساڵەدا بەردەوامی شکستەکانیان لە بەرەی ڕۆژھەڵات و لەشکرکێشی ھاوپەیمانان بۆ ئیتالیا و ھێرشەکانی ھاوپەیمانان لە زەریای ھێمن ناچاریان کرد لە ھەموو بەرەکاندا پاشەکشە بکەن. لە ساڵی ١٩٤٤ ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا [[نیشتنەوەی نۆرماندی|لە نۆرماندی فەرەنسایان داگیرکرد]] و ئەمریکا ھێزی دەریایی ژاپۆنی پەکخست و دوورگە سەرەکییەکانی زەریای ھێمن گرت. شەڕی ئەووروپا بە ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئەڵمانیا [[شەڕی بەرلین|و گرتنی بەرلین لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت]] و خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرجی ئەڵمانیا لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥ کۆتایی ھات. پاشان کۆنفرانسی پۆتسدام لە نزیک [[بەرلین]] بەڕێوەچوو، لەو ماوەیەدا بەیاننامەی پۆتسدام لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ دەرچوو، لە ڕۆژانی ٦ و ٩ی ئاب ئەمریکا [[بۆمبارانکردنیی ناوکی ھیرۆشیما و ناگاساکی|بۆمبی ئەتۆمی]] بۆ سەر [[ھیرۆشیما|ھێرۆشیما]] و [[ناگاساکی]] لە ژاپۆن فڕێدا، دواتر ژاپۆن لە ١٥ی ئابدا تەسلیمبوونی بێ مەرجی خۆی ڕاگەیاند و لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ بەڵگەنامەیەکی تەسلیمبوونی واژووکرد. جەنگی جیھانیی دووەم پێکھاتەی سیاسی و سەربازی و کۆمەڵایەتی جیھانی گۆڕی، و بووە ھۆی دروستکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. بۆ بەرزکردنەوەی ھاوکارییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێگریکردن لە ململانێکانی داھاتوو، وڵاتانی سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا: [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا،]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] [[چین|، چین]] [[شانشینی یەکگرتوو|، بەریتانیا]] [[فەڕەنسا|و فەرەنسا]] بوونە ئەندامی ھەمیشەیی [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی ئاسایشی]] [[نەتەوە یەکگرتووەکان]].<ref name="The UN Security Council">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The UN Security Council |ناونیشان=https://unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |ڕێکەوتی سەردان=أکتوبر 2020 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180917204201/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|و یەکێتی سۆڤیەت]] وەک زلھێزی گەورە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا سەریان ھەڵدا و کاریگەریی زلھێزەکانی ئەورووپا دابەزی، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] کە بۆ ماوەی ٤٦ ساڵی داھاتوو بەردەوام بوو. کاریگەریی وڵاتە گەورەکانی ئەورووپا کەم بووەوە، بەو پێیەی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە ئاسیا و ئەفریقا دەستیان پێکرد. ئەو وڵاتانەی کە پیشەسازییەکانیان زیانیان بەرکەوتووە، ھەنگاویان ناوە بۆ باشترکردنی دۆخی ئابوورییان، لەکاتێکدا لەسەر ئاستی سیاسی، بە تایبەتی لە ئەووروپا، قۆناغێکی یەکگرتن دەستیپێکرد؛ لە ھەوڵێکدا بۆ دوورکەوتنەوە لەو دوژمنایەتیانەی کە دەبنە ھۆی شەڕ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Herman Van Rompuy, President of the European Council |دوایین٢=José Manuel Durão Barroso, President of the European Commission |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2012/eu/26124-european-union-eu-nobel-lecture-2012/|سەردێڕ=The Nobel Peace Prize 2012 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814002420/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-lecture_en.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> == ڕێکەوتی دەستپێکردن و کۆتایی == زۆربەی مێژوونووسان مێژووی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم بۆ ھێرشی [[ئەڵمانیا]] لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩{{Sfn|Weinberg|2005}}<ref>Wells, Anne Sharp (2014) ''Historical Dictionary of World War II: The War against Germany and Italy''. [[Rowman & Littlefield]]. p. 7.</ref> بۆ ھەر یەکێک لە [[پۆڵەندا]] و [[سلۆڤاکیا]]، و [[ڕاگەیاندنی شەڕ]] بەسەر ئەڵمانیادا لەلایەن [[فەڕەنسا]] و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] دەگێڕنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=بە وێنە.. بۆ یەکەمین جارە چرکەساتی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم بڵاودەکرێتەوە |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/76154 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) |زمان=ku}}</ref>ھەروەھا چەندین بەراواری دیکە بۆ دەستپێکی جەنگەکە دیارکراوە لەوانە [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن|جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن]] لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧<ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) ''[[iarchive:worldwariiameric00polm|World War II: America at war, 1941–1945]]'' {{ISBN|978-0-3945-8530-7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferris|یەکەم=John|سەردێڕ=The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War|دوایین٢=Mawdsley|یەکەم٢=Evan|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|شوێن=[[Cambridge]]|زمان=en}}</ref> {{Sfn|Förster|Gessler|2005}} یان لەشکرکێشی پێشووی ژاپۆن بۆ سەر [[مەنچوریا]] لە ئەیلوولی ١٩٣١.<ref>Ghuhl, Wernar (2007) ''Imperial Japan's World War Two'' Transaction Publishers pp. 7, 30</ref> ھەندێکی تریش شوێن مێژوونووسی بەریتانی ئەی جەی پی تایلۆر کەوتوون کە ڕای گەیاندووە کە شەڕی چین و ژاپۆن و شەڕ لە ئەورووپا و کۆلۆنیەکان لە یەک کاتدا ڕوویداوە و ئەو دوو شەڕە لە ساڵی ١٩٤١ بووە بە جەنگی جیھانیی<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hett |یەکەم=Benjamin Carter |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٩٦|سەردێڕ='Goak here': A.J.P. Taylor and 'The Origins of the Second World War.' |ناونیشان=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Canadian Journal of History |زمان=English |بەرگ=٣١|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٧–٢٨١|doi=10.3138/cjh.31.2.257 |issn=0008-4107 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307200155/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=nm_p_oweb&isGeoAuthType=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێکەوتەکانی تری دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم داگیرکاری ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ لەخۆدەگرێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Ben-Horin|1943}}; {{Harvard citation no brackets|Taylor|1979}}; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). ''Asian and African Studies'', p. 191. For 1941 see {{Harvard citation no brackets|Taylor|1961}}; Kellogg, William O (2003). ''[[iarchive:americanhistorye00kell|American History the Easy Way]]''. Barron's Educational Series. p. 236 {{ISBN|978-0-7641-1973-6}}. There is also the viewpoint that both World War&nbsp;I and World War&nbsp;II are part of the same "[[شەڕی ناوخۆییی ئەورووپا|European Civil War]]" or "[[Second Thirty Years' War]]": {{Harvard citation no brackets|Canfora|2006}}; {{Harvard citation no brackets|Prins|2002}}.</ref> ھەندێکی تر [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا]] وەک دەستپێک یان پێشەکی جەنگی جیھانی دووەم سەیر دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'|ناونیشان=https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210416013707/https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[Fresh Air]]|بڵاوکەرەوە=NPR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Frank |یەکەم=Willard C. |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40105814 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The International History Review |بەرگ=٩|issue=3 |پەڕەکان=٣٦٨–٤٠٩|doi=10.1080/07075332.1987.9640449 |jstor=40105814 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220201143429/https://www.jstor.org/stable/40105814 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا ھەمووان لەسەر وادەیەکی دیاریکراو بۆ کۆتایی ھاتنی شەڕەکە کۆک نەبوون. مەیلەکە زیاتر بەرەو ئەوە بوو کە شەڕەکە بە ئاگربەستی ١٤ی ئابی ١٩٤٥ کۆتایی ھات، کە ڕۆژی سەرکەوتن بوو بەسەر ژاپۆن. نەک ئەو ڕۆژەی کە ژاپۆن تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند (٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥).<ref name="V-JDay">[https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=13 Japan's Surrender - ww2db.com.]</ref> بەڵام دوا سەربازی ژاپۆنی بە ناوی [[ھیرۆ ئۆنۆدا]] تا ساڵی ١٩٧٤ خۆی ڕادەست نەکرد.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/worldnews/2014/01/140117_japan_soldier وفاة جندی یابانی لم یصدق انتھاء الحرب العالمیة حتی 1974 - BBC Arabic] {{Webarchive}}</ref><ref>[https://arabic.rt.com/news/641140-وفاة_الجندی_الیابانی_الذی_قضی_30_سنة_مختبئا_ظنا_أن_الحرب_العالمیة_لم_تنتھی/ وفاة الجندی الیابانی الذی قضی 30 عاما مختبئا ظنا أن الحرب العالمیة لم تنتە بعد - RT Arabic] {{Webarchive}}</ref> پاشان پەیمانی ئاشتی بۆ یەکلاییکردنەوەی کۆتایی ئەڵمانیا بەسترا، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٩٠، بەمەش ھەموو ئەو کێشانە چارەسەرکرا کە لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە سەریھەڵدا. == پێشینەی جەنگەکە == === ئەورووپا === [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] گۆڕانکاری ڕیشەیی لە نەخشەی سیاسی ئەورووپای کردبوو بە شکستی [[ھێزەکانی ناوەند|زلھێزەکانی ناوەند]] - لەوانەش [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|نەمسا-مەجارستان]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|ئەڵمانیا]]، [[شانشینی بولگاریا|بولگاریا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] - [[شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان|و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی بۆلشێڤیکەکان]] لە ساڵی ١٩١٧ لە [[کۆماری ڕووسیا|ڕووسیا]]، کە بووە ھۆی دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت. لەم نێوەندەدا، [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکانی جەنگی جیھانی یەکەم]]، وەک فەرەنسا، بەلجیکا، ئیتاڵیا، ڕۆمانیا و یۆنان، خاکیان بەدەستھێنا و لە ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکانی نەمسا-مەجارستان، عوسمانی و ڕووسیا، [[دەوڵەتی نەتەوەیی]] نوێ دروستبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mintz |یەکەم=Steven |ناونیشان=https://www.gilderlehrman.org/history-resources/teaching-resource/historical-context-global-effect-world-war-i|سەردێڕ=Historical Context: The Global Effect of World War I {{!}} Gilder Lehrman Institute of American History |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304193001/https://www.gilderlehrman.org/history-resources/teaching-resource/historical-context-global-effect-world-war-i |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> بۆ ڕێگریکردن لە شەڕی جیھانی داھاتوو، [[کۆمەڵەی نەتەوەکان|کۆمەڵەی گەلان]] لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن [[کۆنگرەی ئاشتیی پاریس|کۆنفرانسی ئاشتی پاریسەوە]] دامەزرا. ئامانجە سەرەکییەکانی ڕێکخراوەکە بریتی بوون لە ڕێگریکردن لە شەڕی چەکداری، ھەروەھا یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی دانوستان و ناوبژیوانی ئاشتیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gerwarth|یەکەم=Robert|سەردێڕ=Paris Peace Treaties failed to create a secure, peaceful and lasting world order|ناونیشان=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/paris-peace-treaties-failed-to-create-a-secure-peaceful-and-lasting-world-order-1.3745849|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210814213229/https://www.irishtimes.com/culture/heritage/paris-peace-treaties-failed-to-create-a-secure-peaceful-and-lasting-world-order-1.3745849|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=[[The Irish Times]]|زمان=en}}</ref> سەرەڕای ھەستێکی لە ڕادەبەدەری ئاشتیخوازانە لە دوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە،<ref name="Ingram 2006 76_78">{{Harvard citation no brackets|Ingram|2006}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bREQibN9i-sC&pg=PA76|سەردێڕ=The Columbia History of Twentieth-century French Thought |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611001037/https://books.google.com/books?id=bREQibN9i-sC&pg=PA76 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=7 یونیو 2016}}</ref> بەڵام یەکێک لە ئەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەوە بوو کە ڕۆحی [[ناسیۆنالیزم]] و خواستی تۆڵەسەندنەوە لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا زیاد کرد. ئەم ھەستانە بە تایبەتی لە ئەڵمانیادا بەھۆی ئەو زیانە بەرچاوانەی خاکی و [[کۆلۆنیاڵیزم|کۆلۆنیالیزم]] و داراییەوە کە بەھۆی [[پەیمانی ڤێرسای|پەیمانی ڤێرسایەوە]] سەپێندرابوو، دیار بوو. بەپێی پەیماننامەکە ئەڵمانیا نزیکەی لەسەدا ١٣ی خاکی ناوخۆی خۆی و ھەموو [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار|موڵکەکانی لە دەرەوەی وڵات]] لەدەستدا، لکاندنی دەوڵەتەکانی دیکە لەلایەن ئەڵمانیاوە قەدەغەکرا و قەرەبووکردنەوە سەپێندرا و سنوورێک بۆ قەبارە و توانای ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەکە دانرا. {{Sfn|Kantowicz|1999}} === ئەڵمانیا و ئیتاڵیا === [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی]] دوای [[شۆڕشی ئەڵمانیا (١٩١٨-١٩١٩)|شۆڕشی تشرینی دووەم (١٩١٨–١٩١٩)]] ھەڵوەشایەوە و حکوومەتێکی دیموکراسی دامەزرا کە دواتر بە [[کۆماری ڤایمەر]] ناسرا. قۆناغی نێوان جەنگەکان شایەتی ململانێی نێوان لایەنگرانی کۆماری نوێ و نەیارانی توندڕەوی [[ڕاستڕەوی|ڕاست]] [[چەپڕەوی|و چەپ]] بوو. ئیتالیا کە زلھێزێکی ھاوپەیمان بوو، ھەندێک دەستکەوتی خاکی بەدەستھێنا؛ بەڵام ناسیۆنالیستە ئیتاڵییەکان توڕە بوون لەوەی بەریتانیا و فەرەنسا بەڵێنەکانیان لە [[ڕێککەوتننامەی لەندەن (١٩١٥)|ڕێککەوتننامەی لەندەن]] لە ساڵی ١٩١٥دا جێبەجێ نەکردووە، کە تێیدا بەڵێنیان دابوو کە ئیتالیا بپارێزن کاتێک دەچێتە ناو شەڕەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٢ بۆ ١٩٢٥ بزووتنەوەی [[فاشیزم]] بە سەرۆکایەتی [[بێنیتۆ موسۆلینی]] دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت. بزووتنەوەکە پاڵپشتی [[ناسیۆنالیزم]] و [[تەواوخوازی]] و ھاوکاری نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکانی دەکرد. بزووتنەوەکە دیموکراسی نوێنەرایەتی ھەڵوەشاندەوە و ھێزە [[سۆسیالیزم]] و [[چەپڕەوی]] [[لیبرالیزم|و لیبراڵەکانی]] سەرکوت کرد و سیاسەتێکی شەڕانگێزی پەیڕەو کرد کە ئامانجی ئەوە بوو ئیتالیا بکاتە زلھێزێکی جیھانیی و دامەزراندنی "ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی نوێ".<ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|2000}}.</ref> [[پەڕگە:Nürnberg_Reichsparteitag_Hitler_retouched.jpg|وێنۆک|[[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر]] لە گردبوونەوەیەکی سیاسی [[نازیزم|نازی]] ئەڵمانی لە [[نۆریمبێرگ|نورنبێرگ]]، ئابی ١٩٣٣]] ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٢٣دا سەرکردایەتی کودەتایەکی شکستخواردووی ئەڵمانیای کرد، بەڵام دواتر لە ساڵی ١٩٣٣ بوو بە ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، سیستەمی دیموکراسی ھەڵوەشاندەوە، پشتگیری لە پێداچوونەوە ڕەگەزپەرستانەی جیھانی کرد، و دوای ماوەیەکی کەم پەیماننامەی چەکی بەرفراوانی واژوو کرد،<ref>{{Harvard citation no brackets|Brody|1999}}.</ref> ئەمەش وای کرد زانایانی سیاسی پێشبینی بکەن کە جەنگی جیھانی دووەم سەرھەڵبدات.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dawood|Mitra|2012}}.</ref> فەرەنسا ھەوڵیدا ھاوپەیمانی خۆی لەگەڵ ئیتاڵیا بپارێزێت بە واژووکردنی [[ڕێککەوتننامەی فەرەنسا و ئیتالیا ١٩٣٥|ڕێککەوتننامەی فەرەنسا و ئیتالیا]]، کە لە یەکێک لە بڕگەکانی ئەو ڕێکەوتنامەیە ھاتبوو کە فەرەنسا ناڕەزایەتی دەرنابڕێت بەرامبەر بە داگیرکردنی [[ئیتیۆپیا]] لەلایەن ئیتالیا. دۆخەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٣٥ خراپتر بوو کاتێک ئەڵمانیا ناوچەی ساری گرتەوە. ھەروەھا ھیتلەر پەیمانی ڤێرسای پێشێل کرد و خێرایی بەرنامەی چەکسازییەکەی زیاد کرد و خزمەتکردنی [[سەربازیی زۆرەملێ]]ی سەپاند.<ref>{{Harvard citation no brackets|Zalampas|1989}}.</ref> === پەیماننامەکانی ئەورووپا === [[شانشینی یەکگرتوو]] و فەرەنسا و ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٥ بەرەی سترێسایان پێکھێنا بە مەبەستی کۆنتڕۆڵکردنی ئەڵمانیا، ھەنگاوێکی سەرەکی بەرەو جیھانگیری سەربازی؛ بەڵام لەو مانگی حوزەیرانەدا، شانشینی یەکگرتوو ڕێککەوتنێکی دەریایی سەربەخۆی لەگەڵ ئەڵمانیادا کرد و سنووردارکردنی پێشووی سووک کرد. یەکێتی سۆڤیەت کە نیگەران بوو لە ئامانجەکانی ئەڵمانیا بۆ گرتنی ناوچە بەرفراوانەکانی ئەورووپای ڕۆژھەڵات، پەیماننامەیەکی ھاوکاری ھاوبەشی لەگەڵ فەرەنسا داڕشت؛ بەڵام پێش ئەوەی پەیمانی فەرەنسا و سۆڤیەت بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، پێویست بوو بە کۆمەڵەی گەلاندا تێپەڕێت، کە لە بنەڕەتدا وای کرد کەدانی پێدانەنرێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mandelbaum|1988}}; {{Harvard citation no brackets|Record|2005}}.</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە نیگەران بوو لە ڕووداوەکانی ئەورووپا و ئاسیا، لە مانگی ئابی ھەمان ساڵدا یاسای بێلایەنی دەرکرد. {{Sfn|Schmitz|2000}} ھیتلەر لە ئازاری ساڵی ١٩٣٦ ڕێکەوتنامەکانی ڤێرسای و لۆکارنۆی پێشێلکرد کاتێک سەربازەکانی ڕەوانەی ڕاینلاند کرد، بەلام ڕووبەڕووی دژایەتییەکی کەمی وڵاتانی ئەورووپا بوووەوە.<ref>{{Harvard citation no brackets|Adamthwaite|1992}}.</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٣٦ ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [[وڵاتانی تەوەر|میحوەرەکەی ڕۆما-بەرلینیان]] پێکھێنا و لە مانگی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵدا ئەڵمانیا و ژاپۆن [[پەیمانی دژە کۆمینتەرن|پەیمانی دژە کۆمینتەرنیان]] پێکھێنا، کە ئیتالیا ساڵی دواتر پەیوەندی بەوەوە کرد. === ئاسیا === حزبی کوومینتانگ لە ناوەڕاستی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو ھەڵمەتێکی یەکگرتنیان بۆ یەکخستنی پارێزگا دابەشکراوەکانی چین دەستپێکرد، بەڵام ھەر زوو ڕووداوەکان پەرەیان سەند و بوو بە [[شەڕی ناوخۆییی چین|شەڕی ناوخۆ]] دژی ھاوپەیمانانی پێشوویان [[حیزبی کۆمۆنیستی چین]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Preston|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=ncjBXce9Oi0C&dq=Pacific+Asia+in+the+Global+System:&hl=en&sa=X&ei=dTXaUbDjDpCBhQeGwYGIDQ&redir_esc=y|سەردێڕ=Pacific Asia in the Global System: An Introduction|ڕێکەوت=٦ی ئابی ١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٠٢٣٨-٧|زمان=en}}</ref> لە [[١٩٣١|ساڵی ١٩٣١]] [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] بڕیاریدا کاریگەری خۆی بۆ چین درێژ بکاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Myers|یەکەم=Ramon H.|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=KqNiaX7b4bgC&dq=The+Japanese+Colonial+Empire,+1895–1945.&source=gbs_navlinks_s&hl=ckb|سەردێڕ=The Japanese Colonial Empire, 1895-1945|دوایین٢=Peattie|یەکەم٢=Mark R.|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٠٢٢٢-١|زمان=en}}</ref> ئەمەش وەک یەکەم ھەنگاو بۆ بەدەستھێنانی مافی وڵاتەکە بۆ حوکمڕانی [[ئاسیا]]. ئەوان ڕووداوی موکدنیان وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ داگیرکردنی مانچوریا (خاکی چین)، و [[دەوڵەتی بووکەڵە|حکومەتی]] [[مانچوکوو|مانچوکوویان]] دامەزراند.<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=Fy1EcXEs9L4C&source=gbs_navlinks_s All Riot on the Western Front, Volume 3.]</ref> == ڕووداوەکانی پێش جەنگ == === لەشکرکێشی ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا (١٩٣٥) === [[پەڕگە:Mussolini_truppe_Etiopia.jpg|وێنۆک|[[بێنیتۆ موسۆلینی|بینیتۆ مۆسۆلینی]] لەکاتی پشکنینی سەربازەکان لە کاتی [[Second Italo-Ethiopian War|جەنگی ئیتالۆ و ئەسیوپیا]]، ١٩٣٥]]شەڕی دووەمی ئیتالۆ و ئەسیوپیا [[شەڕی بچووک|شەڕێکی کۆلۆنیالیزمی]] کورت بوو کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ دەستی پێکرد و لە مانگی ئایاری ١٩٣٦ کۆتایی ھات. شەڕەکە بە داگیرکردنی [[ئیمپراتۆریەتیی ئیتیۆپیا]] (بە [[ئیتیۆپیا|حەبەشە]] ناسراوە) لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی [[شانشینی ئیتاڵیا|شانشینی ئیتالیا]] ({{Lang|it|Regno d'Italia}} دەستی پێکرد)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stanton|یەکەم=Andrea L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC|سەردێڕ=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|دوایین٢=Ramsamy|یەکەم٢=Edward|دوایین٣=Seybolt|یەکەم٣=Peter J.|ڕێکەوت=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٩-٨١٧٦-٧|پەڕە=٣٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]]</ref> شەڕەکە بووە ھۆی [[داگیرکاریی سەربازی]] ئیتیۆپیا و [[خستنەپاڵ]]ی بە کۆلۆنیای تازە دروستکراوی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئیتالیا ({{Lang|it|Africa Orientale Italiana}}); ئەمەش لاوازی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] وەک ھێزێک بۆ پاراستنی ئاشتی بەدیارخست. ھەردوو وڵات ئەندام بوون، بەڵام کۆمەڵەکە نەیتوانی ھیچ کارێک بکات دژی ئیتالیا کە بە ئاشکرا پێشێلی مادەی دەیەمی کرد. {{Sfn|Barker|1971}} شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا پشتیوانیان لە سەپاندنی سزا بەسەر ئیتالیادا کرد بەھۆی ئەو لەشکرکێشییە، بەڵام سزاکان بە تەواوی جێبەجێ نەکران و نەیانتوانی کۆتایی بە لەشکرکێشی ئیتالیا بھێنن. {{Sfn|Shirer|1990}} دواتر ئیتاڵیا ناڕەزایەتییەکانی بەرامبەر بە ئامانجی ئەڵمانیا بۆ داگیرکردنی نەمسا وەستاند. {{Sfn|Kitson|2001}} === شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا (١٩٣٦–١٩٣٩) === کاتێک شەڕی ناوخۆ لە ئیسپانیا سەریھەڵدا، ''[[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] [[بێنیتۆ موسۆلینی|و موسۆلینی]] پشتگیری سەربازییان پێشکەش بە یاخیبووە ناسیۆنالیستەکان کرد بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]]. ئیتالیا تا ڕادەیەکی زیاتر لە نازییەکان پشتیوانی ناسیۆنالیستەکانی دەکرد: مۆسۆلینی زیاتر لە ٧٠ ھەزار سەربازی زەمینی و ٦ ھەزار کارمەندی ئاسمانی ڕەوانەی ئیسپانیا کرد، جگە لە نزیکەی ٧٠٠ فڕۆکە. یەکێتی سۆڤیەت پشتگیری لە حکوومەتی کۆماری ئیسپانیا دەکرد. ھەروەھا زیاتر لە ٣٠ ھەزار خۆبەخشی بیانی کە بە لیوای نێودەوڵەتی ناسراون، دژی ناسیۆنالیستەکان شەڕیان کردووە. ھەردوو ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت ئەم شەڕە بە وەکالەتیان کردە دەرفەتێک بۆ تاقیکردنەوەی پێشکەوتووترین چەک و تاکتیکەکانیان لە شەڕدا. ناسیۆنالیستەکان لە نیسانی ١٩٣٩ لە شەڕی ناوخۆدا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا؛ فرانسیسکۆ لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا بە فەرمی بێلایەن بوو بەڵام بە گشتی لایەنگری [[وڵاتانی تەوەر]] بوو.<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Payne|یەکەم=Stanley G.|ناونیشان=https://archive.org/details/francohitlerspai0000payn|سەردێڕ=Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Yale university press|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٨٢-٤|شوێن=New Haven, Conn}}''<span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Franco+and+Hitler%3A+Spain%2C+Germany%2C+and+World+War+II&rft.place=New+Haven%2C+Conn&rft.pub=Yale+university+press&rft.date=2008&rft.isbn=----&rft.aulast=Payne&rft.aufirst=Stanley+G. &rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Ffrancohitlerspai0000payn&rfr_id=info%3Asid%2Fckb.wikipedia.org%3A%D8%AC%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C+%D8%AC%DB%8C%DA%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C+%D8%AF%D9%88%D9%88%DB%95%D9%85" class="Z3988" data-ve-ignore="true"></span>''</ref> گەورەترین ھاوکاری ئەو لەگەڵ ئەڵمانیا ناردنی خۆبەخش بوو بۆ شەڕکردن لە بەرەی ڕۆژھەڵات.<ref name="ReferenceA"/>'' === لەشکرکێشی ژاپۆن بۆ سەر چین (١٩٣٧) === لە [[تەممووز|مانگی تەممووزی]] [[١٩٣٧|ساڵی]] [[١٩٣٧]] [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] سوودی لە ڕووداوی پردی مارکۆ پۆلۆ وەرگرت [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن|بۆ داگیرکردنی چین]]. [[یەکێتیی سۆڤیەت]] پەیمانی نادەستدرێژی لەگەڵ [[جمھوریة الصین (١٩١٢–١٩٤٩)|چین]] واژوو کرد بۆ پێشکەشکردنی پشتیوانی سەربازی، ئەمەش کۆتایی بەو ھاوکارییە ھێنا کە لە نێوان [[جمھوریة الصین (١٩١٢–١٩٤٩)|چین]] [[ئەڵمانیای نازی|و ئەڵمانیادا]] ھەبوو.<ref name="chh">[https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y The Cambridge History of China, Volume 13: Republican China 1912–1949, Part 2.]</ref> لەکاتێکدا فەرماندە چیانگ کای شێک باشترین سوپای خۆی بۆ بەرگریکردن لە شەنگەھای جێگیرکرد، بەڵام دوای سێ مانگ لە شەڕکردن، شەنگەھای کەوتە خوارەوە. ژاپۆنییەکان بەردەوام بوون لە پاڵنانی ھێزەکانی چین بۆ دواوە و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٧دا [[نانجینگ|نانجینگیان]] گرت (پایتەختی وڵاتەکە لەو کاتەدا). دوای ڕووخانی نانجینگ، دەیان یان سەدان ھەزار مەدەنی چینی و شەڕکەری چەکداماڵراو لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە کوژران.<ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books/about/The_Generalissimo.html?id=03catqbPCmgC&redir_esc=y The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.]</ref> لە [[حوزەیران|مانگی حوزەیرانی]] [[١٩٣٨|ساڵی ١٩٣٨،]] ھێزەکانی چین توانیان پێشڕەوی ژاپۆنییەکان ڕابگرن، بەھۆی لافاوەکەی ڕووباری زەردەوە، داگیرکردنی [[ووھان|شاری ووھان]] تا مانگی [[تشرینی یەکەم]] دواخست. سەرەڕای سەرکەوتنە یەک لە دوای یەکەکانی ژاپۆن، داڕمانی بەرخۆدانی چینی بەدوای خۆیدا نەھێنا کە ژاپۆن ھیوای بۆ دەخواست؛ لەبری ئەوە حکوومەتی چین لە ناوخۆی وڵاتدا گواسترایەوە بۆ [[چۆنگچینگ]] و بەردەوام بوو لە شەڕەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fairbank|یەکەم=John King|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of China|دوایین٢=Twitchett|یەکەم٢=Denis Crispin|ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٣٣٨-٤|زمان=en}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref><ref name="chh2">[https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y The Cambridge History of China, Volume 13: Republican China 1912–1949, Part 2.]</ref> === ململانێ سنوورییەکانی سۆڤیەت و ژاپۆن === لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ١٩٣٨ ھێزەکانی ژاپۆن ھێرشیان کردە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و یەکەم شەڕەکان ڕوویاندا، کە تێیدا سۆڤیەت سەرکەوتوو بوو؛ بەڵام [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] ڕەتیکردەوە دان بەوەدا بنێت و لە [[١١ی ئایار]]ی [[١٩٣٩]] بڕیاریدا سنووری [[مەنگۆلیا]] بگوازێتەوە بۆ ڕووباری گۆڵ، کە شەڕی خەلخین گۆڵی تێدا ڕوویدا، کە تێیدا [[سوپای سوور]] سوپای کوانتونگی تێکشکاند.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/Nomonhan.html?id=SIAwKiNRmrAC&redir_esc=y 978-0-804-7183-56 Nomonhan: Japan Against Russia, 1939.]</ref> ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی بیروباوەرێک لەنێو ژاپۆنییەکان کە ھێرش نەکەنە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] بۆ ئەوەی دەستوەردان لە شەڕی [[کۆماری چین (١٩١٢-١٩٤٩)|چین]] نەکەن و سەرنجیان بەرەو باشوور برد و لە کۆتاییدا بووە ھۆی شەڕ لەگەڵ ئەمریکا و ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا.<ref>{{Cite magazine}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: بیرخستنەوەی واڵا]]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Neeno |یەکەم=Timothy |ناونیشان=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx|سەردێڕ=Military History Online - Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?id=zSJjYFyf-MkC&dq=Zhukov+(Revised+ed.)&source=gbs_navlinks_s Zhukov (Revised ed.).]</ref> === داگیرکاری و ڕێککەوتنە ئەورووپییەکان === [[پەڕگە:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەیەکی سەرکردەکان پێش واژووکردنی ڕێککەوتنی میونشن. لە ڕاستەوە: گالیازۆ سیانۆ, [[بێنیتۆ موسۆلینی|بێنیتۆ مۆسۆلینی]]، [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر]]، ئێدوارد دالادیر، نێڤڵ چەمبەرلین]]لە ئەورووپا ئەڵمانیا و ئیتالیا زیاتر شەڕانگێز دەبوون. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٨ ئەڵمانیا [[ئانشلوس|نەمسای گرتەوە]]، دیسانەوە کاردانەوەی کەمی زلھێزەکانی دیکەی ئەورووپای لێکەوتەوە. {{Sfn|Collier|Pedley|2000}} لێرەدا [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] داوای لکاندنی ناوچەی [[السودیت|سودتنلاند]] لە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد زۆربەی دانیشتووانەکەی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بوون. ھەردوو [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|وڵاتی فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] لە ڕێککەوتنی میونشندا ئەم خاکەیان بە ئەڵمانیا بەخشی، کە بە پێچەوانەی خواستی حکوومەتی چیکۆسلۆڤاکیا بوو، بە مەرجێک [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] فراوانبوونی شەڕانگێزی خۆی ڕابگرێت.<ref name="hit">[https://books.google.com.sa/books/about/Hitler_1936_45.html?id=7jE_8Uq7Go4C&redir_esc=y Hitler, 1936–1945: Nemesis.]</ref> دوای ماوەیەکی کەم، [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] [[شانشینی ئیتاڵیا|و ئیتاڵیا]] [[چێکۆسلۆڤاکیا|چێکۆسلۆڤاکیایان]] ناچار کرد ئەو خاکەی کە زۆرینەی مەجەرستانی تێیدا نیشتەجێیە، بەپێی ڕێکەوتنی یەکەمی ڤیەنا، بداتە [[مەجارستان]].<ref name="hit"/> ھەرچەندە ھەموو داواکارییە ڕاگەیەندراوەکانی ئەڵمانیا بەھۆی ڕێککەوتنەکەوە جێبەجێکرابوون، بەڵام بە شێوەیەکی تایبەت ھیتلەر تووڕە بوو لەوەی دەستوەردانی بەریتانیا ڕێگری لێکردووە لە یەک ئۆپەراسیۆندا دەست بەسەر ھەموو چیکۆسلۆڤاکیادا بگرێت. لە وتارەکانی دواتردا ھیتلەر ھێرشی کردە سەر «جەنگخوازان»ی بەریتانیا و جوولەکە و لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٣٩ بە نھێنی فەرمانی دروستکردنی ھێزی دەریایی ئەڵمانیای دا بۆ ئەوەی ڕووبەرووی ھێزی دەریایی بەریتانیا ببێتەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر ئەو شوێنەی کە لە چیکۆسلۆڤاکیا مابووەوەو دابەشی کرد بەسەر پارێزگاری بۆھێمی و مۆراویا و کۆماری بووکەڵەی سلۆڤاکیا.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/No_Simple_Victory.html?id=CabaM0bXWFcC&redir_esc=y No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945.]</ref> [[پەڕگە:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|ڕاست|وێنۆک|وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا یواکیم ڤۆن ڕیبنترۆپ (ڕاست) و سەرۆکی سۆڤیەت [[جۆزێف ستالین]]، دوای واژووکردنی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبنترۆپ، ٢٣ی ئابی ١٩٣٩]]شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا بە ترسێکی زۆرەوە لەگەڵ داواکاری زیاتری ھیتلەر لەسەر شاری ئازادی دانزیگ، گەرەنتی پشتگیری خۆیان بۆ سەربەخۆیی پۆڵەندا کرد؛ کاتێک ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٩ ئەلبانیای داگیرکرد ھاوپەیمانییەکی ھاوشێوە لە نێوان فەرەنسی و بەریتانیا لەگەڵ [[یۆنان]] [[ڕۆمانیا|و ڕۆمانیا]] دروست کرا، بۆ گەرەنتیکردنی سەربەخۆیی ئەوان.<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=uOTePAAACAAJ&dq=Italian+Foreign+Policy,+1870-1940&hl=en&sa=X&ei=i-DcUbT1DIOI7AaO1oCICg&ved=0CDMQ6AEwAQ Italian Foreign Policy 1870–1940.]</ref> دوای ماوەیەکی کەم لە بەڵێنی [[Franco-Polish alliance|فەرەنسا]] و [[Anglo-Polish alliance|بەریتانیا]] بە پۆڵەندا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا ھاوپەیمانێتییەکییان ڕاگەیاند کە بە پەیماننامەی پۆڵا ناسرا.<ref>"Pact of Steel".</ref> ھیتلەر شانشینی یەکگرتوو و پۆڵەندای تۆمەتبار کرد بە ھەوڵدان بۆ «گەمارۆدانی» ئەڵمانیا بۆیە پەیمانی نادەستدرێژی دەریایی ئەڵمانیا و پۆڵەندی ھەڵوەشاندەوە، پەیمانێکی نوێی پێشکەش بە پۆڵەندا کرد کە گەرەنتی دەستدرێژی نەکردن لە [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیاوە]] بکات ئەگەر ڕازی بوو بە دیاریکردنی سنووری نوێی، کە شاری دانزیگ بۆ ئەڵمانیای لەخۆگرتبوو؛ بەڵام پۆلەندییەکان دانزیگیان بە پێویستییەکی ئەمنی بۆ پۆڵەندا دەزانی.<ref name="e1939">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html "Major international events of 1939, with explanation"] {{Webarchive}}</ref> لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٩ [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] [[یەکێتیی سۆڤیەت]] پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپیان واژوو کرد، کە پەیماننامەیەکی نھێنی بوو.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/What_Hitler_Knew.html?id=JjSdPwAACAAJ&redir_esc=y What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy.]</ref> پەیماننامەکە مافی ھەر لایەنێکی لەخۆگرتبوو (ڕۆژاوای پۆڵەندا [[لیتوانیا|و لیتوانیا]] بۆ ئەڵمانیا؛ ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندا، [[فینلاند]]، [[ئیستۆنیا]]، [[لاتڤیا]] و بێسارابیا بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]]). ھەروەھا پرسی سەربەخۆیی پۆڵەندی وروژاند کە بەپێی ڕێککەوتنە واژووکراوەکان لەلایەن [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] گەرەنتی کراوە.<ref>"Nazi-Soviet Pact".</ref> پەیماننامەکە بۆ ھیتلەر گرنگ بوو چونکە دڵنیای دەدا کە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] دەستوەردان ناکات دوای داگیرکردنی پۆڵەندا. قەیرانەکە لە کۆتایی [[ئاب|مانگی ئابدا]] گەیشتە لووتکە، چونکە ھێزەکانی ئەڵمانیا لەسەر سنووری پۆڵەندا بەردەوام بوون لە کۆبوونەوە. لە کۆبوونەوەیەکی تایبەتدا، گالیازۆ سیانۆ، وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا جەختی لەوە کردەوە کە بێلایەنی پۆڵەندا جێی پرسیارە و پێویستە یان تەسلیم بکرێت یان تەسفیە بکرێت بۆ ئەوەی لە داھاتوودا نەتوانێت بەرامبەر ئەڵمانیا بوەستێتەوە. وتی شەڕ لەگەڵ وڵاتانی دیموکراسی ڕۆژاوا حەتمی بووە و باوەڕیشی نەبووە [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] دەستوەردان بکەن ئەگەر ھێرش بکاتە سەر پۆڵەندا.<ref>[https://avalon.law.yale.edu/imt/1871-ps.asp Minutes of the conference between the Fuehrer and the Italian Minister for Foreign Affairs, Count Ciano, in the presence of the Reich Foreign Minister of Obersalzberg on 12 August 1939] {{Webarchive}}</ref> لە [[٢٣ی ئاب|٢٣ی ئابدا]] ھیتلەر فەرمانی دەستپێکردنی ھێرشەکەی دا لە [[٢٦ی ئاب]]، بەڵام کاتێک گوێی لە پشتڕاستکردنەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بۆ پەیمانی ھاوکاری ھاوبەش لەگەڵ پۆڵەندا بوو، و [[شانشینی ئیتاڵیا|ئیتالیا]] بێلایەن دەمێنێتەوە، بڕیاریدا دوابخات.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/DAP-Poland/Campaign-II.html#chapter5 TheGerman Campaign In Poland (1939)] {{Webarchive}}</ref> لە وەڵامی داواکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بۆ دانوستانی ڕاستەوخۆ، [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] لە [[٢٩ی ئاب|٢٩ی ئابدا]] داوای کرد کە دەسەڵاتدارێکی پۆڵەندی گەشت بکات بۆ بەرلین بۆ دانوستان لەسەر ڕادەستکردنی [[گدانسک]]، و دەستبەرداربوون لەو ڕێرەوەی دەیگەیەنێتە سەر [[دەریای باڵتیک]] بۆ ئەڵمانیا ڕێگەدان بە [[ڕێفراندۆم|ڕاپرسییەک]] لە پۆڵەندا کە کەمینەی ئەڵمانیا دەنگ لەسەر جیابوونەوە بدەن.<ref name="ww2db_com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=162|سەردێڕ=The Danzig Crisis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505010109/https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=162 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=ww2db.com}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> بەڵام پۆلەندییەکان پابەند نەبوون بەو داواکاریانە و [[٣١ی ئاب|لە ٣١ی ئابدا]] ئەڵمانیا بە فەرمی ڕای گەیاند کە پۆڵەندا داواکارییەکانی ڕەتکردووەتەوە.<ref name="e19392">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html "Major international events of 1939, with explanation"] {{Webarchive}}</ref>دواتر لە سەرتایی مانگی ئەیلوولدا ئەڵمانیا بە فەرمی ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا و فڕۆکە جەنگییەکان بە چی وارشۆی پایتەختیان بۆردوومانکرد. == ڕێڕەوی شەڕەکە == === جەنگ لە ئەورووپا سەریھەڵدا (١٩٣٩–١٩٤٠) === لە ١ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا [[جەنگی پۆڵەندا (١٩٣٩)|ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا]] بە بیانووی ئەوەی پۆڵەندا ھێرشی بۆ سەر خاکی ئەڵمانیا دەستپێکردووە. {{Sfn|Evans|2008}} یەکەم شەڕی نێوانیان لە وێستەرپلات دەستی پێکرد کە ھێلی بەرگری پۆڵەندا بوو دژی ھێزەکانی ئەڵمانیا.<ref name="Zabecki20152">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zabecki|یەکەم=David T.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663|سەردێڕ=World War II in Europe: An Encyclopedia|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٨١٢٤٢-٣|پەڕە=١٦٦٣|وتەگێڕانەوە=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>شانشینی بەریتانیا و فەڕەنسا دوای ھێرشەکە داوایان لە ئەڵمانیا کرد دەستبەجێ لە پۆڵەندا ھێزەکان بکشێنێتەوە، [[گەلانی کۆمۆنوێلت|وڵاتانی کۆمۆنوێڵتی بەریتانیاش]] بەھەمان شێوە دژی ئەڵمانیا ھەڵوێستیان ڕاگەیاند، ئەوانیش [[ئوسترالیا]] [[نیوزیلاند|و نیووزلەندا]] لە ئەیلوول،<ref name="3-9-19392">[https://www.onthisday.com/date/1939/september/3 Historical Events on September 3rd, 1939 - historyorb.com.]</ref>ئەفریقای باشوور لە ٦ی ئەیلوول [[کەنەدا|و کەنەدا]] لە ١٠ی ئەیلوول. سنووری فەرەنسا و ئەڵمانیا ئارام بوو تا ئەوکاتەی شەڕی فۆنی دەستی پێکرد<ref>[https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ الحرب الزائفة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628214505/https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥ }} History Learning Site.</ref> ھاوپەیمانان دەستیان بە گەمارۆی دەریایی کرد بۆ سەر ئەڵمانیا، کە مەبەست لێی زیانگەیاندن بە ئابووری وڵات و ھەوڵە جەنگییەکانی بوو. ھێزەکانی ھاوپەیمانان [[گەمارۆی ئەڵمانیا (١٩٣٩ -١٩٤٥)|گەمارۆی ئابوورییان]] بەسەر ئەڵمانیادا سەپاند، ئەمەش وای کرد ئەڵمانیا ھێرش بکاتە سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە زەریای ئەتڵەسی و [[شەری زەریای ھێمن (١٩٣٩-١٩٤٥)|شەڕی زەریای ھێمن]] دەستپێکرد. [[پەڕگە:Spotkanie_Sojuszników.jpg|وێنۆک|ئەفسەرانی ئەڵمانیا و سۆڤیەت دوای لەشکرکێشییەکە تەوقە دەکەن.]] لە [[٨ی ئەیلوول|٨ی ئەیلوولدا]] ھێزەکانی ئەڵمانیا گەیشتنە ناوجەرگەی [[وارشۆ]]. ھێزەکانی پۆڵەندا بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک ھەوڵیاندا پێشڕەوی ئەڵمانیا ڕابگرن، بەڵام دواجار ئەڵمانیا توانی ھێزەکانی پۆڵەندا گەمارۆ بدات. لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٩ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] [[ھێرشی یەکێتیی سۆڤیەت بۆ سەر پۆڵەندا (١٩٣٩)|ھێرشی]] کردە سەر پۆڵەندا<ref name="Poland-193922">Steven J.</ref><ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/september/17 أحداث 17 سبتمبر 1939] Historyorb.com {{Webarchive}}</ref> و لە [[٢٧ی ئەیلوول]]ی ١٩٣٩ پۆڵەندا خۆی ڕادەستی ئەڵمانییەکان کرد و گیرفانی بەرخۆدان مابووەوە.<ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/september/27 أحداث 27 سبتمبر 1939] HistoryOrb.com {{Webarchive}}</ref> لە [[٦ی تشرینی یەکەم|٦ی تشرینی یەکەمدا]] دوای شەڕی کۆک تەسلیمبوونی تەواوی پۆڵەندا ڕاگەیەندرا.<ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/october/6 أحداث 6 أکتوبر 1939] HistoryOrb.com {{Webarchive}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090218140130/http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/3062 معرکة کوک] Polish-Military.pl.</ref> دواتر حکوومەتێکی ڕاگوزەر لە دەرەوەی وڵات لە شاری لەندەن دروست کرا، بەردەوام بوون لە بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنی شەڕکەرەکانی سوپای ناوخۆ - [[بزووتنەوەی بەرخۆدان]]ی پۆڵەندا - کە تا کۆتایی جەنگ بەردەوام بوو.<ref>[https://www.aksalser.com/?page=view_news&id=740b2f4815fe0b7aae04a04f3b96b363 المقاومة عبر التاریخ لیست إرھاباً] - بقلم باسم الأفندی - موقع عکس السیر {{Webarchive}}</ref> لە کاتی جەنگدا حکوومەتی پۆڵەندا نزیکەی ١٠٠ ھەزار سەربازی ڕەوانەی ڕۆمانیا و لاتیڤیا کران، لەکاتێکدا ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەت زەوییەکانی پۆڵەندایان دابەشکردبوو.<ref name="Poland-193922"/> لە [[٦ی تشرینی یەکەم|٦ی تشرینی یەکەمدا]]، دوای کۆتایی ھاتنی ھەڵمەتەکانی دژی پۆڵەندا، [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] پەیماننامەیەکی ئاشتی پێشکەش بە بەریتانیا و فەرەنسا کرد و ڕای گەیاند کە داھاتووی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەتەوە دیاری کراوە. لە [[١٢ی تشرینی یەکەم]] نێڤڵ چەمبەرلین، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا وەڵامی دایەوە و وتی کە ناتوانێت مەرجەکانی ئاشتی قبوڵ بکات و لە ھەمان کاتدا تەسلیمی دەستدرێژی دەکات.<ref name="eof1939">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html الأحداث العالمیة الکبری لعام 1939].</ref>ھیتلەر فەرمانی ھێرشی دەستبەجێی بۆ سەر فەرەنسا دەرکرد،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, a directive from Hitler in October 1939 which concludes: "The attack [on France] is to be launched this Autumn if conditions are at all possible."</ref> کە بەھۆی خراپی کەشوھەوا بۆ بەھاری ١٩٤٠ دواخرا. {{Sfn|Liddell Hart|1977}} {{Sfn|Bullock|1990}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deighton|یەکەم=Len|سەردێڕ=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]]|ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=Jonathan Cape|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٤-٠١٦٤٨-٣|پەڕەکان=١٨٦–١٨٧|بەستەری نووسەر=Len Deighton}} Deighton states that "the offensive was postponed twenty-nine times before it finally took place."</ref> دوای سەرھەڵدانی شەڕ لە پۆڵەندا، ستالین ھەڕەشەی [[ئیستۆنیا|لە ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا]] و [[لیتوانیا]] کرد بە داگیرکردنی سەربازی، سێ [[وڵاتانی باڵتیک|وڵاتی باڵتیکی]] ناچار کرد پەیماننامە واژوو بکەن کە ڕێگە بە دروستکردنی بنکەی سەربازی سۆڤیەت دەدات لەم وڵاتانەدا؛ لەتشرینی یەکەمی ١٩٣٩دا، بەشە سەربازییە بەرچاوەکانی سۆڤیەت گواسترانەوە بۆ ئەوێ. {{Sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002}} {{Sfn|Bilinsky|1999}} {{Sfn|Murray|Millett|2001}} [[فینلاند]] ڕەتیکردەوە پەیمانێکی ھاوشێوە واژوو بکات و بەشێک لە خاکەکەی بداتە یەکێتی سۆڤیەت. [[شەڕی زستان|یەکێتی سۆڤیەت لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩دا ھێرشی کردە سەر فینلاند]]، {{Sfn|Spring|1986}} و دواتر بەھۆی ئەمە لە [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] دەرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=van Dyke|یەکەم=Carl|سەردێڕ=The Soviet Invasion of Finland|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Frank Cass Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٧٥٣-١|شوێن=Portland, Oregon|پەڕە=٧١}}</ref> ھەرچەندە لە ڕووی ژمارەوە یەکێتیی سۆڤیەت بالادەست بوو بەڵام سەرکەوتنەکانی کەم بوون دوای سێ مانگ لە شەڕی توند و زیانێکی قورس لەلایەن ھەردوولاوە، یەکێتی سۆڤیەت وازی لە بیرۆکەی داگیرکردنی فینلاند ھێنا و لە [[١٢ی ئازار]]ی [[١٩٤٠]] پەیمانی ئاشتی مۆسکۆی لەگەڵدا واژووکرد، بەپێی ئەو پەیماننامەیە فینلاند بەشێک لە خاکەکەی بەخشی بە یەکێتیی سۆڤیەت.<ref>[http://www.winterwar.com/War'sEnd/moscow_peace_treaty.htm نص ممعاھدة سلام موسکو] {{Webarchive}}</ref> {{Sfn|Hanhimäki|1997}}لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠ یەکێتی سۆڤیەت تەواوی خاکەکانی ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیاو، {{Sfn|Bilinsky|1999}} ھەروەھا ناوچەکانی ڕۆمانیا لە بێسارابیا، باکووری بووکۆڤینا و ناوچەی ھێرتسا داگیرکرد. === ئەورووپای ڕۆژاوا (١٩٤٠–١٩٤١) === [[پەڕگە:WWIIEuropeMay40.gif|وێنۆک|پێشڕەوی ئەڵمانیا بۆ بەلجیکا و باکووری فەرەنسا، ١٠ی ئایار{{Spaced ndash}}٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠، [[Maginot Line|بە ھێڵی ماجینۆتدا]] تێپەڕین (بە سووری تۆخ نیشان دراوە)]]لە نیسانی ساڵی ١٩٤٠ ئەڵمانیا هێرشی کردە سەر [[دانمارک]] و [[نەرویژ]] بۆ پاراستنی باری کانزای ئاسن لە [[سوێد]] کە هاوپەیمانان هەوڵی رێگریان دەدا. <ref>{{Harvard citation no brackets|Murray|Millett|2001}}.</ref> دانیمارک دوای شەش کاتژمێر تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند , و سەرەرای ئەوەی هاوپەیمانان پشتگیری نەروێژیان کرد بەڵام دوای دوومانگ ئەڵمانیا توانی داگیری بکات. {{Sfn|Commager|2004}} ئەم سەرکەوتنەی ئەڵمانیا لە داگیرکردنی نەروێژ بووە هۆی ئەوەی ناڕزایەتی لە ئەنجوومەنی بەریتانیا سەرهەڵبدات و [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆکوەزیران]] [[نێڤڵ چەمبەرلین]]، دەستلەکارکێشانەوەی ڕاگەیاند و لە ١٠ى ئایاری ١٩٤٠[[وینستن چێرچڵ]] جێگەی گرتەوە{{بۆشایییەکان}}. {{Sfn|Reynolds|2006}}دوای ماوەیەک لە داگیرکردنی نەروێژ، هێزەکانی ئەڵمانیا جارێکی دیکە هێرشەکانیان دەستپێکردەوە. لە ١٠ى ئایاری ١٩٤٠ ئەڵمانیا هێرشی بۆ سەر [[جەنگی فەڕەنسا|فەرەنسا]] دەستپێکرد، بەڵام سەرتا بۆ دەربازبوون لەو هێلە بەهێزەی هاوپەیمانان دروستیان کردبوو، ئەڵمانیا هێرشی کردە سەر، وڵاتانی بێلایەنی [[هێرشی ئەڵمانیا بۆسەر بەلجیکا|بەلجیکا]] و [[هێرشی ئەڵمانیا بۆسەر هۆڵەندا|هۆڵەندا]] و [[هێرشی ئەڵمانیا بۆسەر لۆکسمبۆرگ|لۆکسمبۆرگ]]. {{Sfn|Evans|2008}} لەماوەی چەند کاتژمێریکدا لۆکسمبۆرگی گرت، سوپای هۆڵەندا بۆماوەی پێنج ڕۆژ توانی بەرگری بکات بەلام دواتر ئاگربەستی راگەیاند دواتر هێرشەکانی بۆ سەر فەڕەنسا دەستیپێکرد. بەهۆی جێبەجێکردنی تەکنیکی [[بلیتزکریگ]] لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە و هەروەها ناکۆکی سەربازی و نەبوونی پلانی جەنگی نوێ وای کرد ئەڵمانیا بە خێرای پێشرەوی بکەن و پاشەکشە بە هێزەکانی هاوپەیمانان و فەرەنسی بکەن.[[شانشینی یەکگرتوو]] توانی تا سەرەتای مانگی حوزەیران ژمارەیەکی بەرچاو لە سەربازانی هاوپەیمانان لە ولاتەکە بگوازێتەوە، هەرچەندە ناچار بوون نزیک بە هەموو ئامێرە جەنگیەکانیان جێبهێڵن. لە ١٠ی حوزەیران ئیتاڵیا  شەری دژی فەرەنسا و شانشینی یەکگرتوو راگەیاند ئەمەش بەری شەری دژی فەڕەنسای فراوانتر کرد و نەیتوانی بەردەوام بێت لە بەرگریکردن، لە ١٤ی حوزەیراندا ئەلمانیا توانی دەست بەسەر شاری پاریسدا بگرێت و لە ١٦ی حوزەیران، سەرۆکوەزیرانی فەرەنسا، [[پاوڵ ڕینۆید]] دەستی لەکارکێشایەوە، و [[فیلیپ پێتێن]] شوێنی گرتەوە. <ref>[https://www.jstor.org/stable/10.2307/260024 Prelude to Downfall: the British offer of Union to France, June 1940] jstor.org {{Webarchive}}</ref> لە [[٢٢ی حوزەیران]] فەرەنسا پەیمانی تەسلیمبوونی لە هەمان شوێن و لە هەمان شەمەندەفەر واژۆ کرد کە ئەڵمانییەکان پەیمانی تەسلیمبوونیان لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەمدا]] واژۆ کرد <ref>[https://ww2db.com/event/today/06/22/1940 أحداث 22 يونيو 1940] ww2db.com {{Webarchive}}</ref> .هەروەها حکومەتێکی بووکەڵەی لە ژێر دەسەڵاتی [[فەڕەنسای ڤیشی|ڕژێمی ڤیچیدا]] دامەزراند.هەرچەندە ئەم حکومەتە بێلایەن بوو بەلام سیاسەتەکانی هاوتەریب بوو لەگەل [[ئەڵمانیای نازی]].دواتر فەرەنسا دابەش بوو بۆ دوو بەش: بەشی باکوور لە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا، بەشی باشوور لە ژێر دەسەڵاتی فەرەنسا، کە ڤیچی پایتەختی بوو و [[فیلیپ پێتێن]] سەرۆک بوو. ئیتالیا بەشێکی کەمی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکە وەرگرت و ئەڵمانییەکان ڕێگەیان بە بەلەمی فەرەنسی لە دەریای [[دەریای ناوین|دەریای ناویندا]] لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ڤیچیدا بمێنێتەوە.<ref name="francecom2">[https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=32 Invasion of France and the Low Countries] ww2db.com {{Webarchive}}</ref> لەبەرامبەردا ژەنەڕاڵ [[چارڵز دیگۆل]] خۆی بە سەرۆکی حکومەتی فەرەنسی ئازاد لە لە لەندەن دانا و داوای لە فەرەنسییەکان کرد بەردەوام بن لە شەڕی دژی ئەڵمانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Appeal of June 18 |ناونیشان=https://ww2db.com/doc.php?q=283 |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=WW2DB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Lehrman Institute Historical Projects - Gilder Lehrman Collection of Historical Documents |ناونیشان=https://lehrmaninstitute.org/history/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=lehrmaninstitute.org}}</ref> دوای ڕووخانی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] ، [[شانشینی یەکگرتوو]] بە تەنیا لە بەرەکانی شەڕدا لە دژی ئەڵمانیا مایەوە، ئەمەش زیاتر ڕووبەرووی قەیران و کێشەکردەوە و بووە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا نێڤڵ چەمبەرلین لە کاتی شەڕەکانی لەگەڵ ئەڵمانییەکان و [[وینستن چێرچڵ]] جێگەی گرتەوە.زۆرێک لە سەربازەکانی شانشینی یەکگرتوو توانیان لە باکوری [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] هەڵبێن بە بەکارهێنانی هەزاران بەلەمی بچووکی مەدەنی بۆ کەناراوەکانی شانشینەکە. ئینگلیزەکان ئەو پێشنیازانەیان ڕەتکردەوە کە ئەڵمانیا وەک لێکتێگەیشتنی ئاشتی پێشکەشیان کردبوو، لە [[٢٢ی تەممووز|٢٢ی تەمموزدا]] بەریتانیا لە ڕێگەی وەزیری دەرەوەی وڵاتەکەیەوە، ئیرلی هالیفاکس ، پێشنیارەکەی ڕەتکردەوە و وتی شانشینی یەکگرتوو تەنها ئاشتییەکی دادپەروەرانە قبوڵ دەکات کە مافی وڵاتانی ئەورووپی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان مسۆگەر بکات. <ref name="e1940">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html Major international events of 1940, with explanation.]</ref> دوای ئەوە ئەڵمانیا فڕۆکەکانی ئاراستەی باکووری فەرەنسا کرد وەک ئامادەکارییەک بۆ هێرشکردنە سەر شانشینی یەکگرتوو . ئەم ئامادەکارییە بەهۆی گرنگییەکەی لە شەڕی لەگەڵ بەریتانیادا ناوی Seelöwe (واتە: شێری دەریایی ) بوو. هەروەها هێرشە ئاسمانییەکانی لوفتوافی ئەڵمانیا دژی هێزی ئاسمانی شاهانە ناویان لێنرا شەڕی بەریتانیا . ئامانجی سەربازی ئەڵمانیا بریتی بوو لە لەناوبردنی هێزی ئاسمانی بەریتانیا و پەکخستنی فڕۆکەخانەکانیان، دواتر ڕووی کردە بۆردومانی شارەکانی بەریتانیا، بەڵام هیچ کام لەم هەوڵانە سەرکەوتوو نەبوون لە لەناوبردنی هێزی ئاسمانی شاهانە. [[پەڕگە:Supermarinespitfire.JPG|چەپ|وێنۆک|278x278پیکسڵ|فڕۆکەیەکی هێزی ئاسمانی شاهانە بەناوی سپیتفایەر کە بەشداری شەڕەکەی کردووە.]] لە کاتی شەڕەکەدا هەموو شارە پیشەسازییەکانی بەریتانیا بۆردومان کران، بە تایبەت [[لەندەن]] کە بەهۆی بۆردومانی چڕی ئەڵمانیاوە لە ڕێگەی فڕۆکەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت (بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێک هەموو شەوێک بۆردومان دەکرا). هەروەها بۆردومانە ئاسمانییەکان تیشکیان خستە سەر شارەکانی [[بێرمینگام|بیرمینگهام]] و کۆڤێنتری (کە دووشاری گرینگی ستراتیژی بوون بۆ [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] ) هەروەها بنکەی دەریایی بەریتانیا لە [[پۆرتسموت|پۆرتسمۆس]] و بەندەری کینگستۆن. شەڕی ئاسمانی سەرنجی جیهانی ڕاکێشا و شەڕەکان تا [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] درێژبوونەوە. ئەم هێرشانە لە مانگی ئایاری ١٩٤١ کۆتایی هات. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩ ئەمریکا هاوکاری چین و هاوپەیمانانی ڕۆژئاوای دەکرد، یاسای بێلایەنی هەموارکردبووەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە کڕینی " بەکرێدان و خواستن " بدات لەلایەن هاوپەیمانانەوە. ،لە ساڵی ١٩٤٠، دوای گرتنی پاریس لەلایەن ئەڵمانیاوە، قەبارەی [[ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|هێزی دەریایی ئەمریکا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادکرا . لە مانگی ئەیلولدا ئەمریکا زیاتر ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر پێدانی چەندین پارچەی گەورەی دەریایی بۆ بنکەکانی بەریتانیا . {{Sfn|Maingot|1994}} هێشتا زۆرینەی خەڵکی ئەمریکا بەردەوام بوون لە دژایەتیکردنی هەر دەستێوەردانێکی سەربازی ڕاستەوخۆ لە شەڕەکەدا. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٠، [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت|ڕۆزڤێڵت]] لە وتەیەکدا هیتلەری بە پلاندانان بۆ داگیرکردنی جیهان تۆمەتبار کرد و هەر دانوستانێکی بە بێسوود ڕەتکردەوە،و دەستی بە پلاندانانی [[ستراتیجی]] کرد بۆ خۆئامادەکردن بۆ هێرشێکی تەواو بۆ سەر ئەڵمانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Skinner Watson |یەکەم=Mark |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html|سەردێڕ=HyperWar: US Army in WWII: Chief of Staff: Prewar Plans and Preparations [Chapter 12] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٣|وێبگە=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref>لە کۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٤٠، پەیمانی سێ قۆڵی بە فەرمی ژاپۆن و ئیتاڵیا و ئەڵمانیای وەک زلهێزەکانی [[وڵاتانی تەوەر]] یەکخست. پەیمانی سێ قۆڵی مەرجی ئەوە بوو کە هەر وڵاتێک - جگە لە یەکێتیى سۆڤیەت - هێرش بکاتە سەر هەر زلهێزێکی میحوەریی، ناچار دەبێت بچێتە شەڕەوە دژی هەر سێ وڵاتەکە. {{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007}} میحوەرەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٠ فراوانتر بوو کاتێک مەجەرستان و سلۆڤاکیا و ڕۆمانیا پەیوەندییان پێوە کرد. {{Sfn|Dear|Foot|2001}} == ئەمانەش ببینە == * [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] * [[جەنگی جیھانیی سێیەم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamthwaite |یەکەم=Anthony P. |ناونیشان=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |سەردێڕ=The Making of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٧١٦-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Anderson |یەکەم=Irvine H. Jr. |ڕێکەوت=١٩٧٥|سەردێڕ=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |بەرگ=٤٤|issue=2 |پەڕەکان=٢٠١–٢٣١|doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Applebaum |یەکەم=Anne |بەستەری نووسەر=Anne Applebaum |سەردێڕ=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٣٢٢-٦|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Applebaum |یەکەم=Anne |سەردێڕ=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٨٦٨-٩|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Bacon |یەکەم=Edwin |ڕێکەوت=١٩٩٢|سەردێڕ=Glasnost' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |بەرگ=٤٤|issue=6 |پەڕەکان=١٠٦٩–١٠٨٦|doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badsey |یەکەم=Stephen |سەردێڕ=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٠٤٥-٩٢١-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Balabkins |یەکەم=Nicholas |ناونیشان=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |سەردێڕ=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |ڕێکەوت=١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |شوێن=New Brunswick, New Jersey |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Barber |یەکەم١=John |سەردێڕ=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |دوایین٢=Harrison |یەکەم٢=Mark |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨١١٤٤-٦|editor-last=Ronald Grigor Suny |بەرگ=III |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢١٧–٢٤٢|chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Barker |یەکەم=A. J. |سەردێڕ=The Rape of Ethiopia 1936 |ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=[[Ballantine Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٤٥-٠٢٤٦٢-٦|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beevor |یەکەم=Antony |بەستەری نووسەر=Antony Beevor |سەردێڕ=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Viking Press|Viking]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٠-٨٧٠٩٥-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beevor |یەکەم=Antony |سەردێڕ=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٧-٨٤٤٩٧-٦|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Belco |یەکەم=Victoria |سەردێڕ=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[University of Toronto Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٠-٩٣١٤-١|شوێن=Toronto}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellamy |یەکەم=Chris T. |سەردێڕ=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Alfred A. Knopf]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٧٥-٤١٠٨٦-٤|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ben-Horin |یەکەم=Eliahu |سەردێڕ=The Middle East: Crossroads of History |ڕێکەوت=١٩٤٣|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Berend |یەکەم=Ivan T. |بەستەری نووسەر=Iván T. Berend |سەردێڕ=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٥٠٦٦-٦|شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bernstein |یەکەم=Gail Lee |بەستەری نووسەر=Gail Lee Bernstein |ناونیشان=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |سەردێڕ=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٧٠١٧-٢|شوێن=Berkeley & Los Angeles}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bilhartz |یەکەم١=Terry D. |ناونیشان=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |سەردێڕ=Currents in American History: A Brief History of the United States |دوایین٢=Elliott |یەکەم٢=Alan C. |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-١٨٢١-٤|شوێن=Armonk, New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bilinsky |یەکەم=Yaroslav |سەردێڕ=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٣٦٣-٧|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bix |یەکەم=Herbert P. |بەستەری نووسەر=Herbert P. Bix |سەردێڕ=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠١٩٣١٤-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian) |سەردێڕ=World War Two: A Military History |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٠٥٣٤-١|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blinkhorn |یەکەم=Martin |سەردێڕ=Mussolini and Fascist Italy |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٦٢٠٦-٤|edition=3rd |شوێن=Abingdon & New York |orig-date=1984}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bonner |یەکەم١=Kit |سەردێڕ=Warship Boneyards |دوایین٢=Bonner |یەکەم٢=Carolyn |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-٠٨٧٠-٧|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Borstelmann |یەکەم=Thomas |سەردێڕ=Origins of the Cold War: An International History |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٤١٠٩-٧|editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |شوێن=Abingdon & New York |پەڕەکان=٣١٧–٣٣٢|chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bosworth |یەکەم١=Richard |ناونیشان=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |سەردێڕ=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |دوایین٢=Maiolo |یەکەم٢=Joseph |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |زنجیرە=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |شوێن=[[Cambridge]] |پەڕەکان=٣١٣–٣١٤|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brayley |یەکەم=Martin J. |سەردێڕ=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٢٣٨-٨|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=British Bombing Survey Unit |سەردێڕ=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٧٢٢-٧|شوێن=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brody |یەکەم=J. Kenneth |ناونیشان=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |سەردێڕ=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Transaction Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٨-٠٦٢٢-٢|شوێن=New Brunswick, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=David |سەردێڕ=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٥٤٦١-٤|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Buchanan |یەکەم=Tom |سەردێڕ=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Blackwell Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٢١٦٢-٣|شوێن=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bueno de Mesquita |یەکەم١=Bruce |بەستەری نووسەر١=Bruce Bueno de Mesquita |سەردێڕ=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |دوایین٢=Smith |یەکەم٢=Alastair |دوایین٣=Siverson |یەکەم٣=Randolph M. |دوایین٤=Morrow |یەکەم٤=James D. |بەستەری نووسەر٤=James D. Morrow |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٢٥٤٦-١|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bull |یەکەم١=Martin J. |سەردێڕ=Italian Politics: Adjustment Under Duress |دوایین٢=Newell |یەکەم٢=James L. |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Polity]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٥٦-١٢٩٨-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bullock |یەکەم=Alan |بەستەری نووسەر=Alan Bullock |سەردێڕ=Hitler: A Study in Tyranny |ڕێکەوت=١٩٩٠|orig-year=1952 |بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠١٣٥٦٤-٠|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Burcher |یەکەم١=Roy |دوایین٢=Rydill |یەکەم٢=Louis |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |بەرگ=٦٢|issue=1 |پەڕە=٢٦٨|bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٥٩٢٦-٣|doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Busky |یەکەم=Donald F. |سەردێڕ=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Praeger Publishers |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٧٧٣٣-٧|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Canfora |یەکەم=Luciano |بەستەری نووسەر=Luciano Canfora |سەردێڕ=Democracy in Europe: A History |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Blackwell Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-١١٣١-٧|شوێن=Oxford & Malden MA |orig-date=2004}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cantril |یەکەم=Hadley |ڕێکەوت=١٩٤٠|سەردێڕ=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |بەرگ=٤|issue=3 |پەڕەکان=٣٨٧–٤٠٧|doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chang |یەکەم=Iris |بەستەری نووسەر=Iris Chang |ناونیشان=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |سەردێڕ=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Basic Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٦٨٣٥-٧|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Christofferson |یەکەم١=Thomas R. |سەردێڕ=France During World War II: From Defeat to Liberation |دوایین٢=Christofferson |یەکەم٢=Michael S. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٢٥٦٢-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chubarov |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |سەردێڕ=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-١٣٥٠-٥|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ch'i |یەکەم=Hsi-Sheng |سەردێڕ=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٣٢٤-٢٤٦-٥|editor-last=James C. Hsiung |شوێن=Armonk, New York |پەڕەکان=١٥٧–١٨٤|chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cienciala |یەکەم=Anna M. |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |بەرگ=٥٥|issue=1 |پەڕەکان=١٢٣–١٤٣|doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clogg |یەکەم=Richard |بەستەری نووسەر=Richard Clogg |ناونیشان=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |سەردێڕ=A Concise History of Greece |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٨٧٢-٩|edition=2nd |شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coble |یەکەم=Parks M. |سەردێڕ=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٣٢٦٨-٦|شوێن=Berkeley & Los Angeles}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Collier |یەکەم=Paul |سەردێڕ=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٥٣٩-٦|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Collier |یەکەم١=Martin |ناونیشان=https://archive.org/details/germany1919450000coll |سەردێڕ=Germany 1919–45 |دوایین٢=Pedley |یەکەم٢=Philip |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٣٥-٣٢٧٢١-٧|شوێن=Oxford |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Commager |یەکەم=Henry Steele |سەردێڕ=The Story of the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Brassey's |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٤٨٨-٧٤١-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Coogan |یەکەم=Anthony |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=The Volunteer Armies of Northeast China |ناونیشان=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[History Today]] |بەرگ=٤٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cook |یەکەم١=Chris |سەردێڕ=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |دوایین٢=Bewes |یەکەم٢=Diccon |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[UCL Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٢٨-٥٣٢-١|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Reader's Companion to Military History |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Houghton Mifflin Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦١٨-١٢٧٤٢-٩|editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |شوێن=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Darwin |یەکەم=John |سەردێڕ=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٠١٠٢٢-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davies |یەکەم=Norman |بەستەری نووسەر=Norman Davies |سەردێڕ=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٦٩٢٨٥-١|شوێن=London |پەڕەکان=[https://archive.org/details/europeatwar١٩٣٩١٠٠٠٠davi/page/ ix+٥٤٤ pages]|oclc=٧٠٤٠١٦١٨|no-pp=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Oxford Companion to World War II |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٦٠٤٤٦-٤|editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |شوێن=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=DeLong |یەکەم١=J. Bradford |بەستەری نووسەر١=J. Bradford DeLong |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |دوایین٢=Eichengreen |یەکەم٢=Barry |بەستەری نووسەر٢=Barry Eichengreen |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=١٨٩–٢٣٠|chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dower |یەکەم=John W. |بەستەری نووسەر=John W. Dower |ناونیشان=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |سەردێڕ=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Pantheon Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٤-٥٠٠٣٠-٠|شوێن=New York |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Drea |یەکەم=Edward J. |سەردێڕ=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of Nebraska Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٦٦٣٨-٤|شوێن=Lincoln, Nebraska}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=de Grazia |یەکەم١=Victoria |دوایین٢=Paggi |یەکەم٢=Leonardo |ڕێکەوت=Autumn 1991 |سەردێڕ=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=١٥٣–١٦٩|doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dunn |یەکەم=Dennis J. |سەردێڕ=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٢٠٢٣-٢|شوێن=Lexington, Kentucky}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eastman |یەکەم=Lloyd E. |سەردێڕ=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٣٣٨-٤|editor-last=John K. Fairbank |بەرگ=١٣|شوێن=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ellman |یەکەم=Michael |بەستەری نووسەر=Michael Ellman |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=Soviet Repression Statistics: Some Comments |ناونیشان=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٥٤|issue=7 |پەڕەکان=١١٥١–١١٧٢|doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}} [https://web.archive.org/web/20130115023408/https://www.docstoc.com/docs/81203576/Soviet-Repression-Statistics-Some-Comments Copy] * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ellman |یەکەم١=Michael |دوایین٢=Maksudov |یەکەم٢=S. |author-mask1=3 |ڕێکەوت=١٩٩٤|سەردێڕ=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |ناونیشان=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٤٦|issue=4 |پەڕەکان=٦٧١–٦٨٠|doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=١٢٢٨٨٣٣١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Emadi-Coffin |یەکەم=Barbara |سەردێڕ=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٩٥٤٠-٩|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Erickson (historian) |سەردێڕ=Stalin's Generals |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٢١٢-٥١٣-٧|editor-last=Shukman |editor-first=Harold |شوێن=London |پەڕەکان=١٣٧–١٥٤|chapter=Moskalenko}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson |یەکەم=John |سەردێڕ=The Road to Stalingrad |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٣٦٥٤١-٨|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Evans |یەکەم١=David C. |سەردێڕ=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |دوایین٢=Peattie |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Naval Institute Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩١١٤-٢٤٤-٧|شوێن=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Evans |یەکەم=Richard J. |بەستەری نووسەر=Richard J. Evans |سەردێڕ=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٧٤٢-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fairbank |یەکەم١=John King |بەستەری نووسەر١=John K. Fairbank |سەردێڕ=China: A New History |دوایین٢=Goldman |یەکەم٢=Merle |بەستەری نووسەر٢=Merle Goldman |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٨٢٨-٠|edition=2nd |شوێن=Cambridge |orig-date=1994}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Farrell |یەکەم=Brian P. |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=Yes, Prime Minister: Barbarossa, Whipcord, and the Basis of British Grand Strategy, Autumn 1941 |journal=[[Journal of Military History]] |بەرگ=٥٧|issue=4 |پەڕەکان=٥٩٩–٦٢٥|doi=10.2307/2944096 |jstor=2944096}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |بەستەری نووسەر=Niall Ferguson |ناونیشان=https://archive.org/details/warofworldtwenti00nial |سەردێڕ=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٣١١٢٣٩-٦|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Forrest |یەکەم١=Glen |سەردێڕ=The Illustrated Timeline of Military History |دوایین٢=Evans |یەکەم٢=Anthony |دوایین٣=Gibbons |یەکەم٣=David |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Rosen |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٨٨-٤٧٩٤-٥|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Förster |یەکەم=Jürgen |بەستەری نووسەر=Jürgen Förster |سەردێڕ=Germany and the Second World War – The Attack on the Soviet Union |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٦-٨|editor-last=Horst Boog |بەرگ=IV |شوێن=Oxford |پەڕەکان=١٣–٥٢|chapter=Hitler's Decision in Favour of War |editor-last2=Jürgen Förster |editor-last3=Joachim Hoffmann |editor-last4=Ernst Klink |editor-last5=Rolf-Dieter Muller |editor-last6=Gerd R. Ueberschar}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Förster |یەکەم١=Stig |سەردێڕ=A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 |دوایین٢=Gessler |یەکەم٢=Myriam |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٤٣٢-٢|editor-last=Roger Chickering |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٥٣–٦٨|chapter=The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide |editor-last2=Stig Förster |editor-last3=Bernd Greiner}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frei |یەکەم=Norbert |ناونیشان=https://archive.org/details/adenauersgermany00frei |سەردێڕ=Adenauer's Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١١٨٨٢-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Conway Maritime Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥١٧٧-٩٥٣-٩|editor-last=Gardiner |editor-first=Robert |شوێن=London |editor-last2=Brown |editor-first2=David K.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Garver |یەکەم=John W. |سەردێڕ=Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism |ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٥٤٣٢-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gilbert |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Gilbert |ناونیشان=https://archive.org/details/secondworldwar00gilb_0 |سەردێڕ=Second World War |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld and Nicolson |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٧-٧٩٦١٦-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |بەستەری نووسەر=David Glantz |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943 |ناونیشان=https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080306082607/https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Combined Arms Research Library |زنجیرە=CSI Report No. 11 |بڵاوکەرەوە=Command and General Staff College |oclc=٢٧٨٠٢٩٢٥٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |سەردێڕ=Soviet Military Deception in the Second World War |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣٣٤٧-٣|شوێن=Abingdon & New York |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |ناونیشان=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0 |سەردێڕ=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kansas]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٠٦-٠٨٩٩-٧|شوێن=Lawrence, Kansas |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |author-mask=3 |ڕێکەوت=٢٠٠١|سەردێڕ=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |ناونیشان=https://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110709141048/https://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |ناونیشان=https://archive.org/details/battleforleningr00glan |سەردێڕ=The Battle for Leningrad: 1941–1944 |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kansas]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٠٦-١٢٠٨-٦|شوێن=Lawrence, Kansas |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |author-mask=3 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=August Storm: The Soviet Strategic Offensive in Manchuria |ناونیشان=https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080302130751/https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Combined Arms Research Library |زنجیرە=Leavenworth Papers |بڵاوکەرەوە=Command and General Staff College |oclc=٧٨٩١٨٩٠٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldstein |یەکەم=Margaret J. |ناونیشان=https://archive.org/details/worldwariieurope0000gold |سەردێڕ=World War II: Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Lerner Publishing Group|Lerner Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٥-٠١٣٩-٨|شوێن=Minneapolis}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Andrew |بەستەری نووسەر=Andrew Gordon (naval historian) |سەردێڕ=The D-Day Companion |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٧٧٩-٦|editor-last=Jane Penrose |شوێن=Oxford |پەڕەکان=[https://archive.org/details/ddaycompanion٠٠jane/page/١٢٧ ١٢٧–١٤٤]|chapter=The greatest military armada ever launched |chapter-url=https://archive.org/details/ddaycompanion00jane/page/127}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Robert S. C. |سەردێڕ=The Holocaust in Italian Culture, 1944–2010 |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٦٣٤٦-٢|شوێن=Stanford, California}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grove |یەکەم=Eric J. |سەردێڕ=The Oxford Illustrated History of the Royal Navy |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢١١٦٧٥-٨|editor-last=J. R. Hill |شوێن=Oxford |پەڕەکان=٣٤٨–٣٨٠|chapter=A Service Vindicated, 1939–1946}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hane |یەکەم=Mikiso |ناونیشان=https://archive.org/details/modernjapanhisto00hane_0 |سەردێڕ=Modern Japan: A Historical Survey |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٣٧٥٦-٢|edition=3rd |شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hanhimäki |یەکەم=Jussi M. |سەردێڕ=Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution" |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Kent State University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٣٨-٥٥٨-٩|شوێن=Kent, Ohio}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harris |یەکەم=Sheldon H. |بەستەری نووسەر=Sheldon H. Harris |سەردێڕ=Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٣٢١٤-١|edition=2nd |شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harrison |یەکەم=Mark |سەردێڕ=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٤٦-٨|editor-last=Mark Harrison |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=١–٤٢|chapter=The economics of World War II: an overview}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hart |یەکەم١=Stephen |سەردێڕ=The German Soldier in World War II |دوایین٢=Hart |یەکەم٢=Russell |دوایین٣=Hughes |یەکەم٣=Matthew |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٢٢٧-٠٧٣-٢|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hauner |یەکەم=Milan |ڕێکەوت=١٩٧٨|سەردێڕ=Did Hitler Want a World Dominion? |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٣|issue=1 |پەڕەکان=١٥–٣٢|doi=10.1177/002200947801300102 |jstor=260090 |s2cid=154865385}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Healy |یەکەم=Mark |سەردێڕ=Kursk 1943: The Tide Turns in the East |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٢١١-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hearn |یەکەم=Chester G. |ناونیشان=https://archive.org/details/carriersincombat0000hear |سەردێڕ=Carriers in Combat: The Air War at Sea |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Stackpole Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١١٧-٣٣٩٨-٤|شوێن=Mechanicsburg, Pennsylvania}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hempel |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Poland in World War II: An Illustrated Military History |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Hippocrene Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨١٨-١٠٠٤-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herbert |یەکەم=Ulrich |بەستەری نووسەر=Ulrich Herbert |ناونیشان=https://archive.org/details/nazismgermansoci0000unse |سەردێڕ=Nazism and German Society, 1933–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٨٢٣٩-٦|editor-last=David F. Crew |شوێن=London & New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/nazismgermansoci٠٠٠٠unse/page/٢١٩ ٢١٩–٢٧٣]|chapter=Labor as spoils of conquest, 1933–1945}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Herf |یەکەم=Jeffrey |بەستەری نووسەر=Jeffrey Herf |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Nazi Extermination Camps and the Ally to the East. Could the Red Army and Air Force Have Stopped or Slowed the Final Solution? |journal=[[Kritika (journal)|Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History]] |بەرگ=٤|issue=4 |پەڕەکان=٩١٣–٩٣٠|doi=10.1353/kri.2003.0059 |s2cid=159958616}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill |یەکەم=Alexander |سەردێڕ=The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٥٧١١-٠|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Holland |یەکەم=James |سەردێڕ=Italy's Sorrow: A Year of War 1944–45 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[HarperPress]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٠-٧١٧٦٤٥-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hosking |یەکەم=Geoffrey A. |ناونیشان=https://archive.org/details/rulersvictimsrus00hosk |سەردێڕ=Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٢١٧٨-٥|شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard |یەکەم=Joshua H. |سەردێڕ=Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٤٨٩٦-٤|شوێن=Stanford, California}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hsu |یەکەم١=Long-hsuen |سەردێڕ=History of The Sino-Japanese War (1937–1945) |دوایین٢=Chang |یەکەم٢=Ming-kai |ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Chung Wu Publishers |edition=2nd |asin=B00005W210 |oclc=١٢٨٢٨٨٩٨}}{{unreliable source?|reason=The source was published in Taiwan during the military rule and censorship regime of Chiang and the Nationalist government.|date=November 2021}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ingram |یەکەم=Norman |ناونیشان=https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse |سەردێڕ=The Columbia History Of Twentieth-Century French Thought |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٠٧٩١-٤|editor-last=Lawrence D. Kritzman |editor-link=Lawrence Kritzman |شوێن=New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/columbiahistoryo٢٠٠٦unse/page/٧٦ ٧٦–٧٨]|chapter=Pacifism |editor-last2=Brian J. Reilly}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Iriye |یەکەم=Akira |بەستەری نووسەر=Akira Iriye |ناونیشان=https://archive.org/details/powerculture00akir |سەردێڕ=Power and Culture: The Japanese-American War, 1941–1945 |ڕێکەوت=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٦٩٥٨٠-١|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jackson |یەکەم=Ashley |بەستەری نووسەر=Ashley Jackson (historian) |سەردێڕ=The British Empire and the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Hambledon Continuum]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٨٥-٤١٧-١|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Joes |یەکەم=Anthony James |سەردێڕ=Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٢٣٣٩-٤|شوێن=Lexington}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jowett |یەکەم=Philip S. |سەردێڕ=The Italian Army 1940–45, Volume 2: Africa 1940–43 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٨٦٥-٥|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Jowett |یەکەم١=Philip S. |سەردێڕ=The Japanese Army, 1931–45 |دوایین٢=Andrew |یەکەم٢=Stephen |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٣٥٣-٨|شوێن=Oxford |author-mask1=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jukes |یەکەم=Geoffrey |سەردێڕ=Stalin's Generals |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٢١٢-٥١٣-٧|editor-last=Harold Shukman |شوێن=London |پەڕەکان=١٠٩–١١٦|chapter=Kuznetzov}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kantowicz |یەکەم=Edward R. |ناونیشان=https://archive.org/details/rageofnations0000kant |سەردێڕ=The Rage of Nations |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[William B. Eerdmans]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٤٤٥٥-٢|شوێن=Grand Rapids, Michigan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kantowicz |یەکەم=Edward R. |ناونیشان=https://archive.org/details/comingapartcomin0000kant |سەردێڕ=Coming Apart, Coming Together |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[William B. Eerdmans]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٤٤٥٦-٩|شوێن=Grand Rapids, Michigan |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keeble |یەکەم=Curtis |بەستەری نووسەر=Curtis Keeble |سەردێڕ=Soviet-British Relations Since the 1970s |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٧٤٩٤-١|editor-last=Alex Pravda |شوێن=Cambridge |chapter=The historical perspective |editor-last2=Peter J. Duncan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keegan |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Keegan |سەردێڕ=The Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Random House|Pimlico]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٧٣٤٨-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy |یەکەم=David M. |بەستەری نووسەر=David M. Kennedy (historian) |سەردێڕ=Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 |title-link=Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٤٤٠٣-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy-Pipe |یەکەم=Caroline |سەردێڕ=Stalin's Cold War: Soviet Strategies in Europe, 1943–56 |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=[[Manchester University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٩٠-٤٢٠١-٠|شوێن=Manchester}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kershaw |یەکەم=Ian |بەستەری نووسەر=Ian Kershaw |ناونیشان=https://archive.org/details/hitler193645neme00kers |سەردێڕ=Hitler, 1936–1945: Nemesis |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٤٩٩٤-٧|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kershaw |یەکەم=Ian |ناونیشان=https://archive.org/details/fatefulchoiceste0000kers |سەردێڕ=Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940–1941 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٧١٢-٥|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kitson |یەکەم=Alison |ناونیشان=https://archive.org/details/germany18581990h0000kits |سەردێڕ=Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩١٣٤١٧-٥|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Klavans |یەکەم١=Richard A. |دوایین٢=Di Benedetto |یەکەم٢=C. Anthony |دوایین٣=Prudom |یەکەم٣=Melanie J. |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Understanding Competitive Interactions: The U.S. Commercial Aircraft Market |journal=Journal of Managerial Issues |بەرگ=٩|issue=1 |پەڕەکان=١٣–٣٦١|jstor=40604127}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kleinfeld |یەکەم=Gerald R. |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Hitler's Strike for Tikhvin |journal=Military Affairs |بەرگ=٤٧|issue=3 |پەڕەکان=١٢٢–١٢٨|doi=10.2307/1988082 |jstor=1988082}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Koch |یەکەم=H. W. |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Hitler's 'Programme' and the Genesis of Operation 'Barbarossa' |journal=[[The Historical Journal]] |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٨٩١–٩٢٠|doi=10.1017/S0018246X00012747 |jstor=2639289 |s2cid=159671713}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kolko |یەکەم=Gabriel |بەستەری نووسەر=Gabriel Kolko |ناونیشان=https://archive.org/details/politicsofwarwor00kolkrich |سەردێڕ=The Politics of War: The World and United States Foreign Policy, 1943–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Random House]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٢٧٥٧-٦|شوێن=New York |orig-date=1968}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurier |یەکەم=Jim |سەردێڕ=Tobruk 1941: Rommel's Opening Move |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٠٩٢-٦|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lee |یەکەم=En-han |سەردێڕ=Nanking 1937: Memory and Healing |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-٠٨١٦-١|editor-last=Robert Sabella |شوێن=Armonk, New York |پەڕەکان=٤٧–٧٤|chapter=The Nanking Massacre Reassessed: A Study of the Sino-Japanese Controversy over the Factual Number of Massacred Victims |editor-last2=Fei Fei Li |editor-last3=David Liu}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٩٣٨-٩|editor-last=Leffler |editor-first=Melvyn P. |editor-link=Melvyn P. Leffler |شوێن=Cambridge |postscript=, |editor-last2=Westad |editor-first2=Odd Arne |editor-link2=Odd Arne Westad}} in 3 volumes. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Levine |یەکەم=Alan J. |سەردێڕ=The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٤٣١٩-٦|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Morton |ناونیشان=https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_Contents.htm |سەردێڕ=The Fall of the Philippines |ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=[[US Government Printing Office]] |editor-last=Greenfield |editor-first=Kent Roberts |شوێن=Washington, D.C. |chapter=Japanese Plans and American Defenses |lccn=53-63678 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|chapter-url=https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_29.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120108061554/https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_Contents.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liberman |یەکەم=Peter |سەردێڕ=Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٢٩٨٦-٣|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liddell Hart |یەکەم=Basil |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofsecondw0000lidd_i0g4 |سەردێڕ=History of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Pan |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٠-٢٣٧٧٠-٣|edition=4th |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lightbody |یەکەم=Bradley |سەردێڕ=The Second World War: Ambitions to Nemesis |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٢٤٠٤-٨|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindberg |یەکەم١=Michael |سەردێڕ=Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present |دوایین٢=Todd |یەکەم٢=Daniel |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٤٨٦-٣|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lowe |یەکەم١=C. J. |سەردێڕ=Italian Foreign Policy 1870–1940 |دوایین٢=Marzari |یەکەم٢=F. |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٦٦٨١-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lynch |یەکەم=Michael |سەردێڕ=The Chinese Civil War 1945–49 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٦٧١-٣|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maddox |یەکەم=Robert James |ناونیشان=https://archive.org/details/unitedstateswor00madd |سەردێڕ=The United States and World War II |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٠٤٣٧-٣|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maingot |یەکەم=Anthony P. |سەردێڕ=The United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٢٢٤١-٤|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mandelbaum |یەکەم=Michael |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780521357906/page/96 |سەردێڕ=The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries |ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٥٧٩٠-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/isbn_٩٧٨٠٥٢١٣٥٧٩٠٦/page/٩٦ ٩٦]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marston |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٨٨٢-٣|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Masaya |یەکەم=Shiraishi |سەردێڕ=Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987 |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Cornell Southeast Asia Program|SEAP Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٧٢٧-١٢٢-٢|شوێن=Ithaca, New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=May |یەکەم=Ernest R. |بەستەری نووسەر=Ernest R. May |ڕێکەوت=١٩٥٥|سەردێڕ=The United States, the Soviet Union, and the Far Eastern War, 1941–1945 |journal=[[Pacific Historical Review]] |بەرگ=٢٤|issue=2 |پەڕەکان=١٥٣–١٧٤|doi=10.2307/3634575 |jstor=3634575}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mazower |یەکەم=Mark |بەستەری نووسەر=Mark Mazower |ناونیشان=https://archive.org/details/hitlersempirehow0000mazo |سەردێڕ=Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٢٠-١٨٨-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner |یەکەم=Marc |بەستەری نووسەر=Marc Milner |سەردێڕ=Decisive Campaigns of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣٣٦٩-٥|editor-last=Gooch |editor-first=John |شوێن=Abingdon |پەڕەکان=٤٥–٦٦|chapter=The Battle of the Atlantic}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Milward |یەکەم=A. S. |ڕێکەوت=١٩٦٤|سەردێڕ=The End of the Blitzkrieg |journal=[[The Economic History Review]] |بەرگ=١٦|issue=3 |پەڕەکان=٤٩٩–٥١٨|jstor=2592851}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milward |یەکەم=A. S. |سەردێڕ=War, Economy, and Society, 1939–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[University of California]] Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٣٩٤٢-١|شوێن=Berkeley, California |author-mask=3 |orig-date=1977}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minford |یەکەم=Patrick |بەستەری نووسەر=Patrick Minford |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=١١٥–١٣٨|chapter=Reconstruction and the UK Postwar Welfare State: False Start and New Beginning |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mingst |یەکەم١=Karen A. |ناونیشان=https://archive.org/details/unitednationsin20000ming |سەردێڕ=United Nations in the Twenty-First Century |دوایین٢=Karns |یەکەم٢=Margaret P. |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٤٦-٤|edition=3rd |شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miscamble |یەکەم=Wilson D. |سەردێڕ=From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٦٢٤٤-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitcham |یەکەم=Samuel W. |سەردێڕ=Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Stackpole Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١١٧-٣٤١٣-٤|شوێن=Mechanicsburg, Pennsylvania |orig-date=1982}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitter |یەکەم=Rana |بەستەری نووسەر=Rana Mitter |سەردێڕ=Forgotten Ally: China's World War II, 1937–1945 |بڵاوکەرەوە=Mariner Books |ڕێکەوت=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٤٤-٣٣٤٥٠-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Molinari |یەکەم=Andrea |سەردێڕ=Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٠٣-٠٠٦-٢|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Williamson |بەستەری نووسەر=Williamson Murray |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe |سەردێڕ=Strategy for Defeat: The Luftwaffe, 1933–1945 |ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=[[Air University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٩٤-٩٢٣٥-٥|شوێن=[[Maxwell Air Force Base]], Alabama |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220124100749/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Murray |یەکەم١=Williamson |سەردێڕ=A War to Be Won: Fighting the Second World War |دوایین٢=Millett |یەکەم٢=Allan Reed |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٦٨٠-٥|شوێن=Cambridge, Massachusetts |author-mask1=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Myers |یەکەم١=Ramon |سەردێڕ=The Japanese Colonial Empire, 1895–1945 |دوایین٢=Peattie |یەکەم٢=Mark |ڕێکەوت=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٠٢٢٢-١|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Naimark |یەکەم=Norman |بەستەری نووسەر=Norman Naimark |سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War – Origins |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٧١٩-٤|editor-last=Melvyn P. Leffler |بەرگ=I |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=١٧٥–١٩٧|chapter=The Sovietization of Eastern Europe, 1944–1953 |editor-last2=Odd Arne Westad}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neary |یەکەم=Ian |سەردێڕ=Power and Policy in Liberal Democracies |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٤٥٧٩-٨|editor-last=Martin Harrop |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٤٩–٧٠|chapter=Japan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neillands |یەکەم=Robin |بەستەری نووسەر=Robin Neillands |ناونیشان=https://archive.org/details/diepperaidstoryo00robi |سەردێڕ=The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Indiana University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٣٤٧٨١-٧|شوێن=Bloomington, Indiana}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neulen |یەکەم=Hans Werner |سەردێڕ=In the skies of Europe – Air Forces allied to the Luftwaffe 1939–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=The Crowood Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٢٦-٧٩٩-٣|شوێن=Ramsbury, Marlborough, United Kingdom}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Niewyk |یەکەم١=Donald L. |ناونیشان=https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew |سەردێڕ=The Columbia Guide to the Holocaust |دوایین٢=Nicosia |یەکەم٢=Francis |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١١٢٠٠-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |بەستەری نووسەر=Richard Overy |ناونیشان=https://archive.org/details/wareconomyinthir00over |سەردێڕ=War and Economy in the Third Reich |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٠٢٩٠-٥|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780712674539 |سەردێڕ=Why the Allies Won |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Pimlico |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٧٤٥٣-٩|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/dictators00rich |سەردێڕ=The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٢٠٣٠-٤|شوێن=New York |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Overy |یەکەم١=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/roadtowar00over |سەردێڕ=The Road to War |دوایین٢=Wheatcroft |یەکەم٢=Andrew |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٢٨٥٣٠-٧|edition=2nd |شوێن=London |author-mask1=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=O'Reilly |یەکەم=Charles T. |سەردێڕ=Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Lexington Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٩١-٠١٩٥-٧|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Painter |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David S. Painter |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Oil and the American Century |journal=[[The Journal of American History]] |بەرگ=٩٩|issue=1 |پەڕەکان=٢٤–٣٩|doi=10.1093/jahist/jas073 |doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Padfield |یەکەم=Peter |ناونیشان=https://archive.org/details/warbeneathseasub0000padf |سەردێڕ=War Beneath the Sea: Submarine Conflict During World War II |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons|John Wiley]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧١-٢٤٩٤٥-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pape |یەکەم=Robert A. |بەستەری نووسەر=Robert Pape |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=Why Japan Surrendered |journal=[[International Security]] |بەرگ=١٨|issue=2 |پەڕەکان=١٥٤–٢٠١|doi=10.2307/2539100 |jstor=2539100 |s2cid=153741180}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Parker |یەکەم=Danny S. |سەردێڕ=Battle of the Bulge: Hitler's Ardennes Offensive, 1944–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Da Capo Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٦-٨١٣٩١-٧|edition=New |شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Payne |یەکەم=Stanley G. |بەستەری نووسەر=Stanley G. Payne |سەردێڕ=Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٨٢-٤|شوێن=New Haven, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Perez |یەکەم=Louis G. |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofjapan00pere |سەردێڕ=The History of Japan |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٠٢٩٦-١|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Petrov |یەکەم=Vladimir |سەردێڕ=Money and Conquest: Allied Occupation Currencies in World War II |ڕێکەوت=١٩٦٧|بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٠٥٣٠-١|شوێن=Baltimore, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Polley |یەکەم=Martin |سەردێڕ=An A–Z of Modern Europe Since 1789 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٨٥٩٧-٤|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Portelli |یەکەم=Alessandro |بەستەری نووسەر=Alessandro Portelli |سەردێڕ=The Order Has Been Carried Out: History, Memory, and Meaning of a Nazi Massacre in Rome |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Palgrave Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٣٩-٨٠٠٨-٣|شوێن=Basingstoke & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Preston |یەکەم=P. W. |سەردێڕ=Pacific Asia in the Global System: An Introduction |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٠٢٣٨-٧|شوێن=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prins |یەکەم=Gwyn |سەردێڕ=The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٦٩٦٠-٢|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Radtke |یەکەم=K. W. |سەردێڕ=Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٤٩٠٠-٦|editor-last=Aiko Ikeo |شوێن=London & New York |پەڕەکان=١٠٠–١٢٠|chapter='Strategic' concepts underlying the so-called Hirota foreign policy, 1933–7}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rahn |یەکەم=Werner |بەستەری نووسەر=Werner Rahn |سەردێڕ=Germany and the Second World War – The Global War |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٨-٢|editor-last=Horst Boog |بەرگ=VI |شوێن=Oxford |پەڕەکان=١٩١–٢٩٨|chapter=The War in the Pacific |editor-last2=Werner Rahn |editor-last3=Reinhard Stumpf |editor-last4=Bernd Wegner}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ratcliff |یەکەم=R. A. |ناونیشان=https://archive.org/details/delusionsofintel0000ratc |سەردێڕ=Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra, and the End of Secure Ciphers |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٥٢٢-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Read |یەکەم=Anthony |ناونیشان=https://archive.org/details/devilsdisciplesh00read |سەردێڕ=The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٤٨٠٠-١|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Read |یەکەم١=Anthony |سەردێڕ=The Fall Of Berlin |دوایین٢=Fisher |یەکەم٢=David |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Pimlico (publishing imprint)|Pimlico]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٠٦٩٥-٠|شوێن=London |orig-date=1992}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Record |یەکەم=Jeffery |ناونیشان=https://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf |سەردێڕ=Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Diane Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٤٨٧-٢١٦-٠|پەڕە=٥٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100411104102/https://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rees |یەکەم=Laurence |بەستەری نووسەر=Laurence Rees |سەردێڕ=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[BBC Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٦٣-٤٩٣٣٥-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Regan |یەکەم=Geoffrey |ناونیشان=https://archive.org/details/brasseysbookofmi00geof |سەردێڕ=The Brassey's Book of Military Blunders |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Brassey's |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٤٨٨-٢٥٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reinhardt |یەکەم=Klaus |بەستەری نووسەر=Klaus Reinhardt |سەردێڕ=Moscow – The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Berg Publishers|Berg]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٤٩٦-٦٩٥-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Reynolds (English historian) |سەردێڕ=From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٨٤١١-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rich |یەکەم=Norman |ناونیشان=https://archive.org/details/hitlerswaraimsid00rich |سەردێڕ=Hitler's War Aims, Volume I: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٠٨٠٢-٩|شوێن=New York |orig-date=1973}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ritchie |یەکەم=Ella |سەردێڕ=Power and Policy in Liberal Democracies |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٤٥٧٩-٨|editor-last=Martin Harrop |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٣–٤٨|chapter=France}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Cynthia A. |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Planning for War: The Red Army and the Catastrophe of 1941 |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٤٧|issue=8 |پەڕەکان=١٢٩٣–١٣٢٦|doi=10.1080/09668139508412322 |jstor=153299}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts |یەکەم=Geoffrey |بەستەری نووسەر=Geoffrey Roberts |سەردێڕ=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٢٠٤-٧|شوێن=New Haven, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts |یەکەم=J. M. |بەستەری نووسەر=John Roberts (historian) |ناونیشان=https://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 |سەردێڕ=The Penguin History of Europe |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٢٦٥٦١-٣|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ropp |یەکەم=Theodore |بەستەری نووسەر=Theodore Ropp |سەردێڕ=War in the Modern World |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٦٤٤٥-٢|edition=Revised |شوێن=Baltimore, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roskill |یەکەم=S. W. |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-I/index.html |سەردێڕ=The War at Sea 1939–1945, Volume 1: The Defensive |ڕێکەوت=١٩٥٤|بڵاوکەرەوە=[[HMSO]] |زنجیرە=History of the Second World War. United Kingdom Military Series |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220104023709/http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-I/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross |یەکەم=Steven T. |سەردێڕ=American War Plans, 1941–1945: The Test of Battle |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٦٣٤-٣|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rottman |یەکەم=Gordon L. |سەردێڕ=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣١٣٩٥-٠|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rotundo |یەکەم=Louis |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Creation of Soviet Reserves and the 1941 Campaign |journal=Military Affairs |بەرگ=٥٠|issue=1 |پەڕەکان=٢١–٢٨|doi=10.2307/1988530 |jstor=1988530}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Salecker |یەکەم=Gene Eric |سەردێڕ=Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Combined Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٠٩٧-٠٤٩-٥|شوێن=Conshohocken, Pennsylvania}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Marshall Plan Fifty Years Later |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Palgrave Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٩٢٩٨٣-٤|editor-last=Schain |editor-first=Martin A. |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schmitz |یەکەم=David F. |ناونیشان=https://archive.org/details/henrylstimsonfir0000schm |سەردێڕ=Henry L. Stimson: The First Wise Man |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٦٣٢-١|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schoppa |یەکەم=R. Keith |ناونیشان=https://archive.org/details/inseaofbitternes0000scho |سەردێڕ=In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٥٩٨٨-٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sella |یەکەم=Amnon |بەستەری نووسەر=Amnon Sella |ڕێکەوت=١٩٧٨|سەردێڕ="Barbarossa": Surprise Attack and Communication |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٣|issue=3 |پەڕەکان=٥٥٥–٥٨٣|doi=10.1177/002200947801300308 |jstor=260209 |s2cid=220880174}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sella |یەکەم=Amnon |author-mask=3 |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Khalkhin-Gol: The Forgotten War |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٨|issue=4 |پەڕەکان=٦٥١–٦٨٧|jstor=260307}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Senn |یەکەم=Alfred Erich |بەستەری نووسەر=Alfred E. Senn |سەردێڕ=Lithuania 1940: Revolution from Above |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Rodopi (publisher)|Rodopi]] |ژپنک=٩٧٨-٩-٠٤٢٠-٢٢٢٥-٦|شوێن=Amsterdam & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shaw |یەکەم=Anthony |سەردێڕ=World War II: Day by Day |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-٠٩٣٩-١|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Shepardson |یەکەم=Donald E. |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=The Fall of Berlin and the Rise of a Myth |journal=[[Journal of Military History]] |بەرگ=٦٢|issue=1 |پەڕەکان=١٣٥–١٥٤|doi=10.2307/120398 |jstor=120398}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shirer |یەکەم=William L. |بەستەری نووسەر=William L. Shirer |سەردێڕ=The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Simon & Schuster]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٧٢٨٦٨-٧|شوێن=New York |orig-date=1960}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shore |یەکەم=Zachary |ناونیشان=https://archive.org/details/whathitlerknewba00shor_0 |سەردێڕ=What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٢٦١-٣|شوێن=New York |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Slim |یەکەم=William |سەردێڕ=Defeat into Victory |ڕێکەوت=١٩٥٦|بڵاوکەرەوە=Cassell |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Alan |ناونیشان=https://archive.org/details/russiaworldecono00smit |سەردێڕ=Russia and the World Economy: Problems of Integration |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٨٩٢٤-١|شوێن=London |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=J. W. |سەردێڕ=The World's Wasted Wealth 2: Save Our Wealth, Save Our Environment |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Institute for Economic Democracy |ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٢٤٤٢٣-٢-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Peter C. |سەردێڕ=Pedestal: The Convoy That Saved Malta |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Goodall |ژپنک=٩٧٨-٠-٩٠٧٥٧٩-١٩-٩|edition=5th |شوێن=Manchester |orig-date=1970}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smith |یەکەم١=David J. |سەردێڕ=The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania |دوایین٢=Pabriks |یەکەم٢=Artis |دوایین٣=Purs |یەکەم٣=Aldis |دوایین٤=Lane |یەکەم٤=Thomas |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٨٥٨٠-٣|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smith |یەکەم١=Winston |سەردێڕ=All Riot on the Western Front, Volume 3 |دوایین٢=Steadman |یەکەم٢=Ralph |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Last Gasp |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٧١٩-٦١٦-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Snyder |یەکەم=Timothy |بەستەری نووسەر=Timothy D. Snyder |سەردێڕ=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[The Bodley Head]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٤-٠٨١٤١-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Spring |یەکەم=D. W. |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Soviet Decision for War against Finland, 30 November 1939 |journal=[[Soviet Studies]] |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٧–٢٢٦|doi=10.1080/09668138608411636 |jstor=151203 |s2cid=154270850}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Steinberg |یەکەم=Jonathan |بەستەری نووسەر=Jonathan Steinberg (historian) |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=The Third Reich Reflected: German Civil Administration in the Occupied Soviet Union, 1941–4 |journal=[[The English Historical Review]] |بەرگ=١١٠|issue=437 |پەڕەکان=٦٢٠–٦٥١|doi=10.1093/ehr/cx.437.620 |jstor=578338}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Steury |یەکەم=Donald P. |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Naval Intelligence, the Atlantic Campaign and the Sinking of the Bismarck: A Study in the Integration of Intelligence into the Conduct of Naval Warfare |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=٢٢|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٩–٢٣٣|doi=10.1177/002200948702200202 |jstor=260931 |s2cid=159943895}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stueck |یەکەم=William |سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War – Origins |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٧١٩-٤|editor-last=Melvyn P. Leffler |بەرگ=I |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٦٦–٢٨٧|chapter=The Korean War |editor-last2=Odd Arne Westad}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sumner |یەکەم١=Ian |سەردێڕ=The Royal Navy 1939–45 |دوایین٢=Baker |یەکەم٢=Alix |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-١٩٥-٤|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swain |یەکەم=Bruce |سەردێڕ=A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Allen & Unwin]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٥٠٨-٣٥٢-٠|شوێن=Crows Nest}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Swain |یەکەم=Geoffrey |ڕێکەوت=١٩٩٢|سەردێڕ=The Cominform: Tito's International? |journal=[[The Historical Journal]] |بەرگ=٣٥|issue=3 |پەڕەکان=٦٤١–٦٦٣|doi=10.1017/S0018246X00026017 |s2cid=163152235}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tanaka |یەکەم=Yuki |سەردێڕ=Hidden Horrors: Japanese War Crimes in World War II |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٢٧١٧-٤|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |بەستەری نووسەر=A. J. P. Taylor |سەردێڕ=The Origins of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=[[Hamish Hamilton]] |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |سەردێڕ=How Wars Begin |ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=[[Hamish Hamilton]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٤١-١٠٠١٧-٢|شوێن=London |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=Jay |ناونیشان=https://archive.org/details/generalissimochi00tayl |سەردێڕ=The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٣٣٣٨-٢|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thomas |یەکەم١=Nigel |سەردێڕ=German Army 1939–1945 (2): North Africa & Balkans |دوایین٢=Andrew |یەکەم٢=Stephen |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٦٤٠-٨|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thompson |یەکەم١=John Herd |ناونیشان=https://archive.org/details/canadaunitedsta00thom |سەردێڕ=Canada and the United States: Ambivalent Allies |دوایین٢=Randall |یەکەم٢=Stephen J. |بەستەری نووسەر٢=Stephen Randall (political scientist) |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[University of Georgia Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٠٣-٣١١٣-٣|edition=4th |شوێن=Athens, Georgia}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Trachtenberg |یەکەم=Marc |بەستەری نووسەر=Marc Trachtenberg |سەردێڕ=A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963 |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٢٧٣-٦|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tucker |یەکەم١=Spencer C. |بەستەری نووسەر١=Spencer C. Tucker |ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_p0k0 |سەردێڕ=Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History |دوایین٢=Roberts |یەکەم٢=Priscilla Mary |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=ABC-CIO |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٩٩٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Umbreit |یەکەم=Hans |سەردێڕ=Germany and the Second World War – Germany's Initial Conquests in Europe |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٥-١|editor-last=P. S. Falla |بەرگ=٢|شوێن=Oxford |پەڕەکان=٢٢٧–٣٢٦|chapter=The Battle for Hegemony in Western Europe}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=United States Army |بەستەری نووسەر=United States Army |ناونیشان=https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/intro.htm |سەردێڕ=The German Campaigns in the Balkans (Spring 1941) |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Department of the Army]] |شوێن=Washington, D.C. |ref=CITEREFUS_Army1986 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|orig-date=1953 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220117141003/https://history.army.mil/books/wwii/balkan/intro.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Waltz |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Waltz |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=Reclaiming and Rebuilding the History of the Universal Declaration of Human Rights |journal=[[Third World Quarterly]] |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٣٧–٤٤٨|doi=10.1080/01436590220138378 |jstor=3993535 |s2cid=145398136}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward |یەکەم=Thomas A. |سەردێڕ=Aerospace Propulsion Systems |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧٠-٨٢٤٩٧-٩|شوێن=Singapore}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watson |یەکەم=William E. |بەستەری نووسەر=William E. Watson |سەردێڕ=Tricolor and Crescent: France and the Islamic World |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٧٤٧٠-١|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Weinberg |یەکەم=Gerhard L. |بەستەری نووسەر=Gerhard Weinberg |سەردێڕ=A World at Arms: A Global History of World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٣١٦-٣|edition=2nd |شوێن=Cambridge}}; comprehensive overview with emphasis on diplomacy * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wettig |یەکەم=Gerhard |سەردێڕ=Stalin and the Cold War in Europe: The Emergence and Development of East-West Conflict, 1939–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٥٥٤٢-٦|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wiest |یەکەم١=Andrew |سەردێڕ=Strategy and Tactics: Infantry Warfare |دوایین٢=Barbier |یەکەم٢=M. K. |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-١٤٠١-٢|شوێن=St Paul, Minnesota}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Liberalism and War: The Victors and the Vanquished |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٥٩٨٠-١|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wilt |یەکەم=Alan F. |بەستەری نووسەر=Alan F. Wilt |ڕێکەوت=١٩٨١|سەردێڕ=Hitler's Late Summer Pause in 1941 |journal=Military Affairs |بەرگ=٤٥|issue=4 |پەڕەکان=١٨٧–١٩١|doi=10.2307/1987464 |jstor=1987464}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wohlstetter |یەکەم=Roberta |بەستەری نووسەر=Roberta Wohlstetter |ناونیشان=https://archive.org/details/pearlharborwarni0000wohl |سەردێڕ=Pearl Harbor: Warning and Decision |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |شوێن=Palo Alto, California |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wolf |یەکەم=Holger C. |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٩–٥٦|chapter=The Lucky Miracle: Germany 1945–1951 |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wood |یەکەم=James B. |سەردێڕ=Japanese Military Strategy in the Pacific War: Was Defeat Inevitable? |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٥٣٣٩-٢|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yoder |یەکەم=Amos |سەردێڕ=The Evolution of the United Nations System |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٣٢-٥٤٦-٨|edition=3rd |شوێن=London & Washington, D.C.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zalampas |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Adolf Hitler and the Third Reich in American magazines, 1923–1939 |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Bowling Green University Popular Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٩٧٢-٤٦٢-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zaloga |یەکەم=Steven J. |بەستەری نووسەر=Steven Zaloga |سەردێڕ=Bagration 1944: The Destruction of Army Group Centre |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٤٧٨-٧|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zaloga |یەکەم=Steven J. |سەردێڕ=Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٤٠٨-٥|شوێن=Oxford |author-mask=3}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeiler |یەکەم=Thomas W. |سەردێڕ=Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Scholarly Resources |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩٩١-٩|شوێن=Wilmington, Delaware}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Zetterling |یەکەم١=Niklas |سەردێڕ=''Bismarck'': The Final Days of Germany's Greatest Battleship |دوایین٢=Tamelander |یەکەم٢=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Casemate Publishers|Casemate]] |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٥١٤٩-٠٤-٠|شوێن=Drexel Hill, Pennsylvania}} {{Refend}} == زیاتر بخوێنەوە == * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Buchanan |یەکەم=Andrew |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=258 |پەڕەکان=٢٤٦–٢٨١|doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} also see [https://hdiplo.org/to/AR1180 online review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gerlach |یەکەم=Christian |سەردێڕ=Conditions of Violence |ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٥٦٨٧٣-٧|زمان=en}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|جەنگی جیھانیی دووەم|دەیەی ١٩٤٠|دەیەی ١٩٣٠|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا]] [[پۆل:شەڕەکانی دانمارک]] [[پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:شەڕەکانی کرواتیا]] [[پۆل:شەڕەکانی مەجارستان]] [[پۆل:شەڕەکانی مەکسیک]] [[پۆل:شەڕەکانی نەمسا]] [[پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٣٩]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٠]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤١]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٥]] [[پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ]] [[پۆل:مێژووی ھاوچەرخ]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:ململانێکانی جیھانی]] ajaa6vb3fs3ueh1jgg4jic6v4uy3uhr 0 19283 1593993 1585616 2026-06-25T00:04:16Z MFTG 21816 /* top */ 1593993 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەشەکەڵ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رشكل}}<br>{{lang-en| Rashakal}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.58969| 44.75089}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەشەکەڵ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.58969| 44.75089 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٨٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٢ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەشەکەڵ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 4pa38zibyv8b10ucyq3oka037kkf1wm 0 19284 1593990 1585608 2026-06-25T00:02:47Z MFTG 21816 /* top */ 1593990 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پاشکۆز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| باشکوز}}<br>{{lang-en| Pashkoz}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.59831| 44.72988}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی پاشکۆز''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.59831| 44.72988 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٣٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پاشکۆز''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] gdaqhkugyjnymqwk24ihdwiwllrlisw 0 19285 1593997 1585622 2026-06-25T00:05:52Z MFTG 21816 /* top */ 1593997 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناوکێلەکان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناوکیلکان}}<br>{{lang-en| Nawkelakan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.60065| 44.73709}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ناوکێلەکان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.60065| 44.73709 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٥٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناوکێلەکان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] pcsrd65snrm7cm4i0i832ky0rs97vww 0 19286 1593988 1585463 2026-06-25T00:02:00Z MFTG 21816 /* top */ 1593988 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئۆمەراوە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| أومراوة}}<br>{{lang-en| Omarawa}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.58155| 44.76664}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئۆمەراوە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.58155| 44.76664 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٩٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٤٢ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئۆمەراوە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 8vp3j5uhk6o9zpwz8j6w5pgehauazrz 0 19287 1593992 1585615 2026-06-25T00:03:37Z MFTG 21816 /* top */ 1593992 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەزان مەلا براییم | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رزان ملا برایم}}<br>{{lang-en| Razan Mala Braim}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.58857| 44.79459}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەزان مەلا براییم''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.58857| 44.79459 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٨٧٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەزان مەلا براییم''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 6idje420yplmt8ifpnu7nxrcv6sbka5 0 19288 1593995 1585618 2026-06-25T00:05:06Z MFTG 21816 /* top */ 1593995 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کانی سماق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کاني سماق}}<br>{{lang-en| Kani Smaq}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.59727| 44.77979}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی کانی سماق''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.59727| 44.77979 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کانی سماق''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 5w9ty8ysndxtoj7nmu59s1rrf5zcido 0 19289 1593994 1585617 2026-06-25T00:04:40Z MFTG 21816 /* top */ 1593994 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کانی زیل | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کاني زيل}}<br>{{lang-en| Kani Zil}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.60205| 44.78253}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی کانی زیل''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.60205| 44.78253 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کانی زیل''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] l6g7ec3vrbsn632u89ylw10tvn0ryok 0 19290 1593991 1585614 2026-06-25T00:03:09Z MFTG 21816 /* top */ 1593991 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = داروسەلام | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دارالسلام}}<br>{{lang-en| Darusalam}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.60709| 44.75687}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی داروسەلام''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.60709| 44.75687 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٨٩٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٢٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''داروسەلام''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] t6uy4xrijvr9c27r33t0fchx21nt35c 0 19291 1593996 1585620 2026-06-25T00:05:29Z MFTG 21816 /* top */ 1593996 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گوێزان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کویزان}}<br>{{lang-en| Gwezan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.62114| 44.75603}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی گوێزان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.62114| 44.75603 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٠٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٣٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گوێزان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 1iiqt0rrhlhphhis75bzu76gr1zglsd 0 19292 1593989 1585607 2026-06-25T00:02:23Z MFTG 21816 /* top */ 1593989 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێرەش | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بیرش}}<br>{{lang-en| Berash}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.62302| 44.75845}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بێرەش''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.62302| 44.75845 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گەڵاڵە|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێرەش''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە]] 1jx2wbfkswm02ktkodcukz6vane9n8r 0 19301 1593909 1585209 2026-06-24T21:04:22Z MFTG 21816 /* top */ 1593909 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئیسکاو | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| اسکاو}}<br>{{lang-en| Iskaw}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50472| 44.86}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئیسکاو''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50472| 44.86 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٠٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئیسکاو''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] cvjigcmnsidd5oxy62g9i5w55cnqlly 0 19302 1593912 1585213 2026-06-24T21:05:22Z MFTG 21816 /* top */ 1593912 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بەردەڕەشان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بردةرشان}}<br>{{lang-en| Bardarashan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.56203| 44.83961}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بەردەڕەشان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.56203| 44.83961 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٨٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٨٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بەردەڕەشان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] g7f9r4a3e8zj4thacto5xx05hr1rtd9 0 19303 1593911 1585212 2026-06-24T21:04:52Z MFTG 21816 /* top */ 1593911 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بنەڵە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بنةلة}}<br>{{lang-en| Bnala}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.52084| 44.85502}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بنەڵە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.52084| 44.85502 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٧٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بنەڵە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] lzkicctiz99x8y3enmx1lla63wlfn73 0 19304 1593916 1585215 2026-06-24T21:06:19Z MFTG 21816 /* top */ 1593916 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بوران | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بوران}}<br>{{lang-en| Buran}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.52594| 44.87824}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بوران''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.52594| 44.87824 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩٤٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بوران''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 8dg5mev4qyyhuwze309imbwd8t09z0o 0 19305 1593928 1585229 2026-06-24T21:30:44Z MFTG 21816 /* top */ 1593928 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خەزێنە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| خزینة}}<br>{{lang-en| Khazena}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.49617| 44.8921 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی خەزێنە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.49617| 44.8921 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''خەزێنە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 64ge1kvhvu5eek4kzvddg501utykeea 0 19306 1593929 1585232 2026-06-24T21:31:07Z MFTG 21816 /* top */ 1593929 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = داڵکان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دالکان}}<br>{{lang-en| Dalkan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51111| 44.9 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی داڵکان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51111| 44.9 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٠٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''داڵکان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 9g8faaa4c11bdmlrdx2hxnvoleb86fl 0 19308 1593930 1585233 2026-06-24T21:31:31Z MFTG 21816 /* top */ 1593930 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دیلمان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دیلمان}}<br>{{lang-en| Dilman}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.5165| 44.83014 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دیلمان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.5165| 44.83014 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٢٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دیلمان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] t6080oeryh46sss6rqx8wz3gbxa4qld 0 19309 1593933 1585236 2026-06-24T21:35:41Z MFTG 21816 /* top */ 1593933 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەژدوور | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رزدوور}}<br>{{lang-en| Razhdur}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.5892| 44.80949 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەژدوور''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.5892| 44.80949 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩١٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەژدوور''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 0pm7tu2u44iybgwgfgxt01tkqgsdkgo 0 19310 1593932 1585235 2026-06-24T21:35:16Z MFTG 21816 /* top */ 1593932 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەزوێکە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رزویکة}}<br>{{lang-en| Razweka}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50618| 44.86782 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەزوێکە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50618| 44.86782 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەزوێکە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 3xk9rgz7o7c6zgk897h1m1e1vxd5bto 0 19313 1593934 1585248 2026-06-24T21:36:13Z MFTG 21816 /* top */ 1593934 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = زەنگەڵین | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| زنکلین}}<br>{{lang-en| Zangalin}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.49587| 44.92384 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی زەنگەڵین''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.49587| 44.92384 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٠٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''زەنگەڵین''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] kmoet9q6c1wbjaqxirkqa84mllr4b7v 0 19314 1593935 1585252 2026-06-24T21:36:34Z MFTG 21816 /* top */ 1593935 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = زێوکان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| زیوکان}}<br>{{lang-en| Zewkan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51224| 44.90204}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی زێوکان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51224| 44.90204 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٨٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''زێوکان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] b505cd7gcdjer7j5gtcix631aks3fy9 0 19316 1593936 1585253 2026-06-24T21:36:59Z MFTG 21816 /* top */ 1593936 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سایە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سایة}}<br>{{lang-en| Saya}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.57129| 44.81468}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سایە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.57129| 44.81468 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سایە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 119phf2cadfyxs3h0vy85ilwx3djhjk 0 19318 1593940 1585258 2026-06-24T21:38:10Z MFTG 21816 /* top */ 1593940 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەرنێڵ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سرنیل}}<br>{{lang-en| Sarnel}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.52321| 44.84153}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سەرنێڵ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.52321| 44.84153 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٥٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەرنێڵ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] n09ratj7lv8w7io4dx7v08k3cbvlr4z 0 19319 1593941 1585264 2026-06-24T21:38:31Z MFTG 21816 /* top */ 1593941 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سۆرەبان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سوربان}}<br>{{lang-en| Soraban}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.55337| 44.83868 }}}} | قەبارەی_نەخشە =2 00px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سۆرەبان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.55337| 44.83868 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سۆرەبان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == گوندی سۆرەبان دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ناحیەی [[قەسرێ]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کوێستانەکانی [[بوران]] و لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی [[بەردەڕەشان]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی [[بنگرد]] و لە باکووریشەوە لەگەڵ گوندی [[وەڵزە]] ھاوسنوورە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 2p7o2r6rrkb4ytxp74iebf7k9dq4urn 0 19320 1593942 1585265 2026-06-24T21:38:57Z MFTG 21816 /* top */ 1593942 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شیناوە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| شیناوة}}<br>{{lang-en| Shinawa}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.56795| 44.81858}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی شیناوە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.56795| 44.81858 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٤٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٦٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شیناوە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 33rrakwx2qjg46rsqe95ctbp8t7st7x 0 19321 1593943 1585329 2026-06-24T21:39:19Z MFTG 21816 /* top */ 1593943 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شیوێ گوڵان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| شیوي كولان}}<br>{{lang-en| Shiwe Gulan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.56795| 44.81858}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی شیوێ گوڵان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.56795| 44.81858 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٤٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٢ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شیوێ گوڵان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] r04oqrrdwczowfx23pzkgn4vq8794w4 0 19322 1593926 1585224 2026-06-24T21:29:41Z MFTG 21816 /* top */ 1593926 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمساک | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومساک}}<br>{{lang-en| Chomsak}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.52447| 44.84339}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمساک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.52447| 44.84339 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٦٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چۆمساک''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 9be82a58v85o8ir4du13v2pm655hdd0 0 19323 1593944 1585475 2026-06-24T21:39:47Z MFTG 21816 /* top */ 1593944 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەڵات | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قلات}}<br>{{lang-en| Qalat}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50176| 44.87524}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی قەڵات''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50176| 44.87524 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٨٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەڵات''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 4p61melrhsvvdumva26youwu9la17an 0 19324 1593946 1585472 2026-06-24T21:40:33Z MFTG 21816 /* top */ 1593946 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کۆیلە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کویلة}}<br>{{lang-en| Koila}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51638| 44.90236}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی کۆیلە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51638| 44.90236 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨١٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کۆیلە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] fk7ppv7kep2p9ky8dc37r4qc6xp47kc 0 19325 1593947 1585471 2026-06-24T21:40:56Z MFTG 21816 /* top */ 1593947 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ماکۆسان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ماکوسان}}<br>{{lang-en| Makosan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.56449| 44.81593}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ماکۆسان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.56449| 44.81593 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٧٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٥ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ماکۆسان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 5rb40k1rn15oia3oja5hewoud6tutwc 0 19326 1593948 1585470 2026-06-24T21:41:22Z MFTG 21816 /* top */ 1593948 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ماونان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ماونان}}<br>{{lang-en| Mawnan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50097| 44.89674}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ماونان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50097| 44.89674 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٥٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ماونان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] b7qainhqji8zw203473335yh7kr4jr1 0 19327 1593949 1585469 2026-06-24T21:41:44Z MFTG 21816 /* top */ 1593949 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مێرگە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| میرکة}}<br>{{lang-en| Merga}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.59167| 44.83784}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی مێرگە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.59167| 44.83784 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢١٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مێرگە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] mukulmr6myxbqa2xp52mm15ceie6nk5 0 19328 1593951 1585467 2026-06-24T21:42:31Z MFTG 21816 /* top */ 1593951 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = نێوخانان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| نیوخانان}}<br>{{lang-en| Newkhanan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51208| 44.90494}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی نێوخانان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51208| 44.90494 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''نێوخانان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] eq8vnmmgwo4m6n1vq75dfomrawuup2q 0 19330 1593954 1585464 2026-06-24T21:44:42Z MFTG 21816 /* top */ 1593954 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وەڵزە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ولزة}}<br>{{lang-en| Walza}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.54956| 44.85896}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وەڵزە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.54956| 44.85896 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٥٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٨٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وەڵزە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 415sec02qozpybp62i5199uhz1rnc6q 0 19331 1593953 1585465 2026-06-24T21:44:17Z MFTG 21816 /* top */ 1593953 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وەڵاش | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ولاش}}<br>{{lang-en| Walash}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.57806| 44.85361}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وەڵاش''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.57806| 44.85361 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٨٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وەڵاش''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] aob5zlvleus49exv36lrjkerwk4ra3o 0 19332 1593917 1585216 2026-06-24T21:06:48Z MFTG 21816 /* top */ 1593917 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پردی زەرد | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بردە زرد}}<br>{{lang-en| Prdi Zard}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.59493| 44.81692}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی پردی زەرد''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.59493| 44.81692 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پردی زەرد''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] muh0r0kzfe99uwkvp9mimevjczfd6tc 0 19333 1593927 1585250 2026-06-24T21:30:18Z MFTG 21816 /* top */ 1593927 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومة}}<br>{{lang-en| Choma}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.49899| 44.923}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.49899| 44.923 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٦٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چۆمە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] nwthdcyarmaxpubf2175xfnf3i0evc7 0 19334 1593914 1585214 2026-06-24T21:05:52Z MFTG 21816 /* top */ 1593914 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بەستێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بستي}}<br>{{lang-en| Baste}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51024| 44.9031}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بەستێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51024| 44.9031 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥١٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بەستێ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 3acd0dalls9zdsnj68y8d01z7quhgb6 0 19335 1593950 1585468 2026-06-24T21:42:06Z MFTG 21816 /* top */ 1593950 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مێرگەی خواروو | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| میرکة السفلى}}<br>{{lang-en| Lower Merga}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.59506| 44.82252}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی مێرگەی خواروو''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.59506| 44.82252 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٢٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مێرگەی خواروو''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 1b8iy334v60mzo3rawwk0cl11wlnnq8 0 19336 1593945 1585474 2026-06-24T21:40:11Z MFTG 21816 /* top */ 1593945 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کاولان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کاولان}}<br>{{lang-en| Kawlan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50889| 44.89966}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی کاولان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50889| 44.89966 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥١١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کاولان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 586febnw42vctyb6fcuqle7g5830ilg 0 19337 1593931 1585234 2026-06-24T21:34:50Z MFTG 21816 /* top */ 1593931 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەزمیر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رزمیر}}<br>{{lang-en| Razamir}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50804| 44.89637 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەزمیر''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50804| 44.89637 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٤٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەزمیر''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 76y1br1ox8gy0er5qb448gwier1ykta 0 19356 1594007 1585996 2026-06-25T00:10:12Z MFTG 21816 /* top */ 1594007 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمباڵۆک | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومبالوک}}<br>{{lang-en| Chombalok}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.64707| 44.70808}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمباڵۆک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.64707| 44.70808 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٨١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چۆمباڵۆک''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].نزیکەی ١٤٠ کیلۆمەتر لە شاری [[ھەولێر]]. دوورە و نزیکەی ٤٠ ماڵ دەبێت و یەکەم گوندە لە سنووری دۆڵی ڕۆست کە لە ڕێگای( ھامڵتۆن)ەوە لا دەدات. زۆربەی سەرچاوەکان دەڵێن (چۆمبارۆک) لە (بلاروک یاخود چەم و ڕووبار) ھاتووە. سروشتی جوگرافی گوندەکە زۆربەی شاخاوییە و بەچەندین شاخ و گرد دەور دراوە و ھاوسنوورە لەگەڵ چەند گوندێکی تر لەوانە لە ڕۆژھەڵات گوندی [[شێرکاوە]] و لە باکوور گوندی [[چۆمانی سمایل ئاغا]] و لە ڕۆژئاوا لەگەڵ چیایی بستێ و گوندی [[زەروان]] و لە باشووریش بە زنجیرە چیایی بنەسار دەوردراوە. زۆربەی خەڵکی گوندەکە لە یەک ڕەچەڵەکەوە دەگەنەوە یەک و نەوەی (ئەحمەد ئاغا) کە خۆی دانیشتوی سنووری دەشتی [[ھەریر]] بووە و بۆیەش یەکێ لە شاخەکان بەناوی (کەپکی حمدئاغا) ناسراوە. یەکەم قوتابخانە لەساڵی ١٩٧٩ کرایەوە و یەکەم مامۆستاش ناوی (م.تەھا)دەرسی داوەتە قوتابیانی گوند. گوندی چۆمبارۆک بەدەر نەبووە لە ڕاگواستن لە ساڵانی ١٩٨٣، بۆ کۆمەڵگایە زۆرە ملێیەکانی [[قوشتەپە]] ڕاگواستراون. پاش ڕاپەرینی گەلی کوردستان و ئاوەدان بوونەوەی دێھاتەکان ئەم گوندەش زیاتر دانیشتوانی گەڕانەوە و ئاوەدانی زیاتری بەخۆیەوە بینی و قوتابخانەی نوێ و پڕۆژەی ئاوی بۆ دروست کراو و لە ساڵی ٢٠١٩دا مزگەوتێک و ھۆڵێکی بۆنەکانی لەسەر شێوازێکی گونجاو مۆدێرن بۆ دروست کرا لە گردی با نان ئەو مزگەوتە لەلایەن خێرخوازو خودا پێداوان دروستکراو مەلا یاسین کوڕی مەڵا عبداللە سەرپەرشتی دەکرد بەیارمەتی چەند ئامۆزایەکی خۆی لەم گوندەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] onb6cdny1np4c7hwfxuhuewkjh48qej 0 19357 1594006 1585995 2026-06-25T00:09:42Z MFTG 21816 /* top */ 1594006 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمانی سمایل ئاغا | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جوماني سمايل آغا}}<br>{{lang-en| Chomani Smail Agha}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.65887| 44.70201}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمانی سمایل ئاغا''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.65887| 44.70201 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٨٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چۆمانی سمایل ئاغا''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] r4tfif3gsgvr2hstbxpvflojv9y5ym7 0 19358 1594015 1586003 2026-06-25T00:12:36Z MFTG 21816 /* top */ 1594015 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دۆڵبالیس | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دولبالیس}}<br>{{lang-en| Dolbalis}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67443| 44.6657}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دۆڵبالیس''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67443| 44.6657 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٥١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دۆڵبالیس''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] pf9l9s95xvtls68uwed5e3cc4w42qbk 0 19361 1594016 1586004 2026-06-25T00:13:08Z MFTG 21816 /* top */ 1594016 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دێگە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ديكة}}<br>{{lang-en| Dega}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.64818| 44.73049}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دێگە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.64818| 44.73049 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٢١ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دێگە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] 0nrloa2jh5hu7wi6yu2soyz37qdu1nr 0 19363 1594000 1589629 2026-06-25T00:07:09Z MFTG 21816 /* top */ 1594000 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێشە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بیشة}}<br>{{lang-en| Besha}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68905| 44.66489}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بێشە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68905| 44.66489 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٧٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٧٢ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێشە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. کەوتۆتە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سۆران لە نێوان دامێنی چیای حەسەن بەگ و نزاری بێشە. لە ئێستادا ٨٥ خێزان نیشتەجێی ئەم گوندەن. لە [[زستان]]ان کەشیکی زۆر ساردی ھەیە، ھەندێک جار پلەی گەرمی دەگاتە ٧ پلە ژێر سفری سەدی. لە [[بەھار]] و [[ھاوین]] و [[پایز]]دا کەشیکی فێنک و دیمەنێکی جوان و دڵڕفێنی ھەیە. بەشێک لە دانیشتوانی ئەم گوندە سەرقاڵی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارین. بەڵام بە ھۆی کەمبوونی ڕێژەی خواست لە سەر بەرھەمی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری، بەشیکی زۆری دانیشتوانەکەی روویان لە شارەکان کردووە بۆ باشتر کردنی گوزەرانیان زۆربەی خەلکەکەی ئێستا دانیشتوی هەولێرو سۆرانن بە نزیکەی زیاتر لە ٥٠٠ ماڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == * بێشە بە مانای لانەی شێر دێت. '''[[مەحوی]]''' دەفەرموێت: بەم ھەموو تیرەوە، دڵ سینەمی دی، ئەو '''شێرە''' لەرزی ھاتێ، وتی: ئەم '''بێشە''' نەما نیمە مەلاز ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] sqgnzurk5h598ho2b3ugl175kmxt0xq 0 19365 1594005 1585994 2026-06-25T00:09:10Z MFTG 21816 /* top */ 1594005 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = جاوەکە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جاوكة}}<br>{{lang-en| Jawaka}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67804| 44.70643}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی جاوەکە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67804| 44.70643 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩١٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''جاوەکە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] p6g24jokrjle3khl9rha4glhfeebiys 0 19367 1594010 1585998 2026-06-25T00:10:35Z MFTG 21816 /* top */ 1594010 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمبرس | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومبرس}}<br>{{lang-en| Chombrs}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68752| 44.70615}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمبرس''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68752| 44.70615 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٤٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چۆمبرس''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] l96l45lc8hnixfuxqdozd3my781ycp9 0 19372 1594013 1586001 2026-06-25T00:11:42Z MFTG 21816 /* top */ 1594013 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دزووک | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دزوك}}<br>{{lang-en| Dzuk}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70333| 44.71617}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دزووک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70333| 44.71617 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١١٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٥٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دزووک''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] dt6bdirm54gwtpxy4cjlxgvwprz5cw6 0 19374 1594014 1586002 2026-06-25T00:12:12Z MFTG 21816 /* top */ 1594014 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دۆلانە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دولانة}}<br>{{lang-en| Dolana}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.69201| 44.72341}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دۆلانە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69201| 44.72341 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٠٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دۆلانە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] 3n50mtegjkai2q48apq5tbtir5g75rf 0 19377 1594011 1585999 2026-06-25T00:10:56Z MFTG 21816 /* top */ 1594011 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دارەگرد | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دارکرد}}<br>{{lang-en| Daragrd}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67906| 44.72925}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دارەگرد''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67906| 44.72925 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٩٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دارەگرد''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] det8f8175fwb5tigx90i6gn13xrya9s 0 19380 1594002 1585992 2026-06-25T00:08:01Z MFTG 21816 /* top */ 1594002 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێولە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بیولة}}<br>{{lang-en| Bewla}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.66401| 44.73738}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بێولە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.66401| 44.73738 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٩ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێولە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] 3x3xcb1ez785v9sgcaxrv2138tchrlh 0 19381 1593999 1585778 2026-06-25T00:06:46Z MFTG 21816 /* top */ 1593999 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = برایەتی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| برایتي}}<br>{{lang-en| Braiati}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68458| 44.74531}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی برایەتی''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68458| 44.74531 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''برایەتی''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] clp8u29r8m6e812isphrm77qdh53n6z 0 19382 1594004 1585993 2026-06-25T00:08:47Z MFTG 21816 /* top */ 1594004 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پیرۆمەر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بیرومر}}<br>{{lang-en| Piromar}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68704| 44.74972}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی پیرۆمەر''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68704| 44.74972 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٨٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پیرۆمەر''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] 6mlqrmspqenb2vrxn6q2atpvxsr8jp6 0 19384 1593998 1585776 2026-06-25T00:06:24Z MFTG 21816 /* top */ 1593998 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئاشی بێکۆرە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| آشي بیکورة}}<br>{{lang-en| Ashi Bekora}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.69792| 44.766}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئاشی بێکۆرە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69792| 44.766 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٢٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئاشی بێکۆرە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] nd77c55shpgn62v1c0ku2w4api9ujnv 0 19386 1594018 1586005 2026-06-25T00:14:11Z MFTG 21816 /* top */ 1594018 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕوست | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| روست}}<br>{{lang-en| Rust}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70534| 44.76891}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕوست''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70534| 44.76891 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٦٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٩٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕوست''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] ba432a2rufyfsu1mko41iztiigtm8q7 0 19389 1594012 1586000 2026-06-25T00:11:18Z MFTG 21816 /* top */ 1594012 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = درێشک | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دريشك}}<br>{{lang-en| Dreshk}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70711| 44.79825}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی درێشک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70711| 44.79825 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٣١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''درێشک''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] sja4kox3q88631jnq3nieltgeihw5bw 0 19392 1593955 1585624 2026-06-24T21:49:04Z MFTG 21816 /* top */ 1593955 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئازادی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| آزادي}}<br>{{lang-en| Azadi}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68239| 44.98455}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئازادی''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68239| 44.98455 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئازادی''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] h8kznkrhsumqi06fegx6vllu2uespv8 0 19393 1593967 1585708 2026-06-24T23:50:09Z MFTG 21816 /* top */ 1593967 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئاشی بڕەگوێز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| آشي برةكويز}}<br>{{lang-en| Ashi Bragwez}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.65491| 44.90687}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئاشی بڕەگوێز''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.65491| 44.90687 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئاشی بڕەگوێز''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] dsejrlonjd1jxcpz1nfas0ccv5xtw49 0 19395 1593969 1585710 2026-06-24T23:51:02Z MFTG 21816 /* top */ 1593969 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = باوەکراوە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| باوةکراوة}}<br>{{lang-en| Bawakrawa}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67608| 44.97374}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی باوەکراوە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67608| 44.97374 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٩٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''باوەکراوە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 3lmn7p1gsa7tdjquaihqlx6zzmq4955 0 19396 1593987 1585762 2026-06-25T00:00:37Z MFTG 21816 /* top */ 1593987 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = واشانکە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| واشانکة}}<br>{{lang-en| Washanka}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.63611| 45.01717}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی واشانکە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.63611| 45.01717 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''واشانکە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] jwgj4ufo9h68m2we5uf70yja339nm0g 0 19397 1593972 1585712 2026-06-24T23:52:12Z MFTG 21816 /* top */ 1593972 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خەلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| خلان}}<br>{{lang-en| Khalan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.69283| 44.98127}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی خەلان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69283| 44.98127 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٨٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''خەلان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] nu7cc1qkzemuga7lrz9ulu34rbpjled 0 19398 1593973 1585714 2026-06-24T23:52:41Z MFTG 21816 /* top */ 1593973 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دەربەندی ڕایات | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دربندرایات}}<br>{{lang-en| Darband Raiat}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.66308| 44.92608}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دەربەندی ڕایات''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.66308| 44.92608 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٩٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٣١ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دەربەندی ڕایات''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 154voafcvm04g51sopx60adn4nwyswj 0 19399 1593974 1585748 2026-06-24T23:53:08Z MFTG 21816 /* top */ 1593974 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دۆڵەبۆن | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دولةبون}}<br>{{lang-en| Darband Raiat}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68504| 44.91006}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دۆڵەبۆن''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68504| 44.91006 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٣٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دۆڵەبۆن''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] k5bv2oy92unbj70yd1fpdd8pzoylkhf 0 19400 1593975 1585751 2026-06-24T23:53:29Z MFTG 21816 /* top */ 1593975 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕایات | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رایات}}<br>{{lang-en| Raiat}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.68419| 44.97157}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕایات''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.68419| 44.97157 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٧٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣١٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕایات''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 9aoztzotkcs4uihag8k0xb64ko06eik 0 19401 1593976 1585752 2026-06-24T23:53:57Z MFTG 21816 /* top */ 1593976 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ڕەشەھەرمێیان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| رشةهرمیان}}<br>{{lang-en| Rasha Harmeyan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.69994| 44.97760}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ڕەشەھەرمێیان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69994| 44.97760 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٦٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ڕەشەھەرمێیان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] gzqv0egxw4tjmj3avsh3kigurhxiyro 0 19402 1593977 1585753 2026-06-24T23:54:22Z MFTG 21816 /* top */ 1593977 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = زینوێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| زینوي}}<br>{{lang-en| Zinwe}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.69143| 45.00753}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی زینوێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69143| 45.00753 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٤٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''زینوێ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 7b7smyrqsps3n8ub507gshnxt69h1pe 0 19403 1593979 1585754 2026-06-24T23:55:24Z MFTG 21816 /* top */ 1593979 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەیداوە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سیداوة}}<br>{{lang-en| Saidawa}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67139| 45.04912}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سەیداوە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67139| 45.04912 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٥٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١١٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەیداوە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 64v75skcnked4v5f2ahmca3mwvlp866 0 19405 1593980 1585755 2026-06-24T23:57:37Z MFTG 21816 /* top */ 1593980 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شیوەڕەش | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| شیوةرش}}<br>{{lang-en| Shiwarash}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67105| 45.0563}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی شیوەڕەش''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67105| 45.0563 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٦٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٣٨ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شیوەڕەش''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] sys5w3krv1t78jt4ab00vqzi1uz5yq2 0 19406 1593971 1585711 2026-06-24T23:51:47Z MFTG 21816 /* top */ 1593971 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چیکان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جیکان}}<br>{{lang-en| Chikan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67806| 44.98528}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چیکان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67806| 44.98528 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥١٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''چیکان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] qrdbd2zvi3e9c2kc0rcqw7mzantmhly 0 19455 1593981 1585756 2026-06-24T23:57:59Z MFTG 21816 /* top */ 1593981 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گەلەژێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کلةزیر}}<br>{{lang-en| Galazher}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.71939| 44.91915}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی گەلەژێر''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.71939| 44.91915 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٩٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گەلەژێر''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 6dtw7y46jfyyh5w062zrkwnfi3rhgk4 0 19456 1593982 1585757 2026-06-24T23:58:22Z MFTG 21816 /* top */ 1593982 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گوندەژۆر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کوندةزور}}<br>{{lang-en| Gundazhur}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.7237| 44.92021}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی گوندەژۆر''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.7237| 44.92021 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٨٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گوندەژۆر''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] hrmz5sv4uue8ej6ezmtvt8ltggematp 0 19457 1593983 1585759 2026-06-24T23:58:49Z MFTG 21816 /* top */ 1593983 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ماوەتان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ماوەتان}}<br>{{lang-en| Mawatan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.66462| 45.0506}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ماوەتان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.66462| 45.0506 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٦٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ماوەتان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. خەلکی ئەم ناوچەیە بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری خەریکن بە تایبەتی لە کوتایی وەرزی [[بەھار]] تاوەکو ناوەڕاستی وەرزی [[پایز]]. چەند جۆرێک لە بەروبومی کشتوکاڵی پێویست لە وەرزی [[ھاوین]] لەو ناوچەیە بەرھەم دەھێنرێت. پشت بە سەرچاوەی ئاوی ڕووبار و کانیاوەکان دەبەستی. لە ناوەڕاستی وەرزی [[پایز]] دانیشتوانەکەی ڕووە و شارەکان کۆچ دەکەن لەبەرئەوەی لە [[زستان]]دا ژیان لەم ناوچەیە کەمێک ئەستەمە بەھۆی بارینی [[بەفر]]ێکی زۆروە [[زستان]]ێکی سەختی ھەیە و خزمەتگوزاری وەک جاددە و کارەبا و پێداویستیەکان نەگەیشتونە ئەم ناوچەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] tm6hv5jdjgjdtbtebpu2q6d7v2mqt5i 0 19458 1593985 1585761 2026-06-24T23:59:49Z MFTG 21816 /* top */ 1593985 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناوەندە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناوندة}}<br>{{lang-en| Nawanda}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.67602| 44.8901}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ناوەندە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.67602| 44.8901 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٨٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٣٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناوەندە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ڕووبەری گوندی ناوەندە نزیکەی (٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە) و زۆربەی ناوچەی شاخاوییە ھەروەھا زەوی کشتوکاڵی و باخچەی زۆرە، سەنتەری گوند لە نزیکەی ٨٠ ماڵ پێکھاتووە، قوتابخانەی تایبەت بەخۆی ھەیە کە لە پۆلی ١ تا ٩ ی بنەڕەتی تێدایە. داھاتی ئەو گوندە بریتییە لە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری، جگە لە خەڵکی گوندەکە ساڵانە بەتایبەت لە سەرەتای وەرزی [[بەھار]] تاکو ناوەڕاست و کۆتایی وەرزی [[پایز]] چەندین کەس لە شوێنە جیاوازەکانی [[ھەرێمی کوردستان]] بە مەبەستی گەشتیاری و بێستان و ئاژەڵداری سەردانی گوندەکە دەکەن. سەرچاوەی ئاوی گوندەکە چیای ھەڵگوردە کە زیاد لە پێویست ئاوی گوندەکەی دابین دەکات بەو ھۆیە ئاوی زیاد بۆ چەند گوندێک دەڕوات وەکو وەردە و شۆرە و دەربەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] fllwfrrtk5zyixm0yxkooayznwf132j 10 19688 1594017 1586355 2026-06-25T00:13:45Z MFTG 21816 1594017 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = گوندەکانی قەزای چۆمان | title = {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[قەزای چۆمان]] | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = [[پێڕستی شارەکانی کوردستان|ناوەند]] | list1 = * '''[[چۆمان]]''' | group2 = [[ناحیە]]کان | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] | list1 = '''[[چۆمان]]''' * [[ئێنێ]] * [[باسان]] * [[بندایزان]] * [[خۆشکان، چۆمان|خۆشکان]] * [[دێڵزێ]] * [[سەکران]] * [[سینگۆرە]] * [[سێکانیان، چۆمان|سێکانیان]] * [[شیخ وەتمان]] * [[شیوەڵۆک]] * [[شێخان، چۆمان|شێخان]] * [[قەڵاتەبۆر]] * [[کانی سپی، چۆمان|کانی سپی]] * [[کاولان، چۆمان|کاولان]] * [[کەوەرتە]] * [[کۆسرەتان]] * [[کۆنەخانان]] * [[گۆرۆنێ]] * [[مژدەنیان]] * [[مەران]] * [[مەمی خەلان]] * [[ناوبەرگە]] * [[ناوپردان]] * [[وەردێ]] * [[وێزێ]] | group2 = [[ناحیەی قەسرێ]] | list2 = '''[[قەسرێ]]''' * [[ئیسکاو]] * [[بنەڵە]] * [[بەردەڕەشان، چۆمان|بەردەڕەشان]] * [[بەستێ]] * [[بوران]] * [[پردی زەرد]] * [[چۆمانی مستەفائاغا]] * [[چۆمساک]] * [[چۆمە]] * [[خەزێنە، چۆمان|خەزێنە]] * [[داڵکان]] * [[دیلمان]] * [[ڕەزمیر]] * [[ڕەزوێکە]] * [[ڕەژدوور]] * [[زەنگەڵین]] * [[زێوکان]] * [[سایە]] * [[سمۆرە، چۆمان|سمۆرە]] * [[سەرکان، قەسرێ|سەرکان]] * [[سەرنێڵ]] * [[سۆرەبان]] * [[شیناوە]] * [[شیوێ گوڵان]] * [[قەڵات، چۆمان|قەڵات]] * [[کاولان، قەسرێی چۆمان|کاولان]] * [[کۆیلە، چۆمان|کۆیلە]] * [[ماکۆسان]] * [[ماونان]] * [[مێرگە]] * [[مێرگەی خواروو]] * [[نێوخانان]] * [[وەسان]] * [[وەڵاش]] * [[وەڵزە]] | group3 = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | list3 = '''[[حاجی ئۆمەران]]''' * [[ئازادی، چۆمان|ئازادی]] * [[ئاشی بڕەگوێز]] * [[ئاڵانە، چۆمان|ئاڵانە]] * [[باوەکراوە]] * [[بەردەسپیان، چۆمان|بەردەسپیان]] * [[چیکان]] * [[خەلان، چۆمان|خەلان]] * [[دەربەندی ڕایات]] * [[دۆڵەبۆن]] * [[ڕایات]] * [[ڕەشەھەرمێیان]] * [[زینوێ]] * [[سەرسول، چۆمان|سەرسول]] * [[سەیداوە، چۆمان|سەیداوە]] * [[شۆرە]] * [[شیوەڕەش]] * [[گەلەژێر]] * [[گوندەژۆر]] * [[ماوەتان]] * [[ناوڕۆین]] * [[ناوەندە|ناوەندە]] * [[وارگورگ]] * [[واشانکە]] | group4 = [[ناحیەی سمێلان]] | list4 = '''[[سمێلان]]''' * [[ئاشی بێکۆرە]] * [[برایەتی، چۆمان|برایەتی]] * [[بێشە]] * [[بێقەپوش]] * [[بێولە]] * [[پالوسە]] * [[پیرۆمەر]] * [[جاوەکە]] * [[چۆمانی سمایل ئاغا]] * [[چۆمباڵۆک]] * [[چۆمبرس]] * [[دارەگرد]] * [[درێشک]] * [[دزووک]] * [[دۆلانە]] * [[دۆڵبالیس]] * [[دێگە، چۆمان|دێگە]] * [[ڕوست]] * [[سارکە]] * [[سرێشمە، چۆمان|سرێشمە]] * [[سەری مارساوا]] * [[شلان]] * [[شلۆک]] * [[شیوەچنار]] * [[شیوەماوان]] * [[شێرکاوە]] * [[کاولان، سمیلانی چۆمان|کاولان]] * [[گرتک]] * [[گزرە]] * [[گەزنە، چۆمان|گەزنە]] * [[گوڵان، چۆمان|گوڵان]] * [[گوێزلینگە]] * [[مامەخەتیبیان]] * [[ماوان]] * [[مەزرا]] * [[نزاری]] * [[ھەبلەسان]] * [[ھەوێزە بۆر]] * [[ھۆرێ]] | group5 = [[ناحیەی گەڵاڵە]] | list5 = '''[[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]]''' * [[ئۆمەراوە]] * [[بێرەش]] * [[پاشکۆز]] * [[داروسەلام]] * [[ڕەزان مەلا براییم]] * [[ڕەشەکەڵ]] * [[کانی زیل]] * [[کانی سماق]] * [[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] * [[ناوکێلەکان]] |below = ناوەند: [[چۆمان]]، شارۆچکەکان: [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] و [[سمێلان]] و [[حاجی ئۆمەران]] و [[قەسرێ]] }}}}<includeonly>[[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]]</includeonly> <noinclude> [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەولێر]] </noinclude> fl5y50pk2c08chrpg4tvup2fl5v6kox 0 21344 1593713 1593630 2026-06-24T12:01:42Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593713 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Stranded jellyfish - geograph.org.uk - 6286168.jpg|وێنۆک|دەرکەوتنی لالەی دەریا لە نزیک کەناراوەکان]]'''لالەی دەریا''' یان '''جەلی ماسی''' (بە ئینگلیزی jellyfish-fish jellies) زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن ساڵە بونیان هەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Five jaw-dropping facts about jellyfish|ناونیشان=https://www.oneearth.org/five-jaw-dropping-facts-about-jellyfish/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=One Earth|زمان=en}}</ref> لە دایناسۆرەکان کۆنترن،لە سەرانسەری جیهاندا لە تەنکاوەکانی کەنار دەریاوە تا قوڵایی زەریاکان و لە ئاوی سوێر و سازگاریشدا دەژین هەروەها کۆنترین گیانداری فرەئەندامن، ناوی جەلی ماسی لە ساڵی '''١٧٩٦'''ـەوە بەکار دەهێنرێت بەڵام سەرەڕای ناوەکەیان لە ڕاستیدا '''ماسی نین''' ئەوان بێبڕبڕەکانن واتە بڕبڕەی پشتیان نییە. پۆلێنکراوە لە پۆلی ''نایدەریا'' بە مانای ''دەزووی پێوەدان'' دێت، لالەی دەریا '''(٪٩٥-٩٨)'''ی لەشی لە ئاو پێکدێت هەروەها دڵ، ئێسک، خوێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is a jellyfish?|ناونیشان=https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-jellyfish.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.nhm.ac.uk|زمان=en}}</ref>سییەکان و ناوەندی مێشکییان نییە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=nervous system in jellyfish - گه‌ڕانی Google |ناونیشان=https://www.google.com/search?q=nervous%20system%20in%20jellyfish&source=sh/x/gs/m2/5 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.google.com}}</ref>لە جیاتی مێشک کۆمەڵێک دەماری هەیە کە پێی دەوترێت '''تۆڕی دەماری''' یان '''ئەڵقەی دەماری''' ئەم تۆڕە دەمارییە یارمەتییان دەدات بۆ دۆزینەوەی گۆڕانکاری لەو ژینگەیەی تێیدا دەژین لەوانە پلەی گەرمی، هێزی کێشکردن، سوێری ئاو، چڕبوونەوەی ئۆکسجین، لەرینەوە و تەوژم، ئەم دەمارانە وا دادەنرێت کە ڕێکخەری سەرەکی کردارەکانی جەلی ماسین، هەروەها کۆمەڵێک کۆتایی دەماری هەیە کە پێی دەوترێت '''ڕۆپالیا''' دیارترین پێکهاتەی هەستی لالەی دەریایە دەمارەخانە و خانەی کێشکردن و خانەی وەرگری ڕووناکی تێدایە و پێکهاتەی تایبەت بۆ هەستکردن بە ڕووناکی (خاڵی چاو) و جوڵە یان ئاراستە بە گوێرەی هێزی کێشکردن لەخۆدەگرێت. چاوی لالەی دەریا <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=UCL |سەردێڕ=Question of the Week: Why do box jellyfish have eyes? {{!}} UCL Researchers in Museums |ناونیشان=https://blogs.ucl.ac.uk/researchers-in-museums/2018/05/10/question-of-the-week-why-do-box-jellyfish-have-eyes/#:~:text=And%20not%20just%20one%20or,obstacles,%20and%20responding%20to%20light |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=blogs.ucl.ac.uk |زمان=en-US}}</ref>دەکەونە ڕۆپالیاوە لە دەوری خوارەوەی زەنگەکەی، بەگشتی چوار جۆری جیاواز چاویان هەیە هەر جۆرێک بۆ مەبەستێک بەکاردێت، دوو جۆری چاو توانای دروستکردنی وێنەیان هەیە لە کاتێکدا دوو جۆرەکەی تر یارمەتیدەرن لە مەلەکردن و خۆلادان لە بەربەستەکان و وەڵامدانەوەی ڕووناکی. سەرەتایترین کۆمەڵە تەنها ئاستی ڕووناکی دەدۆزێتەوە، بەڵام کۆمەڵێکی تری چاو ئاڵۆزترن کە دەتوانن ڕەنگ و قەبارەی تەنەکانیش ببینن. [[پەڕگە:Cubozoa sistema visuale nella Tripedalia cystophora.png|وێنۆک|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ourworldunderthewaves |یەکەم=Author |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Box Jellyfish- For your eyes only |ناونیشان=https://ourworldunderthewaves.com/2017/10/31/first-blog-post/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Our world under the waves |زمان=en}}</ref>چاوەکانی سندوقی جەلی ماسی]]هەندێکیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|سەردێڕ=6 things you may not know about jellyfish |ناونیشان=https://www.pbs.org/newshour/science/6-things-may-not-know-jellyfish |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=PBS News |زمان=en-us}}</ref> بە سادەی خاڵی چاویان هەیە کە تەنیا ڕووناکی دەدۆزێتەوە، بەڵام هەندێکی تر لەوانە جەلی ماسی سندوق سیستەمێکی بینایی ئاڵۆزتریان هەیە کە پڕە لە هاوێنە، تۆڕی چاو و کۆرنیا، دەتوانن وێنەی لێڵ ببینن، چاوە ئاڵۆزەکان نەک تەنها ئامرازێکن بۆ گەڕان بە ژینگەی خۆیاندا بەڵکو لە هەندێک حاڵەتدا ڕێگە بە لالەی دەریا دەدەن هێزی کێشکردن بدۆزنەوە. لالەی دەریا بەپێی جۆرەکەیان ڕەنگیشیان جیاوازە کە بێ ڕەنگ و شەفافن یان دەتوانن ڕەنگی خۆیان بگۆڕن باوترین ڕەنگیانی زەرد، مۆر، پەمەی، شینە. قەبارەی بەگشتی زەنگەکە لەوانەیە کەمتر لە ئینجێک یان زیاتر لە پێیەک درێژ بێت تیرەی هەندێک جۆریان دەگاتە حەوت پێ، درێژی قۆچەکانی بەپێی جۆرەکەی جیاوازە هەندێک جەلی ماسی درێژی قۆچەکانی زیاتر لە ١٠٠ پێ دەبێت. ئەو جەلی ماسیانەی وەک سەری دەرزی بچوکن تەنها دەتوانن پلانکتۆن بخۆن کە بوونەوەری بچووک و سەرئاو کەوتوون، جەلی ماسی گەورەتر سەرچاوەی خۆراکی گەورەتری وەک ماسی و ڕۆبیان و قرژاڵ ڕاو دەکات. [[پەڕگە:False twins -jellyfishes ( -cc ) (3969242721).jpg|وێنۆک|درەوشانەوەى لە تاریکیدا]]نزیکەی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Did you know some jellyfish glow?|ناونیشان=https://www.curioustem.org/stem-articles/did-you-know-some-jellyfish-glow?format=amp|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.curioustem.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250126053655/https://www.curioustem.org/stem-articles/did-you-know-some-jellyfish-glow?format=amp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>'''(٪٥٠)ی''' لالەی دەریا دەتوانن ڕووناکی بەرهەم بهێنن کە لە تاریکیدا دەدرەوشێنەوە ئەم توانا سەرسوڕهێنەرە پێی دەوترێت “بریقەدار” یان “درەوشانەوەی زیندەوەری” لالەی دەریا بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بەرگری کردن لە ئاژەڵە دڕندەکان بەکاری دەهێنێت بۆ نموونە بۆ ترساندنی ئاژەڵە دڕندەکان و پێدانی کات بۆ هەڵاتن. ئەو ڕووناکییەی زیندەوەران دەتوانن بەرهەمی بهێنن بەهۆی کارلێکێکی کیمیاییەوە دروست دەبێت بۆ ئەوەی ئەم کاردانەوەیە ڕووبدات دەبێت هەڵگری گەردیلەیەک بن کە پێی دەوترێت '''لوسیفرین''' لەگەڵ یەکێک لەو دوو ئەنزیمە '''لوسیفیراز''' و '''فۆتۆپرۆتینی.''' کاتێک لوسیفرین بە شێوەیەکی کیمیایی لەگەڵ ئۆکسجین کارلێک دەکات وزە لە شێوەی ڕووناکی دەردەدات، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bioluminescence: light in the dark|ناونیشان=https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-bioluminescence.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.nhm.ac.uk|زمان=en}}</ref>باوترین ڕووناکی بەرهەم هێنان لە زەریادا سەوز و شینە چونکە ئەم درێژی شەپۆلانە زیاتر بەناو ئاودا دەڕۆن، هەندێک ماسی دەتوانن رووناکی سور دروست بکەن. == پێکهاتەی لەشی == جەستەی هاوسەنگی نیوەتیرەیی هەیە، واتە ئەندامەکانی جەستە لە خاڵێکی ناوەڕاستەوە درێژ دەبنەوە، ئەگەر لالەی دەریا بکەیت بە نیوە لەهەر خاڵێکدا هەمیشە نیوەی یەکسان بەدەست دەهێنیت'''.''' '''ناو و فرمانەکانیان:''' '''زەنگ-bell:''' بەشی سەرەوەی لەشی لەشێوەی زەنگی شێوە چەتردایە زەنگەکە دەتوانێت جوڵە دابین بکات لە ئاوی کراوەدا، لالەی دەریای پێگەیشتوو جەستەیەکی خڕ یان چوارگۆشەی هەیە کە قۆچەکانی پێوەدەلکێن. سەرەوەی زەنگە شێوە چەترەکەی پێی دەوترێت '''ئێکسەمبرێلا'''، ژێر ڕووی زەنگەکەشی بە '''سەبەمبرێلا''' ناونراوە. '''لاپت'''-Lappet: لێواری زەنگەکە زۆرجار دابەش دەبێت بۆ لۆبی بازنەیی پێی دەوترێت لاپت کە ڕێگە بە زەنگەکە دەدات بچەمێتەوە'''.'''[[پەڕگە:Cross section Olindias formosa en.svg|وێنۆک]] '''چینی دەرەوە'''، ڕووی پێست-epidermis: ئەو شانە تەنکەیە کە چینی دەرەوەی ڕووی جەستە پێکدەهێنێت، ئەرکی سەرەکی پاراستنی ئەندامەکانی ناوەوەیە، ئۆکسجین هەڵدەمژێت و لە ڕێگەی بڵاوبوونەوەوە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەکەن. '''چینی ناوەڕاست'''-mesoglea: ماددەیەکی جەلاتینی ئەستور و لاستیکییە پێکهاتوە لە ئاو لەگەڵ پرۆتینی ڕیشاڵی و کۆلاجین، وەک ئێسکە پەیکەرێکی ناوەکی خزمەت دەکات و پاڵپشتی جەستە دەکات، تایبەتمەندی لاستیکی یارمەتیدەرە بۆ گەڕاندنەوەی شێوەی جەستە پاش ئەوەی گرژبوونی ماسولکەکان ڕوودەدات. '''چینی ناوەوە'''، گەدە و پێست-gastrodermis: پەردەی ناوپۆشی کۆئەندامی خۆراکی بێبڕبڕەکانە وەک پەردەی ناوپۆشی بۆشایی گەدە خزمەت دەکات بەشداری لە هەرس کردن و هەڵمژین دەکات، یارمەتی ئاڵوگۆڕی گازەکان دەدات. '''کەلێنی گەدە'''-gastric cavity: وەک گەدە و ڕیخۆڵە کاردەکات، شوێنی سەرەکی هەرسکردنی خۆراک و هەڵمژینی خۆراکەکانە، ئەو خۆراکانەی دەچنە ناو گەدە بەهۆی ئەنزیمەکانی هەرسەوە کە لەلایەن خانەکانی ناوەوەی لەشەوە بەرهەم دەهێنرێت تێکدەشکێن، لالەی دەریا سیستمێکی هەرسکردنی تەواوی هەیە. '''ئەندامی زاوزێ'''-Gonad: دەکەوێتە تەنیشت گەدە، ڕژێنی زاوزێیە کە سپێرم لە نێرە و هێلکە لە مێینەدا بەرهەم دەهێنێت، هێلکەکان وسپێرمەکان بەناو گەدەدا دەڕۆن و دەچنە دەرەوە. '''جۆگەی نیوەتیرەیی'''-radial canal: ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پاراستنی سەرئاو کەوتن و ئاسانکردنی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Radial canals - (General Biology I) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |ناونیشان=https://library.fiveable.me/key-terms/college-bio/radial-canals |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=library.fiveable.me}}</ref> جوڵە. '''دەم'''-Mouth: لە ناوەڕاستی لەشیدا کونێک هەیە لە ڕێگەیەوە خواردن دەخوات و پیسایی دەردەدا، واتە وەکو کۆم و دەمیش کاردەکات. '''مانوبریەم'''-Manubrium: پێکهاتەیەکی ناوەندی جەستەی لالەی دەریایە شێوە قەدی و لولەی درێژی هەڵواسراوە لە ناوەڕاستەوە بەرەو خوارەوەی زەنگەکە بە کەلێنی گەدەوە دەبەسترێتەوە، لە خوارەوەی کۆتاییەکەیدا کۆم/دەم لەخۆدەگرێت و بە زەنگەکەوە دەیبەستێتەوە. '''جۆگەی بازنەیی'''-Circular canal: کیسەکان یان جۆگەکان ڕێگە دەدەن خۆراک لە کەلێنی گەدەدا لە دەوری زەنگەکە بۆ قۆچەکان و بۆباڵەکانی دەمی دابەش بکرێت. '''ڤێلێریەم'''-'''ڤیلم''': پەردەیەکی شانەی تەنکە لە دەوری پەراوێزی زەنگەکە، لە '''کۆمەڵەی هایدرۆزۆوا''' پێی دەوترێت ڤیلم، لە '''کۆمەڵەی کوبۆزۆوا''' پێی دەوترێت ڤێلێریەم، بە گشتی یارمەتی جوڵە و سوڕانەوەی لالەی دەریا دەدات. کاتێک لالەی دەریا لە کاتی مەلەکردندا گرژ دەبێت پاڵنەری زیاتر دروست دەبێت چونکە ڤێلێریەم کونی خوارەوەی زەنگەکە تەسک دەکاتەوە، هەروەها ڤێلێریەم لە جەلی ماسی سندوقیدا بۆ سێ شێوەی جیاواز دەگۆڕێت لەکاتی گرژبوون و مەلەکردندا. ڤیلم لە هایدرۆزۆنەکاندا یارمەتی جوڵە دەدات بە گرژبوون و شل کردنەوەی ڕیشاڵی ماسولکەکان، بەشداری لە خواردن پێدان دەکات وەک ڕەفەیەکی ماسولکە کار دەکات کە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو کەلێنی زەنگەکە یارمەتیدەر دەبێت لەڕاکێشانی نێچیرەکان و پاڵپێوەنانی بەرەو دەم هەروەها ئەرکی پاراستنی سوڕانەوەی ئاوە لە ناو کەلێنی لەشدا بە گرژبوونی یارمەتی سوڕانەوەی ئاو دەدات و دڵنیایی دەدات لە لێشاوی بەردەوامی ئۆکسجین و خۆراک و لابردنی پاشماوەکان. '''قۆچەکان'''-Tentacles: لە بەشی خوارەوەی لەشی لالەی دەریا قۆچ هەیە، هەشت هێشووی قۆچی کە هەر هێشوویەک لەوانەیە زیاتر لە ١٥٠ قۆچی هەبێت وەک بەرگری و چەکێکی بەهێز بۆ گرتنی نێچیر کاردەکەن. لە ناوەوەی قۆچەکاندا هەزاران خانەی پێوەدان هەن بە '''نایدسایت''' ناسراون هەر یەکێکیان پێکهاتەیەکی تایبەتی تێدایە پێی دەوترێت کیسەی نێمەتسست <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Spencer |یەکەم=Erin |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=How Do Jellyfish Sting? |ناونیشان=https://oceanconservancy.org/blog/2021/04/26/nematocysts/ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Ocean Conservancy |زمان=en}}</ref>کە بەمانای '''“کیسەی دەزوو”''' دێت نزیکەی ٣٠ جۆری جیاوازن هەروەها بە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=nematocysts other name - گه‌ڕانی Google |ناونیشان=https://www.google.com/search?q=nematocysts%20other%20name&source=sh/x/gs/m2/5 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.google.com}}</ref>کەپسولەکانی پێوەدان ناسراون کە وەسفی پێکهاتەکەی دەکات: بڕبڕەی تیژ بە لوولەیەکی درێژەوە بەستراوەتەوە لە کیسەیەکدا لەسەر ڕووی ئاژەڵەکە هەڵگیراوە خانەی بچوکی پێوەدانن لە چەقۆی بچوک دەچن، چەکێکی خانەیی بەرچاون بۆ ڕاوکردن و بەرگری و هەندێ جار بۆ جوڵە بەکاردەهێنرێن. کیسەکان لە کەپسولێکی پەستانی پێک هاتوون کە دەزووێکی پێچراوەی وەک چەقۆ لەخۆ دەگرێت، کاتێک لالەی دەریا بە ئاماژەی کیمیایی یان میکانیکی هاندەدرێت واتە کاتێک هەست بە تێکچونێکی جەستەیی یان کیمیایی دەکات پێکهاتەیەکی وەک سەرپۆش لەسەر ڕووی کەپسولەکە دەردەکەوێت کەپسولەکە بە تەقینەوە دەردەچێت و دەزووی پێچراوە دەردەهێنێت کە ئامانجەکە کون دەکات پاشان ژەهرەکە بەناو دەزووەکەدا تێدەپەڕێت و شانەکانی قوربانی ئیفلیج دەکات بە خێرایی درێژ دەبێتەوە بە سوڕانەوەی ناوەوە بۆ دەرەوە لە پرۆسەیەک کە پێی دەوترێت هەڵگەڕانەوە دواتر دەزووەکە لە کیسەکە جیادەبێتەوە، دەزووی هەندێک لە کیسەکانی نێمەتسست نێچیری بچووک دەگرن بە پێچانەوەیان. [[پەڕگە:Nematocyst-discharge process.png|وێنۆک|هەنگاوەکانی دەرچوونی کیسەکانی نێمەتسست]] دەرچوونی کیسی نێمەتسست <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beckmann|یەکەم=Anna|دوایین٢=Özbek|یەکەم٢=Suat|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=The nematocyst: a molecular map of the cnidarian stinging organelle|ناونیشان=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22689365/#:~:text=During%20the%20discharge%20of%20nematocysts,potentially%20harmful%20also%20for%20humans.|journal=The International Journal of Developmental Biology|بەرگ=٥٦|issue=6-8|پەڕەکان=٥٧٧–٥٨٢|doi=10.1387/ijdb.113472ab|issn=1696-3547|pmid=٢٢٦٨٩٣٦٥}}</ref>بە یەکێک لە خێراترین پرۆسەکانی زیندەوەرزانی و میکانیکی سروشت ناسراوە کە لە ماوەی '''٣ میللی چرکەدا''' ڕوودەدات. ژەهری لالەی دەریا پێکهاتووە لە پۆرینەکانی پرۆتینی بەهێز (ژەهری پەردەی خانە)، پێپتیدەکانی ژەهراوی دەمار، چەوری چالاک و گەردیلە بچووکەکانی تر، هەموو ژەهرەکانی جەلی ماسی “'''پۆرین”'''ی تێدایە (<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Porins - MeSH - NCBI |ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/?term=%22Porins%22%5BMeSH+Terms%5D |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref>پۆرینەکان گەردیلەی پرۆتینن کە لە بنەڕەتدا لە پەردەی دەرەوەی بەکتریای گرام نێگەتیڤ دۆزراونەتەوە) هێرش دەکاتە سەر خانەکانی ئەو کەسەی پێوەی دەدات، بەگوێرەی بڕ و ڕێژەی پۆرینەکان پێوەدانەکان دەبنە هۆی سوربوونەوە و هەڵئاوسان و نیشانەی جیاواز هەروەها <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=olivia.congdon@science.org.au |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=All about jellyfish stings |ناونیشان=https://www.science.org.au/curious/people-medicine/all-about-jellyfish-stings |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Curious |زمان=en}}</ref>ژەهری لالەی دەریا کاریگەری لەسەر سیستەمە جۆراوجۆرەکانی جەستە هەیە وەک دڵ و کۆئەندامی هەناسەدان و لە هەندێک حاڵەتدا لەوانەیە ببێتە هۆی مردن. '''•'''زۆربەی جۆرەکانی لالەی دەریا قۆچیان هەیە، بەڵام هەموویان کیسەی دەزووی بەهێزیان نییە. '''قۆچەکانی پەراوێز'''-margin tentacles: قۆچەکانی پەراوێز تەنها بەشێکن لە پرۆسەی گرتنی خۆراک و ڕاوکردن، دەکەونە بەشی خوارەوەی زەنگەکە، کورتن لە نزیکەوە فراوانن لە تیغ دەچن بە شێوەیەکی بنەڕەتی بەرەو لوتکەی دوور تەسک دەبنەوە، هەندێک جار لەسەر ڕووی ژێرەوە هەن. '''قۆڵی دەمی'''-Oral arm: هەندێک لالەی دەریا بەشێکیان هەیە پێی دەوترێت قۆڵی دەمی ئەم پاشکۆ درێژانە نێچیری گیراو دەگوازنەوە بۆ دەم، دەکەونە ناوەڕاستی بەشی خوارەوە و دەوروبەری دەم/کۆم و ژمارەیان نزیکەی چوار دانەیە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Species in the Spotlight: Jellyfish|ناونیشان=https://divebuddies4life.com/species-in-the-spotlight/jellyfish/#:~:text=Jellyfish%20are%20passive%20animals%20do,and%20tentacles%20that%20can%20sting|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Dive Buddies 4 Life|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241119180148/https://divebuddies4life.com/species-in-the-spotlight//jellyfish/#:~:text=Jellyfish%20are%20passive%20animals%20do,and%20tentacles%20that%20can%20sting|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>کیسەی دەزووی تێدایە بەمەش توانای پێوەدانیان هەیە، لە هەندێک جۆری لالەی دەریای زەبەلاحدا ئەم قۆڵی دەمیانە گەورەن لەوانەیە تا ٤٠ مەتر درێژببنەوە. '''•'''هەندێک جار جیاوازی کردن لە نێوان قۆڵی دەمی و قۆچەکان قورسە زۆربەی خەڵکی پێیان وایە لەیەک دەچن، گەورەترین جیاوازی نێوانیان ئەوەیە کە قۆڵەکانی دەمی دەوری دەم/کۆمی لالەی دەریا دەدەن لە کاتێکدا قۆچەکان باریکترن و بەشی دەرەوەی دەوروبەری زەنگەکە پێکدەهێنن و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ڕاوکردن بەکاردێن. == سوڕی ژیانی == '''لالەی دەریا بەوە ناسراوە سوڕی ژیانی ئاڵۆزە''' بەدرێژای سوڕی ژیانیان دوو شێوەی جیاوازی جەستە وەردەگرن: '''مێدیوسا''' و '''پۆلیپ'''، مێدیوسا (بەپیتاندنی هێلکەکان) سپێرم و هێلکە بەرهەم دەهێنێنن بۆ زاوزێ، پۆلیپ (بە لەبەرگرتنەوەی خۆیان) بە ناڕەگەزخوازی زاوزێ دەکەن، لالەی دەریا زۆر باشن لە دیاریکردنی هەلومەرجی گونجاو بۆ زاوزێ.[[پەڕگە:Reproductive cycle of jellyfish.jpg|وێنۆک]]'''قۆناغی یەکەم-هێلکە و سپێرم:''' مێدیوسای پێگەشتوو مێیە و نێرە بە کۆمەڵی گەورە کۆدەبنەوە بۆ جوتبوون <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Willingham |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=10 Things You Didn't Know About Jellyfish - Custom Printed Dive Logs {{!}} Branded Diving Logs |ناونیشان=https://www.divelogz.com/10-things-you-didnt-know-about-jellyfish/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Custom Printed Dive Logs {{!}} Branded Diving Logs |زمان=en-US}}</ref>ڕۆژانە دەتوانن نزیکەی ٤٥٠٠٠ هێلکە دابنێن. کرداری پیتاندن بە دەرەکی یان ناوەکی ڕوودەدات: '''•'''پیتاندی ناوەکی: لە هەندێک جۆرە وەکو لالەی دەریای مانگ مێیە سپێرم لە ڕێگەی دەمەوە وەردەگرێت هێلکەکانی لە ناوەوە دەپیتێن، هەروەها جۆری <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=2015-08|سەردێڕ=Stinging cells help jellyfish to mate|ناونیشان=https://www.nature.com/articles/524390c|journal=Nature|زمان=en|بەرگ=٥٢٤|issue=7566|پەڕەکان=٣٩٠–٣٩٠|doi=10.1038/524390c|issn=1476-4687}}</ref>سندوقی لالەی دەریاش مێیە هێلکەکانی لەناو دەمی داناوە، نێرەکە مێینەکە نزیک دەکاتەوە بە قۆچەکانی پاشان سپێرمەکانی دەگوازێتەوە بۆ گەدەی مێیە، سپێرمەکە بە ئەندامی زاوزێی مێینەوە دەلکێنرێت و خانەکانی سپێرم بەشێکی هەرس دەکرێن و ناوکەکانیان دەردەچن دواتر لە لایەن ئەندامی زاوزێی مێینەوە وەردەگیرێن کرداری پیتاندن ڕودەدات، هێلکە پیتێنراوەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://study.com/academy/lesson/moon-jellyfish-habitat-reproduction.html#:~:text=Jellyfish%20typically%20release%20sperm%20and,her%20eggs%20are%20fertilized%20internally. |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=study.com}}</ref> لە قۆڵی دەمی مێینەدا گەشە دەکەن و دەپارێزرێن تاکو ئامادە دەبن بۆ قۆناغی داهاتوو. '''•'''پیتاندی دەرەکی: زۆربەی جەلی ماسی ڕاستەوخۆ سپێرم یان هێلکەکان دەخەنە ناو ئاوەوە جێدەهێڵرێن بۆ ئەوەی بە ئازادی لە تەوژمی زەریاکاندا بسوڕێنەوە بۆ ماوەی چەند خولەکێک بۆ چەند کاتژمێرێک لەناو ئاودا دەڕۆن تا دەتوانن بپیتێن. '''قۆناغی دووەم-کرمۆکەی پلانولا:''' ئەم هێلکە پیتێنراوانە گەشە دەکەن و دەبنە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The life cycle of a jellyfish: Spawning, cloning and immortality |ناونیشان=https://www.aquarium.co.za/news/the-life-cycle-of-a-jellyfish |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Two Oceans Aquarium |زمان=en}}</ref>سپۆرێکی پلانکتۆنی پێی دەوترێت کرمۆکەی پلانولا کە دەتوانێت بە ئازادی مەلە بکات لە کرمێکی تەخت دەچێت بە مووی بچوک داپۆشراوە لە ڕێگەیانەوە دەتوانێت مەلە بکات، پلانولا بەردەوامە لەگەشەکردن و کاتێک گەورە بوو هەوڵ دەدات ڕووکەشێکی ڕەقی گونجاو بدۆزێتەوە تا پێوەی بنوسێت وەکو سەدەف یان بەرد لە هەندێک حاڵەتدا لەوانەیە خۆیان بە ئاژەڵەکانی ترەوە ببەستنەوە بەتایبەتی جەستەی جەلی ماسی پێگەیشتوو. '''قۆناغی سێیەم-پۆلیپ:''' کاتێک شوێنێکی گونجاوی دۆزیەوە پلانولا دەگۆڕێت بۆ پۆلیپ (ناسراوە بە سیفیستۆما)، ئاژەڵێکی قەدی بچوکە پێکهاتەیەکی لولەکی هەیە سەرێکی لەسەر زەوی جێگیرە و لە بەشی سەرەوەشی دەمی و قۆچەکانی دەوروبەری هەن، لەم <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Jellyfish Life Cycle: Introduction, Life Cycle, FAQs |ناونیشان=https://byjus.com/biology/jellyfish-life-cycle/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=BYJUS |زمان=en}}</ref>قۆناغەدا سیستمێکی هەرسکردنی تەواو گەشەسەندوی هەیە و قۆچەکانی دەتوانێت نێچیر بگرێت زۆربەی کاتەکانی بەخواردن بەسەردەبات، کاتێک بارودۆخەکە خراپ بێت بۆنمونە پلەی گەرمی بەرز یان خواردنی کەم، سیفیستۆما بچوک دەبێتەوە بۆ کیسەیەکی شێوە گومەز ئەم کیسانە زۆر بەهێزن، لەوانەیە قۆناغی پۆلیپ لە ڕۆژێکەوە بۆ ساڵێک یان دەیان ساڵ بخایەنێت تاوەکو بارودۆخی وەک پلەی گەرمی و خۆراک باشتر دەبێت، کاتێک ژینگە دووبارە گونجاو بوو کیسەکە دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ شێوەی پۆلیپی خۆی و بەردەوام بێت لە گەشەکردن. '''•'''لە کاتێکدا لە قۆناغی سیفیستۆمادایە، لەوانەیە پۆلیپ بە ناڕەگەزخوازی زاوزێ بکات بە لەبەرگرتنەوەی خۆی، درێژ دەبێتەوە و چەند پارچەیەک پێکدەهێنێت کە لە کۆتاییدا گەشە دەکەن و ئاژەڵی سەربەخۆ یان پۆلیپی زیاتر دروست دەکەن. '''قۆناغی چوارەم-سترۆبایلا:''' لە ژینگەی گونجاودا کاتێک ئاو گەرم دەبێت پۆلیپەکان دەست دەکەن بە گەشەکردن و قۆچەکانی نامێنێت پێی دەوترێت خونچەی پۆلیپ پاشان دابەش دەبێت بۆ پارچەی وەک پلێت کە لەسەر یەک ڕیزکراون دەبێتە سترۆبایلا. '''قۆناغی شەشەم-ئێفیرا:''' لە پڕۆسەیەکدا پێی دەوترێت سترۆبیلەیشن پارچەیەک لە سترۆبایلا جیادەبێتەوە و دەبێتە ئێفیرا زیندەوەرێکی ئازادە بە مێدیوسای پێنەگەشتوو ناسراوە، پانییەکەی لە چەند ملیمەترێک زیاتر نییە بەڵام کاتێک مەلە دەکات خۆراک دەخوات و گەشەدەکات لەگەڵ گەورەبوونی ئێفیرا بە خێرایی دەست دەکەن بە خواردنی پلانکتۆنەکانی تر و بەردەوام دەبن لە گەشەکردن زەنگەکەی شێوەی تایبەتی وەردەگرێت و قۆچەکان و قۆڵی دەمی گەشە دەکەن بۆ شێوە تایبەتەکانی ڕەگەزەکەی، لە کۆتاییدا ئەم شێوە پێگەیشتووانە پێیان دەوترێت مێدیوسا. قۆناغی لالەی دەریای پێگەیشتوو واتە مێدیوسا ئەو قۆناغەیە کە زۆربەی خەڵک پێی دەڵێن “لالەی دەریا” لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە تەنها بەشێکی زۆر بچوکی سوڕی ژیانی لالەی دەریایە. == جۆرەکانی == '''زانایان ٢٠٠٠ جۆریان لە سەرانسەری جیهاندا دەستنیشان کردووە و لەو باوەڕەدان کە بەلایەنی کەمەوە ١٠٠٠ جۆری تر هێشتا نەدۆزراونەتەوە.''' [[پەڕگە:Lion's mane jellyfish in Gullmarn fjord at Sämstad 3.jpg|وێنۆک|جەلی ماسی شێر]] '''١-جەلی ماسی شێر-'''lion's mane jellyfish: گەورەترین و درێژترین جۆری جەلی ماسییە، گەورەترین نمونەی ناسراو درێژی ١٢٠ پێ (٣٦.٥مەترە) لە سەرەوە تا خوارەوەی قۆچەکانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Lion's Mane Jellyfish |ناونیشان=https://oceana.ca/en/marine-life/lions-mane-jellyfish/#:~:text=Lion%E2%80%99s%20mane%20jellyfish%20are%20the,up%20to%2033%20metres%20long |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Oceana Canada |زمان=en-US}}</ref>کە نزیکەی ٢٣ پێ درێژترە لە درێژترین نەهەنگی شین، بەمەش '''درێژترین ئاژەڵە''' کە تا ئێستا تۆمارکراوە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Freaky Facts About the Lion's Mane Jellyfish |ناونیشان=https://www.thoughtco.com/lions-mane-jellyfish-2291828 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ThoughtCo |زمان=en}}</ref>جەلی ماسی شێر لە ناوچە ساردەکان دەژی لە باکوری ئۆقیانوسی ئارام هەروەها لە جەمسەری باکور، زەریای ئەتڵەسی و کەناراوەکانی ئەوروپا، پلانکتۆن و ماسی و توێکڵی بچوک و تەنانەت جەلی ماسی تر دەخوات، چاوی نییە بۆیە پشت بە خانەکانی دەمار دەبەستێت بۆ هەستکردن و کاردانەوەی بەرامبەر مەترسی، پێوەدانی لەوانەیە ئازاربەخش بێت بەڵام بە دەگمەن کوشندەیە.[[پەڕگە:Moon Jelly (14962781613).jpg|وێنۆک|'''جەلی ماسی مانگ''']]'''٢-جەلی ماسی مانگ'''-Moon jelly: بەربڵاوترین و باوترین جۆرە کە واناونراوە بەهۆی شێوەکەیەوە بە ئاسانی دەناسرێتەوە زەنگێکی شەفافی هەیە گرنگترین بەشی جەلی مانگ پێکهاتەی شێوە ناڵی ئەسپە لە ناوەڕاستی زەنگەکەیدایە '''ئەندامەکانی زاوزێن''' ڕەنگییان پەمەیی یان پرتەقاڵییە هەروەها قۆچەکانی کورتن، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ecology |یەکەم=Journal of Animal |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=How and what do jellyfish see? |ناونیشان=https://animalecologyinfocus.com/2021/12/08/how-and-what-do-jellyfish-see/#:~:text=As%20an%20example,%20the%20moon,24%20eyes%20(Fig%201) |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Animal Ecology in Focus |زمان=en}}</ref>جەلی ماسی مانگ ٨ رۆپالیای هەیە کە هەریەکەیان دوو چاوی سادەی هەیە، مەترسییەکی کەمی لەسەر مۆرڤ هەیە پێوەدانیان ئەوەندە بەهێز نییە کە بتوانێت پێستی مرۆڤ ببڕێت بۆیە دەستیان لێدەدرێت و سەلامەتن بەڵام ژەهریان هەیە وە توانای پێوەدانیشیان هەیە، کاتێک خۆراک سنوردار و کەم بێت لالەی دەریای مانگ دەتوانێ بچوک ببێتەوە بۆ دەیەکی قەبارەکەی بۆ پاشەکەوت کردنی وزە، ناوی زانستی '''''ئۆرێلیا ئۆریتا''''' یە “Aurelia aurita”. [[پەڕگە:Box jellyfish at Bakoven Rock DSC11031.JPG|وێنۆک|جەلی ماسی سندوق]] '''٣-جەلی ماسی سندوق'''-Box jellyfish: کوشندەترین جەلی ماسییە ناسراوە بە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=Box Jellyfish {{!}} National Geographic|ناونیشان=https://www.nationalgeographic.com/animals/invertebrates/facts/box-jellyfish|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Animals|زمان=en}}</ref>“زەردەواڵەی دەریایی”، بەهۆی شێوەی لەشیانەوە ناونراون لە زەنگێکی شێوە سندوق دەچێت لەگەڵ کۆمەڵە قۆچەکان لە هەر سوچێکی زەنگەکەوە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=US Department of Commerce|یەکەم=National Oceanic and Atmospheric Administration|سەردێڕ=What is the most venomous marine animal?|ناونیشان=https://oceanservice.noaa.gov/facts/box-jellyfish.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=oceanservice.noaa.gov|زمان=EN-US}}</ref>دەردەکەون هەروەها لالەی دەریای سندوقی ٤ رۆپالیای هەیە کە هەریەکەیان ٦ چاوی هەیە دوو چاوی هاوێنە و چوار چاوی سادە بە کۆی گشتی ٢٤ چاوی هەیە هەندێک لەو چاوانە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر ئاڵۆزن و هاوێنەیان هەیە، لە هەندێک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Pedalia - (General Biology I) - Vocab, Definition, Explanations {{!}} Fiveable |ناونیشان=https://library.fiveable.me/key-terms/college-bio/pedalia |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=library.fiveable.me}}</ref>جۆری کۆمەڵەی کوبۆزۆوا وەک لالەی دەریای سندوقی '''پێدلیای''' هەیە کە پێکهاتەی ماسولکەی سەوڵ لێدەرە دەکەوێتە سوچەکانی بنکەی زەنگەکەی یەک قۆچ یان زیاتر لە قۆچێکی پێوە بەستراوە کە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە جوڵە و ڕاوکردنی نێچیر، زیان گەیاندن بە پێدلیا دەبێتە هۆی لاوازکردنی توانای ڕاوکردن و گەڕانی، لە کاتێکدا جەلی ماسی لە ئاوی کەناری گەرم لە سەرانسەری جیهاندا دەژین بەڵام جۆرە کوشندەکان بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەی هیندۆ پاسیفیک و باکوری ئوسترالیا دەژین ئەمەش جەلی ماسی سندوقی ئوسترالی دەگرێتەوە، ژەهری سندوقی جەلی ماسی یەکێکە لە کوشندەترین ژەهرەکان لە جیهاندا، ژەهری تێدایە کە هێرش دەکاتە سەر دڵ، کۆئەندامی دەمار و خانەکانی پێست. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pain researchers find antidote to deadly box jellyfish sting|ناونیشان=https://www.sydney.edu.au/news-opinion/news/2019/05/01/pain-researchers-find-antidote-to-deadly-box-jellyfish-sting.html#:~:text=Each%20box%20jellyfish%20carries%20enough,arrest%20and%20death%20within%20minutes.|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=The University of Sydney|زمان=en-US}}</ref>ژەهری ئەوەندە هەڵدەگرێت کە زیاتر لە ٦٠ مرۆڤ بکوژێت لەوانەیە توشی ئیفلیجی و جەڵدەی دڵیان بکات، نیشانەکانی پێوەدان بریتین لە ئازاری وەكو سوتان و قامچی لەسەر پێست هەروەها بە لایەنی کەمەوە ١٤ جۆری جەلی ماسی سندوق پێوەدانیان دەبێتە هۆی توشبوون بە نەخۆشی ''ئیرەکانجی''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=box jellyfish cause of irukandji syndrome - گه‌ڕانی Google |ناونیشان=https://www.google.com/search?q=box%20jellyfish%20cause%20of%20irukandji%20syndrome&source=sh/x/gs/m2/5 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.google.com}}</ref> • '''جەلی ماسی سندوقی ئوسترالی'''-Chironex fleckeri''':''' گەورەترین جەلی ماسی سندوقییە کە قەبارەی لەشی دەگاتە یەک پێ و قۆچەکانی ئەستوورە و درێژییەکەی دەگاتە ١٠ پێ، بە ژەهراوی ترین ئاژەڵی دەریای دادەنرێت. • '''جەلی ماسی ئیرەکانجی'''- Irukandji jellyfish: جۆرێکی جەلی ماسی سندوقە و بچوکترین لالەی دەریایە لە جیهاندا، ناوی زانستی '''''کروکیا بارنێسی''''' یە “Carukia barnesi “. [[پەڕگە:Irukandji-jellyfish-queensland-australia.jpg|وێنۆک|جەلی ماسی ئیرەکانجی لە دورگەی کوینزلاند لە ئوسترالیا]] زەنگەکەی قەبارەی بچوکە و ڕەنگی شەفافە زۆر قورسە لە ئاودا ببینرێت، زۆرجار شێوەی لاکێشەییان هەیە، تیرەی زەنگەکەی ١-٣ سانتیمەترە و درێژی قۆچەکانی لە چەند سانتیمەترێکەوە تا زیاتر لە یەک مەتر دەبێت، بە قەبارەی بچوک و پێوەدانی ژەهراوی ناسراوە. بەشێوەیەکی سەرەکی لە ئاوی گەرمدا دەژین بە درێژایی کەناراوەکانی باکوری ئوسترالیا بەتایبەتی لە دەریای مەرجان بە درێژایی کوینزلاند لەگەڵ بەشێک لە خولگەیی ئەتڵەسی و هیندی و زەریای هێمن. یەکێکە لە هۆکارەکانی توشبوون بە نەخۆشی ''ئیرەکانجی'' <ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kong|یەکەم=Erwin L.|سەردێڕ=Irukandji Syndrome|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562264/#:~:text=Irukandji%20syndrome%20is%20a%20painful,potentially%20life-threatening%20cardiac%20complications|ئیش=StatPearls|شوێن=Treasure Island (FL)|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|pmid=٣٢٩٦٥٩٣٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|دوایین٢=Nappe|یەکەم٢=Thomas M.}}</ref>نیشانەکانی بریتین لە ئازاری زۆر، گرژبوونی ماسولکەکان، ڕشانەوە و بەرزی پەستانی خوێن. '''٤- جەلی ماسی تۆپ'''-Cannonball Jellyfish: بەهۆی شێوەی زەنگەکەی ناونراوە کە قەبارە مامناوەندە لە گوللەی تۆپ دەچێت وەک گومەز هەروەها ناسراوە بە جەلی ماسی سەری کەلەرم<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cool Cannonball Jellyfish Facts|ناونیشان=https://www.thoughtco.com/cannonball-jellyfish-4770889|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ThoughtCo|زمان=en}}</ref> ناوە زانستییەکەی”''Stomolophus meleagris“.'' بە زەبەلاحی نەرم و نیان لە جیهانی جەلی ماسی ناونراوە، لە هاوتاکانی خۆی جیا دەکاتەوە بە زەنگێکی پتەو، نەرم و بەهێز کە پانییەکەی ٧-١٠ ئینجە و بەرزییەکەی نزیکەی ٥ ئینج دەبێت، ڕەنگی زەنگەکە بە گشتی سپییە لێوارەکەی زۆرجار ڕەنگی قاوەیی سورباوە، جەلی ماسی تۆپ لە زەریای هێمن ڕەنگیان شینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17451000.2021.1887495#:~:text=The%20cannonball%20jellyfish%20Stomolophus%20meleagris,patterns%20on%20the%20umbrella%20surface|سەردێڕ=Colour polymorphism and genetic structure in the cannonball jellyfish (Stomolophus meleagris, L. Agassiz, 1860) in the Gulf of California|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> قۆچی درێژی نییە لەجیاتی ئەوە کۆمەڵێک باڵی دەمی هەیە کە بە دەوری دەمیدا درێژ دەبنەوە کاردەکەن بۆ جوڵاندنی و یارمەتیدانی بۆ گرتنی نێچیر، گۆشتخۆرێکە هێلکەی ماسی و کرمۆکەی ماسی و کرمۆکەی پلانکتۆنی نەرم و هێلکە شەیتانۆکەکان دەخوات هەروەها بە مژین ئاو دەخواتەوە کاتێک زەنگەکەی گرژ دەبێت. لەکاتێکدا زۆربەی جۆرەکانی لالەی دەریا پشت بە شەپۆلەکان و بـا دەبەستن بۆ جوڵە، بەڵام جەلی ماسی تۆپ قۆڵی دەمی خۆی بەکار دەهێنێت بۆ مەلەکردن وە دەتوانێت هەست بە ڕووناکی، هێزی کێشکردن و بەرکەوتن بکات.[[پەڕگە:Cannonball jellyfish washed ashore near Ramp 59. It's not common to see Cannonball Jellyfish around this time of year - this one may have been cold-stunned. (51759006613).jpg|وێنۆک|جەلی ماسی تۆپ]] لالەی دەریای تۆپ لە جۆگەکان و بەدرێژایی کەناراوەکانی کەنداوی مەکسیک، ئۆقیانوسی ئەتڵەسی و ئۆقیانوسی ئارام، ڕۆژئاوای ئەتڵەسی، لە نیو ئینگلاند تا بەرازیل، لە ڕۆژهەڵاتی زەریای هێمن لە کالیفۆرنیاوە تا ئیکوادۆر و لە ڕۆژئاوای زەریای هێمن لە دەریای ژاپۆنەوە تا دەریای باشوری چین دەژین، لە ئاوی سوێری خولگەیی بۆ نیمچە خولگەیی گەشە دەکات لەگەڵ پلەی گەرمی لە دەوروبەری ٧٤ پلەی فەهرنهایت. بە وشککراوی وەک خۆراکی پڕ پرۆتین و دەرمانی تەقلیدی لە ئاسیادا خواستی لەسەرە، لە کاتێکدا جەلی ماسی تۆپ دەتوانێت ژەهر دەربکات هەرچەندە پێوەدانەکەی بە شێوەیەکی ئاسایی مەترسی کەمە بەڵام هێشتا ئامۆژگاری دەکرێت ئاگادار بیت لە حاڵەتە دەگمەنەکانی پێوەدانی ئەو ژەهرەی لێوەی دەردەچێت دەبێتە هۆی کێشەی دڵ لە مرۆڤ و ئاژەڵدا. '''٥- جەلی ماسی شین'''-Blue jellyfish: بە ئاگری شین ناسراوە بەزۆری لە دەوروبەری ئاوەکانی بەریتانیا دەژی لە بەشەکانی دیکەی ئەوروپا و لە کەناراوەکانی ئیرلەندا، دەریای باکور و بەدرێژایی کەناری ڕۆژئاوای سکۆتلەندا لە هاوین و پایزدا دەبینرێن، تەمەنیان نزیکەی یەک ساڵە، ناوی زانستی “''Cyanea Lamarckii''” یە. [[پەڕگە:Blue jellyfish in Brofjorden at Sandvik 5 - cropped.jpg|وێنۆک|جەلی ماسی شین]]زەنگێکی شێوە گومەزی هەیە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Blue jellyfish {{!}} The Wildlife Trusts |ناونیشان=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/marine/jellyfish/blue-jellyfish |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.wildlifetrusts.org |زمان=en}}</ref>قۆچەکانی چزوودارن و چوار قۆڵی دەمی گەورە کە چرچی و شەپۆلی زۆریان هەیە، ڕەنگی زەنگەکەی بەپێی تەمەن و پێگەشتنی دەگۆڕێت لە سەرەتاکانی تەمەنی بێ ڕەنگە و شەفافە بە تایبەت دەوروبەری لێوارەکانی زەنگەکەی، کاتێک پێدەگات لە تەمەنی گەورەیدا ڕەنگی باوی شینە ڕەنگەکانی تری وەکو مۆر، زەرد، پرتەقاڵی، وەنەوشەیی یان سپی، ئەوانەی ڕەنگیان زەردترە (گەنجترن) بەهۆیەوە بە ئاسانی تێکەڵ دەبن لەگەڵ جەلی ماسی شێر بەڵام خاڵی جیاوازی نێوانیان ئەوەیە کە بچوکترن و زەنگێکی شینیان هەیە کە هێڵی نیوەتیرەیی لە ڕێگەیەوە دەبینرێت. خۆراکی جەلی ماسی شین وەکو زۆربەی جۆرەکانی تری لالەی دەریا فیتۆپلانکتۆن و <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Blue Jelly (Cyanea lamarckii) |ناونیشان=https://www.inaturalist.org/taxa/447777-Cyanea-lamarckii |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=iNaturalist |زمان=en}}</ref>زۆپلانکتۆن و هێلکە و کرمۆکی ئاژەڵە ئاوییەکانی تری وەک ماسییە هەروەها قۆچەکانیان بەکاردەهێنن کە کیسەکانی نێمەتسستی تێدایە نەک تەنها بۆ گرتنی نێچیرەکانیان بەڵکو بۆ خۆپاراستن لە ئاژەڵە دڕندەکانیش، توانای پێوەدانی هەیە بۆیە دەست لێدانی سەلامەت نییە، پێوەدانی دەبێتە هۆی ئازاری زۆری ماسولکەکان، سکچون، پشت ئێشە، ئازاری گەدە و لە هەندێ حاڵەتدا دەبنە هۆی مردن. == نیشانەکانی پێوەدان و چارەسەر == '''نیشانەکانی پێوەدانی:''' نیشانەکانی پێوەدانی بەندە بە جۆری ئەو جەلی ماسیەی کە بەرکەوتنت لەگەڵدا کردووە، ئەگەر پێوەدانێکی بچوک بێت لەوانەیە هەست بە ئازارێکی کەم، خوران و سوتان بکەیت لەسەر پێست هەروەها پەڵەی وەک لیر و پەڵەی سور، مۆر یان قاوەیی دەربکەوێت. [[پەڕگە:Jellyfish dermatitis case1 abdominal skin lateral.jpg|وێنۆک]] پێوەدانی جەلی ماسی مەترسیدارتر زیانی گەورەتر دەبێت، پێویستە دەستبەجێ داوای یارمەتی پزیشکی بکەی ئەگەر ئەم نیشانانە دەرکەوتن: •سەختی هەناسەدان •ئازاری سنگ •گرژبوونی ماسولکەکان •سڕبوون •ڕشانەوە •قورسی قوتدان •ئارەقکردنی زۆر '''چارەسەرەکان:''' چارەسەری پێوەدانی لالەی دەریا <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jellyfish stings - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/jellyfish-stings/diagnosis-treatment/drc-20353290 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.mayoclinic.org}}</ref>بریتییە لە چارەسەری سەرەتایی و چارەسەری پزیشکی '''چاودێری فریاگوزاری سەرەتایی لە ماڵەوە''' زۆربەی پێوەدانی جەلی ماسی بەم شێوەیە چارەسەر دەکرێت: ١- بە مووکێشێک قۆچەکانی بە وریاییەوە لێبکەرەوە. ٢- شوێنی پێوەدانەکە بە سرکە بۆ ماوەی ٣٠ چرکە بشۆ، سرکە سەلامەت و کاریگەرە بۆ هەموو جۆرەکانی پێوەدانی لالەی دەریا، بە خێرایی هەزاران خانەی بچووکی پێوە نەگیراو ڕادەگرێت کە لەسەر ڕووی پێست بەجێماون پاش بەرکەوتنی قۆچەکان.(ئەگەر سرکە بەردەست نەبوو فەتوانرێت شوێنی پێوەدانەکە بە ئاوی زەریا بشۆرێت). ''ئاگاداربە: ئاوی سازگار و کهول بەکارمەهێنە بۆ شوێنی پێوەدانەکە.'' ٣- پێویستە شوێنی پێوەدانەکە لە ئاوی گەرمدا تەڕ بکەیت بۆ ماوەی (٢٠-٤٥ خولەک)، پلەی گەرمی ئاوەکە دەبێت نزیکەی (٤٢-٤٥ پلەی سەدیی) بێت. ٤- مەیخشێنە لە لمدا، هیچ پەستانێک مەخەرە سەری و مەیڕوشێنە. ٤- پاش خوساندنی لە ئاوی گەرمدا، دژە هیستامین یان کرێمی ستیرۆید وەک کرێمی کۆرتیزۆن بەکاربهێنە، ئەمە یارمەتیدەر دەبێت بۆ چارەسەرکردنی ئازار و خوران هەروەها دەتوانیت پاکەتی سەهۆڵ یان ئاوی گەرم بەکاربهێنیت بۆ کەمکردنەوەی ئازار و هەڵئاوسان. '''چارەسەری پزیشکی لە نەخۆشخانە:''' هەندێک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jellyfish stings Information {{!}} Mount Sinai - New York |ناونیشان=https://www.mountsinai.org/health-library/poison/jellyfish-stings |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Mount Sinai Health System |زمان=en-US}}</ref>پشکنین ئەنجام دەدەن لەوانە پشکنینی میز، خوێن و تیشکی سنگ هەروەها پێوانی ڕێژەی لێدانی دڵ، هەناسەدان، پلەی گەرمی و پەستانی خوێن، لە ئەگەری هەبونی هەر کێشەیەک چارەسەر دەکرێن. ئەو دەرمانانەی پزیشک بەکاری دەهێنێت ئەمانە لەخۆ دەگرێت: '''ئازارشکێنەکان:''' یارمەتیدەر دەبن بۆ کەمکردنەوەی ئازار. '''دژە ڤێنین:''' دژە ڤێنین یارمەتیدەر دەبێت بۆ پێچەوانەکردنەوەی کاریگەری ژەهر. •دژە ژەهری سندوقی جەلی ماسی بەو کەسانە دەدرێت کە نەخۆش دەکەون دوای پێوەدانیان لەلایەن سندوقی جەلی ماسی هەروەها بۆ ئەو کەسانە بەکاردێت کە ئازاری زۆریان هەیە و بە دەرمانی ئازارشکێن کۆنتڕۆڵ ناکرێت. '''دژە هیستامین:''' دژە هیستامینەکان یارمەتیدەر دەبن لە کەمکردنەوەی خوران و لیر. زۆربەی پێوەدانی لالەی دەریا لە دوای چەند کاتژمێرێک کەسەکە چاک دەبێتەوە، بەڵام هەندێک پێوەدان دەبێتە هۆی وروژاندنی پێست یان لیر کە چەند هەفتەیەک دەخایەنێت، پێوەدانی جۆرە مەترسیدارەکان لە ماوەی ٤-٤٨ کاتژمێردا دەبێتە هۆی مردن، هەندێک پێوەدانی سندوقی جەلی ماسی دەتوانێت مرۆڤ لە ماوەی چەند خولەکێکدا بکوژێت. '''<big>خۆپاراستن:</big>''' ١- مەلە مەکە لە ناو ئاوێکدا کە لەوانەیە جەلی ماسی تێدابێت و لۆشنی پارێزەر بەکاربهێنە. ٢- جلی پارێزەر بپۆشە. ٣- هەرگیز دەست لە جەلی ماسی مەدە، تەنانەت ئەگەر مردبێت هێشتا دەتوانێ پێوەت بدات چونکە پێکهاتەی خانەکانی کیسەکانی نێمەتسست بۆ ماوەیەکی درێژ پاش مردنی لالەی دەریا هەر دەمێننەوە. == سودەکانی == '''سەرچاوەی خۆراکی:''' لە هەزاران جۆر لالەی دەریا لە سەرانسەری جیهاندان تەنها '''١١''' جۆر دۆزراونەتەوە کە شیاون بۆ خواردن بۆنمونە جەلی ماسی مانگ، وەک پێکهاتەیەک لە خواردنە جۆراوجۆرەکاندا بەکاردەهێنرێن هەروەها لە وڵاتانی ڤێتنام، ژاپۆن، چین و کۆریا دەخورێن، چەندین جۆری خواردن دەتوانرێت بە جەلی ماسی ئامادە بکرێت لەوانە زەڵاتە و سوشی بەگشتی لە هەندێک وڵاتی ئاسیا بە خواردنێکی خۆش دادەنرێت. تایبەتمەندی خۆراکی زۆر باشی هەیە، کابۆهیدرات و کالۆری کەمە بەمەش دەبێتە هەڵبژاردەیەکی پەسەند بۆ دابەزاندنی کێش، سەرچاوەیەکی باشی توخمە سەرەکیەکان، دژە ئۆکسیدەکان، کانزاکان و خۆراکە گرنگەکانی دیکەیە. سەرەڕای ئەوەش، سەرچاوەیەکی زۆر باشە بۆ پرۆتین کە یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی تەندروستی ماسولکەکان لەکاتی ڕێجیمدا هەروەها دەوڵەمەندە بە ترشە ئەمینی کە بەشێکی دانەبڕاوەیە لە گەشەکردن و چاککردنەوەی خانەکان، تایبەتمەندی دژە ئۆکسیدیان زۆرە کە ڕێگە لە زیانی خانەکان دەگرێت و فشاری ئۆکسجین کەم دەکاتەوە و مەترسی نەخۆشییە درێژخایەنەکان کەم دەکاتەوە ئەم دژە ئۆکسیدە بەهێزانە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە بەهێزکردنی تەندروستی گشتی لە ڕێگەی بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری و کەمکردنەوەی هەوکردن، بوونی ترشە چەوری “ئۆمیگا ٣” وایان لێدەکات خۆراکی تەندروستتربن چونکە ترشە چەورییەکانی “ئۆمیگا ٣” ڕێگری لە چەوری دەکەن بە درێژایی دیواری خوێنبەرەکان و یارمەتیدەرن بۆ ڕێگرتن لە نەخۆشییەکانی دڵ. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chuka Kurage Which Popular for Japanese People of Different Material Seasoned Jellyfish with Sesame Oil Suppliers - Quotation - Yangqi|ناونیشان=https://m.sushiseafood.com/seasoning-cephalopod/seasoning-jellyfish/chuka-kurage-which-popular-for-japanese.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=m.sushiseafood.com|زمان=en}}</ref>[[پەڕگە:Chuka kurage(jellyfish) 2014.jpg|وێنۆک]] <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Jellyfish: Benefits, Nutritional Value, Side Effects & Recipes|ناونیشان=https://www.healthifyme.com/blog/jellyfish/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=HealthifyMe|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240916130306/https://www.healthifyme.com/blog/jellyfish/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>یەک کوپ (٥٨گرام) جەلی ماسی وشککراو پێکهاتووە لە: کالۆری: ٢١ پرۆتین: ٣ گرام چەوری: ١ گرام سیلینیۆم: ٪٤٥ ی بەهای ڕۆژانە کۆلین: ٪١٠ی DV ئاسن: ٪٧ی DV '''سەرچاوەی دەرمان:''' دەوڵەمەندە بە کۆلاجین کە پرۆتینێکی گرنگە پاڵپشتی نەرمی پێست، تەندروستی جومگەکان، چاککردنەوەی شانەکان دەکات و پێکهاتەیەکی سەرەکییە بۆ پاراستنی پێست و یارمەتیدەرە بۆ چاکبوونەوەی برینەکان. ژەهری لالەی دەریا بە سەرچاوەیەکی سەرنجڕاکێش دادەنرێت لە پەرەپێدانی دەرمانی نوێ بۆ چارەسەری نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان. لەکاتی ڕاماڵین بەناو ئاودا لالەی دەریا پەناگە و پاراستن بۆ هەندێک جۆری ماسی دابین دەکات و وایان لێدەکات خۆیان لە ئاژەڵە دڕندەکان بشارنەوە.{{تووڵی دەروازە|گیانلەبەران|کۆمەڵگا|ئاو|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Scyphozoa}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} cvj82v4hzo13tkcwt9bd5orgu3lv5dz 1 40740 1593746 1324344 2026-06-24T14:16:17Z -Haryad 40333 /* بەشی دەستپێک */ ناو 1593746 wikitext text/x-wiki == ناو == سڵاو.. دەوا یان دەرمان، خۆ دەوا کوردی نیە؟!! دەمەوێت بیکەم بە دەرمان.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ٠٧:١٥, ١٧ ئازار ٢٠١٣ (UTC) :{{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٧ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٠٧:٣٨, ١٧ ئازار ٢٠١٣ (UTC) :{{لەگەڵ}}- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٥٣, ١٧ ئازار ٢٠١٣ (UTC) :سوپاستان دەکەم، کەواتە منیش دەیگوازمەوە.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ٠٧:٥٥, ١٧ ئازار ٢٠١٣ (UTC) :: - دەمەوێت ئەم وتارە ([https://en.wikipedia.org/wiki/Drug Drug]) دابنێم، بەرانبەر ئەمە چی بەکاربھێنین؟ ئەمەش ھەر دەرمان نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|<span style="color:purple">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا خورشید'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|'''<span style="color:green">وتووێژ</span>''']]} ‏١٩:١٣، ٧ی ئابی ٢٠١٤ (UTC) :::لەڕاستیدا "دەرمان" هاوتای وشەی Drugە و تەنیا "Pharmaceutical drug" ناگرێتەوە. دەرمان چوار شێوەی هەیە: کانگایی، ئاژەڵی، ڕوەکی و کیمیایی. لێرەدا ئەم هەڵەیە کراوە کە دەرمانی بە دەرمانی کیمیایی لێکداوەتەوە. [[بەکارھێنەر:Aminijian|Aminijian]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aminijian|لێدوان]]) ‏٢١:٢٨، ٧ی ئابی ٢٠١٤ (UTC) ::::نازانم ئایا ئێوە دڵنیان؟ لە ویکی عەرەبی کە نووسراوە دەوا لە ویکی کوردی کرمانجی و ئازەربایجانیش ھەر نووسراوە دەرمان.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٨:٤٦، ٨ی ئابی ٢٠١٤ (UTC) === ناو === سڵاو دۆستان {{وب|Calak|Aza|Pirehelokan|Kushared|حوسێن}} وشەی دەرمان ناوێکی گشتییە و هەر شێوەیەکی تری دەرمان ھەبێ وەک [[بەکارھێنەر:Aminijian]] باسی کردووە، ئەچێتە ژێر پۆلی ناوی '''دەرمان'''ەوە. '''Drug''' بەرانبەر '''دەرمانە''' کە لە ویکیی عەرەبی '''عقار''' (مادة كيميائية) دانراوە. بۆ ناوی ئەم وتارە پێشنیاری ئەم ناوانە ئەکەم: '''چارەسەریی دەرمانی'''، '''دەرمانکردن'''، '''دەرماندان'''. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:١٥، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828246 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090512014151/http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm بۆ https://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٤٨، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1002073 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170722022720/http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html بۆ http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٠٠، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324343 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170722022720/http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html بۆ http://www.pharmacistspharmajournal.org/2010/11/definitions-of-drug-radioactive-drug_11.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٤٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) 7zkizy0godcqcchwq9mpglbqcm2klaf 0 40822 1593937 1585255 2026-06-24T21:37:25Z MFTG 21816 /* top */ 1593937 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سمۆرە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سمورة}}<br>{{lang-en| Smora}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.50163| 44.88939}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سمۆرە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.50163| 44.88939 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٣٢٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سمۆرە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 2udt3o1dgt1dr0f5vjyelmrdjxb27tt 0 40916 1593757 1587274 2026-06-24T14:52:55Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593757 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = بینیتۆ موسۆلینی | ناوی_خۆماڵی = Benito Amilcare Andrea Mussolini | زمانی_ناوی_خۆماڵی = [[ئیتالی]] | وێنە = Duce Benito Mussolini.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = بینیتۆ ئامیلکارێ ئدرێیا موسپلینی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٩ی تەممووزی ١٨٨٣ | شوێنی لەدایکبوون = [[پرێداپیۆ]]، {{ئاڵا|ئیتالیا}} | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥ (٦١ ساڵ) | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = {{ئاڵا|ئیتالیا}} | ناوەکانی تر = | نەژاد = [[ئیتاڵی]] | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = دیکتاتۆری ئیتالیا، سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا | ساڵانی چالاکی = ١٩١٥ بۆ ١٩٤٣ | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = [[شەڕی جیھانیی یەکەم]] {{-}} [[شەڕی جیھانیی دووەم]] | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = پارتی سۆسیالیستی ئیتالیا{{-}} پارتی کۆماریخوازی فاشیست {{-}} پارتی نیشتیمانی فاشیست | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکی ڕۆمی]] | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = [[دۆنا ڕاشێل موسۆلینی]]<ref>Rachele Mussolini</ref> (١٩٧٩–١٨٩٠){{-}} | یار = [[کلارا پێتاچی]]<ref>Clara Petacci</ref> {{-}} [[ئیدا دالسێر]] {{-}} [[مارگێریتا سارفاتی]] | منداڵەکان = بروونۆ (١٩٤١–١٩١٨)لە ڕاشێل {{-}} ڤیتۆریۆ<ref>Vittorio</ref>(١٩٩٧–١٩١٦)لە ڕاشێل{{-}}ڕۆمانۆ<ref>Romano</ref> (٢٠٠٦–١٩٢٧){{-}}ئێدا<ref>Edda</ref>(١٩٩٥–١٩١٠) | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = Benito Mussolini Signature.svg | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = 100px | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''بینیتۆ ئەمیلکەیر ئاندریا موسۆلینی''' (٢٩ی تەممووزی ١٨٨٣ – ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) کەسایەتی [[ڕامیاری]] ئیتالی بوو و ڕێبەر و سەرۆکی حیزبی نێونەتەوەییی [[فاشیزم]]ی بوو،<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Council_of_Fascism</ref> موسۆلینی فەرمانڕەوایی ئیتالیای کرد لەنێو ساڵانی ١٩٢٢ تاکوو ١٩٤٣، بەر لەوەی بچێتە ناو ڕامیاری خەریکی کاری [[ڕۆژنامەگەری]] بوو و سەرنووسەری ڕۆژنامەیەک بووە و باوکیشی ئاسنگەر بووە، لەسەرەتای دەسەڵاتیدا موسۆلینی کەسایەتی و فەرمانەڕەوایی دەوڵەتی بەشێوازی [[سۆشیالیزم]] بوو بەڵام لەو کاتەی چووە ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] موسۆلینی بیروباوەڕی سۆشیالیزمی لە خۆی و دەوڵەتەکەی لەت کرد و ئایدۆلۆژیای [[فاشیزم]] لەجێگای دانا و کە دوور بوو لە [[ناسیۆنالیزم]] و [[سۆشیالیزم]] بەمەش موسۆلینی دەیویست سەردەمی [[ئیتاڵیا]] بگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]] بەوەی پەلاماری [[دوورگەی کۆرفوی]] دا لە [[یۆنان]] ئەمەش لە ساڵی ١٩٢٤ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041005/http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113105138/http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> == ژیاننامە == === سەرەتای ژیانی === بینیتۆ موسۆلینی لە [[٢٩ی تەممووز|٢٩ی تەممووزی]] [[١٨٨٣]] لەدایکبووە و لە گوندی [[بریدابیۆ|دۆڤیا دی بریدابیۆ]] <ref>[https://www.biography.com/dictator/benito-mussolini Benito Mussolini Biography - Facts,Birthday,Life Story.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222034554/https://www.biography.com/people/benito-mussolini-9419443 |date=22 ديسمبر 2017}}</ref> گەورە بووە، کە گوندێکی بچووکە و لە شاری [[فۆڕڵی]] لە ھەرێمی [[ئیمیلیا-ڕۆمانیا]] لە باکووری [[ئیتاڵیا]] ھەڵکەوتووە. موسۆلینی لە دایک و باوکێکی ئیتاڵی بە ناوەکانی ڕۆزا و [[ئالیساندرۆ مۆسۆلینی]] لەدایکبووە، و ناوی بینیتۆ لەسەر ناوی سەرۆکی چاکسازیخوازی مەکسیکی [[بینیتۆ خواریز]] نراوە، سەبارەت بە دوو ناوە ناوەندییەکەی، ئەندریا و ئەمیلکاری، ئەوا بۆ دوو سۆشیالیستە ئیتاڵییەکە [[ئەندریا کۆستا]] و ئەمیلکاری سیپریانی دەگەڕێنەوە <ref>Living History 2; Chapter 2: Italy under Fascism. ISBN 1-84536-028-1</ref>، بینیتۆ بە کوڕە گەورەی دایک و باوکی دادەنرێت و دوو خوشک و برای لە خۆی بچووکتری ھەیە کە ئەوانیش ئارناڵدۆ و ئیدڤیجن <ref>[https://geneall.net/it/name/283037/alessandro-mussolini/ "Alessandro Mussolini"]. GeneAll.net. 8 January 2008. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203000730/http://www.geneall.net/I/per_page.php?id=283037 |date=03 ديسمبر 2013}}</ref>، دایکی مامۆستا بووە لە [[خوێندنگە]]یەکی [[کاتۆلیک]]یدا <ref>"[http://www.grolier.com/wwii/wwii_mussolini.html Benito Mussolini ]". Grolier.com. 8 January 2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320232508/http://www.grolier.com/wwii/wwii_mussolini.html |date=20 مارس 2009}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}</ref> بەڵام باوکی [[سۆشیالیزم|سۆشیالیست]] بووە و لە [[ئاسنگەری]]دا کاری کردووە.<ref name="Charles F. Delzel 1970, page 3">Mediterranean Fascism 1919–1945 Edited by Charles F. Delzel, Harper Rowe 1970, page 3</ref> خێزانەکەی وەک تەواوی خێزانەکانی خزم و دراوسێیانی ھەژار بوون، و لە سەردەمی منداڵیدا کەسێکی توندووتیژ و سەرکێش بووە. بەھۆی ڕەفتارە خراپەکانییەوە لە چوونە ناو [[کڵێسا]]ی دایکی قەدەغە کرا، چونکە بە بەرد ھێرشی دەکردە سەر سەردانیکەرانی کڵێساکە <ref>Mack Smith, Denis. '' Mussolini. '' New York: Knopf, 1982</ref>، بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ لێکتێگەیشتن لەنێوان خۆی و دایکیدا، ڕازی بوو بچێتە [[خوێندنگە]]یەکی ناوخۆیی کە لەلایەن [[قەشە]] [[سالیزییەکان]]ەوە بەڕێوە دەبرا، بە چوونە ناو [[خوێندنگە]]کە نمرەی باشی بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٠١دا بوو بە خاوەن بڕوانامە بۆ ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری [[خوێندنگە]]یەکی سەرەتایی. === کۆچکردن بۆ سویسڕا === لە ساڵی [[١٩٠٢]] بۆ ڕاکردن لە [[سەربازیی زۆرەملێ|خزمەتی سەربازی]] بەرەو [[سویسڕا]] کۆچی کرد.<ref name="Charles F. Delzel 1970, page 3"/> لەو ماوەیەدا نەیتوانی کارێکی بەردەوام لەوێ بدۆزێتەوە، و بە تۆمەتی بێماڵ و حاڵی دەستگیرکرا و بۆ شەوێک زیندانی کرا.<ref>Ridley, Jasper Godwin. '' Mussolini. '' New York: St. Martin's Press, 1998</ref> لە بەیانی ڕۆژی [[٢٤ی تەممووز|٢٤ی تەممووزی]] [[١٩٠٢]]، لەلایەن پۆلیسەوە لەژێر پردێکدا ڕاگیرا کە شەوەکەی لەوێ بەسەر بردبوو. لەو کاتەدا جگە لە [[پاسپۆرت|گەشتنامە]]یەک و بڕوانامەی دەرچوون لە [[خوێندنگە]]ی مامۆستایان و ١٥ سەنت، ھیچی تری پێ نەبوو. [[پەڕگە:Benito Mussolini mugshot 1903.jpg|وێنۆک|١٥٠پێکسڵ|موسۆلینی لە کاتی دەستگیرکردنیدا لەلایەن پۆلیسی [[سویسڕا]]وە]] وەک مامۆستایەکی کاتی بۆ قۆناغی سەرەتایی لە شارۆچکەی گواڵتیاری کاری کرد بەڵام گرێبەستی کارەکەی بۆ نوێ نەکرایەوە بەھۆی پەیوەندییەک کە لەگەڵ ژنێکدا دروستی کردبوو کە مێردەکەی بۆ ئەنجامدانی خزمەتی سەربازی لەوێ نەبوو.<ref>De Felice, Renzo (1965). ''Mussolini. Il Rivoluzionario,1883–1920'' (in Italian) (1 ed.). Torino: Einaudi.</ref> مۆسۆلینی مانگەکانی سەرەتای ساڵی [[١٩٠٤]]ی لە نێوان [[ژنێڤ]] و ئانماس (لە [[فەڕەنسا]]ی دراوسێ) بە بەستنی کۆبوونەوە و پێشکەشکردنی وانەگەلێکی خاوەن سیفەتی [[ڕامیاری]] و سەندیکایی جگە لە نامەنووسی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ بڵاوکراوە و گۆڤارە [[سۆشیالیزم|سۆشیالیستی]] و [[ئەنارکیزم|ئەنارکیستییەکان]] بەسەر برد. لە مانگی نیسانی ساڵی [[١٩٠٤]]دا، – بەھۆی دەستێوەردانێکی یەکلاکەرەوەی دەسەڵاتدارانی [[کانتۆنی تیکینۆ]] – لە دوورخستنەوەی دووبارە بۆ [[ئیتاڵیا]] ڕزگاری بوو کە لەوێ بە تۆمەتی کەمتەرخەمی لە ئەنجامدانی ئەرکی سەربازی دادگایی کرابوو. پاشان ڕووی لە [[زانکۆی لۆزان]] کرد و لە کۆلێژی [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ناوی خۆی تۆمار کرد و بۆ چەند مانگێک بەدواداچوونی بۆ وانەکانی زانای کۆمەڵناسی [[ڤیلفریدۆ پاریتۆ]] و فەیلەسووف [[فریدریش نیچە]]<ref> Golomb, Jacob; Wistrich, Robert S. 2002. Nietzsche, godfather of fascism?: on the uses and abuses of a philosophy. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. </ref> و جۆرج سۆرێل کرد، و دواتر بیرۆکەکانی [[مارکسیزم|مارکسیست]] چارڵز پیگوی کاریگەری لەسەر ھەندێک لە کارەکانی ھەبوو، کە تیشکی دەخستە سەر پێویستی ڕووخاندنی [[دیموکراسی]] [[لیبراڵیزم|لیبراڵ]] و [[سەرمایەداری]] لە ڕێگەی بەکارھێنانی توندووتیژییەوە، ئەمەش بە توندی سەرنجی مۆسۆلینی ڕاکێشا.<ref name="Charles F. Delzel 1970, page 3"/> == مردن == لە ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ژنە دۆستەکەیدا کە ناوی [[کلارا پێتاچی]] بوو ھەردووکیان بەیەکەوە گوللە بارانکران و گاڵتەجاری بە لاشەکانیان کراو بۆئەوەی ببن بە نموونە بۆ ھەموو جیھان لاشەی ھەردووکیان لە بەنزینخانەی (ئیسسۆ) لە شاری ([[میلانۆ]]) لە [[ئیتاڵیا]] سەر بەرەو خوار ھەڵواسێنران. لەدوا ڕۆژانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] موسۆلینی لە ٢٥ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ چاوەڕێی نێردراوەکانی ئەڵمان دەکات، بەڵام پێی سەیرە کە کەس نایەت بەلایدا، لەو کاتەدا موسۆلینی دەڵێت: «فریودراین جارێکی تر لەلایەن ئەڵمانەکانەوە فریودراین» موسۆلینی لە ٢٧ ی نیسانی ١٩٤٥ بە ئۆتۆمبێلێکی تایبەتی خۆی و بە یاوەری ٢٥ ئۆتۆمبێلی سەربازییەوە کەوتە ڕێ، دەیویست خۆی بگەیەنێتە [[سویسڕا]] و لەوێشەوە بە فڕۆکەیەک بچێت بۆ [[ئیسپانیا]]، لە ڕێگادا دەکەونە بۆسەی [[پارتیزان]]ەکانی [[پارت]]ێک کە ناوی (موسسۆ) بووە، دەکەونە شەڕەوە، دەرەنجام سەربازەکانی موسۆلینی خۆیان دەدەن بەدەستەوە بەڵام موسۆلینی دەتوانێت خۆی ڕزگار بکات، پاشان لە نزیک گوندێک بەناوی (دۆنگۆ) دەکەونە ناو خاڵی پشکنینی پارتیزانە کۆمۆنیستەکانەوە، ئەم گرووپە لەلایەن وربانۆ لازارۆ و فەرماندەیی کراوە، کاتێک پارتیزانەکان ئۆتۆمبێلەکە دەپشکنن دەبینن پیاوێک بە بەتانییەکەوە پێچراوە، ھەرچەندە کەسانی ناو ئۆتۆمبێلەکە گوتویانە گوایە ئەم زەلامە سەرخۆشێکی بەستەزمانە بەڵام پارتیزانەکان موسۆلینیان ناسیوەتەوە و دەستبەسەریان کردووە. دوای گرتنی موسۆلینی دەبرێتە گوندێک بەناوی (مێززەگرا) و لێرەدا دەیبەنە ماڵی خانەوادەیەک بەناوی (دیماریا)، بۆ ڕۆژی دواتر واتا ٢٨ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ کۆمیتەی ڕزگاریی نەتەوەیی بڕیاردەدات کە موسۆلینی بکوژن، ھەر بۆیە یەکێک لە ئەفسەرەکانی پاریزانەکانی کۆمۆنیست بۆ ئەم کارە تەرخان دەکرێت کە نازناوی (کۆلۆننەللۆ ڤالەریۆ) بووە ناوە ڕاستەقینەکەشی (والتەر ئاودیسیۆ) بووە، ناوبراو ھەر یەک لە موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی لەیەک شوێندا دەکوژێت، لە بەڵگە فەرمییەکاندا ئەم کوشتنە بەم شێوەیە تۆمارکراوە.. پارتیزان (والتەر ئاودیسیۆ) دەچێتە ئەو ژوورەی کە موسۆلینی و خۆشەویستەکەی تێدا دەستبەسەر کرابوون، ناوبراو بە کورتی پێیانی گوتووە کە ڕاسپێردراوم دەبێت جارێکی تر دادپەروەری نەتەوەیی بۆ گەلی [[ئیتاڵیا]] بەرجەستە بکەمەوە، فەرمانی پێ کردوون کە ھەردووکیان بەچۆکدا بێن، بەڵام کلاریای دۆستی موسۆلینی ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و باوەشی بە موسۆلینیدا کردووە، سەرەتا چەکی دەستی ئاودیسیۆ چرووکی کرد و تەقەی نەکرد، دووەمین چەکیش ھەر تەقەی نەکرد، ھەر بۆیە ئاودیسیۆ بە ڕقدا ھات و چەکی یەکێک لە پاسەوانەکانی ھەڵگرت و لوولەی کردە ڕووی ھەردووکیان، ئاودیسیۆ سەرەتا تەقەی لە کلارا کرد و کوشتی لەوکاتەدا موسۆلینی کراسەکەی خۆی دادڕی و سنگی دەرپەڕاند و ھاواری کرد من بکوژن، ئاودیسیۆ بەبێ ھیچ دوودڵییەک فیشەکی نا بە سینگی موسۆلینەوە و موسۆلینی بەلادا ھات، بەڵام ھێشتا گیانی دەرنەچوبوو ھەناسەی دەدا پاشان مرد. [[پەڕگە:Predappio house.JPG|وێنۆک|شوێنی لەدایکبوونی مۆسۆلینی لە پرێداپیۆ کە ئێستا وەک مۆزەخانە بەکاردێت.]] {{multiple image |align=left|direction=horizontal|width=150 |image1=Alessandro Mussolini.jpg|12 |caption1=ئەلێساندرۆ باوکی موسۆلینی. |image2=Rosa Maltoni in Mussolini.jpg |caption2=ڕۆزا، دایکی موسۆلینی. }} [[پەڕگە:Margherita Sarfatti.jpg|وێنۆک|[[مارگێریتا سارفاتی]]، یەکێک لە یارەکانی مۆسۆلینی]] لەدوای کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم فەرماندەی پارتیزان (ئاودیسیۆ) لە بیرەوەرییەکانی خۆیدا بەم شێوەیە باس لەم بابەتەکە دەکات (موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی ھەردووکیانم بە ٥ فیشەک کوشت) دوای کوشتی موسۆلینی وەزیر و بەڕێوبەرە باڵا دەستەکانی موسۆلینی ھەموویان بەیەکەوە و لەیەک کاتدا لەسێدارە دران، بۆ ڕۆژی دوایش لاشەی موسۆلینی و خۆشەویستەکەی و چەند کەسێکی باڵادەست نزیک لە موسۆلینی لە مەیدانی (لۆریتۆ) لە شاری ([[میلانۆ]]) لەسەر بەنزینخانەی (ئیسسۆ) سەر بەرەو خوار ھەڵواسێنران، گەل تفیان لە لاشەی موسۆلینی دەکرد و شێواندیان، دوای ئەوەی لاشەکانیان بۆ خەڵک نمایش کرد لە باکووری شاری (میلانۆ) لە گۆڕستانی (موسۆککۆ) خرانە چاڵێکەوە. [[پەڕگە:Benito Mussolini.gif|وێنۆک|موسۆلینی بە گەنجی]] [[پەڕگە:Benito Mussolini mugshot 1903.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی موسۆلینی لە ساڵی ١٩٠٣ لە کاتی دەستگیر کرانی لە لایان پۆلیسی [[سویسڕا]] گیراوە|250px|center]] [[پەڕگە:DeadMussolini.jpg|وێنۆک|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] ١٩٤٥ دوای ھەڵواسرانیان و گووللە باران کردنیان و بڕینی ئەندامەکانی جەستەیان و نیشاندانی بە خەڵک لە سارداخانەی [[میلان]]ی [[ئیتالیا]]|250px]] [[پەڕگە:Mussolini e Petacci a Piazzale Loreto, 1945.jpg|وێنۆک|وێنەی موسۆلینی و یارەکەی [[کلارا پێتاچی]] لە تەنیشتی، کاتی ھەڵواسرانیان دوای گوللە باران کردنیان.جەستەکان لە چەپ بۆ ڕاستەوە نیکۆلا بامباچی، بێنیتۆ مۆسۆلینی، [[کلارا پێتاچی]]، ئالێساندرۆ پاڤۆلینی، ئاکیلی ستاراچی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ئەورووپا|ڕۆژنامەوانی|مێژوو|سیاسەت|ئیتاڵیا}} {{پۆلی کۆمنز|Benito Mussolini}} [[پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیتالی]] [[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ئیتالیا]] [[پۆل:مێژووناسانی فاشیزم]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٥]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]] [[پۆل:مێژووی ئیتالیا]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]] [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] [[پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو]] [[پۆل:داگیرکاری]] [[پۆل:تەواوخوازی]] 4rnalk9lk5xubrtfs7hrk1zpeoa6pb3 1 41516 1594040 979646 2026-06-25T03:25:36Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594040 wikitext text/x-wiki باشە بەڵام پێویشت دەکرد هۆکارەکان بە شێوەیەکی فراوان باسبکرایە.{{واژوونەکراوی ئایپی|109.127.86.112}} == ناو == پێم وایە وشەی جەنگ بە مانای چەندین '''شەڕ''' دێت کە لە جەنگدا خۆی کۆ کردۆتەوە [[بەکارھێنەر:صلصة صويا|صلصة صويا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:صلصة صويا|لێدوان]]) ‏١٩:٣٣، ١٣ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) :پێشتر بڕیار دراوە کە وشەی جەنگ بەکار نەیەت چوونکە فارسییە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٣:١٢، ١٤ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) ::ڕاستییەکەی ئەو بابەتە کۆتایی نەھاتووە و ئەو بۆچوونەش زیاتر کاک چالاک پشتگیریی لێ دەکرد. وتووێژ کراوەیە (لێرە: [[وتووێژ:شەڕی جیھانیی یەکەم]]) و دەکرێ ھەمووان قسەی لەسەر بکەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٠:٢٨، ١٦ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) جه‌نگی جیهانی دووه‌م زیاتر به‌كاردێ له‌ناو خه‌لك نه‌ك شه‌ری جیهانی دووه‌م [[بەکارھێنەر:Gyan333|Gyan333]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Gyan333|لێدوان]]) ‏١٩:٣٤، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594039 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150628214505/https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ بۆ https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٢٥، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ir5l28du39jxwcmaxegy7qxdmep87sf 14 86717 1594099 1116227 2026-06-25T09:04:25Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594099 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Cancers|شێرپەنجە}} [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:کەمتوانی بەپێی جۆر]] [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] bcqezqfdzprpj6dvg7vdnxmqdnu8icc 0 90291 1593920 1453417 2026-06-24T21:24:40Z ~2026-22643-79 76969 1593920 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''دەروونناسی''' یا '''ڕەوانناسی''' یا '''گیانناسی''' یا '''سایکۆلۆژی''' [[زانست|زانستی]] تاوتوێکردنی [[ئاکار|ئاکاری]] [[زیندەوەر|زیندەوارانە]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=برونو|یەکەم=فرانک|سەردێڕ=روان‌شناسی بە زبان سادە|بڵاوکەرەوە=ارجمند|پەڕەکان=١٦|زمان=فارسی}}</ref> گرنگترین مژار لە دەروونناسیدا مانای فەلسەفیی [[دەروون]] نییە، بەڵکوو ئاکارە. ئاکاریش کاردانەوەی ئینسان یا حەیوانە بە ھەرچی کە بیورووژێنێ. دەروونناسیی زانستی بە شوێن چوار ئامانجەوەیە کە بیانپێکێ: وەسفکردن، [[ڕوونکردنەوە]]، پێشبینیکردن و، کۆنترۆڵکردنی ئاکار.<ref name=":0" /> بەو کەسەی دەروونناسی دەکا بە کار و پیشەی، دەڵێن [[دەروونناس]] یا ڕەوانناس. == وشەڕەتناسی == وشەی سایکۆلۆژی لە دوو پار دروست بووە. «سایکۆ» لە ψυχήی یۆنانییەوە دێ و، بە مانای گیان و ھەناسەیە. لە کوردیا زیاتر پێی ئەڵێن [[دەروون]]؛ «لۆژی»ش لە [[لۆگۆس]] بە مانای قسە و وتارەوە دێ، کە لە کوردیا زیاتر پاشگری «-ناسی»ی بۆ دادەنێن. کەوابوو، سایکۆلۆژی بەسەریەکەوە دەبێتە لەبارەی گیانەوە قسەکردن، موتاڵاکردنی گیان.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=psychology فەرھەنگی سەرھێڵی ئەتیمۆلۆجی] پێناسی وشەی psychology ئینگلیزی</ref> == پێناسە == دەروونناسی زانستی تاوتوێکردنی ئاکاری زیندەوارانە. سێ وشە لەم پێناسەیە دەبێ سەرنجیان پێ بدرێ: زانست، ئاکار و، زیندەوار. دەروونناسیی نوێ بە زانست حیساب دەکرێ، چونکە ئاکامەکانی لەسەر [[داتا]] و [[زانیاری|زانیاریی]] وا ڕاگیراوە کە لە ڕێگای [[ڕوانین]] و [[تاقیکاری|تاقیکارییەوە]] بە دەست ھاتوون. ئاکار خۆی سێ لایەنی ھەیە: ۱) بۆدەرکەوتن، کە دەگەڕێتەوە بۆ شێوەی پەیپێبردنی ئەو کەسە یا ئەو گیاندارە کە ئاکارەکە لەوەوە سەری ھەڵداوە ۲) [[کوڵوکۆ]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کەسەکە یا گیاندارەکە ھەست بە چی دەکات و، ۳) [[کردەوە (فەلسەفە)|کردەوە]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو جموجووڵە کە لێی دەبێتەوە. زیندەواریش بە ھەر خاوەنبوونێکی زیندوو دەوترێ. کەوایە، ئاکار و ھەڵسوکەوتی سەگ و مشک و کۆتر و مەیموونیش دەتوانێ وە بەر لێکۆڵینەوەی دەروونناسی بکەوێ. ھەرچەند، ئەوە کۆڵینەوە لە ئاکاری مرۆڤە کە کوانووی دەروونناسیی گەرم ھێشتووەتەوە.<ref name=":0" /> == چەند لقێکی دەروونناسی == * دەروونناسیی پزیشکی (clinical psychology) * دەروونناسیی پرۆسە عەقڵییەکان (cognitive psychology) * دەروونناسیی گەشە (development psychology) * [[دەروونناسیی کۆمەڵایەتی]] (social psychology) * دەروونناسیی دادوەری (forensic psychology) * دەروونناسیی پەروەردەی (educational psychology) * دەروونناسیی تەندروست (health psychology) * دەروونناسیی ڕەنگ (color psychology) * دەروونناسیی دەمار (neuro psychology) * دەروونناسیی گونجان (Adjustment psychology) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|دەروونناسی|زانست|فەلسەفە|کۆمەڵگا}} {{دەروونناسی-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Psychology}} [[پۆل:دەروونناسی]] [[پۆل:ناسیاری]] tmbvkx5s4og1dv3b54yia47wvzvypdk 4 90426 1593900 1565777 2026-06-24T21:00:53Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1593900 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:بۆتە ناچالاکەکان|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە چالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە ناچالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی ناچالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو ھیچ [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] نەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە ناچالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:Maribot|Maribot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Maribot|٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠]] || ٦٥٢ || bot || ١٢ی ئابی ٢٠١٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Ebrambot|Ebrambot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ebrambot|١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١]] || ١٨٨٩ || bot || ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:WikitanvirBot|WikitanvirBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/WikitanvirBot|٢٦ی نیسانی ٢٠١٢]] || ٣٧١١ || bot || ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:ChuispastonBot|ChuispastonBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ChuispastonBot|٢٧ی نیسانی ٢٠١٢]] || ٢١٤٦ || bot || ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Vagobot|Vagobot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Vagobot|١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢]] || ٥٥٦ || bot || ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١١ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/FerxwazBot|٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢]] || ٢ || bot || ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:DarafshBot|DarafshBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/DarafshBot|١٦ی شوباتی ٢٠١٣]] || ٣٣٢٤ || bot || ٢٠ی ئازاری ٢٠١٢ |- | ٨ || [[بەکارھێنەر:MahdiBot|MahdiBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MahdiBot|١٨ی شوباتی ٢٠١٣]] || ٧١ || bot || ١٥ی نیسانی ٢٠١٢ |- | ٩ || [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ElphiBot|٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣]] || ١٥٩٧ || bot || ٦ی نیسانی ٢٠١٢ |- | ١٠ || [[بەکارھێنەر:AvicBot|AvicBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AvicBot|١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥]] || ٧٠٩ || bot || ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١١ |- | ١١ || [[بەکارھێنەر:Flow talk page manager|Flow talk page manager]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Flow talk page manager|٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥]] || ٨ || bot,flow-bot || ٣ی ئابی ٢٠١٥ |- | ١٢ || [[بەکارھێنەر:CalakBot|CalakBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/CalakBot|١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥]] || ١٧٧٣٩٤ || bot,botadmin || ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |- | ١٣ || [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AsoBot|٦ی شوباتی ٢٠١٦]] || ٤١٢٧ || bot || ١ی نیسانی ٢٠١٢ |- | ١٤ || [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/KovanBot|٢٣ی نیسانی ٢٠١٧]] || ٦٠ || bot || ١١ی ئازاری ٢٠١٧ |- | ١٥ || [[بەکارھێنەر:RojBot|RojBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/RojBot|٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢]] || ٢٦٨ || bot || ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ |- | ١٦ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki default|MediaWiki default]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki default|١٠ی تەممووزی ٢٠٢٣]] || ٥ || bot || ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |- | ١٧ || [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/TesslaBot|١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣]] || ٥ || bot || ٢ی تەممووزی ٢٠٢٣ |- | ١٨ || [[بەکارھێنەر:Maintenance script|Maintenance script]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Maintenance script|٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥]] || ١٤ || bot || ١٦ی نیسانی ٢٠١٥ |- | ١٩ || [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/CdRBot|١٤ی شوباتی ٢٠٢٦]] || ٦٢٧٦ || bot || ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] l23prue9th832nw25qw2i7o0y4e1t1k 1 100848 1594056 1579708 2026-06-25T05:23:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594056 wikitext text/x-wiki {{WikiProjectBannerShell|1= {{ویکیپرۆژە مۆسیقا}} |blp=}}{{وب|Calak}} کاک چالاک ئەمە بۆ وایە؟؟! لە ویکی فارسی سەیرم کرد ٦وێنەی تێدایە لە وتارەکە بەس لە ویکی خۆمان کە حەسەن زیرەک کوردیشە یەک وێنەی تێدانیە!!! ، وە لە [https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:H%C9%99s%C9%99n_Zir%C9%99k.jpg ویکی ئازەربایجانی] ڕەسمی ئەوی تێدایە کەچی لە ویکی کوردی نیە! ،وە چوم ئەوەی فارسیەکە و ئازەربایجانیکە بهێنم کەچی نائازاد بوون ! ، کاکە ئەوەی لە ئازەربایجانیەکە هەیە ئەوە ئەپڵۆد بکە و دایبنێ ئەوە جوانترە لەوانی تر و ئەو وێنەیەی بەناوبانگە. --<span style="font: 22px 'Pristina'">[[user:Zhyar Afc|<span style="color: #1E8FDC">Zhyar Afc</span>]]</span><span style="font: 18px 'Pristina'">^{[[user_talk:Zhyar Afc|<span style="color: red"> Witûwêj</span>]]}</span>  ‏١٨:٥٢، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ (UTC) ==Untitled== :کێشەی ئەم وێنانە ئەوەیە سەرچاوەکە و ڕێکەوتی گرتنیان ڕوون نییە بۆیە بەڕاستی کەس نازانێ وێنەکە ئازادە یان نا. بە دۆستێکم سپاردووە ئەگەر بتوانێ وێنەیەکی ئەم گۆرانیبێژە گەورەیەی کورد لە کۆمنزدا بار بکا. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٧:٥٧، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=570021 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120330022535/http://www.reocities.com/ziraksongs/ بۆ http://www.reocities.com/ziraksongs زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٢، ١٥ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=615357 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111014175028/http://kurdonline.com/music/hassan_zirak.php بۆ http://www.kurdonline.com/music/hassan_zirak.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤١، ١٢ی نیسانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=668320 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100127095822/http://www.farsijam.com/members/513/ بۆ http://www.farsijam.com/members/513 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:١٨، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٣٦ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323848 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110230442/https://knwe.org/KU/Details/2054 بۆ https://knwe.org/KU/Details/2054 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110234949/https://www.kurdipedia.org/?q=2012020516145264157 بۆ https://www.kurdipedia.org/?q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110224938/https://politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8730&cor=5&related=2 بۆ https://politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8730&cor=5&related=2 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231210203759/https://hawlati.co/page_detail?smart-id=19882 بۆ https://hawlati.co/page_detail?smart-id=19882 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115942/https://www.goethe.de/ins/iq/ku/m/kult/kei/25159613.html بۆ https://www.goethe.de/ins/iq/ku/m/kult/kei/25159613.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110224940/http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=3846 بۆ http://haje.ir/newsdetails.aspx?itemid=3846 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110224939/https://kurdistanmedia.com/so/news/2023/06/79 بۆ https://kurdistanmedia.com/so/news/2023/06/79 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231110224938/https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2103 بۆ https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2103 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731141538/https://folkworks.org/article/an-introduction-to-kurdish-folk-music/ بۆ https://folkworks.org/article/an-introduction-to-kurdish-folk-music/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115950/https://faradeed.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7-45/196126-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF بۆ https://faradeed.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7-45/196126-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115945/https://alchetron.com/Kurdish-music بۆ https://alchetron.com/Kurdish-music زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240714213022/https://books.google.iq/books?id=gyiTOcnb2yYC&dq=Hassan%20Zirak%20genius%20composed&source=gbs_navlinks_s بۆ https://books.google.iq/books?id=gyiTOcnb2yYC&dq=Hassan+Zirak+genius+composed&source=gbs_navlinks_s زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523080216/https://akharinkhabar.ir/gallery/92584830/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9 بۆ https://akharinkhabar.ir/gallery/92584830/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523083012/https://www.kurdpress.com/news/22553/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A8-%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C بۆ https://kurdpress.com/news/22553/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A8-%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124601/https://www.kurdpress.com/news/22269/%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%A1%D9%A0%D9%A0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%AF بۆ https://kurdpress.com/news/22269/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731121445/https://www.hevseltimes.com/post/kurdish-culture بۆ https://www.hevseltimes.com/post/kurdish-culture زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211203070533/https://kordestan.farhang.gov.ir/fa/news/124512/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%DA%BE-%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B2%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%DA%BE-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-1300-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%BE-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%BE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA بۆ https://kordestan.farhang.gov.ir/fa/news/124512/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%DA%BE-%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B2%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%DA%BE-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-1300-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%BE-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%BE-%D8%A7%D8%B3%D8%AA زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124604/https://www.hamshahrionline.ir/news/87963/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B1%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B8 بۆ https://www.hamshahrionline.ir/news/87963/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%BE-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B1%DB%B0-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B8 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124555/https://www.kurdpress.com/news/6170/%D9%85%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%85-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88 بۆ https://kurdpress.com/news/6170/%D9%85%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DA%BE-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%DA%BE-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%85-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124552/https://www.irna.ir/news/82514468/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D9%83-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%D9%8A-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1 بۆ https://www.irna.ir/news/82514468/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%DA%BE%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124549/https://www.last.fm/music/Hassan+Zirak/+wiki بۆ https://www.last.fm/music/Hassan+Zirak/+wiki زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115942/https://alchetron.com/Hassan-Zirak بۆ https://alchetron.com/Hassan-Zirak زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810124606/https://oggito.com/icerikler/ruhuyla-direnen-kurt-muzisyen-hesen-zirek/29881 بۆ https://oggito.com/icerikler/ruhuyla-direnen-kurt-muzisyen-hesen-zirek/29881 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115943/https://forum.1roman.ir/threads/138633/ بۆ https://forum.1roman.ir/threads/138633/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523100103/https://www.faratab.com/news/4783/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF بۆ https://www.faratab.com/news/4783/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115943/https://www.strangerthanparadiserecords.com/hasan-zirak-the-legend.html?source=facebook بۆ https://www.strangerthanparadiserecords.com/hasan-zirak-the-legend.html?source=facebook زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231118135857/https://brill.com/view/journals/mjcc/9/3/article-p247_2.xml بۆ https://brill.com/view/journals/mjcc/9/3/article-p247_2.xml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240705030359/https://www.rudaw.net/notfound.html بۆ https://www.rudaw.net/notfound.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609205159/https://www.faratab.com/news/2494/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%9B-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C--%D9%85%D9%84%D9%88%D8%AF%DB%8C-%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B4%D9%82-%D9%88-%DA%BE%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86! بۆ https://www.faratab.com/news/2494/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%9B-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C--%D9%85%D9%84%D9%88%D8%AF%DB%8C-%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B4%D9%82-%D9%88-%DA%BE%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86%21 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629210538/https://muziknas.com/260620232/ بۆ https://muziknas.com/260620232/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240630144643/https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/documentari01022015muh بۆ https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/documentari01022015muh زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629210535/https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=341&Jor=1 بۆ http://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=341&Jor=1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201022082138/https://kurdpress.com/details.aspx?id=79175 بۆ https://kurdpress.com/details.aspx?id=79175 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115946/https://books.google.iq/books?id=V6iGEAAAQBAJ&pg=PA190&dq=hesen+z%C3%AErek&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwimwOWRy8GHAxWfBdsEHV4ZEOoQ6AF6BAgJEAM بۆ https://books.google.iq/books?id=V6iGEAAAQBAJ&pg=PA190&dq=hesen+z%C3%AErek&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwimwOWRy8GHAxWfBdsEHV4ZEOoQ6AF6BAgJEAM زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731131228/https://books.google.iq/books?id=C7nqAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA1&pg=PA217 بۆ https://books.google.iq/books?id=C7nqAwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA1&pg=PA217 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731131238/https://shafaq.com/ku/%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B1/%D9%84-%D9%85-%D9%86-%D8%B3%D8%A7-%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D9%88-%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%A8-%D8%B4-%D9%84-%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD-%D8%B3-%D9%86-%D8%B2-%D8%B1 بۆ https://shafaq.com/ku/%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B1/%D9%84-%D9%85-%D9%86-%D8%B3%D8%A7-%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D9%88-%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%A8-%D8%B4-%D9%84-%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD-%D8%B3-%D9%86-%D8%B2-%D8%B1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629230752/https://www.ziryanmukryan.ir/news.php?id=42389073&news=%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86%20%D9%84%D8%AD%D8%B8%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9%20%D8%A8%D9%87%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%20%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%82%D9%90%20%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C%D9%90%20%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B4 بۆ https://www.ziryanmukryan.ir/news.php?id=42389073&news=%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86%20%D9%84%D8%AD%D8%B8%D9%87%20%D9%87%D8%A7%DB%8C%20%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%20%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9%20%D8%A8%D9%87%20%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%20%D8%B1%D9%81%DB%8C%D9%82%D9%90%20%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C%D9%90%20%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B4 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731111132/https://www.bokan.de/laperekan/nuseran/Kak%20Anwer/kak%20anwer.htm بۆ https://www.bokan.de/laperekan/nuseran/Kak%20Anwer/kak%20anwer.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810125110/https://books.google.iq/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA113&dq=hassan+zirak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjE96C6ycGHAxWcQvEDHbYtFNk4ChDoAXoECAYQAw بۆ https://books.google.iq/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA113&dq=hassan+zirak&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjE96C6ycGHAxWcQvEDHbYtFNk4ChDoAXoECAYQAw زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609202031/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609205159/https://www.aparat.com/v/OEkyJ/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9_2800_%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%BE_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF! بۆ https://www.aparat.com/v/OEkyJ/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9_2800_%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%BE_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%21 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629134608/https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0706202316 بۆ https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0706202316 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523151158/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1; بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115948/https://sonichits.com/video/Hassan_Zirak/Newroz بۆ https://sonichits.com/video/Hassan_Zirak/Newroz زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115958/https://ronahi.net/%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%83%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%ad%d8%b3%d9%86-%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d9%83-%d8%b5%d9%88%d8%aa-%d9%88%d8%b7%d9%86%d9%8a-%d9%88%d9%83%d8%b1%d8%af%d9%8a/ بۆ https://ronahi.net/%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%8A-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D9%83-%D8%B5%D9%88%D8%AA-%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%8A/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115958/https://sarabic.ae/20180322/%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B1%D8%AC%D8%B3-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86-1030966716.html بۆ https://sarabic.ae/20180322/%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B1%D8%AC%D8%B3-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86-1030966716.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801080550/https://almadapaper.net/file/archiveto2615/865/11.pdf بۆ https://almadapaper.net/file/archiveto2615/865/11.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810125114/https://kurdpa.net/so/news/%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9-%D9%86%DB%95%D9%88%D8%B1%DB%86%D8%B2-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%95%D9%86%D8%B4%D8%A7-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%95%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%B3%D8%B1%DB%95%D9%88 بۆ https://kurdpa.net/so/news/%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9-%D9%86%DB%95%D9%88%D8%B1%DB%86%D8%B2-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%95%D9%86%D8%B4%D8%A7-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%95%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%B3%D8%B1%DB%95%D9%88 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115945/https://www.bernamegeh.com/hasan-zirek-kimdir/ بۆ https://www.bernamegeh.com/hasan-zirek-kimdir/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523095241/https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115946/https://dengbejler.wordpress.com/2017/01/17/hesen-zirek/ بۆ https://dengbejler.wordpress.com/2017/01/17/hesen-zirek/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200528/https://kurdshop.net/kt/famous-kurdish-persons/3735 بۆ https://kurdshop.net/kt/famous-kurdish-persons/3735 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523151158/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1; بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012061016514967316&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240610135001/https://kurdish.sahartv.ir/tv/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AA%DB%95_%D8%A8%DB%95%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95-i403007 بۆ https://kurdish.sahartv.ir/tv/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AA%DB%95_%D8%A8%DB%95%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95-i403007 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731121621/https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/gftugoi-balloon---adnan-karem/11032024034544 بۆ https://www.rudaw.net/sorani/onair/tv/episodes/episode/gftugoi-balloon---adnan-karem/11032024034544 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731123128/https://virgool.io/@m_73572910/%D8%A8%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-rgpfxmqkex9g بۆ https://virgool.io/%40m_73572910/%D8%A8%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-rgpfxmqkex9g زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140831103457/http://www.awayemad.ir/News/m/17/ بۆ http://www.awayemad.ir/News/m/17/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629213717/https://pukmedia.com/KS/Details/180032 بۆ https://pukmedia.com/KS/Details/180032 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731121616/https://www.calameo.com/read/000084793a418fdaa5c59 بۆ https://www.calameo.com/read/000084793a418fdaa5c59 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523170839/https://www.magiran.com/article/2885097 بۆ https://www.magiran.com/article/2885097 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731121621/https://www.rudaw.net/sorani/culture/020420241 بۆ https://www.rudaw.net/sorani/culture/020420241 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523170838/https://www.youtube.com/watch?v=ukqsok4pFAM بۆ https://www.youtube.com/watch?v=ukqsok4pFAM زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115943/https://almasra.iq/87933/ بۆ https://almasra.iq/87933/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115942/https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= بۆ https://www-dengiamerika-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.dengiamerika.com/amp/5489611.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180620002520/http://www.ozgurlukcusol.com/turkcelestirilen-kurtce-sarkilar-bir-kulturel-yagma-hikayesi/ بۆ http://www.ozgurlukcusol.com/turkcelestirilen-kurtce-sarkilar-bir-kulturel-yagma-hikayesi/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609202031/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2011120416532363105&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240630114906/https://kurdistanmedia.com/content/upload/1/newsletter/agiri-393.pdf بۆ https://kurdistanmedia.com/content/upload/1/newsletter/agiri-393.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629211925/https://ku.964media.com/206352/ بۆ https://ku.964media.com/206352/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240801090137/https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 بۆ https://www.calameo.com/books/0026073014a55bd5af863 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240718041455/http://www.bokan.de/ بۆ https://bokan.de/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115946/https://chawykurd.com/2023/01/24/%d8%ad%db%95%d8%b3%db%95%d9%86-%d8%b2%db%8c%d8%b1%db%95%d9%83/ بۆ https://chawykurd.com/2023/01/24/%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%D9%83/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609190755/https://www.tarafdari.com/node/2394306 بۆ https://www.tarafdari.com/node/2394306 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240518204816/https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/04122023 بۆ https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/04122023 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240518204948/https://tele1.com.tr/tele1-gundeme-getirdi-ibrahim-tatlisesin-devamkesi-zora-girdi-984736/ بۆ https://tele1.com.tr/tele1-gundeme-getirdi-ibrahim-tatlisesin-devamkesi-zora-girdi-984736/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629230744/https://ku.964media.com/145149/ بۆ https://ku.964media.com/145149/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731115952/https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-bilbile-kurdistane-hesen-zirek-190405 بۆ https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-bilbile-kurdistane-hesen-zirek-190405 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20151107194624/http://beeptunes.com/artist/3404581/%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9 بۆ https://beeptunes.com/artist/3404581/%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240703174450/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 بۆ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012020516145264157 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629211929/https://www.politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8496&cor=5&related=2 بۆ https://www.politicmedia.net/detailnewspo.aspx?jimare=8496&cor=5&related=2 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170320234059/http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=1316 بۆ http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=1316 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240626193202/https://rojnews.news/?p=480181 بۆ https://rojnews.news/?p=480181 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810125718/https://channel8.com/kurdish/70016 بۆ https://channel8.com/kurdish/70016 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629211925/https://muziknas.com/157/ بۆ https://muziknas.com/157/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200530/https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 بۆ https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=1&q=20220309000110407690 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629211933/https://jineftin.krd/2021/12/12/%d9%be%d8%a7%d8%b4-%d8%ad%db%95%d8%b3%db%95%d9%86-%d8%b2%db%8c%d8%b1%db%95%da%a9%d8%9f/ بۆ https://jineftin.krd/2021/12/12/%D9%BE%D8%A7%D8%B4-%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%9F/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810125718/https://repository.stba-jia.ac.id/245/ بۆ https://repository.stba-jia.ac.id/245/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629234106/https://anfsorani.com/kwltwwr-hwnhr/ljlal-bgw-b-yybrahym-tatyss-plany-sd-say-dwty-twrk-21181 بۆ https://anfsorani.com/kwltwwr-hwnhr/ljlal-bgw-b-yybrahym-tatyss-plany-sd-say-dwty-twrk-21181 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240626082536/https://rojnews.news/?p=480269 بۆ https://rojnews.news/?p=480269 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629234058/https://bianet.org/yazi/kurt-ankara-nin-tasina-kimlik-kazandirinca-167998 بۆ https://bianet.org/yazi/kurt-ankara-nin-tasina-kimlik-kazandirinca-167998 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810130845/https://sekokurd.org/?p=5181 بۆ https://sekokurd.org/?p=5181 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629234059/https://www.kurdipedia.org/?q=20240503151511569030 بۆ https://www.kurdipedia.org/?q=20240503151511569030 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240629234107/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= بۆ https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/turkish/culture/26062016-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810130904/https://muziknas.com/5520232/ بۆ https://muziknas.com/5520232/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240609200534/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; بۆ https://kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122214412319450&lng=1; زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731112538/https://www.boukanmukryan.ir/1401/01/08/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9/ بۆ https://www.boukanmukryan.ir/1401/01/08/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810130739/https://rojnews.news/?p=19062 بۆ https://rojnews.news/?p=19062 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105523/https://archive.gov.krd/mocy/www.mocy.gov.krd/index.php/2018-01-20-21-51-32/2018-01-20-11-26-47/item/414-2018-06-28-09-06-25.html بۆ https://archive.gov.krd/mocy/www.mocy.gov.krd/index.php/2018-01-20-21-51-32/2018-01-20-11-26-47/item/414-2018-06-28-09-06-25.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810130919/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/an.1988.29.3.24.1 بۆ http://dx.doi.org/10.1111/an.1988.29.3.24.1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105523/https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/01092023 بۆ https://www.rudaw.net/sorani/culture/culture-style/01092023 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240810130744/https://rojnews.news/?p=480719 بۆ https://rojnews.news/?p=480719 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105522/https://www.dengiamerika.com/a/slemani-hesen-zirek/4456564.html بۆ https://www.dengiamerika.com/a/slemani-hesen-zirek/4456564.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105523/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/27062019 بۆ https://www.rudaw.net/english/kurdistan/27062019 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105528/https://darkamazi.com/archives/1017309 بۆ https://darkamazi.com/archives/1017309 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240807155228/https://kurdistanukurd.com/wp-content/uploads/2022/01/hassanzirak.pdf بۆ https://kurdistanukurd.com/wp-content/uploads/2022/01/hassanzirak.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240718041455/http://www.bokan.de/ بۆ https://bokan.de/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105521/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/150120172 بۆ https://www.rudaw.net/english/kurdistan/150120172 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105524/https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7-%D9%8A%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D9%83 بۆ https://shafaq.com/ar/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%80%D9%80%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7-%D9%8A%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D9%83 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240731105525/https://964media.com/369959/ بۆ https://964media.com/369959/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٣٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1480308 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240820221155/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=91551&eid=93186 بۆ https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=91551&eid=93186 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240820212644/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24071&type=farhang بۆ https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24071&type=farhang زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٢٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1523285 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240820212647/https://jamekurdi.ir/2024/01/11/%DA%95%DB%8E%D9%88%DA%95%D9%87%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD/ بۆ https://jamekurdi.ir/2024/01/11/%DA%95%DB%8E%D9%88%DA%95%D9%87%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٤١، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1579707 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240523101130/https://www.faratab.com/news/5235/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86- بۆ https://www.faratab.com/news/5235/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86- زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://ku.kurdpress.com/news/6279/%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%AD%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9-%D8%AF%DB%95%DB%8C%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D9%85%DB%86%D8%B3%DB%8C%D9%82%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7-%D8%A8%D8%A8%DB%8E%D8%AA%DB%95-%DA%A9%DB%95%D8%B3%DB%8E%DA%A9%DB%8C *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://www.boukanmukryan.ir/1402/04/05/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%B3-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DA%A9-%D8%9B-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:١٥، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن زیرەک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594055 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240821171506/https://podcast.rudaw.net/episode/hwneri-deng-u-karigeri-shwen-leser-deng-ew-hwnermendaney-miwziki-kwrdyan-brde-qonaxeki-nwe-u-dengyan-be-nemri-mawetewe بۆ https://podcast.rudaw.net/episode/hwneri-deng-u-karigeri-shwen-leser-deng-ew-hwnermendaney-miwziki-kwrdyan-brde-qonaxeki-nwe-u-dengyan-be-nemri-mawetewe زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٢٣، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) dvq7771ozi03rhivutif5tyt8c4lzzy 0 104654 1593724 1593492 2026-06-24T12:04:56Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593724 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = پاشا ئەژدەھاک | title = | image = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | image_size = | alt = | caption =پاشا ئەژدەھاک بە زنجیرەوە ملکەچی [[کورووشی مەزن]] دەبێ (تابلۆی سەدەی ١٨). | succession = پاشای [[شانشینی ماد]] | reign = ٥٨٥ – ٥٥٠ پ. ز (بەپێی [[ھێرۆدۆت]]) | coronation = | predecessor = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | successor = [[کورووشی مەزن]] | birth_date =سەدەی حەوتەمی پێش زایین | birth_place =[[ھەگمەتانە]] ئیمپراتۆریەتیی [[ماد]] | death_date =٥٥٠ پ. ز | death_place =[[ھەگمەتانە]] [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] | burial_place = | spouse = [[ئاریێنیس]] | issue = شازادە [[ماندانا]]{{ھن}}شازادە [[ئامیتیس]]{{ھن}}شازادە پارمیسێس | full name = | dynasty = [[ماد]] | father = [[ھەڤەخشترە]] پاشا کەیخوسرەوی گەورە | mother = | religion = [[ئایینی کۆنی ئێران]] }} '''ئەژدەھاک ئیشتوویگوو''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: ئاستیاگ) دوایین پاشای [[ماد]] بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.<ref>http://www.jstor.org/stable/4435054</ref> ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ [[لیدیا]] بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریانیس]] خوشکی [[کرۆسۆس]] کرد. ئیشتوویگوو باوکی [[ماندانا]] و [[ئەمیتیس]] بووە، ماندانا ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا [[کورووشی مەزن|کورووشی دووەم]] یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کورووش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥٠ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Encyclopaedia Iranica|دوایین١=Foundation|سەردێڕ=ASTYAGES|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/astyages-the-last-median-king|وێبگە=iranicaonline.org|بڵاوکەرەوە=Encyclopaedia Iranica|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٢|زمان=En}}</ref> == فەرمانڕەوایی == [[پەڕگە:Median Empire.jpg|وێنۆک|[[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]] لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھەردوو [[ھەڤەخشترە]] (کەیخەسرەو) و ئەژدەھاکدا]] ئەژدەھاک لە ساڵی ٥٨٥ی پێش زایین، دوای [[شەڕی ھالس (٥٨٥ پ.ز)|شەڕی ھالس]]، کە کۆتایی بە شەڕێکی پێنج ساڵەی نێوان [[لیدییەکان]] و [[مادەکان]] ھێنا، شوێنی باوکی گرتەوە. ئەو ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی بۆ مابووەوە، کە بە ھاوپەیمانی لەگەڵ دوو برای ژنەکەی، [[کرۆیسۆس]]ی [[لیدیا]] و [[نەبووخەد نەسر دووەم|نەبووخەد نەسر]]ی [[بابل]] حوکمڕانی دەکرد، کە ژنەکەی بە ناوی [[ئەمیتسی بابل|ئەمیتس]]، خوشکی ئەژدەھاک، ئەو شاژنە بوو کە دەگوترا نەبووخەد نەسر [[باخە ھەڵواسراوەکانی بابل|باخچە ھەڵواسراوەکانی بابل]]ی بۆ دروست کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |سەردێڕ=Hanging Gardens of Babylon |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808084750/http://www.personal.psu.edu/amp5364/HangingGardens.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣}}, The Hanging Gardens of Babylon</ref> ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ئاریێنیس]]، خوشکی پاشای لیدی کرۆیسۆس کرد بۆ مۆرکردنی پەیماننامەی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، ئەژدەھاک دوای کۆچی دوایی باوکی لە کۆتایی ئەو ساڵەدا سەرکەوت بۆ سەر تەختی ماد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|سەردێڕ=Cyaxares (Livius.org)|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141022085954/http://www.livius.org/ct-cz/cyaxares/cyaxares.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرچاوە کۆنەکان نزیکەی ھیچ شتێک دەربارەی فەرمانڕەوایی ئەژدەھاک ناگێڕنەوە، و بڕیارێکی کۆتایی لەسەر کەسایەتی ئەو مەحاڵە، چونکە گێڕانەوە نەرێنییەکەی [[ھێرۆدۆت]] (ئەژدەھاک وەک حوکمڕانێکی دڵڕەق و ستەمکار نیشان دەدرێت) و گێڕانەوە ئەرێنییەکەی تێسیاس، ھەردووکیان لایەنگرانەن.<ref name="auto"/> پەرتووکی [[سایروپیدیا]]ی گزینۆفۆن وەک پیاوێکی پیر و میھرەبان نیشانی دەدات کە دڵسۆزی نەوەکەی بووە کە کورووشە، بەڵام بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک خەیاڵیی سەیر دەکرێت و چەندین نادروستی مێژوویی تێدایە کە دەیکاتە سەرچاوەیەکی جێی متمانە نەبێت. == لای ھێرۆدۆت == [[پەڕگە:King Astyages commands Harpagos to take the infant Cyrus and slay him, Jan Moy 1535-1550.jpg|وێنۆک|پاشا ئەژدەھاک فەرمان بە [[ھارپاگ|ھارپاگوس]] دەکات کە [[کورووشی مەزن|کورووشی]] ساوا ببات و بیکوژێت، فەرشێک لەلایەن جان مۆی (١٥٣٥–١٥٥٠).]] [[پەڕگە:Le songe d'Astyage.jpg|وێنۆک|ڕاست|خەونەکەی ئەژدەھاک ([[فەڕەنسا]]، [[سەدەی ١٥یەم]])]] ئەو گێڕانەوەیەی لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کۆن [[ھێرۆدۆت]] دراوە باس لەوە دەکات کە ئەژدەھاک خەونێکی بینیوە کە تێیدا کچەکەی، [[ماندانا]]، کوڕێکی دەبێت کە ئیمپراتۆریەتەکەی لەناو دەبات. ئەژدەھاک بەھۆی ترس لە پێشبینی خەونەکە، کچەکەی بە پیاوێک بە ناوی [[کامبۆزی یەکەم]]ی [[ئەنشان (پارس)|ئەنشان]] دا، کە ناوبانگی ھەبوو بەوەی «شازادەیەکی ھێمن و بیرکەرەوە» بێت و ئەژدەھاک پێی وابوو ھیچ ھەڕەشەیەک نییە. کاتێک خەونی دووەم ھۆشداریی دا بە ئەژدەھاک لە مەترسییەکانی نەوەی ماندانا، ئەژدەھاک ژەنەڕاڵەکەی خۆی ھارپاگوسی نارد بۆ کوشتنی منداڵەکە کە کورووش بوو. ھێرۆدۆت بە دروستی ناوی دایک و باوکی کورووش دەھێنێت، ھەرچەندە ئاماژە بەوە ناکات کە [[کامبۆز پاشا]] بووە.<ref>cf. How, W. W. , & Wells, J. ''A commentary on Herodotus with introduction and appendixes'' (1991). Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. i.107</ref> زانستی مۆدێرن بە گشتی ئەو بانگەشەیەی ڕەت دەکاتەوە کە کورووش نەوەی ئەژدەھاک بووە.<ref>cf. How and Wells i.107</ref> [[ھارپاگ|ھارپاگوس]]، کە نەیویست خوێنی شاھانە بڕژێنێت، منداڵەکەی دا بە شوانێک بە ناوی [[میتریداتس]]، کە ھاوسەرەکەی تازە منداڵێکی مردووی ببوو. کورووش وەک کوڕی [[میتریداتس]] گەورە کرا، و ھارپاگوس منداڵە مردووەکەی وەک کورووشی مردوو نیشانی ئەژدەھاک دا. کاتێک کورووش لە تەمەنی دە ساڵیدا بە زیندوویی دۆزرایەوە، ئەژدەھاک لەسەر ئامۆژگاریی [[ماگی|ماگییەکان]] لە کوڕەکە خۆش بوو، و ناردییەوە لای دایک و باوکی لە ئەنشان؛ بەڵام ھارپاگوس لە سزا ڕزگاری نەبوو، چونکە دەگوترا ئەژدەھاک لە میواندارییەکدا [[منداڵخۆری|کوڕەکەی خۆی پێ خواردووە]]. کورووش لە ساڵی ٥٥٩دا شوێنی باوکی گرتەوە، و لە ساڵی ٥٥٣دا، لەسەر ئامۆژگاریی [[ھارپاگوس]]، کە پەرۆشی تۆڵەسەندنەوە بوو بەھۆی ئەوەی «شێوێکی قێزەون»ی پێدرابوو، کورووش لە دژی ئەژدەھاک ڕاپەڕی. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سەربازانی ئەژدەھاک لە کاتی شەڕی [[پاسارگاد]] یاخی بوون، و کورووش [[ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]ی داگیرکرد. ئەژدەھاک لەلایەن کورووشەوە بەخشرا، و سەرەڕای گاڵتەپێکردنی لەلایەن ھارپاگوسەوە، [[ھێرۆدۆت]] دەڵێت مامەڵەی باشی لەگەڵ کراوە و لە دەرباری کورووش ماوەتەوە تا کۆچی دوایی کردووە. لە جیاتی گێڕانەوەی میتۆلۆژیای باو کە دەڵێت کورووش لەلایەن سەگێکەوە شیر دراوە ([[سەگ]] لای ئێرانییەکان پیرۆز بووە. ھێرۆدۆت ڕوونی دەکاتەوە کە میتریداتسی شوان لەگەڵ کۆیلەیەکی تری ئەژدەھاک ژیاوە، ژنێک بە ناوی «سپاکۆ»، کە ئەو ڕوونی دەکاتەوە بە [[زمانی مادی]] بە واتای «سەگ» دێت،<ref>Herodotus i.110</ref><ref>[[Justin (historian)|Justin]] (i.4)</ref> کە ھەم ئەفسانەکە و ھەم وەشانی عەقڵانیی ھێرۆدۆت دەدات بە دەستەوە.<ref>cf. How and Well, i.110</ref> == لە ئینجیلدا == وەرگێڕانەکەی [[تیۆدۆتیۆن]] بۆ [[دانیال ١٤]]، بەشی ١٤ لە وەشانی [[دۆتێرۆ-کانۆنیکاڵ]]ی بیبڵیکی [[پەرتووکی دانیال]]، کە بە شێوەیەکی تر بە [[بێل و ئەژدیھاکە]] ناسراوە، بە دەسەڵات گرتنی [[کورووشی مەزن|کورووش]] دوای مردنی ئەژدەھاک دەست پێ دەکات.<ref>{{bibleverse||Daniel|14:1|NABRE}}: [[New American Bible, Revised Edition]], based on [[Theodotion]]'s version</ref> بەگوێرەی [[ئینجیلی دوای-ڕیمز]]ی ڕەسەن، [[داریۆسی میدی]] ناوێکی تری ئەژدەھاکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie |سەردێڕ=Philologic Results |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240817131115/https://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:7.bie |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie |سەردێڕ=Philologic Results |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230312131305/http://philologic.northwestern.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.9:1:32:15.bie |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{s-start}} {{succession box|title=پاشای [[شانشینی ماد]]|before=پاشا کەیخوسرەوی گەورە [[ھەڤەخشترە]]|after=[[کورووشی مەزن]]|years=٥٨٥–٥٥٠ پ. ز}} {{s-end}} {{ماد}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مێژوو|ئاسیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Astyages}} [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین]] [[پۆل:پاشاکانی ماد]] iw4mphgvsa1n6omn5117h5afyc1zgfd 0 117093 1593968 1585709 2026-06-24T23:50:40Z MFTG 21816 /* top */ 1593968 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئاڵانە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| آلانة}}<br>{{lang-en| Allana}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70871| 44.97999}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئاڵانە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70871| 44.97999 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٨٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٩ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئاڵانە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 5c3o6dis72ncopd962qccl1weq8gsei 0 121540 1593722 1593515 2026-06-24T12:04:23Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593722 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox officeholder |name = A. P. J. Abdul Kalam |image = Apj abdul kalam.JPG |image_size = 250px |caption =عەبدولکەلام لە پێشانگای تایبەتی کتێب، ٢٠١٤ |office = [[سەرۆککۆماری ھیندستان]] |primeminister = [[Atal Bihari Vajpayee]]<br/>[[مەنهۆمان سینگ]] |vicepresident = [[کریشان کانت]]<br/>[[Bhairon Singh Shekhawat]] |term_start = ٢٥ی تەمموزی ٢٠٠٢ |term_end = ٢٥ی تەمموزی ٢٠٠٧ |predecessor = [[K. R. Narayanan]] |successor = [[پاتریبا پاتیل]] |birth_name = Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam |birth_date = {{birth date|١٩٣١|١٠|١٥|df=yes}} |birth_place = [[Rameswaram]], ڕامانتاپرام هەرێمی هیندستانی بەریتانی<br/>(now in [[تامیل ناندوو]], هیندستان) |death_date = {{death date and age|df=y|٢٠١٥|٧|٢٧|١٩٣١|١٠|١٥}} |death_place = [[Shillong]], Meghalaya, India |death_cause = Cardiac arrest |website = {{URL|www.abdulkalam.com|abdulkalam.com}} |religion = [[ئیسلام]]{{citation needed|date=July 2015}} |nationality = هیندی |alma_mater = [[St. Joseph's College, Tiruchirappalli]]<br/>[[Madras Institute of Technology]] |profession = مامۆستای زانکۆ<br/>نووسەر<br/>[[Aerospace engineering|زانای بۆشایی ئاسمان]]}} '''ئەبووبەکر زەینەلعابدین عەبدولکەلام''' ناسراو بە '''عەبدولکەلام''' (١٥ تشرینی یەکەم ١٩٣١ – ٢٧ تەممووز ٢٠١٥) یازدەمین سەرۆکی [[ھیند]] بوو، لە ساڵی [[٢٠٠٢]] تا [[٢٠٠٧]]. بەرلەوەی پۆستی سەرۆکایەتی وەربگرێت، عەبدولکەلام یەکێک لە دیارترین زانایان و ئەندازیاری ھیند بوو، زۆرجار بە «پیاوی مووشەک» نێوی دەبرا، بەھۆی کارەکەی لەچوارچێوەی بەرنامەی ئەتۆمی و مووشەکی ھیندی. خاوەن جەماوەرێکی زۆربووە، ناسناوی «سەرۆکی گەل»ی لێنراوە. عەبدولکەلام، خێزانی پێکنەھێناوە و ئینتیمایەکی سیاسیی دیاریکراوی نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | ناونیشان = http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=147163 | سەردێڕ = سەرۆکی پێشووی ھیندستان ماڵئاوایی لە ژیان کرد | ڕێکەوتی سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥ | نووسەر = گۆڤەند مستەفا | بڵاوکەرەوە = پۆرتاڵی ڕووداو | زمان = کوردی | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160305074534/http://rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=147163 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژێدەرەکان == {{reflist}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فیزیک|ژن|ھیندستان|فڕینی بۆشایی|فڕین|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٥]] [[پۆل:سەرۆکەکانی ھیند]] [[پۆل:خەڵکی ھیند]] [[پۆل:موسڵمانانی ھیندی]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی پەیوەندییان بە وزەی خۆرەوە هەیە]] [[پۆل:ئەو کەسانەی پەیوەندییان بە وزەی خۆرەوە ھەیە]] [[پۆل:ھێزی ناوکی لە ھیندستان]] qpqjk5d05rt41af3ktgjcvd173mrjeu 0 127142 1594101 1592380 2026-06-25T09:14:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594101 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fedora-logo.svg|وێنۆک|لۆگۆی فێدۆرا وەک نموونەیەک]] '''دابەشکراوەیێکی لینوکس''' ({{بە ئینگلیزی|Linux Distributions}}) یا دابەشکراوەی [[گنو]]/[[لینوکس]] کە زۆر جار بە دابەشکراوە دەخوێنرێتەوە، [[سیستمی بەکارخەری|سیستەمێکی کارگێڕییە]] لە سەر بنەمای [[ناوکی لینوکس]](Linux kernel)، یان سیستەمی بەرێوەبردنی بوخچە (package management system) دروست کراون. بەکارھێنەران، لینوکس زۆرتر بە شێوازی داگرتنی ئەو شتانەی دڵخوازیانن بۆخۆیان دروست ئەکەن. ھەربۆیە بۆ بەشێکی زۆر لە سیستەمی کارپێکردنەکان دابەشکراوەیەکی لینوکس دادەبەزێ بۆ نمونە کۆمپیوتری کەسیی (وەک لینوکس [[لینوکس مینت|مینت]])یان کەڵەکۆمپیوترەکان بەڵام ڕاژەکارەکان کە بۆ بەڕێوەبردنی تۆڕ کەڵکیان لێدەگرن نمونەی دابەشکراوی وەک Rocks Cluster Distribution بەکار ئەھێنن. == مێژوو == [[پەڕگە:GNU-Linux distro timeline 10 9.png|alt=هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.|وێنۆک|هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.]] لە ساڵی ١٩٩١دا [[لینوس تورڤالدس]] پەرەپێدەری [[ناوکی لینوکس]]، یەکەمین وشانی بە ژمارە ٠٫٠١ وشاند. لینوکس لەسەرەتاوە بە شێوازی سەرچاوەکۆد بوو. پاش ماوەیێک دەتوانرا لە جووتێک فلۆپی دیسک بە شێوازی ئیمەیج پاشکەوتان بکردبایێ. دانەیێکی بۆ ناوکی لینوکس و پەڕگەکانی بووت، دانەکەی دیکە بۆ کۆی نەرمەکالاکان گنو بۆ وەگڕخستنی سیستەم. بۆ ئەوەکە قۆناغەکانی دامەزراندن فرە دژوار بوو زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بۆ دامەزراندنی سادەیی خولقێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Berlich |یەکەم=Ruediger |سەردێڕ=ALL YOU NEED TO KNOW ABOUT... The early history of Linux, Part 2, Re: distribution |journal=LinuxUser |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠١|ناونیشان=http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٣-٠٥-٠٤|mdy}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>دابەسکراوە سەرەتاییەکان لینوکس ئەمانە بوون: * H. J. Lu's "Boot-root":دیسکێکی جووت بۆ ناوکی لینوکس و نەرمەکالاکان، کە بە کەمینە سیستەمێک بکەوێتە کار. * MCC Interim Linux: بۆ دەستپێگەیشتنی گشتی لە زانکۆی مەنجێستێر لە ساڵی ١٩٩٢ ئامادەکرابوو. * Softlanding Linux System (SLS): بەرچاوکراوترین و داخوازترین لینوکس لە ساڵێ ١٩٩٢ تەنھا تایبەتمەندی پشتیوان لە سیستەمی Xی پەنجێرەکان بوو. * Yggdrasil Linux/GNU/X: یەکەمین دابەشکراوە لەسەر [[سی دی]] درووستکرد. دوو دابەشکراوە کە تا ئێستاش ماوەن لەساڵێ ١٩٩٣ وشێندران. دابەشکراوەی SLS کە پشتیوانی لاواز بوو. بەڵام لە پووشەپەڕی ساڵی ١٩٩٣ دابەشکراوەیێکی دیکە بەناوی سڵەکوێر(Slackware) لە سەر بنەمای SLS لە لایەن پەتریک وۆڵکێردینگ ([[:en:Patrick Volkerding|Patrick Volkerding]])وشێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.slackware.com/announce/1.0.php |سەردێڕ=The Slackware Linux Project: Slackware Release Announcement |بڵاوکەرەوە=Slackware.com |ڕێکەوت={{date|١٩٩٣-٠٧-١٦|mdy}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١١-٠٧-٢٩|mdy}}}}</ref> ھەروا لە مانگی دووانزەی ساڵی ١٩٩٣،[[ئیان مورداک]]بە زیزبوونی لە پڕۆژەیSLS، دێبیانی خولقاند کە بە شێوازی خۆڕایی بڵاوی کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |سەردێڕ=A Brief History of Debian - Debian Releases |وێبگە=debian.org |4=٢٠١٣-٠٥-٠٤ |5=mdy |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٤-٠٧-١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <br/> تا ئێستا لینوکس، لە بازاری ڕاژە زۆرتر خۆی جێگیر کردووە تا ڕوومێزی. بۆ وێنە لە ٥٠٪ی ڕاژەکانی جیھان بوونی ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|٢٠١٦-١١-٠٥|mdy}}}}</ref>ئەمەش لە کاتێکدایە لە بازاری ڕوومێزی بەشی بە ٣٫٧٪ دەگەیێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.w3counter.com/globalstats.php?year=2017&month=1 |سەردێڕ=Browser & Platform Market Share January 2017 |وێبگە=w3counter.com |ڕێکەوت={{date|٢٠١٧-٠١-٣١|mdy}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٧-٠٢-٢١|mdy}}}}</ref> == پێکھێنەرەکان == دابەشکراوەیێکی لینوکس بریتییە لە: ناوک واتە لینوکس کێرنەڵ، بوخچە یان کتێبخانە و چەند [[نەرمامێر|نەرمەکاڵای]] بەسوود لە پڕۆژەی [[گنو]]، دۆکیۆمێنتەکان، بەڕێوەبەری پەنجەرەکان و ژینگەی دێسکتۆپ یان ڕومێزیێک. زۆربەی ئەم نەرمەکاڵانە بریتین لە نەرمەکالای [[سەرچاوە کراوە|سەرچاوەکراوە]] و ئازاد کە بە شێوازی باینێری وەرگێڕدراون و لە سەرچاوەی کۆدەکان سوودی لێدەگرن. ئەو دابەشکراوانە کە تایبەت دەبنەوە ئەکرێ ھەیە چەند نەرمەکالایان تێدا بێ کە لە سەرچاوەی کۆدەکان بوونیان نەبێ. وەک باینرێری بڵۆب، پێویست بۆ درایڤی ئامێرەکان و ھتد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/distros/common-distros.html|سەردێڕ=Explaining Why We Don't Endorse Other Systems|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=gnu.org|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت بە شێوازێکی تایبەت لە کۆی تایبەت لە نەرمەکالاکان (وەک نەرمەکالاکان گنو و کتێبخانەکان) لەگەڵ ناوکی لینوکس گرێ درابێت. ئەمەس بۆ ئەوەیە کە پێداویستی و نیازی بەکارھێنەرانی دابین بکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html|سەردێڕ=Linux Operating Systems: Distributions|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=swift.siphos.be|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html#idm3571768989216|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نەرمەکالاکان زۆر کات لەگەڵ دابەشکراوەکان ھاوئاھەنگ دەبن ئینجا لە لایەن گەشەپێدەران و پشتیوانانی دابەشکراوە بە شێوازی بوخچەیێکی نەرمەکالا (software packages)دەبەسرێنەوە. ئینجا بوخچەی نەرمەکالاکان لە نێو کانگاکان (repositories) واتە لە سەرتاسەری جیھان لەبەردەستن بۆ داگرتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.howtogeek.com/117579/htg-explains-how-software-installation-package-managers-work-on-linux/|سەردێڕ=HTG Explains: How Software Installation & Package Managers Work On Linux|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|وێبگە=howtogeek.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|نووسەر=Chris Hoffman}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mirror-status.centos.org/|سەردێڕ=The status of CentOS mirrors|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=centos.org|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> === بەڕێوەبەری بوخچەکان === سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتەکان، بە کۆی ئامرازەکان و شێوازەکانی پەڕگە کە بە یەکەوە بۆ دامەزراندن، بەڕۆژکردنەوە و سڕینەوەی نەرمەکالاکان لە لینوکس دەوترێت. دوو سیستەمی بەرچاوکراوی بەرێوەبردنی پاکەتەکان بریتین لە دێبیان(Debian) و رێدھەت(Red Hat). فێدۆرا(Fedora)، رێدھەت(Red Hat) و سێنت ئۆ ئێس(CentOS) بەگشتی سود لەسیستەمی rpm دەگرن (پەڕگەکانی rpm.)، لە کاتێک دا دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) سود لە سیستەمی dpkg دەگرن (پەڕگەکان deb.). جێنتوو(Gentoo) سوو لە سیستەمێک دەگرێت بە ناوی Portage وە ئاچ یان ئارک(Arch) سود لە tarballs دەگرێت (پەڕگەکانی tar.). تەنھا جیاوازی ئەم سیستەمانە ئەوەیە کە چۆن پەڕگەکان دادەمەزرێنن و ھەڵیدەگرن.<br/> ئیمکانی ھەیە پێتان خۆش بێت کە بزانن چی لە نێو پەڕگەکانی rpm، .deb. یا tar. ھەیە. شایەت سەرسام بن کاتێک بزانن تەنھا پەڕگەیێکی ئارشێڤی کۆنە وەک  Zip. ی تێدایە، ئەوەش بریتییە لە کۆدی نەرمەکالا و  فەرمانەکانی دامەزراندن و  ڕیزکردنی پەڕگەکان (کە چ پەڕگەو نەرمەکالایێکی دیکەی پێویستە بۆ دامەزراندن)، ئەو شوینە کە پەڕگەی پەیکەرسازییەکەی دەبێ بوونی ھەبێ، کوێیە. ئەو نەرمەکالا کە دەبێ تەواو ئەم فەرمانانە بخوێنێت و جێبەجێی بکات پێ دەڵێن بەڕێوەبەری پاکەت(package manager). <strong>دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و... ھتد.</strong><br/> دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و  دابەسکراوەکانی دیکە کە لەسەر دێبیان لەدایک بوون سوود لە  پەڕگەکانی deb.  و  dpkg واتە سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتی دێبیان دەگرن. لێرە دوو ڕێگا بۆ دامەزراندنی نەرمەکالا لە سەر سیستەم ھەیە.<br/> == جۆرەکانی دابەشکراوەکانی لینوکس == دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت لە یەکێکی لە پۆلەکانی خوارەوە جێگیر بکرێت: * بازرگانی یان نابازرگانی. * وشێندراوە بۆ سوودگرتنی پیشەسازی یا کەسایەتی. * وشێندراوە بۆ ڕاژەکارەکان (سێرڤێر)، کۆمپیوتری ڕوومێزی یا ھەڵگر یان سیستەمی تەلەفۆنەکان. * وشێندراوە بۆ بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان یان ئاساییەکان. * مەسرەفی گشتی یان مەسرەفی تایبەت وەک دیواری ئاگر، ڕێگەپەیداکەری تۆڕ. * وشێندراوە بۆ ڕەقەکالایێکی تایبەت. * وشیندراوە بۆ تاقمە ئان ئامانجێکی تایبەت بۆ وینە بۆ نابینایان، یان بۆ میوزیک و دەستکاریکەری ڤیدیۆ. * وشیندراوە بۆ ئاسایشی تایبەتی تۆڕە لە ڕاژەکان. * وشیندراوە بۆ ڕەقەکالا جیاوازەکان. جیاوازی دابەشکراوەکانی لینوکس بۆ بواری تەکنیکی، ڕێکخراوەکان وە فەلسەفەی ڕەوشتی خولقێنەران و بەکارھێنەرانیان دەگەڕێتەوە. بە یارمەتی مۆڵەتدان یان ڕێپێدانی نەرمەکالای ئازاد ھەر بەکارھێنەرێک دەتوانێت بە زانست لە بواری لینوکس و پەیکەرسازی نەرمەکالا، بە دەستکاریکردن و گۆڕانی دابەشکراوەکان، دابەشکراوەی تایبەت بە خۆی درووست بەکات. == دابەشکراوە بەرچاوکراوەکانی لینوکس == ماڵپەڕی دیسترۆواچ ([[:en:DistroWatch|DistroWatch]]) زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس پێرست دەکا، ھەر وا ریزیان دەکا لە بواری ترافیکی داگرتن. بونیاتی [[ویکیمیدیا]] پشکنینی سەردانکەرەکانی ماڵپەرەکان WMF تا ساڵی ٢٠١٥ نیشانی دا، کە داخوازترین سیستەمی کارپێکردنەکان بەتایبەت دابەشکراوەکانی لینوکس بە ئامار. زۆربەی ئەم دابەشکراوانە لە خوارەوە نووسراون: * [[دیبیان|دێبیان]]: دابەشکراوەیێکی نابازرگانی کە لەلایەن کۆمەڵگای گەشەپێدەرانی خۆبەخش پەرە دەستینێت ئەم جەماوەرە زۆر گرینگی بە یاساو [[ڕێسا]]ی ناو خۆیان بۆ پرۆژەکانی دێمۆکراتیک و ئازاد دەدەن. ** [[لینوکس مینتی دێبیان]]: دابەشکراوەییک کە سوود دەگرێ لە پاکەتەکانی دێبیان بەجیاتی ئوبونتو. ** [[نۆپیکس]]: یەکەمین دابەشکراوە کە لەسەر سی دیێکی زیندوو جێبەجێ دەبێ، ھەڵگرە بێ دامەزراندن ئیشدەکا و لە دێبیان جودا بووەتەوە. ** [[ئوبونتو]]:دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای [[دێبیان]] کە لەلایەن کۆمپانیایێکی بریتانی بە ناوی کانۆنیکال بۆ ڕاژەکان. ڕوومێزیەکان، تەلەفۆنە ھۆسمەندەکان و ئینتەرنێتی شتەکان وشیندراوە. *** [[لینوکس مینت]]: دابەشکراوەیێک لە سەر ئوبونتو بە توانایی پاڵپستی لە چەندین ڕوومێزی وەک گنوم٣ و ٢ ھەروا سینێمۆن. *** [[لینوکسی ئێلێمێنتری|ئێلیمێنتەری]]: دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای ئوبونتو کە تیشکۆی خستوەتە سەر قەشەنگی و سادەیی بێ لەدەست دانی کارایی سیستەمی کارپێکردن. *** [[کوبونتو]]: وشانی ڕوومێزی KDE لە سەر [[ئوبونتو]] یە. *** [[ترێسکوێڵ]]: دابەشکراوەیێک لە سەر [[ئوبونتو]] کە جێگیر کراوە لە ناوکی ئازادی [[لینوکس]] و نەرمەکالای ئازاد. * [[فێدورا|فێدۆرا]]:دابەشکراوەیێکی کۆمەڵایەتی لە لایەن کۆمپانیای ئەمریکی Red Hatە کە جێگری کۆمپانیای پێشتر Red Hat Linux ە. ئامانجی ئەوەیە کە تاقیکردنەوەی نەرمەکالاکانی سەرچاوەکراوە پێش سوودگرتن لە رێدھەتی بازرگانی(Hat Enterprise) لە لایەن بەکارھێنەران بێ. ** [[ڕێدھات]]: بە کورتە (RHEL)، دابەشکراوەیێک لە فێدۆرا، پشتیوانی لە لایەن کۆمپانیای کڵاوسوور (رێدھەت). ئامانج لەم دابەشکراوە تاقیکردنەوە لە ویستگەی کاری و ڕاژەکان بە شێوازی پاراو، قایم و بێ کێشەیە. ** [[سەنتئۆس]]: دابەشکراوەیێک لە سەرچاوەکانی رێدھەت، لەلایەن کۆمەلێک لە گەشەپێدەران و پەرەپێدەرانی خۆبەخش بەڕێوە دەچێت. لەگەڵ رێدھەت باشسازی کراوە بە شێوازی ١٠٠٪ لەگەڵ نەرمەکالاکان و سەرچاوەی کۆدەکانی. ** [[لینوکسی ئۆراکڵ|ئۆراکڵ]]:دابەشکراوەیێک لە سەر رێدھەتی بازرگانی(Red Hat Enterprise) کە لەلایەن [[ئۆراکڵ]] پاڵپشتی دەکرێت. ** [[سێنتیفیک لینوکس]]: دابەسکراوەیێک لە سەر سەرچاوەکانی رێدھەت کە لەلایەن [[:en:Fermilab|Fermilab]] دەستکاری دەکرێت. * [[مەندریڤا لینوکس]]: دابەشکراوەیێکە کە لە رێدھەت کە زۆرتر لە لایەن بەشێک لە وڵاتەکانی ئەورووپا و بەرزیڵ خوازیاری ھەیە. لە لایەن کۆمپانیایێکی فەرەنسی ھەر بەم ناوە پشتیبانی دەکرێت. پاش داخستنی ئەم کۆمپانیا بە ھۆی قەیرانی ئابووری بە ناوی [[:en:OpenMandriva Lx|OpenMandriva Lx]] بۆ دانرا کە لە لایەن خوازیاران پشتیوانی دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |سەردێڕ=Mandriva Linux will return to the community |وێبگە=mandriva.com |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150523070604/http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٥|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523070604/https://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |date=٢٣ی ئایاری ٢٠١٥ }}</ref><ref name="lwn-distributions">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://lwn.net/Distributions/ | سەردێڕ = The LWN.net Linux Distribution List | ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| بڵاوکەرەوە = [[LWN.net]]}}</ref> ** [[مەگیا]]: دابەشکراوەیێک لە مەندریڤا کە لە ساڵی ٢٠١٠ وشێندرا. ** [[پی سی لینوکس ئۆئێس]]:دابەسکراوەیێک لە مەندریڤا کە بە چەندین پاکەت یان بوخچەی تایبەت بۆ کۆمپیوتری ڕوومێزی وشێندرا. ** [[ڕۆزا لینوکس]]: دابەشکراوەیێک لە مێندریڤا کە ئێستا سەربەخۆ گەشە دەستێنێت. * [[ئۆپن سوسە]]:دابەشکراوەیێکی گشتی کە زۆرتر کۆمپانیای ئاڵمانی سووزە([[:en:SUSE|SUSE]]) پشتیوانی لێدەکا. * [[ئارچ لینوکس]]: دابەشکراوەیێکی سادە و سووکەلە کە جاد ڤینت (Judd Vinet) تا ٢٠٠٧ بەڕێوەی برد. بەڵام ئێستا ئەیرۆن گریفن(Aaron Griffin) پڕۆژەکە چاودێری دەکا. چاودیری گەشەپێدانی ئاچ وەک [[فری بی ئێس دی]] وایە. زۆربەی سەرچاوەکانی نافەرمین و لەسەر یاساو رێسای KISS دامەزراوە. ** [[مەنجارۆلینوکس]]:دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای ئاچ کە بە شیوازی گرافیکی بۆ سادەکردنی ئیش وبەھرەی بەکارھێنەرانی سەرەتایی وشێندراوە. پاکەتەکانی Rolling لە کانگاکانی ئارچ بۆ تاقیکردنەوە و ئاسایشی فرەتری تێدا جێبەجێدەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ |سەردێڕ=New Security Policy Report |بڵاوکەرەوە=Manjaro Linux |وێبگە=manjaro.github.io |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[جێنتو]]: دابەسکراوەیێک بۆ بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان. دابەسکراوەیێکی ناسراووەک [[فری بی ئێس دی]] (FreeBSD)بۆ وەرگێڕان (کامپایل) کردنی پاکەتەکانە لە سەرچاوەی کۆدە. ** [[کڕۆم ئۆئێس|کرۆم ئۆ ئێس]]: سیستەمی بازرگانی [[گووگڵ|گووڵ]](لەسەر جێنتوو خۆی گرتووە) بە گشت بۆ جێبەجێکردنی ئەپەکانی وێب بناغە نراوە. *** [[کرۆمیۆم ئۆ ئێس]]: وشانی تەواو لە [[کڕۆم ئۆئێس|کرۆم ئۆ ئێس]]، سەرچاوەکراوەیە. * [[سڵەکوێر]]: یەکێک لە سەرەتاییە دابەشکراوەکانی لینوکسە کە لە ساڵی ١٩٩٣ وشیندرا، ھاوشیوە [[یونیکس]]ە. لە لایەن دوایین بەکارھێنەرانی بریار درا کە ھاوشێوەی یونیکس بمینێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rlworkman.net/howtos/slackbasics.pdf|سەردێڕ=Slackware Linux Basics, Chapter 2|وێبگە=rlworkman.net|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> == دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس == دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس زۆرتر بۆ کۆمپیوترە کۆنەکان و ئەو ئیشانە خولقێنراوەن کە پێویستیان بە سووک بوونە، ھۆکاریش دەگەڕێتەوە بۆ ڕەقکالای لاواز. فەلسەفەکەی ئەوەیە کە لەبواری ئابووری بەکارھێنەر نەخاتە ژێر گوشاری ئابووری. کۆی دابەسکراوە سووکەلەکان لینوکس لێرە دەتوانن ببینین. {{main|دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس}} == دامەزراندن بە شیوازی زیندوو(CD/USB) == دابەشکراوەیێکی زیندووی لینوکس، دابەشکراوەیێکی لینوکسە کە توانایی بووتی ھەیە لەسەر دیسکێک یان فلاشێک بە جیاتی بووتکردن و دامەزراندن لە سەر پەپکە یان ھاردێک. ھەروا توانایی جێبەجێکردن و گواستنەوەی دابەشکراوە زیندووەکان (ئەو دابەشکراوانە کە بێ ئەوە دایمەزرێنی سوودی لێدەبینیت) ڕێگە دەدا کە سیستەمی کارپێکردن پیشان بدرێ، قەرزکردن لە سەر کۆمپیوتری کەسیی، کرداری ڕزگاری کۆمپیوتر کە لە ژێر مەترسی سڕینەوەی زانیاریەکانە. کاتێک کە دابەشکراوەیێکی لینوکس لە سەر سی دی یان فلاش بووت دەبێ واتە تەنھا دەخوێنرێتەوە. زانیاری بەکارھێنەر دەبێ لە نێو پۆلەکان بپارێزێ، بس ناتوانێت لەسەر ھارد پاشکەوت بێتەوە تەنھا لەسەر فلاش یان [[دی ڤی دی]] پاسکەوت دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://lwn.net/Articles/447650/ | سەردێڕ = Debating overlayfs | ڕێکەوت = ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان = ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| نووسەر = Jonathan Corbet | بڵاوکەرەوە = [[LWN.net]]}}</ref> زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس بێجگە لە فۆرمی دامەزراندنی خۆیان فۆرمێک یان بەسیکی "زیندوو"یان ھەیە کە بۆ تۆر یان تاقیکردنەوەی گواستنەوە سوودی ھەیە. ئەم دابەشکراوانە بریتین لە سوسە، ئوبونتو، مینت، فێدۆرا،MEPIS. زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس وەک Knoppix،Puppy Linux،Devil-Linux، SuperGamer، SliTaz تەنھا بە شێوازی زیندوو دیزاین کراوەن. زۆر یەک لە دابەشکراوەکان تەنھا لە سەر فلۆپیێک دامەزراوەن بە شێوازی زیندوو بی ئەوە کە گۆڕانکاریێکیان لێبدرێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.asashi.net/pages/pitux.html | سەردێڕ = PiTuX – a micro serial terminal distro | ڕێکەوتی سەردان = ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| وێبگە = asashi.net}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.gnu.org/gnu/gnu.html پرۆژەی گنو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930041547/http://www.gnu.org/gnu/gnu.html |date=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ }} * [https://www.linuxfoundation.org/ ڕێکخراوی لینوکس<br/>] {{Navbox |name = Linux distributions |title = [[دابەشکراوەکانی لینوکس]] |bodyclass = hlist |state = {{{State<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |group1 = [[Android (operating system)|ئەندرۆید]] |list1 = * [[Android-IA]] * [[Android-x86]] * [[LineageOS]] ** [[CyanogenMod]] * [[Remix OS]] * [[Replicant (operating system)|Replicant]] |group2 = [[Arch Linux|ئاچ]] |list2 = * [[Antergos]] * [[ArchBang]] * [[ArchLabs]] * [[Chakra (operating system)|Chakra]] * [[Manjaro Linux]] * [[Parabola GNU/Linux-libre]] |group3 = [[دێبیان]] |list3 = * [[antiX]] * [[Astra Linux]] * [[Bharat Operating System Solutions]] * [[deepin]] * [[Devuan]] * [[Elive]] * [[Endless OS]] * [[gNewSense]] * [[HandyLinux]] * [[Kali Linux]] * [[Knoppix]] * [[MX Linux]] * [[Parrot Security OS]] * [[SparkyLinux]] * [[SolydXK]] * [[SteamOS]] * [[Tails (operating system)|Tails]] {{Navbox|child |group1 = [[ئوبونتو]] |list1 = * Official: [[Edubuntu]] * [[Kubuntu]] * [[Lubuntu]] * [[Ubuntu Budgie]] * [[Ubuntu GNOME]] * [[لینوکسی ئوبونتو کایلن|ئوبونتو کایلن]] * [[لینوکس مینت|ئوبونتو مینت]] * [[Ubuntu Studio]] * [[Xubuntu]] * Other: [[Asturix]] * [[Bodhi Linux]] * [[لینوکسی ئێلێمێنتری]] * [[KDE neon]] * [[Linux Mint]] * [[Pinguy OS]] * [[Trisquel]] * [[Uruk GNU/Linux|Uruk]]}} |group4 = [[Fedora (operating system)|فێدۆرا]] |list4 = * [[BLAG Linux and GNU]] * [[Korora (operating system)|Korora]] {{Navbox|child |group1 = [[Red Hat Enterprise Linux|ڕێد ھەت]] |list1 = * [[CentOS]] * [[ClearOS]] * [[Linpus Linux]] * [[لینوکسی ئۆراکڵ]] * [[Qubes OS]] * [[Rocks Cluster Distribution]] * [[Scientific Linux]] * [[SME Server]]}} |group5 = [[Gentoo Linux|جێنتوو]] |list5 = * [[Calculate Linux]] * [[Chromium OS]] ** [[Chrome OS]] * [[Sabayon Linux]] |group6 = [[سڵەکوێر]] |list6 = * [[Austrumi Linux]] * [[DeLi Linux]] * [[DNALinux]] * [[Kongoni (operating system)|Kongoni]] * [[NimbleX]] * [[Platypux]] * [[Porteus (operating system)|Porteus]] * [[لینوکسی سالیکس|سالیکس ئۆ ئێس]] * [[لینوکسی سڵاکس|سڵاکس]] * [[TopologiLinux]] * [[VectorLinux]] * [[Zenwalk]] |group7 = [[Mandriva Linux|مەندریڤ]] |list7 = * [[ALT Linux]] * [[Mageia]] * [[OpenMandriva Lx]] * [[PCLinuxOS]] * [[ROSA Linux]] |group8 = ھی تر |list8 = * [[4MLinux]] * [[Alpine Linux]] * [[CRUX]] * [[Frugalware Linux]] * [[GeckoLinux]] * [[GoboLinux]] * [[Guix System Distribution|GuixSD]] * [[KaOS (Linux distribution)|KaOS]] * [[Kwort Linux]] * [[Lunar Linux]] * [[NixOS]] * [[openSUSE]] ** [[SUSE Linux Enterprise Server]] * [[Puppy Linux]] * [[Source Mage]] * [[Solus (operating system)|Solus]] * [[Void Linux]] * [[Uruk GNU/Linux]] |below = * {{Icon|CAT}} '''[[:Category:Linux distributions|Category]]''' * {{Icon|NA}} '''[[Comparison of Linux distributions|Comparison]]''' * {{Icon|LIST}} '''[[:پۆل:لینوکس|پۆلی لینوکسەکان]]''' * {{Icon|commons}} '''[[commons:category:Linux distributions|Commons]]'''}} {{پۆلی کۆمنز|Linux distributions}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:لینوکس]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] 13vx89znwzs92pfv1hrxv0s2f9ht64c 0 132873 1593840 1191413 2026-06-24T19:59:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593840 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم|ناو=تووڕە نیم|وێنە=I'm Not Angry! film.jpg|دەرھێنەر=[[ڕەزا دورمیشیان]]|بەرھەمھێنەر=[[ڕەزا دورمیشیان]]|نووسین=[[ڕەزا دورمیشیان]]|کاست=[[نەوید محەممەدزادە]]، [[باران کۆسەری]]|موزیک=ڕەزا کولغانی|وێنەگری سینەمایی=عەلی ئەزھەری|دەستکاری=[[ھایدە سەفی یاری]]|کۆمپانیای بڵاوکەرەوە=|ڕێکەوتی دەرچوون=٢٠١٤|ماوەی فیلم=١١٠ خولەک|وڵات=[[ئێران]]|زمان=[[فارسی]]|تێچوون=٤٠٠٠٠٠ دۆلار}} '''تووڕە نیم''' (بە [[فارسی]]: عصبانی نیستم) فیلمێکی [[فارسی|فارسیە]] لە نووسین، دەرھێنان و بەرھەمھێنانی [[ڕەزا دورمیشیان|ڕەزا دورمیشیانە]] بۆ یەکەمین جار لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]] نمایش کرا و لە ڕۆڵگێڕانی [[نەوید محەممەدزادە]] و [[باران کۆسەری|باران کۆسەریە]]، [[باران کۆسەری]] ماوەی دوو ساڵ ھیچ کارێکی نەکردبوو بەھۆی ئەوەی قەدەغە کرا بوو لە کارکردن تووڕە نیم بووە یەکەم فیلمی دوای گەڕانەوەی،<ref>[http://www.akharinnews.com/گوشە-و-کنار/item/58167-باران-کوثری-از-دوران-ممنوع-الکاری-اش-می-گوید.html باران کۆسەری باس لە دەورانی ڕێگریەکانی دەکات]{{بەستەری مردوو|url=http://www.akharinnews.com/%DA%AF%D9%88%D8%B4%DB%95-%D9%88-%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B1/item/58167-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%AB%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B4-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%AF.html |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} - فارسی - دواین سەردان ٧ی ٢ی ٢٠١٧</ref> تووڕە نیم تاکە فیلمی ئێرانیە کە لە شەست و چوارەمین فیستیڤاڵی فیلمی بەرلین ئامادە بووبێت،<ref>[https://www.salamcinama.ir/news/222/معرفی-فیلم-ھای-سی-و-دومین-دورە-جشنوارە-فیلم-فجر-عصبانی-نیستم-عکس-ھای-فیلم-و-پشت-صحنە-و-پوستر ناساندی توڕە نیم - سەلام سینەما]{{بەستەری مردوو|url=https://www.salamcinama.ir/news/222/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%DB%95-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%95-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%81%D8%AC%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%DA%BE%D8%A7%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%88-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%D9%86%DB%95-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B1 |date=شوباتی ٢٠٢٤ }}</ref> فیلمەکە لە ناو ئێران قەدەغەکراوە و تا ئێستا لە ھیچ جێیەک نمایش نەکراوە. == چیرۆک == نەوید خوێندکارێکی زانکۆیە کە دەرکراوە بەھۆی ھەڵوێستە سیاسیەکانیەوە و دەیەوێت بارودۆخێک بھێنێتە پێش تا بتوانێت ھاوسەرگیری لەگەڵ ستارە بکات، نەوید دەیەوێت کۆنترۆڵی خۆی بکات و توڕە نەبێت بەو ڕوداوانەی ڕودەدەن == ستەم و ڕێگری == تووڕە نیم بۆ یەکەم جار لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]] نمایشکرا و پاڵێوراوی سەرەکی بوو بۆ چەند خەڵاتێک بەڵام دواتر فشار خرایە سەر فێستیڤاڵەکە لە لایەن ھەندێک لە بەرپرسان و وترا نابێت تووڕە نیم بە ھیچ جۆرێک ھیچ خەڵاتێک وەرگرێت، دواتر ڕاگەیەندرا [[ڕەزا دورمیشیان]] وەک و ڕێزێک بۆ سینەمای ئێران وازی لە خەڵاتەکانی ھێناوە،<ref>[http://banifilm.ir/حاشیەنگاری-اختتامیەی-پرملاحظە-جش/ کۆتایی فەجری پڕ تێبینی]{{بەستەری مردوو|url=http://banifilm.ir/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%DB%95%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%DB%95%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B8%DB%95-%D8%AC%D8%B4/ |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }} - فارسی دواین سەردان ٧ی٢ی ٢٠١٧</ref> خەڵاتی باشترین ئەکتەری سەرەکی پیاو بۆ [[نەوید محەممەدزادە]] بەڵام بەھۆی ھەمان فشارەوە خەڵاتەکە درا بە [[ڕەزا عەتاران]]، [[ڕەزا عەتاران]] لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ کافە سینەما وتی: ئەو خەڵاتەی من وەرم گرتووە ھی [[نەوید محەممەدزادە]]<nowiki/>یە و بۆیە من بە خەڵاتی خۆمی نازانم،<ref>[http://caffecinema.com/رضا-عطاران-در-گفتگو-با-کافە-سینما-سیمرغ-بلورینی-کە-بە-من-دادند-متعلق-بە-بازیگر-عصبانی-نیستم!-است-اعلان-جسورانە-بازیگر-منتخب-جشنوارە-فجر-پس-از-انتشار-گفتگوی-فرامرز-قریبیان-داور-جشنوارە-با ڕەزا عەتاران لەگەڵ کافە سینەما] فارسی - دواین سەردان ٧ی ٢ی ٢٠١٧</ref> [[نەوید محەممەدزادە]] لە سیو چوارەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]] بووە باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بەڵام کاتێک خەڵاتەکەی پێدرا ھیچ قسەیەکی نەکرد و چەند خولەکێک بێدەنگ بوو وەکو کاردانەوەیەک بۆ ئەو ستەمەی پێشتر لێیکرابوو<ref>[http://namnak.com/نوید-محمدزادە.p27397 ژیانی نەوید محەممەدزادە نەمناک]{{بەستەری مردوو|url=http://namnak.com/%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%95.p27397 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }} - فارسی - دواین سەردان ٧ی ٢ی ٢٠١٧</ref> فیلمەکە بڕیار بوو لە گروپی سینەماکانی ئەفریقا نمایش بکرێت بەڵام کۆمیسیۆنی ھونەری شورای ئیسلامی نامەیەکی بۆ وەزارەتی ھونەر و ئیرشادی ئیسلامی نارد و تێیدا بڕیاری قەدەغەکردنی ئەم فیلمە و ٧ فیلمی دیکە درا بە بیانووی ئەوەی کە ئەو فیلمانە فیتنە و ئاژاوە دەنێنەوە<ref>[http://www.radiofarda.com/content/f16-iran-parliament-to-stop-movies-release/26643745.html نامەی وەزارەتی ئیرشاد] - فارسی - دواین سەردان ٧ی ٢ی ٢٠١٧</ref> == کاست == {| class="wikitable" !ئەکتەر !ڕۆڵ |- |[[نەوید محەممەدزادە]] |نەوید |- |[[باران کۆسەری]] |ستارە |- |میلاد ڕەحیمی |ئەحمەد |- |ئەمیرڕەزا ئیمر ئاغا |موحسین |- |ڕەزا بێھبودی |ئاغای جەوادی |- |میساق زارع |ئاغای باقری |- |ڕەزا کولغانی |ڕەزا |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان]] [[پۆل:فیلمە فارسییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی چینە کۆمەڵایەتییەکان]] l3bz29zizzgumfrzvr80gyqbs28cde0 0 133336 1593939 1585257 2026-06-24T21:37:48Z MFTG 21816 /* top */ 1593939 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەرکان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سرکان}}<br>{{lang-en| Sarkan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51368| 44.90694}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سەرکان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51368| 44.90694 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٧٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەرکان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] csu5ie3np8uvkdbpa55s9unp5ri0s9s 1 138401 1594009 1592000 2026-06-25T00:10:28Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594009 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[جامی جیھانیی ٢٠١٠ی فیفا]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=539978 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ زیاد کرا بۆ http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٤٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=827948 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm بۆ http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٣١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842369 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ بۆ http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm بۆ http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٣٦، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868020 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100704211508/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf بۆ http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876257 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp بۆ https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:١٥، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1040598 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130613021448/http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf بۆ http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٤٤، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323396 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp بۆ https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591999 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20140324114758/www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ لە http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٤٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594008 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210824213920/https://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ بۆ https://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305013722/http://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ بۆ http://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:١٠، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 1jp8ihrol0ywxhoetass8z5x941crz2 0 142859 1593760 1384930 2026-06-24T15:34:46Z Д.Ильин 9473 1593760 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Right and not-right prism.svg|وێنۆک|پوازکی شەشینەی وەستاو (A) پوازکی لار (B).]] [[پەڕگە:Prisma's.png |200px|چەپ|Diverse prisma’s]] '''پوازک''' <ref>بیرکاری بۆ ھەمووان کتێبی قوتابی</ref> یان '''ئاوێزە'''<ref>فەرھەنگی بیرکاری نەوزاد عومەر محێدین</ref> ({{بە ئینگلیزی|Prism }}) تەنێکی ئەندازەیی [[فرەڕوو]]ە و خاوەنی دوو بنکەی n-[[لا]]ی [[ھاوبەر (ئەندازە)|ھاوبەر]]ە. دەشێت ئەو بنکانە [[سێگۆشە]]، [[چوارلا]] یان ھەر [[چەندلا]]یەک بێت. پوازکەکان بەپێی ژمارەی [[لا]]ی بنکەکانیان ناو دەنرێن، بۆ نموونە پوازکێک کە بنکەکەی [[شەشلا]]یە پوازکی شەشینە، پوازکێک کە بنکەکەی [[پێنجلا]]یە، پوازکی پێنجینەیە. == تیرەی پوازکێکی وەستاو بنکە چوارگۆشەیی درێژی لایەکی بنکەکەی 12cm و بەرزی کەی 10cm == قەبارەی ھەر جۆرە پوازکێک لە ئەنجامی لێکدانی [[ڕووبەر]]ی بنکەکەی و [[بەرزی]]یەکەی بەدەست دێت: {{Ltr}} :<math>V = Bh</math> {{Ltr/end}} لێرەدا <math>B</math> ڕووبەری بنکە و <math>h</math> بەرزیی پوازکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == *{{MathWorld |urlname=Prism |title=Prism}} *[http://www.korthalsaltes.com/selecion.php?sl=selecion3 Paper models of prisms and antiprisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009053127/https://www.korthalsaltes.com/selecion.php?sl=selecion3 |date= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ }} Free nets of prisms and antiprisms {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|ئەندازە}} {{ئەندازە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Prisms (geometry)}} [[پۆل:ئەندازە]] 9ac4cgz6xgkzp091pahk4rxgsrlnrnw 0 147364 1594048 1416146 2026-06-25T05:04:29Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594048 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Afghan_lady_in_Kabul.jpg|وێنۆک| خانمانی [[کابول]] (لیتۆگرافی ١٨٤٨، لەلایەن جەیمس ڕاترای)]] '''حەریم''' ({{بە عەرەبی|حَرِيمٌ}}){{Sfn|Wehr|Cowan|1976}}<ref>[http://www.wordreference.com/definition/harem Harem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116011609/http://www.wordreference.com/definition/harem |date=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ }} at WordReference.com</ref> ئاماژەیە بۆ شوێنێکی ناوماڵ کە تایبەتە بە ژنانی ماڵ لە خێزانێکی [[موسڵمان]]دا.{{Sfn|Cartwright-Jones|2013}}{{Sfn|Anwar|2004}}<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/harem Harem] in Merriam-Webster Dictionary</ref> ڕەنگە حەریمێک ژن یان ھاوسەرەکانی پیاوێک، منداڵە نێرینەکانیان کە پێش تەمەنی پێگەیشتنن، کچەکان، خزمەتکاری ماڵەوەی مێینە و خزمەکانی دیکەی مێینە لەخۆ بگرێت. لە ڕابردوودا، حەریمەکان خەزوورە کۆیلەدارەکانیشی تێدابوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Harems}} * [http://www.theottomans.org/turkce/sultanlar_harem/harem.asp حەریم لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (ئینگلیزی)] * [https://web.archive.org/web/20070207022416/http://www.orientalist-art.org.uk/harem.html ھەندێک تابلۆی حەریمەکان] * [http://www.iharem.com/ وێناکردنی کولتووری باوی حەریمەکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306132716/http://www.iharem.com/ |date= ٦ی ئازاری ٢٠٢٣ }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ئێران|مێژوو|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ژن|تورکیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین|چاند}} [[پۆل:دیوەکان]] [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:چاندی عوسمانی]] [[پۆل:چاندی ئیسلامی]] [[پۆل:چاندی عەرەبی]] fjq9b7sos79473yrzf6955xhlufcvsl 1 149507 1594102 1592287 2026-06-25T09:14:57Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594102 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=597825 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٣٥، ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=743228 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html بۆ http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٤، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828149 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٢١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842678 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html بۆ http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150523070604/https://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ بۆ http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٥٠، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1197673 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf بۆ http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٦، ١٠ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324040 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf بۆ http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1371540 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٣٠، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1408596 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:١٢، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592286 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html بۆ https://www.gnu.org/distros/common-distros.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594101 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180930041547/http://www.gnu.org/gnu/gnu.html بۆ https://www.gnu.org/gnu/gnu.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:١٤، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 1cm4rpg0ssyr2q0l5qfmur5akfo69vc 0 157393 1593819 1553479 2026-06-24T17:34:15Z Penningon 77289 1593819 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg|وێنۆک|عوسمان دیمبێلێ لەگەڵ ھەڵبژاردەی فەڕەنسا لە جامی جیھانی فیفای ٢٠١٨.]] '''ماسۆر عوسمان دیمبێلێ''' (لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری [[فەڕەنسی|فەڕەنسییە]] کە یاری بۆ یانەی [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنای]] ئیسپانی و ھەڵبژاردەی [[فەڕەنسا]] دەکات لە ڕۆڵی ھێرشبەردا. لەدایکبووی شاری ڤێرنۆن، کاروانی وەرزشی دیمبێلێ لە یانەی «ڕێنس» ی [[فەڕەنسی]] دەستیپێکرد پێش ئەوەی پەیوەندی بە یانەی «دۆڕتمۆند» ی ئەڵمانی کرد لە ساڵی ٢٠١٦. دیمبێلێ توانی جامی شای ئەڵمانیا بەرزبکاتەوە لەگەڵ دۆرتمۆند و توانی گۆڵێک تۆماربکات لە کۆتا یاری جامەکە. {{پێکھاتەی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|فەڕەنسا|دەیەی ١٩٩٠}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Ousmane Dembélé}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] jmkvozr140r6j0lky8pgsxu2wmg9pt6 1593908 1593819 2026-06-24T21:03:43Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593908 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg|وێنۆک|عوسمان دیمبێلێ لەگەڵ ھەڵبژاردەی فەڕەنسا لە جامی جیھانی فیفای ٢٠١٨.]] '''ماسۆر عوسمان دیمبێلێ''' (لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری [[فەڕەنسی|فەڕەنسییە]] کە یاری بۆ یانەی [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنای]] ئیسپانی و ھەڵبژاردەی [[فەڕەنسا]] دەکات لە ڕۆڵی ھێرشبەردا. لەدایکبووی شاری ڤێرنۆن، کاروانی وەرزشی دیمبێلێ لە یانەی «ڕێنس» ی [[فەڕەنسی]] دەستیپێکرد پێش ئەوەی پەیوەندی بە یانەی «دۆڕتمۆند» ی ئەڵمانی کرد لە ساڵی ٢٠١٦. دیمبێلێ توانی جامی شای ئەڵمانیا بەرزبکاتەوە لەگەڵ دۆرتمۆند و توانی گۆڵێک تۆماربکات لە کۆتا یاری جامەکە. {{پێکھاتەی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|فەڕەنسا|دەیەی ١٩٩٠}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Ousmane Dembélé}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 18a2dul9u4sj11qsqswv3gimknjsz05 2 167640 1593731 1593704 2026-06-24T12:29:44Z Kushared 5048 1593731 wikitext text/x-wiki === لیستی ئاڵاکان === {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ئاڵا !! ناو بە کوردی !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[File:Flag of Ukraine.svg|40px]] || [[ئاڵای ئۆکرانیا]]|| [[:en:Flag of Ukraine|flag of Ukraine]] | | | |- | 2 || [[File:Flag of Russia.svg|40px]] || [[ئاڵای ڕووسیا]]|| [[:en:Flag of Russia|flag of Russia]] | | | |- | 3 || [[File:Flag of India.svg|40px]] || [[ئاڵای هیندستان]]|| [[:en:Flag of India|flag of India]] | | | |- | 4 || [[File:Flag of Germany.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەڵمانیا]]|| [[:en:Flag of Germany|flag of Germany]] | | | |- | 5 || [[File:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] || [[ئاڵای ئازەربایجان]]|| [[:en:Flag of Azerbaijan|flag of Azerbaijan]] | | | |- | 6 || [[File:Flag of Poland.svg|40px]] || [[ئاڵای پۆڵەندا]]|| [[:en:Flag of Poland|flag of Poland]] | | | |- | 7 || [[File:Flag of Albania.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەلبانیا]]|| [[:en:Flag of Albania|flag of Albania]] | | | |- | 8 || [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|40px]] || [[ئاڵای چین]]|| [[:en:Flag of China|flag of China]] | | | |- | 9 || [[File:Flag of Indonesia.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیندۆنیزیا]]|| [[:en:Flag of Indonesia|flag of Indonesia]] | | | |- | 10 || [[File:Flag of Austria.svg|40px]] || [[ئاڵای نەمسا]]|| [[:en:Flag of Austria|flag of Austria]] | | | |- | 11 || [[File:Flag of Bangladesh.svg|40px]] || [[ئاڵای بەنگلادێش]]|| [[:en:Flag of Bangladesh|flag of Bangladesh]] | | | |- | 12 || [[File:Flag of South Korea.svg|40px]] || [[ئاڵای کۆریای باشوور]]|| [[:en:Flag of South Korea|flag of South Korea]] | | | |- | 13 || [[File:Flag of Australia (converted).svg|40px]] || [[ئاڵای ئوسترالیا]]|| [[:en:Flag of Australia|flag of Australia]] | | | |- | 14 || [[File:Flag of Hungary.svg|40px]] || [[ئەڵای مەجارستان]]|| [[:en:Flag of Hungary|flag of Hungary]] | | | |- | 15 || [[File:Flag of Brazil.svg|40px]] || [[ئاڵای بەڕازیل]]|| [[:en:Flag of Brazil|flag of Brazil]] | | | |- | 16 || [[File:Flag of Belgium (civil).svg|40px]] || [[ئاڵای بەلجیکا]]|| [[:en:Flag of Belgium|flag of Belgium]] | | | |- | 17 || [[File:Flag of Finland.svg|40px]] || [[ئاڵای فینلاند]]|| [[:en:Flag of Finland|flag of Finland]] | | | |- | 18 || [[File:Flag of Andorra.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەندۆرا]]|| [[:en:Flag of Andorra|flag of Andorra]] | | | |- | 19 || [[File:Flag of Chile.svg|40px]] || [[ئاڵای چیلی]]|| [[:en:Flag of Chile|flag of Chile]] | | | |- | 20 || [[File:Flag of the Netherlands.svg|40px]] || [[ئاڵای هۆڵەندا]]|| [[:en:Flag of the Netherlands|flag of the Netherlands]] | | | |- | 21 || [[File:Flag of Denmark.svg|40px]] || [[ئاڵای دانمارک]]|| [[:en:Flag of Denmark|flag of Denmark]] | | | |- | 22 || [[File:Flag of Estonia.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیستۆنیا]]|| [[:en:Flag of Estonia|flag of Estonia]] | | | |- | 23 || [[File:Flag of Spain.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیسپانیا]]|| [[:en:Flag of Spain|flag of Spain]] | | | |- | 24 || [[File:Flag of Argentina.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەرژەنتین]]|| [[:en:Flag of Argentina|flag of Argentina]] | | | |- | 25 || [[File:Flag of Vietnam.svg|40px]] || [[ئاڵای ڤیێتنام]]|| [[:en:Flag of Vietnam|flag of Vietnam]] | | | |- | 26 || [[File:Flag of Iceland.svg|40px]] || [[ئاڵای ئایسلەند]]|| [[:en:Flag of Iceland|flag of Iceland]] | | | |- | 27 || [[File:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|40px]] || [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]]|| [[:en:Flag of the United Kingdom|flag of the United Kingdom]] | | | |- | 28 || [[File:Flag of Nepal.svg|40px]] || [[ئاڵای نیپال]]|| [[:en:Flag of Nepal|flag of Nepal]] | | | |- | 29 || [[File:Flag of Bulgaria (digital).svg|40px]] || [[ئاڵای بولگاریا]]|| [[:en:Flag of Bulgaria|flag of Bulgaria]] | | | |- | 30 || [[File:Flag of Lithuania.svg|40px]] || [[ئاڵای لیتوانیا]]|| [[:en:Flag of Lithuania|flag of Lithuania]] | | | |- | 31 || [[File:Flag of Ireland.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیرلەندا]]|| [[:en:Flag of Ireland|flag of Ireland]] | | | |- | 32 || [[File:Flag of Georgia.svg|40px]] || [[ئاڵای گورجستان]]|| [[:en:Flag of Georgia|flag of Georgia]] | | | |- | 33 || [[File:Flag of Norway.svg|40px]] || [[ئاڵای نەرویژ]]|| [[:en:Flag of Norway|flag of Norway]] | | | |- | 34 || [[File:Flag of Angola.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەنگۆلا]]|| [[:en:Flag of Angola|flag of Angola]] | | | |- | 35 || [[File:Flag of Bhutan.svg|40px]] || [[ئاڵای بوتان]]|| [[:en:Flag of Bhutan|flag of Bhutan]] | | | |- | 36 || [[File:Flag of South Africa.svg|40px]] || [[ئاڵای باشووری ئەفریقا]]|| [[:en:Flag of South África|flag of South África]] | | | |- | 37 || [[File:Flag of Sweden.svg|40px]] || [[ئاڵای سوێد]]|| [[:en:Flag of Sweden|flag of Sweden]] | | | |- | 38 || [[File:Flag of Pakistan (bordered).svg|40px]] || [[ئاڵای پاکستان]]|| [[:en:Flag of Pakistan|flag of Pakistan]] | | | |- | 39 || [[File:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] || [[ئاڵای کازاخستان]]|| [[:en:Flag of Kazakhstan|flag of Kazakhstan]] | | | |- | 40 || [[File:Flag of Morocco.svg|40px]] || [[ئاڵای مەغریب]]|| [[:en:Flag of Morocco|flag of Morocco]] | | | |- | 41 || [[File:Flag of Gabon.svg|40px]] || [[ئاڵای گابۆن]]|| [[:en:Flag of Gabon|flag of Gabon]] | | | |- | 42 || [[File:Flag of North Korea.svg|40px]] || [[ئاڵای کۆریای باکوور]]|| [[:en:Flag of North Korea|flag of North Korea]] | | | |- | 43 || [[File:Flag of Switzerland.svg|40px]] || [[ئاڵای سویسڕا]]|| [[:en:Flag of Switzerland|flag of Switzerland]] | | | |- | 44 || [[File:Flag of Greece.svg|40px]] || [[ئاڵای یۆنان]]|| [[:en:Flag of Greece|flag of Greece]] | | | |- | 45 || [[File:Flag of Bahrain.svg|40px]] || [[ئاڵای بەحرەین]]|| [[:en:Flag of Bahrain|flag of Bahrain]] | | | |- | 46 || [[File:Flag of Romania.svg|40px]] || [[ئاڵای ڕۆمانیا]]|| [[:en:Flag of Romania|flag of Romania]] | | | |- | 47 || [[File:Flag of the Philippines.svg|40px]] || [[ئاڵای فلیپین]]|| [[:en:Flag of the Philippines|flag of the Philippines]] | | | |- | 48 || [[File:Flag of Thailand.svg|40px]] || [[ئاڵای تایلەند]]|| [[:en:Flag of Thailand|flag of Thailand]] | | | |- | 49 || [[File:Flag of Colombia.svg|40px]] || [[ئاڵای کۆلۆمبیا]]|| [[:en:Flag of Colombia|flag of Colombia]] | | | |- | 50 || [[File:Flag of Ghana.svg|40px]] || [[ئاڵای غانا]]|| [[:en:Flag of Ghana|flag of Ghana]] | | | |- | 51 || [[File:Flag of Laos.svg|40px]] || [[ئاڵای لاوس]]|| [[:en:Flag of Laos|flag of Laos]] | | | |- | 52 || [[File:Flag of Latvia.svg|40px]] || [[ئاڵای لاتیڤیا]]|| [[:en:Flag of Latvia|flag of Latvia]] | | | |- | 53 || [[File:Flag of Egypt (darker shade of gold).svg|40px]] || [[ئاڵای میسر]]|| [[:en:Flag of Egypt|flag of Egypt]] | | | |- | 54 || [[File:Flag of Belarus.svg|40px]] || [[ئاڵای بیلاڕووس]]|| [[:en:Flag of Belarus|flag of Belarus]] | | | |- | 55 || [[File:Flag of Sri Lanka.svg|40px]] || [[ئاڵای سریلانکا]]|| [[:en:Flag of Sri Lanka|flag of Sri Lanka]] | | | |- | 56 || [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] || [[ئاڵای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]|| [[:en:Flag of Bosnia and Herzegovina|flag of Bosnia and Herzegovina]] | | | |- | 57 || [[File:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] || [[ئاڵای ئۆزبەکستان]]|| [[:en:Flag of Uzbekistan|flag of Uzbekistan]] | | | |- | 58 || [[File:Flag of East Timor.svg|40px]] || [[ئاڵای تیمۆری ڕۆژھەڵات]]|| [[:en:Flag of East Timor|flag of East Timor]] | | | |- | 59 || [[File:Flag of Djibouti.svg|40px]] || [[ئاڵای جیبووتی]]|| [[:en:Flag of Djibouti|flag of Djibouti]] | | | |- | 60 || [[File:Flag of Liechtenstein.svg|40px]] || [[ئاڵای لیختنشتاین]]|| [[:en:Flag of Liechtenstein|flag of Liechtenstein]] | | | |- | 61 || [[File:Flag of Europe.svg|40px]] || [[ئاڵای ئەورووپا]]|| [[:en:Flag of Europe|flag of Europe]] | | | |- | 62 || [[File:Flag of Malta.svg|40px]] || [[ئاڵای ماڵتا]]|| [[:en:Flag of Malta|flag of Malta]] | | | |- | 63 || [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] || [[ئاڵای قرغیزستان]]|| [[:en:Flag of Kyrgyzstan|flag of Kyrgyzstan]] | | | |- | 64 || [[File:Flag of Portugal (official).svg|40px]] || [[ئاڵای پورتوگال]]|| [[:en:Flag of Portugal|flag of Portugal]] | | | |- | 65 || [[File:Flag of Benin.svg|40px]] || [[ئاڵای بێنین]]|| [[:en:Flag of Benin|flag of Benin]] | | | |- | 66 || [[File:Flag of Croatia.svg|40px]] || [[ئاڵای کرواتیا]]|| [[:en:Flag of Croatia|flag of Croatia]] | | | |- | 67 || [[File:Flag of Luxembourg.svg|40px]] || [[ئاڵای لۆکسمبۆرگ]]|| [[:en:Flag of Luxembourg|flag of Luxembourg]] | | | |- | 68 || [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|40px]] || [[ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]|| [[:en:Flag of the United Arab Emirates|flag of the United Arab Emirates]] | | | |- | 69 || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|40px]] || [[ئاڵای بورکینا فاسۆ]]|| [[:en:Flag of Burkina Faso|flag of Burkina Faso]] | | | |- | 70 || [[File:Flag of Monaco.svg|40px]] || [[ئاڵای مۆناکۆ]]|| [[:en:Flag of Monaco|flag of Monaco]] | | | |- | 71 || [[File:Flag of Ethiopia.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیتیۆپیا]]|| [[:en:Flag of Ethiopia|flag of Ethiopia]] | | | |- | 72 || [[File:Flag of Cambodia.svg|40px]] || [[ئەڵای کەمبۆدیا]]|| [[:en:Flag of Cambodia|flag of Cambodia]] | | | |- | 73 || [[File:Flag of Myanmar.svg|40px]] || [[ئاڵای میانمار]]|| [[:en:Flag of Myanmar|flag of Myanmar]] | | | |- | 74 || [[File:Bandera de Ecuador.svg|40px]] || [[ئاڵای ئیکوادۆر]]|| [[:en:Flag of Ecuador|flag of Ecuador]] | | | |- | 75 || [[File:Flag of Malaysia.svg|40px]] || [[ئاڵای مالیزیا]]|| [[:en:Flag of Malaysia|flag of Malaysia]] | | | |- | 76 || [[File:Flag of Slovenia.svg|40px]] || [[ئاڵای سلۆڤینیا]]|| [[:en:Flag of Slovenia|flag of Slovenia]] | | | |- | 77 || [[File:Flag of Botswana.svg|40px]] || [[ئاڵای بۆتسوانا]]|| [[:en:Flag of Botswana|flag of Botswana]] | | | |- | 78 || [[File:Flag of Mongolia.svg|40px]] || [[ئاڵای مەنگۆلیا]]|| [[:en:Flag of Mongolia|flag of Mongolia]] | | | |- | 79 || [[File:Flag of Kenya.svg|40px]] || [[ئاڵای کینیا]]|| [[:en:Flag of Kenya|flag of Kenya]] | | | |- | 80 || [[File:Flag of Guatemala.svg|40px]] || [[ئاڵای گواتیمالا]]|| [[:en:Flag of Guatemala|flag of Guatemala]] | | | |- | 81 || [[File:Flag of Cyprus (1960–2006).svg|40px]] || [[ئاڵای قوبرس]]|| [[:en:Flag of Cyprus|flag of Cyprus]] | | | |- | 82 || [[File:Flag of Lebanon.svg|40px]] || [[ئاڵای لوبنان]]|| [[:en:Flag of Lebanon|flag of Lebanon]] | | | |- | 83 || [[File:Flag of Sudan.svg|40px]] || [[ئاڵای سوودان]]|| [[:en:Flag of Sudan|flag of Sudan]] | | | |- | 84 || [[File:Flag of Scotland.svg|40px]] || [[ئاڵای سکۆتلاند]]|| [[:en:Flag of Scotland|flag of Scotland]] | | | |- | 85 || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|40px]] || [[ئاڵای گینێ بیساو]]|| [[:en:Flag of Guinea-Bissau|flag of Guinea-Bissau]] | | | |- | 86 || [[File:Flag of Malawi.svg|40px]] || [[ئاڵای مالاوی]]|| [[:en:Flag of Malawi|flag of Malawi]] | | | |- | 87 || [[File:Flag of Barbados.svg|40px]] || [[ئاڵای باربادۆس]]|| [[:en:Flag of Barbados|flag of Barbados]] | | | |- | 88 || [[File:Flag of Lesotho.svg|40px]] || [[ئاڵای لیسۆتۆ]]|| [[:en:Flag of Lesotho|flag of Lesotho]] | | | |- | 89 || [[File:Flag of Bolivia.svg|40px]] || [[ئاڵای بۆلیڤیا]]|| [[:en:Flag of Bolivia|flag of Bolivia]] | | | |- | 90 || [[File:Flag of The Gambia.svg|40px]] || [[ئاڵای گامبیا]]|| [[:en:Flag of the Gambia|flag of the Gambia]] | | | |- | 91 || [[File:Flag of Yemen.svg|40px]] || [[ئاڵای یەمەن]]|| [[:en:Flag of Yemen|flag of Yemen]] | | | |- | 92 || [[File:Flag of Montenegro.svg|40px]] || [[ئاڵای مۆنتینیگرۆ]]|| [[:en:Flag of Montenegro|flag of Montenegro]] | | | |- | 93 || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|40px]] || [[ئاڵای کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]]|| [[:en:Flag of the Democratic Republic of the Congo|flag of the Democratic Republic of the Congo]] | | | |- | 94 || [[File:Flag of Guinea.svg|40px]] || [[ئاڵای گینێ]]|| [[:en:Flag of Guinea|flag of Guinea]] | | | |- | 95 || [[File:Flag of Venezuela.svg|40px]] || [[ئاڵای ڤێنیزوێلا]]|| [[:en:Flag of Venezuela|flag of Venezuela]] | | | |- | 96 || [[File:Flag of Brunei.svg|40px]] || [[ئاڵای بروونای]]|| [[:en:Flag of Brunei|flag of Brunei]] | | | |} sdjcw7lj540xojugfszhyw0nrce373n 0 168426 1593735 1497703 2026-06-24T12:40:27Z Ari Qasm 57423 ڕزگارکردنی وتار لە کۆلکەیی 1593735 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Korea_south_map_-_Valentim.png|وێنۆک|نەخشەی کۆریای باشوور]] [[کۆریای باشوور]] وڵاتێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، لەسەر بەشی باشووری [[نیمچەدوورگەی کۆریا]] ھەڵکەوتووە کە لە دوورترین خاکی ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە درێژ بووەتەوە. تەنھا وڵاتێک کە سنووری وشکانیی لەگەڵ کۆریای باشووردا ھەبێت [[کۆریای باکوور]]ە، کە لە باکوورەوە ھەڵکەوتووە و ٢٣٨کیلۆمەتر (١٤٨میل) لە سنوورەکەی بە درێژاییی [[ناوچەی داماڵراوی سەربازیی کۆری|ناوچەی داماڵراو لە چەکی کۆریا]]دا دەڕوات. کۆریای باشوور زۆربەی بە ئاو دەورەدراوە و بە درێژاییی ٢٬٤١٣کیلۆمەتر (١٬٤٩٩میل) کەناراوی لەگەڵ سێ دەریادا ھەیە: لە ڕۆژاوا [[دەریای زەرد]] (کە پێی دەوترێت «سۆھای» {{کۆری|hangul=서해|hanja=西海}}؛ لە کۆریای باشوور، بە واتایەکی وشەیی بە واتای «دەریای ڕۆژاوا» دێت)، لە باشوور [[دەریای چینی ڕۆژھەڵات]]، و لە ڕۆژھەڵات [[دەریای ژاپۆن]] (کە پێی دەوترێت «[[ناکۆکیی ناونانی دەریای ژاپۆن|دۆنگھای]]» {{کۆری|hangul=동해|hanja=東海}}؛ لە کۆریای باشوور، بە واتایەکی وشەیی بە واتای «دەریای ڕۆژھەڵات» دێت). لە ڕووی جوگرافییەوە، ڕووبەری خاکی کۆریای باشوور نزیکەی ١٠٠٬٤٧٢٫٤کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٨٬٧٩٢٫٦میل چوارگۆشە).<ref name=":0">{{cite web|title=e-나라지표|url=https://www.index.go.kr/unity/potal/main/EachDtlPageDetail.do?idx_cd=2728}}</ref> پۆتانە نزیکەیییەکان بریتین لە ٣٧° باکوور، ١٢٨° ڕۆژھەڵات. == ڕووبەری خاک و سنوورەکان == {{زیاتر|نیمچەدوورگەی کۆریا}} [[پەڕگە:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|وێنۆک|وێنەی مانگی دەستکردی کۆریای باشوور.]] نیمچەدوورگەی کۆریا لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی خاکی کیشوەری ئاسیاوە بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە. دوورگە ژاپۆنییەکانی [[ھۆنشوو]] و [[کیوشو|کیوشوو]] نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەتر (١٢٤ میل) بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات لە [[گەرووی کۆریا|گەرووی کۆریاوە]] دوورن، و [[نیمچەدوورگەی شاندۆنگ|نیمچەدوورگەی شاندۆنگی]] چین ١٩٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژاواوەیە. کەناراوەکانی ڕۆژاوای نیمچەدوورگەکە لە باکوورەوە بە [[کەنداوی کۆریا]] و لە باشوورەوە بە [[دەریای زەرد]] و [[گەرووی کۆریا]] دەورەدراوە؛ کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات بە دەریای ڕۆژھەڵات دەورەدراوە. ھێڵی کەناراوە ٨،٦٤٠ کیلۆمەترییەکە زۆر ددانەدارە. نزیکەی ٣،٥٧٩ [[پێڕستی دوورگەکانی کۆریای باشوور|دوورگە]] لە تەنیشت نیمچەدوورگەکەن، کە زۆربەیان لە درێژایی کەناراوەکانی باشوور و ڕۆژاوا دەبینرێنەوە. دوای جەنگی جیھانیی دووەم و پێش ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٠، ھێڵی نێوان ھەردوو دەوڵەتە کۆرییەکە خولی سی و ھەشتەمی پانایی بوو. دوای [[جەنگی کۆریا]]، ناوچەی داماڵراو لە چەکی کۆریا (DMZ) سنووری نێوان ھەردووکیانی پێکھێنا. ناوچەی داماڵراو لە چەک پارچە زەوییەکی ٤،٠٠٠ مەتر پانە و بە توندی دەپارێزرێت کە بە درێژایی [[ھێڵی جیاکەرەوە]] دەڕوات کە بەپێی [[ڕێککەوتنی ئاگربەستی کۆریا]] لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا بە دووری ٢٤١ کیلۆمەتر (٢٣٨ کیلۆمەتر لەو ھێڵە لە سنووری وشکانی لەگەڵ کۆریای باکوورە) دیاری کراوە. کۆی ڕووبەری وشکانیی نیمچەدوورگەکە، بە دوورگەکانیشەوە، ٢٢٣،١٧٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. نزیکەی ٤٤.٨ لەسەدی (١٠٠،٢١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە) ئەم کۆیە، بەبێ ڕووبەری ناو ناوچەی داماڵراو لە چەک، خاکی کۆماری کۆریا پێکدەھێنێت. کۆی خاکەکانی کۆریای باکوور و کۆریای باشوور نزیکەی ھاوقەبارەی [[شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوون]]. کۆریای باشوور بە تەنیا نزیکەی قەبارەی پورتوگال یان مەجارستان، یان ویلایەتی ئیندیانای ئەمریکایە.<ref>{{Cite web |url=https://www.mylifeelsewhere.com/country-size-comparison/south-korea/indiana-usa |website=My Life Elsewhere |title=Size of South Korea compared to Indiana}}</ref> گەورەترین دوورگە، [[پارێزگای جێجوو]]، لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەکەدایە و ڕووبەری وشکانیی ١،٨٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.jeju.go.kr/nature/jeju/feature.htm |title=제주도청}}</ref> دوورگە گرینگەکانی تر بریتین لە [[ئوولونگدۆ]] و [[کێڵگەبەردەکانی لیانکۆرت|تاشەبەردەکانی لیانکۆرت]] لە دەریای ڕۆژھەڵات و [[دوورگەی گانگوا]] لە دەمی ڕووباری ھان. ھەرچەندە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی کۆریای باشوور بە گشتی ددانەدار نین، بەڵام کەناراوەکانی باشوور و ڕۆژاوا ناڕێک و ددانەدارن. جیاوازییەکە بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەبەپلەی کەناری ڕۆژھەڵاتە لەکاتێکدا کەنارەکانی باشوور و ڕۆژاوا نوقم دەبن. == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Geography of South Korea}}{{جوگرافیای ئاسیا}}{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|کۆریای باشوور}} [[پۆل:جوگرافیای کۆریای باشوور]] [[پۆل:جوگرافیای ئاسیا]] [[پۆل:جوگرافیا]] 0u5f5a66rxvtwpfc4h5xbn4tt7ojwly 1593748 1593735 2026-06-24T14:33:52Z SakuraBot 51806 بۆت: چاکسازیی ڕەوانەکەرەکان 1593748 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Korea_south_map_-_Valentim.png|وێنۆک|نەخشەی کۆریای باشوور]] [[کۆریای باشوور]] وڵاتێکە لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، لەسەر بەشی باشووری [[نیمچەدوورگەی کۆریا]] ھەڵکەوتووە کە لە دوورترین خاکی ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە درێژ بووەتەوە. تەنھا وڵاتێک کە سنووری وشکانیی لەگەڵ کۆریای باشووردا ھەبێت [[کۆریای باکوور]]ە، کە لە باکوورەوە ھەڵکەوتووە و ٢٣٨کیلۆمەتر (١٤٨میل) لە سنوورەکەی بە درێژاییی [[ناوچەی داماڵراوی سەربازیی کۆری|ناوچەی داماڵراو لە چەکی کۆریا]]دا دەڕوات. کۆریای باشوور زۆربەی بە ئاو دەورەدراوە و بە درێژاییی ٢٬٤١٣کیلۆمەتر (١٬٤٩٩میل) کەناراوی لەگەڵ سێ دەریادا ھەیە: لە ڕۆژاوا [[دەریای زەرد]] (کە پێی دەوترێت «سۆھای» {{کۆری|hangul=서해|hanja=西海}}؛ لە کۆریای باشوور، بە واتایەکی وشەیی بە واتای «دەریای ڕۆژاوا» دێت)، لە باشوور [[دەریای چینی ڕۆژھەڵات]]، و لە ڕۆژھەڵات [[دەریای ژاپۆن]] (کە پێی دەوترێت «[[ناکۆکیی ناونانی دەریای ژاپۆن|دۆنگھای]]» {{کۆری|hangul=동해|hanja=東海}}؛ لە کۆریای باشوور، بە واتایەکی وشەیی بە واتای «دەریای ڕۆژھەڵات» دێت). لە ڕووی جوگرافییەوە، ڕووبەری خاکی کۆریای باشوور نزیکەی ١٠٠٬٤٧٢٫٤کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٨٬٧٩٢٫٦میل چوارگۆشە).<ref name=":0">{{cite web|title=e-나라지표|url=https://www.index.go.kr/unity/potal/main/EachDtlPageDetail.do?idx_cd=2728}}</ref> پۆتانە نزیکەیییەکان بریتین لە ٣٧° باکوور، ١٢٨° ڕۆژھەڵات. == ڕووبەری خاک و سنوورەکان == {{زیاتر|نیمچەدوورگەی کۆریا}} [[پەڕگە:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|وێنۆک|وێنەی مانگی دەستکردی کۆریای باشوور.]] نیمچەدوورگەی کۆریا لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی خاکی کیشوەری ئاسیاوە بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە. دوورگە ژاپۆنییەکانی [[ھۆنشوو]] و [[کیوشو|کیوشوو]] نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەتر (١٢٤ میل) بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات لە [[گەرووی کۆریا|گەرووی کۆریاوە]] دوورن، و [[نیمچەدوورگەی شاندۆنگ|نیمچەدوورگەی شاندۆنگی]] چین ١٩٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژاواوەیە. کەناراوەکانی ڕۆژاوای نیمچەدوورگەکە لە باکوورەوە بە [[کەنداوی کۆریا]] و لە باشوورەوە بە [[دەریای زەرد]] و [[گەرووی کۆریا]] دەورەدراوە؛ کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات بە دەریای ڕۆژھەڵات دەورەدراوە. ھێڵی کەناراوە ٨،٦٤٠ کیلۆمەترییەکە زۆر ددانەدارە. نزیکەی ٣،٥٧٩ [[پێڕستی دوورگەکانی کۆریای باشوور|دوورگە]] لە تەنیشت نیمچەدوورگەکەن، کە زۆربەیان لە درێژایی کەناراوەکانی باشوور و ڕۆژاوا دەبینرێنەوە. دوای جەنگی جیھانیی دووەم و پێش ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٠، ھێڵی نێوان ھەردوو دەوڵەتە کۆرییەکە خولی سی و ھەشتەمی پانایی بوو. دوای [[شەڕی کۆریا|جەنگی کۆریا]]، ناوچەی داماڵراو لە چەکی کۆریا (DMZ) سنووری نێوان ھەردووکیانی پێکھێنا. ناوچەی داماڵراو لە چەک پارچە زەوییەکی ٤،٠٠٠ مەتر پانە و بە توندی دەپارێزرێت کە بە درێژایی [[ھێڵی جیاکەرەوە]] دەڕوات کە بەپێی [[ڕێککەوتنی ئاگربەستی کۆریا]] لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا بە دووری ٢٤١ کیلۆمەتر (٢٣٨ کیلۆمەتر لەو ھێڵە لە سنووری وشکانی لەگەڵ کۆریای باکوورە) دیاری کراوە. کۆی ڕووبەری وشکانیی نیمچەدوورگەکە، بە دوورگەکانیشەوە، ٢٢٣،١٧٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. نزیکەی ٤٤.٨ لەسەدی (١٠٠،٢١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە) ئەم کۆیە، بەبێ ڕووبەری ناو ناوچەی داماڵراو لە چەک، خاکی کۆماری کۆریا پێکدەھێنێت. کۆی خاکەکانی کۆریای باکوور و کۆریای باشوور نزیکەی ھاوقەبارەی [[شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوون]]. کۆریای باشوور بە تەنیا نزیکەی قەبارەی پورتوگال یان مەجارستان، یان ویلایەتی ئیندیانای ئەمریکایە.<ref>{{Cite web |url=https://www.mylifeelsewhere.com/country-size-comparison/south-korea/indiana-usa |website=My Life Elsewhere |title=Size of South Korea compared to Indiana}}</ref> گەورەترین دوورگە، [[پارێزگای جێجوو]]، لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەکەدایە و ڕووبەری وشکانیی ١،٨٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.jeju.go.kr/nature/jeju/feature.htm |title=제주도청}}</ref> دوورگە گرینگەکانی تر بریتین لە [[ئوولونگدۆ]] و [[کێڵگەبەردەکانی لیانکۆرت|تاشەبەردەکانی لیانکۆرت]] لە دەریای ڕۆژھەڵات و [[دوورگەی گانگوا]] لە دەمی ڕووباری ھان. ھەرچەندە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی کۆریای باشوور بە گشتی ددانەدار نین، بەڵام کەناراوەکانی باشوور و ڕۆژاوا ناڕێک و ددانەدارن. جیاوازییەکە بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەبەپلەی کەناری ڕۆژھەڵاتە لەکاتێکدا کەنارەکانی باشوور و ڕۆژاوا نوقم دەبن. == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Geography of South Korea}}{{جوگرافیای ئاسیا}}{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|کۆریای باشوور}} [[پۆل:جوگرافیای کۆریای باشوور]] [[پۆل:جوگرافیای ئاسیا]] [[پۆل:جوگرافیا]] oz5kohj44cdmb79go7krmcxkovlljjq 0 172257 1593952 1585466 2026-06-24T21:43:31Z MFTG 21816 /* top */ 1593952 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وەسان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| وسان}}<br>{{lang-en| Wasan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.51844| 44.8553}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وەسان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.51844| 44.8553 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٢٧٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وەسان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == چەند ڕایەک ھەیە لەسەر ناوی وەسان، بەڵام ڕۆشنبیرانی گوندەکە پێیان وایە لە(وثن) ەوە ھاتبێت، واتا بتپەرستی. == مێژوو == * گوندی وەسان، مێژووێکی زۆر کۆنی ھەیە، ڕەنگە ٤ بۆ ٥ ھەزار ساڵ پێش زایین ژیانی تێدا ھەبووبێت، دانیشتوانی دۆڵی باڵەییان و گوندی وەسان، لەگەڵ ھاتنی ئایینی پیرۆزی ئیسلام، دانیان بەو ئایینەدا ناوە، بەڵام بوونی گۆڕی چەندین ئەسحابە و شێخ لە قەتپاڵی شاخەکانی باڵەییان، ئەوە دەردەخەن کە ڕەنگە لەناوچەکەدا چەند شەرێک کرابێت، لەنێوان سوپای ئیسلام و خەڵکی ناوچەکە. * ھەروەھا زنجیرە چیای شەگەور و شێخ ناصر بەڵگەیەکی ترە لە بوونی چەندین شەڕ و پێکدادان لەناوچەکە، رەنگە شای گاورەکان لەگەڵ سوپای ئیسلام لەو زنجیرەیە پێکیان دادابێت و دوای سەرکەوتن، سەرکردەی سوپای ئیسلام ناوی بە شێخ ناصر دەرکردبێت. * گوندی وەسانێ بە ئاین پەروەر ناسراوەن و پیاوی مەزنی ئاینی تێدا ھەڵکەوتووە، دەگێڕنەوە لە [[بنەڵە]]ی تا دەگاتە گوندی وەسانێ ٧ مزگەوتی تێدا بووە. پێگەی ئەو گوندە لەباڵەکایەتیدا زۆر بەھێز بووە، سەدان کەس لەسەر دەستی پیاوانی ئایینی ئەو گوندە پەروەردە بوون، لەساڵی ٥٠٠ بۆ ٦٠٠ ی ھجری مەدرەسەیەکی ئایینی گەورە لەو گوندەدا ھەبووە، مەلا عباسی گەورە ٦٠ فەقێی ھەبووە. لەسەردەمی ئەودا خەڵکی لەشوێنی دوورەکانیشەوە بۆ خوێندن ھاتوون، ٧ برا لە شامەوە بۆ خوێندن ھاتوون، ھەر حەوتیان بەھۆی پەتای تاعون لەناو چوون و لە مەغبەرێ وەسانێ نێژراون، جگە لەوە بەھۆی پەتای تاعون، خەڵکێکی زۆر مردوون و لەو گۆڕستانە نێژراون * بۆیە پێی دەڵێن ھەزارێ مەغبەرێ وەسانێ، واتا لەھەر ناوێک ھەزار کەسی لێ نێژراوە، ئەوەش دەلالەتە لە کۆنی گوندی وەسانێ، ھەروەھا مەغبەرێ وەسانێ ئەوەندە پیرۆز بووە، بەشێکی زۆری خەڵکی گوندەکانی باڵەییان لەکۆندا وەسیەتیان کردووە لەوێ بنێژرێن، ئێستاش خەڵکی بەردەوامن لەسەر ئەو نەریتە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] dh49opk7gzargbg1jt0lyrwf10vodj7 0 173850 1593711 1593642 2026-06-24T12:01:22Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593711 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تاڵش | settlement_type = ناوچە | image_caption = | image_map = Talysh language dialects.svg | map_caption = | subdivision_type1 = وڵات | subdivision_name1 = {{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}} | population_demonym = [[خەڵکی تاڵش|تاڵش]]ی | timezone1 = IRST | utc_offset1 = +٠٣:٣٠ | timezone1_DST = IRDT | utc_offset1_DST = +٠٤:٣٠ | timezone1_location = [[ئێران]] | timezone2 = AZT | utc_offset2 = +٠٤:٠٠ | timezone2_location = [[ئازەربایجان]] }} '''تاڵش''' ({{بە فارسی|تالش}}) بە واتای وڵاتی تاڵشان ناوچەیەکە لە دوو وڵاتی [[ئێران]] و [[ئازەربایجان]] ھەڵکەوتووە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە [[خەڵکی تاڵش|تاڵش]]ن و زۆرینەیان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ی [[سوننە]]ن.{{sfn|Bosworth|Yarshater|2000|p=١٦٦}} == مێژوو == [[پەڕگە:Khamsaoftalesh.png|وێنۆک|نەخشەی خەمسەی تاڵش]] لە [[ئیلخانی|سەردەمی ئیلخاناندا]]، [[ئەسپەھبەدەکانی گێڵان]] [[میرنشین|میرنشینێکیان]] لەسەر سنوورەکانی گێڵان و [[مووغان (پارێزگا)|مووغان]] ھەبووە، کە قەڵایەک و چەند گوندێکی لەخۆ گرتبوو. لە سەردەمانی دواتردا، [[خان (ناونیشان)|خانێکی]] ناوخۆیی [[خاننشینی تاڵش|شوێنی فەرمانڕەوایییەکەی]] لە [[لەنکەران]] بوو و لەژێر دەسەڵاتی [[پێڕستی پاشاکانی ئێران|پاشاکانی فارسدا]] بوو. [[پیتەری مەزن]] (١٦٨٢–١٧٢٥)، [[ئیمپراتۆری ڕووسیا]]، سەرەتا لە نێوان ساڵانی ١٧٢٢–١٧٣٢ [[تاڵشی سەفەوی|ناوچەکەی]] [[جەنگی ڕووسیا و فارس (١٧٢٢–١٧٢٣)|داگیر کرد]] و دواتر لە ڕێگەی [[پەیمانی ڕەشت|گەڕێندرایەوە]] بۆ [[سەفەوییەکان|فارسی سەفەوی]]. جارێکی تر لە ساڵی ١٧٩٦ و لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و فارس (١٨٠٤–١٨١٣)]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیاوە]] [[نێردراوی فارسیی ١٧٩٦|داگیر کرایەوە]]. لە ساڵی ١٨١٣ دوای [[ھێرشکردنە سەر لەنکەران]] زۆربەی بەشەکانی ناوچەکە لەلایەن ڕووسیاوە [[لکاندن (خاک)|لکێندرا]] و بەشێکی بچووکیشی لەناو [[قاجاڕەکان|ئێرانی قاجاڕیدا]] مایەوە. [[پەیمانی گوڵستان]] لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٨١٣، زۆربەی بەشەکانی تاڵشی بە ڕووسیا بەخشی، ئەو بەشەی دەکەوێتە باکووری [[ئاستاراچای|ڕووباری ئاستارا]].{{efn|لەسەر بنەمای [[دۆخی ھەبوو|دۆخی ھەبوو لەو کاتەدا]]{{sfn|Bosworth|Yarshater|2000|p=166}}}} لە دوای جەنگەکە، فەتح عەلی شا بۆ لاوازکردنی دەسەڵاتی میر مستەفا خان، تاڵشی ئێرانی بەسەر ٥ بنەماڵەی ناوخۆییدا ([[خاننشینی کارگانڕوود|کارگانڕوود]]، [[ئەسالم]]، تاڵش-دوولاب، شاندەرمین، [[ماساڵ]]) دابەش کرد و خەمسەی تاڵشی دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Asatrian |یەکەم١=Garnik |دوایین٢=Borjian |یەکەم٢=Habib |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Talish and the Talishis (The State of Research) |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/4030905 |journal=Iran & the Caucasus |بەرگ=٩|issue=1 |پەڕەکان=٤٥|jstor=4030905 |issn=1609-8498}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rabino |یەکەم=H. L. |ڕێکەوت=١٩٢٠|سەردێڕ=Rulers of Gilan: Rulers of Gaskar, Tul and Naw, Persian Talish, Tulam, Shaft, Rasht, Kuhdum, Kuchisfahan, Daylaman, Ranikuh, and Ashkawar, in Gilan, Persia |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25209618 |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=3 |پەڕەکان=٢٨٠–٢٨٢|jstor=25209618 |issn=0035-869X}}</ref> === سەردەمی کۆن === کۆنترین بەڵگەی بوونی مرۆڤ لە ناوچەکەدا بۆ چاخی بەردینی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە، لەگەڵ دۆزینەوەکانی نزیک ماسوولە و ئەشکەوتی بوزەییر. ئەمانە ئامێرە بەردینەکان دەگرێتەوە، وەک ناوکە لیڤالواکان، کە پێدەچێت لەلایەن نیاندەرتاڵەکانەوە زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش دروست کرابن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.actu-culture.com/archeologie/vestiges-paleolithiques-dans-les-montagnes-de-talych-en-iran/ |سەردێڕ=Découverte de vestiges palەolithiques dans les montagnes de Talych en Iran |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> کادوسییەکان، کە [[ھۆز]]ێکی ئێرانی بوون، بە گشتی وا دادەنرێت کە لە تەواوی ناوچەی تاڵشدا نیشتەجێ بوون.<ref>Piller, C. K. (2013). The Cadusii in Archaeology? Remarks on the Achaemenid Period (Iron Age IV) in Gilan and Talesh. [[Iran and the Caucasus]], 17(2), 115-151. https://doi.org/10.1163/1573384X-20130202, p. 118</ref> لە خاکی تاڵشدا، بەتایبەتی بەشە باکوورییەکەی ([[سۆڤیەت]])، گۆڕستانێک دۆزراوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frye|یەکەم=Richard Nelson|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC|سەردێڕ=The History of Ancient Iran|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=C.H.Beck|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٠٦-٠٩٣٩٧-٥|پەڕە= ٣٢}}</ref> === سەردەمەکانی ناوەڕاست === لە مێژوونووسیی عەرەبیی چاخەکانی ناوەڕاستدا، وڵاتی تاڵش بە ئەلتەیلەسان ناو دەبرا<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Houtsma|یەکەم١=Martijn Theodoor|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YWoMAQAAMAAJ&q=,+the+Talysh+country+was+called+al-Tailasan|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islām: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|دوایین٢=Arnold|یەکەم٢=Sir Thomas Walker|دوایین٣=Basset|یەکەم٣=René|دوایین٤=Hartmann|یەکەم٤=Richard|دوایین٥=Wensinck|یەکەم٥=Arent Jan|دوایین٦=Heffening|یەکەم٦=Willi|دوایین٧=Lévi-Provençal|یەکەم٧=Evariste|دوایین٨=Gibb|یەکەم٨=Hamilton Alexander Rosskeen|ڕێکەوت=١٩٣٤|بڵاوکەرەوە=E. J. Brill Limited|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=%2C+the+Talysh+country+was+called+al-Tailasan&pg=PA641|سەردێڕ=First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٦-٤|زمان=en}}</ref> – کە ھاوتای عەرەبییە بۆ وشەی فارسیی «تاڵشان». محەممەد تەبەری دەربارەی تاڵشییەکان دەنووسێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1UBJAQAAMAAJ&q=Muhammad+at-Tabari+writes+about+the+Talysh|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islām: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|ڕێکەوت=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=E. J. Brill|زمان=en}}</ref> (بە «تەیلەسان» ناویان دەبات): «لەو کێوانەی کە دەوری [[ئاتوورپاتاکان]]یان داوە، گەلانێکی وەک [[گێڵەکەکان]] [و] [[تاڵشەکان|تاڵش]] نیشتەجێ بوون، کە گوێڕایەڵی عەرەبەکان نەبوون و ئازادی و سەربەخۆییی خۆیان پاراستووە.» بەپێی وتەی نووسەری فارسیی چاخەکانی ناوەڕاست [[حەمدوڵڵا قەزوێنی]]، ناوچەی تەواڵش لە نێوان شارەکانی [[سوڵتانییە]] و [[ئەردەوێڵ]]دا ھەڵکەوتبوو (ئەم ناوە شێوەی کۆی عەرەبییە بۆ وشەی «تاڵش»). ھەرچەندە لە سەردەمەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێدا زۆربەی خەڵکی تاڵش بە زمانی [[فارسی]]یان نووسیوە، بەڵام کۆمەڵێک شاعیر ھەن کە بە [[زمانی تاڵشی]] و شێوەزاری [[زمانی گێڵانی|گێڵانی]] نزیک لێی نووسیویانە. کۆنترین [[شاعیر|ھۆنەر]]ە تاڵشییەکان [[سەید شەرەفشا دوولایی]] دەگرێتەوە، کە لە سەدەی ١٥یەمدا ژیاوە. === سەرەتای سەردەمی نوێ === تاڵش بە شێوەیەکی نەریتی یان بە گێڵان یان بە [[مووغان]]ەوە بەستراوەتەوە، بەتایبەتی بە ئەردەوێڵ کە ناوەندی ئەمەی دوایییان بوو، و وادیارە پێش [[تورکاندن]]ی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی ئێران]]، پەیوەندییەکی زمانەوانی و نەتەوەییی ھاوشێوەیان لەگەڵ تاڵشدا ھەبووە. ئەم پەیوەندییە لە سەردەمی سەرەتای [[سەفەوییەکان|سەفەوییەکاندا]] ھێشتا دیار بوو، کە لە وەچەی سەفیەددین ئەردەوێڵی، سۆفییەکی کورد (کۆچی دوایی ١٣٣٤) بوون، کە ئەویش خوێندکاری زاھید گێڵانی (کۆچی دوایی ١٣٠١) بوو، کە پێدەچێت لە ڕەچەڵەکی تاڵش بووبێت. دوو لە کۆی چوار مامۆستا سۆفییەکەی یەکەم پاشای سەفەوی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] (١٥٠١–١٥٢٤) نازناوی «تاڵشی»یان ھەڵگرتبوو.{{sfn|Asatrian|Borjian|2005|p=44}} کەسایەتییەکانی تریش بە ھەمان نازناوەوە وەک بەرپرسانی حکوومەت لە سەردەمی سەفەوییەکان و جێنشینەکانیاندا کاریان کردووە.{{sfn|Asatrian|Borjian|2005|p=44}} چەندین سەرۆک [[ھۆز]]ی تاڵش لە یەکەم لایەنگرانی سەفەوییەکان بوون، کە فەرمانڕەواییی [[ئاستارا، ئێران|ئاستارا]]یان پێ بەخشین،{{sfn|Bournoutian|2021|p=255}} کە بەشێک بوو لە پارێزگای ئازەربایجان.{{sfn|Floor|2008|p=149}} فەرمانڕەوای ئاستارا بە «حاکم»ی تاڵشیش دەناسرا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئاستارا پایەختی ناوچەکە بووە. لە ساڵی ١٥٣٩ بەدواوە، فەرمانڕەواییی ئاستارا بە شێوەی میراتگری لەلایەن بنەماڵەی بایندەر خان تاڵشەوە بەڕێوە دەبرا.{{sfn|Floor|2008|p=149}} تاڵش لە چەندین دەرەبەگایەتی پێکھاتبوو کە ھەندێک جار دەدرا بە [[ئەمیر]]ەکانی تر جگە لە فەرمانڕەوای تاڵش. بۆ نموونە، لە ساڵی ١٥٨٦دا کۆنترۆڵی چەند دەرەبەگایەتییەک لە تاڵش و مووغان بە محەممەد خان تورکمان درا.{{sfn|Floor|2008|p=149}} دواتر لە ساڵی ١٦٨٤، سەفیقوڵی خان یەکێک بوو لەو ئەفسەرانەی لەژێر کۆنترۆڵی [[لەنکەران]]دا بوو، و حوسێن یەکێکی تر بوو. لەو ماوەیەدا، فەرمانڕەوای بێ ناوی تاڵش لە ئەردەوێڵ دەژیا.{{sfn|Floor|2008|pp=149–150}} شاکانی سەفەویی ئێران ھەوڵیان دەدا کۆنترۆڵی سەرۆکە ناوخۆیییەکانی تاڵش بکەن لە ڕێگەی ژێردەستەکردنیان بۆ بەرپرسە گوێڕایەڵەکان. سەرەڕای ئەوەش، سەرباری ستراتیژی ناوەندگەرایییان، کارگێڕیی سەفەوی نەیتوانی کۆتایی بە [[خۆبەڕێوەبەری]]ی ناوخۆیی لە [[قەوقازی باشوور]] بھێنێت.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} بە فەرمی، سەرۆکە ناوخۆیییەکان دەرەبەگی میراتگری نەبوون، بەڵکو بەرپرسێک بوون کە پلەکەیان لە ڕێگەی «فەرمان»ی پاشایەتییەوە دانی پێدا دەنرا، کە لە ڕاستیدا قبووڵکردنی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیییان بوو. جێنشینیی خێزانیی سەرۆکەکان بووە ھۆی دروستبوونی خانەدانەکان کە زاڵ بوون بەسەر کاروباری ناوخۆیدا و ھەر کاتێک حکوومەتی نیشتمانی لاواز بوایە، ھەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان بەھێزتر بکەن.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} لە سەردەمی داڕمانی دەسەڵاتی سەفەوییەکان لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا، سەرکردەکانی تاڵش ھەوڵیان دا میرنشینی سەربەخۆ دابمەزرێنن.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} لە کاتی [[داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئێران]]، خەڵکی تاڵش خۆبەخشانە بۆ پاشای سەفەوی [[تەھماسبی دووەم]] (١٧٢٢–١٧٣٢) جەنگان. ئەوەی دوایی نەیانتوانی پاڵپشتیی سەربازی یان ماددییان بکات؛ تەنھا ئەوەی توانی بیکات پێدانی مۆڵەتێکی بێ سوود بوو کە ڕێگەی پێ دەدان باجی [[ڕەشت]] کۆ بکەنەوە.{{sfn|Arjomand|2022|p=44}} لە ساڵی ١٧٢٣دا، ڕووسەکان و عوسمانییەکان ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی باکوور و ڕۆژاوای ئێران لە نێوان خۆیاندا.{{sfn|Arjomand|2022|p=152}} لەکاتێکدا پارێزگاکانی [[کاسپیەن]] لەژێر کۆنترۆڵی ڕووسیادا بوون، یەکێک لە سەرکردە ناوخۆیییەکان بە ناوی میر عەباس بەگ، کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد «سەید»ە (وەچەی پێغەمبەر [[محەممەد]])، لەگەڵ فەرماندەی ڕووسی میخائیل ماتیوشکین پێکەوە کاریان کرد.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} تا کۆتاییی ساڵی ١٧٣٥، داگیرکردنەوەی باکوور و ڕۆژاوای ئێران لەلایەن سەرکردەی سەربازیی ئێرانی [[نادر شا|نادر]] تەواو بوو.{{sfn|Axworthy|2006|p=155}} ھەروەھا لەم ماوەیەدا بوو کە چاوی بڕیبووە تەخت، چونکە پێی وابوو ھەڵمەتەکانی وڵاتی سەقامگیر کردووە و ناوبانگێکی پێویستی بۆ پەیدا کردووە. لە ٨ی ئاداری ١٧٣٦دا، وەک شای نوێی ئێران تاجی لەسەر نرا، ئەمەش دەستپێکی خانەدانی ئەفشاری بوو.{{sfn|Tucker|2006}} ==== ڕاپەڕینی ١٦٢٩ ==== لە ساڵی ١٦٢٩دا، جووتیارانی تاڵش و ھەژارانی شار دژی دەسەڵاتی ئێران و دەرەبەگە ناوخۆیییەکان وەستانەوە. ڕاپەڕینەکە کە لە ھاوینی ١٦٢٩ دەستی پێ کرد، زۆری نەخایاند بۆ ناوچەکانی دەوروبەری بڵاو بووەوە. نزیکەی ٣٠،٠٠٠ کەس بەشدارییان لە ڕاپەڕینەکەدا کرد. فەرمانڕەوای سەفەوی شا سەفی، ھێزەکانی بە فەرماندەیی فەرمانڕەوای ئاستارا، سارو خانی تاڵش، دژی یاخیبووان نارد. لە یەکێک لە شەڕەکاندا، نزیکەی ٧،٠٠٠ یاخیبوو کوژران. ڕاپەڕینی تاڵش، کە یەکێک بوو لە بەھێزترین ڕاپەڕینەکانی جەماوەر دژی چینە باڵادەستەکان، بە بێبەزەییانە سەرکوت کرا.<ref>[[iarchive:ace-ix-cild/mode/2up|ئینسایکلۆپیدیای سۆڤیەتی ئازەربایجان]] (ئازەربایجانی) / سەرنووسەر ج. ب. گوولیێڤ. – باکوو: قزیڵ شەرق، ١٩٨٦. – بەرگی نۆیەم. – ل. ١٣٥ – ٦٢٣ ل.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reid |یەکەم=James J. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TeJtAAAAMAAJ |سەردێڕ=Tribalism and Society in Islamic Iran, 1500-1629 |بڵاوکەرەوە=Undena Publications |ساڵ=١٩٨٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩٠٠٣-١٢٥-٤|پەڕەکان=٢٤|زمان=en}}</ref> ==== ڕاپەڕینەکانی گێڵان (١٧٤٤–١٧٤٧) ==== لە نێوان ساڵانی ١٧٤٤–١٧٤٧، چەندین ڕاپەڕین لە گێڵان ڕوویان دا. لە ساڵی ١٧٤٤دا، ڕاپەڕینەکان لە نێوان تاڵشەکاندا دەستیان پێ کرد. ناڕەزایەتییەکان بەھۆی [[ڕامیاری]]ی [[نادر شا]]وە دروست بوو و ئامانجەکەش لادانی ئەو بوو. بزووتنەوەکان لە ناوچەی ئاستاراوە دەستیان پێ کرد و دواتر تەواوی گێڵانی گرتەوە. بۆ کپکردنەوەی ڕاپەڕینی تاڵشەکان، ھێزەکان بۆ ناوچەکە نێردران، کە زۆرێک لە گوندە یاخیبووەکانیان وێران کرد و ھاندەرانیان دەستگیر کرد. بەڵام یاخیبووان ئارام نەبوونەوە و ئاڵۆزییەکان تا ساڵی ١٧٤٦ بەردەوام بوون. تاڵشەکان لەو ڕامیاریی باجە ناڕازی بوون کە خەڵکەکەی تاڵان دەکرد. لە سەرووی ڕاپەڕینەکەوە [[کەلب حوسێن بەگ]] بوو، کە یاخیبوونی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتی باڵا ڕای گەیاند، کە لەلایەن تاڵشەکانەوە پاڵپشتی و یارمەتی دەدرا. بۆ ئارامکردنەوەی کەلب حوسێن بەگ، نادر شا ھێزێک بە ژمارەی ١.٥ ھەزار سەرباز دەنێرێت، بەڵام ھێزەکان تووشی شکست دێن. دواتر، نادر شا ٣،٠٠٠ ئەفغانی دژی یاخیبووان دەنێرێت، بەڵام ئەفغانییەکانیش ناتوانن ڕاپەڕینەکە ئارام بکەنەوە. دواتر سەرکردە سەربازییەکان ھەوڵ دەدەن بەڵێنی لێخۆشبوون بە تاڵشەکان بدەن ئەگەر ئارام ببنەوە.<ref name=":1">''Арунова М.Р., Ашрафян К.З.'' [https://books.google.com/books?id=BWBEAAAAIAAJ Государство Надир-шаха Афшара. Очерки общественных отношений в Иране 30-40-x годов XVIII века] / Отв. ред. Рейснер И. М.. – Москва: Восточная литература (издательство), 1958. – С. 177-178. – 284 с.</ref> ڕامیاریی وتووێژەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی ھەبوو لە ئارامکردنەوەی ڕاپەڕینەکەدا، کاتێک بژاردەی ھۆزەکان چوونە پاڵ شا. ئەوان یارمەتیی ھێزەکانی شایان دا بۆ ئەوەی سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکە لەناو ببەن لە ڕێگەی گرتنی ڕیشسپییەکانی گوندەکانی تاڵش و سزادانیان. بزووتنەوە بێ سەرکردەکە دامرکایەوە و ڕاپەڕینەکان وەستان.<ref name=":1" /> ==== خاننشینی تاڵش ==== {{سەرەکی|خاننشینی تاڵش}} [[پەڕگە:Talysh zamin.png|وێنۆک|[[خاننشینی تاڵش]] (نیوەی دووەمی سەدەی ١٨یەم)]] لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٨یەم تا سەرەتای سەدەی ١٩یەم، [[خاننشینی تاڵش]] لە ناوچەکەدا بوونی ھەبوو. لە کاتی جەنگی ڕووسیا و فارسدا، خانی تاڵش، [[میر مستەفا خان]] لایەنگری ڕووسیای کرد. لە ساڵی ١٨٠٩دا، خاننشینی تاڵش بوو بە پارێزراوی ڕووسیا. لە سەرەتای ئابی ١٨١٢دا، سوپایەکی ٢٠،٠٠٠ کەسیی فارسی گەمارۆی لەنکەرانیان دا و لە ٩ی ئابدا قەڵاکەیان گرت. تا کۆتاییی کانوونی یەکەم، دەستەیەکی ڕووسی بە فەرماندەیی جەنەڕاڵ [[پیۆتەر کۆتلیاڕێڤسکی]] لە لەنکەران نزیک بوونەوە، و لە شەوی ١ی کانوونی دووەمی ١٨١٣دا دەستیان بە ھێرشکردنە سەر قەڵاکە کرد، کە بە ڕووخانی قەڵاکە کۆتایی ھات. بەپێی [[پەیمانی گوڵستان]]، شوێنەکانی وەک کارگارا، نەماین و زووڤاند لە خاننشینی تاڵشەوە بۆ فارس گواسترانەوە. بەڵام دەرباری فارس لەدەستدانی [[قەوقازی باشوور]]ی قبووڵ نەکرد و پێداگریی لەسەر پێداچوونەوە بە سنوورەکاندا کرد. پێش ھەموو شتێک، ئەمە پێوەست بوو بە سنووری تاڵش، کە لە پەیمانی گوڵستاندا بە ھیچ شێوەیەک دیاری نەکرابوو. ==== دابەشبوونی تاڵش ==== لە ساڵی ١٨٢٨دا، پەیمانی ئاشتیی [[پەیمانی تورکمانچای|توورکمانچای]] لە نێوان ڕووسیا و فارسدا واژوو کرا، کە کۆتایی بە [[شەڕی ڕووسیا و فارس (١٨٢٦-١٨٢٨)|جەنگی دواتری ڕووسیا و فارس]] ھێنا، کە بەپێی ئەو پەیمانە بەشێک لە زووڤانت لکێندرا بە [[ئۆیەزدی لەنکەران|تاڵش]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zardabli|یەکەم=Ismail bey|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4r5jDwAAQBAJ&q=russia+annexed+to+Talish&pg=PA421|سەردێڕ=ETHNIC AND POLITICAL HISTORY OF AZERBAIJAN: from ancient times to the present day|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lulu.com|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٤٤-٩٩٧٨٢-٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yemelianova|یەکەم=G.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=aXeGDAAAQBAJ&q=russia+annexed+to+Talish&pg=PA49|سەردێڕ=Russia and Islam: A Historical Survey|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٢٨٨١٠-٢|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mojtahed-Zadeh|یەکەم=Pirouz|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9o0IRPpvDjkC&q=was+annexed+to+Talish&pg=PA61|سەردێڕ=Boundary Politics and International Boundaries of Iran: A Study of the Origin, Evolution, and Implications of the Boundaries of Modern Iran with Its 1|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Universal-Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨١١٢-٩٣٣-٥|زمان=en}}</ref> و زۆربەی ئووجاری و بەشێک لە مەگالی ئاستارا (لە ڕووباری ئاستاراوە تا چیلیڤان) درا بە فارس. بەپێی فەرمانی جەنەڕاڵ [[ئیڤان پاسکیڤیچ]]، فەرمانڕەوای باڵای گورجستان، بە ڕێکەوتی ٢ی ئایاری ١٨٢٨، «کارگێڕیی کاتیی تاڵش» لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆکێک (بەڕێوەبەرێک) کە لە پلە سەربازییەکانی ڕووسیا دیاری کرابوو، دامەزرا. «حکوومەتی کاتیی تاڵش» لە ٢٦ی تەممووزی ١٨٢٨ دەستی بە کارەکانی کرد. تا ساڵی ١٨٣١ بە گشتی، ڕاستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای باڵای گورجستاندا بوو. بەڵام دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە لە ئاداری ١٨٣١ لەلایەن لایەنگرانی میر حەسەن خان، ئەم «فەرمانڕەوایییە» گواسترایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی سەرۆکی ناوچە سەربازییەکانی پارێزگای موسڵمانانی قەوقازی باشوور لە شاری شووشە (کە بە بەڕێوەبەری پارێزگا موسڵمانەکان و خاننشینی تاڵش دەناسرا). وە لەسەر بنەمای «دامەزراوەی کارگێڕیی ناوچەی قەوقازی باشوور» بە ڕێکەوتی ١٠ی نیسانی ١٨٤٠، «حکوومەتی کاتیی تاڵش» ھەڵوەشایەوە. لە ھەمان ماوەدا، ناوچەی کاسپیەن لەسەر خاکی قەوقازی باشوور پێکھێنرا، کە لە ٧ شارستان پێکھاتبوو، یەکێکیان شارستانی تاڵشینسکی بوو. دواجار لە ساڵی ١٨٤٦دا، لەسەر بنەمای «ڕێساکانی دابەشکردنی خاکی قەوقازی باشوور» بە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٥، ناوچەی تاڵشینسکی ناوی گۆڕدرا بۆ لەنکەرانسکی و بوو بە بەشێک لە پارێزگای شێماخا (لە ١٨٥٩وە – باکوو)ی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، [[ھۆنەر]]ێکی بەناوبانگی تاڵش – سەفیبابا ڕۆشەن-دەھی لەوێ دەژیا.<ref>''Исмаилов Э. Э.'' Генеалогия Талышинских-Талышхановых. — Баку, 2001. — С. 10. — 82 с. — {{ISBN|5-87459-246-6}}.</ref> <ref name=":0">Обозрение российских владений за Кавказом в статистическом, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. — Санкт-Петербург, 1836. — Т. 3. — С. 175—176.</ref> === باکووری تاڵش لەژێر دەسەڵاتی ڕووسیا، سۆڤیەت و ئازەربایجاندا === ==== شۆڕشی ڕووسیا ==== لە ساڵی ١٩١٨دا، لە [[کۆماری سۆڤیەتی مووغان|ناوچەی تاڵش-مووغان]] خەڵکی موسڵمان و ڕووسی ناوچەکە ڕەتیان کردەوە بچنە ژێر دەسەڵاتی کۆماری تازە پێکھێنراوی ئازەربایجان. لە ٤ی ئابی ١٩١٨دا، [[دیکتاتۆریی سەربازیی کاتیی مووغان]] دامەزرا، کە سەرەتا دانی بە دەسەڵاتی حکوومەتی ڕۆستۆڤی جەنەڕاڵ دێنیکیندا نا، پاشان (لە کۆتاییی ساڵدا) چوونە ژێر دەسەڵاتی «حکوومەتی قەوقازی-کاسپیەن»ی سەرۆک سەرباز بیچێراخۆڤ لە پێترۆڤسک (مەخاچقەلا). لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨دا، لە لەنکەران، دانیشتووانی ڕووس و موسڵمانی ناوچەکە بڕیاریان لەسەر خۆسەریی ناوچەی مووغان لە چوارچێوەی ڕووسیادا دا لەگەڵ پەرلەمان (ئەنجومەنی ناوچەیی) و حکوومەت (کارگێڕیی ناوچەیی). لە ٢٤ی نیساندا، حکوومەتی «سپی» ڕووخێنرا و دەسەڵاتی سۆڤیەت دامەزرا، کە دوای ئەوە لە ١٥–١٨ی ئایاری ١٩١٩، لە کۆنگرەی مووغانی شۆڕشگێڕ لە لەنکەران، کۆماری سۆڤیەتی مووغان وەک بەشێک لە کۆماری فیدراڵیی سۆڤیەتی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. لە ١٨ی ئایاری ١٩١٩دا، کۆنگرە ئەنجومەنی ناوچەیی مووغانی بۆ نوێنەرانی کرێکاران و جووتیاران ھەڵبژارد، ئەوانیش لەلایەن خۆیانەوە لیژنەی جێبەجێکردنی ناوچەیییان بە سەرۆکایەتیی بۆلشەویکەکان ھەڵبژارد. یەکێک لە سەرکردە چالاکەکانی بزووتنەوەی پارتیزانی لە مووغان، کە بەشداربوویەکی دیاری ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی لەنکەران بوو، داڤید دانیلۆڤیچ چیرکین، وەک سەرۆکی ئەنجومەنی ناوچەیی ھەڵبژێردرا؛ کۆنگرە یەکێک لە کرێکارانی لقی لەنکەرانی کۆمەڵەی ھەرەوەزی «سامۆپۆمیچ»ی پەسەند کرد – کە شیراڵی ئاخوندۆڤ بوو لە گوندی تاڵشی خاڤزاڤا [٧]. ھەروەھا ئەنجومەنی سەربازیی شۆڕشگێڕ ھەڵبژێردرا بە سەرۆکایەتیی کۆمیساری ڕامیاری (ی. تالیکھادزە) و لیژنەی جێبەجێکردن بە سەرۆکایەتیی (ن. تووتیشکین). لە ٢٣–٢٥ی تەممووزی ١٩١٩، لەنکەران لەلایەن ھێزەکانی ئازەربایجانەوە گیرا، و کۆماری سۆڤیەتی مووغان ھەڵوەشایەوە. لەو ساتەوە، لەنکەران بەشێک بووە لە ئازەربایجان.<ref>''Привольный А. А.'' Над Муганью зарево Октября. — Азернешр. — Баку, 1967. — С. 92-93.— С. 199.</ref> ==== سەردەمی سۆڤیەت ==== لە ساڵانی ١٩٢٠–١٩٣٠دا، [[زمانی تاڵشی]] لە خوێندنگە بنەڕەتییەکاندا دەخوێندرا، پەرتووک بە زمانی تاڵشی بڵاودەکرانەوە و ڕۆژنامەیەکیش بە ناوی «تاڵشی سوور» ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Миллер|یەکەم=Борис Всеволодович|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LOxjAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Талышский язык|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=Изд-во Академии наук СССР|زمان=ru}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=SSSR)|یەکەم=Institut i︠a︡zykoznanii︠a︡ (Akademii︠a︡ nauk|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YoViAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Младописьменные языки народов СССР|ڕێکەوت=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=Izd-vo Akademii nauk SSSR, [Leningradskoe otd-nie]|زمان=ru}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=i︠a︡zyka|یەکەم=Akademii︠a︡ nauk SSSR Otdelenie literatury i|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ydwZAAAAIAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Referaty nauchno-issledovatelʹskikh rabot za ... g., Otdelenie literatury i i︠a︡zyka|ڕێکەوت=١٩٤٧|بڵاوکەرەوە=Izd-vo Akademii nauk SSSR|زمان=ru}}</ref> دیارترین کەسایەتیی تاڵشی ئەو سەردەمە شاعیر و ڕۆشنبیر [[زولفەقار ئەحمەدزادە]] بوو، کە جگە لە شیعرە ڕەسەنە تاڵشییەکان، نووسەری پەرتووکە خوێندنییەکانی تاڵشی و وەرگێڕانی بەرھەمە کلاسیکییەکانی ڕووسی بوو بۆ سەر زمانی تاڵشی. بە گشتی نزیکەی ٥٠٠ ناونیشانی پەرتووک بە زمانی تاڵشی بڵاوکراونەتەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٣٧دا زولفەقار ئەحمەدزادە دەستگیر کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ВЕЧЕР ПАМЯТИ ТАЛЫШСКОГО ПРОСВЕТИТЕЛЯ ЗУЛЬФУГАРА АХМЕДЗАДЕ – Кавказ: новости, история,традиции|ناونیشان=http://www.kavkazoved.info/news/2015/03/29/vecher-pamjati-talyshskogo-prosvetitelja-zulfugara-ahmedzade.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.kavkazoved.info}}</ref> و خوێندنی زمانی تاڵشی و بڵاوکراوەکانی بە تەواوی ڕاگیران. زمانەکە تەنھا لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا لێکۆڵینەوەی لێ دەکرا و لە ئاستی ژیانی ڕۆژانەدا بەکار دەھات. لەو کاتەوە تا کۆتاییی سەردەمی سۆڤیەت، ناسنامەی تاڵشی بە توندی سەرکوت دەکرا. لە ساڵی ١٩٥٩ تا ١٩٨٩، تاڵشەکان لە ھیچ سەرژمێرییەکدا وەک نەتەوەیەکی جیاواز تۆمار نەدەکران، بەڵکو بە بەشێک لە توورکە ئازەربایجانییەکان دادەنران، ھەرچەندە [[زمانی تاڵشی]] سەر بە خێزانی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە ماوەی ٦٥ ساڵی تەمەنی کۆماری سۆڤیەتی ئازەربایجاندا، دانیشتووانی تاڵش ھەستی با بەربەستە جۆراوجۆرەکان دەکرد لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە. کە بە مەبەست ڕامیاریی ئاوێتەکردنی ناوچەی تاڵشیان پەیڕەو دەکرد، و لە ھەمان کاتدا گەشەپێدانی ئابوورییان بە شێوەیەکی دەستکرد سنووردار دەکرد. [[کوردەکان|کورد]] و [[تاڵشەکان|تاڵش]] لە پاسپۆرتەکانیاندا وەک ئازەربایجانی تۆمار دەکران، و پێش سەربەخۆیی، لە کاتی ئەنجامدانی سەرژمێریی دانیشتووان لە ئازەربایجان، وەک نەتەوەی جیاواز ئەژمار نەدەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/rus/ch0102.htm#_ftnref7|سەردێڕ=Contested Borders in the Caucasus: Chapter I (2/4)|بڵاوکەرەوە=poli.vub.ac.be|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> ==== کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان ==== [[پەڕگە:Flag of Talysh-Mugan Autonomous Republic (the talysh national flag).jpg|وێنۆک|٣٢٠x٣٢٠پێکسڵ|ئاڵای کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان]] ھەر لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٨٠دا ڕێکخراوێکی تاڵشی بە ناوی «پارتی بووژانەوەی نەتەوەییی تاڵش» دامەزرا. لە حوزەیرانی ١٩٩٢دا، یەکەم کۆنگرەی فەرمیی پارتەکە بەڕێوە چوو، کە ناوی [[پارتی گەلی تاڵش]]ی لێنرا. ئامانجی ستراتیژیی پارتەکە وەک خۆسەریی تاڵشەکان لە چوارچێوەی ئازەربایجاندا ڕاگەیەندرا. لەبەر ئەوەی ڕەتیان کردەوە پارتەکە بەو ناوە تۆمار بکەن، ناوی گۆڕدرا بۆ «پارتی یەکسانیی گەلانی ئازەربایجان». لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا، لە لەنکەران، گرووپێک لە ئەفسەرانی تاڵش بە سەرۆکایەتیی کۆڵۆنێڵ [[عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ]] [[کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان]]یان ڕاگەیاند. ڕاپەڕینەکە ھاوکات بوو لەگەڵ ھێرشێکی بەرفراوانی ھێزەکانی ئەرمەنستان لە بەرەی قەرەباغ و گرتنی چەند ناوچەیەک لە ڕۆژاوای ئازەربایجان. ھێرشەکە بووە ھۆی یاخیبوونی سورەت حوسێنۆڤ و قەیرانێکی گشتیی دەسەڵات لە ئازەربایجان، کە لە ئەنجامدا ڕاپەڕینی ئەفسەرە تاڵشەکانی لە لەنکەران لێکەوتەوە. دەسەڵاتە ناوخۆیییەکان پێکھێنران و کۆبوونەوەیەکی دامەزرێنەر بە ناوی مەجلیسی نەتەوەیی ڕاگەیەندرا. لە کۆبوونەوەی مەجلیسی میلیدا، عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ وەک سەرۆکی کۆماری خۆسەر ھەڵبژێردرا، ئەو دوو جار لەگەڵ سەرۆکی نوێی ئازەربایجان، حەیدەر عەلیێڤ کۆبووەوە، بەڵام نە یەکەمیان ڕازی بوو دەستبەرداری خۆسەری بێت، نە دووەمیشیان ڕازی بوو دانی پێدا بنێت. دوای دوو مانگ (٢٣ی ئاب) کۆمارەکە ڕووخا. عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ ھەڵات، بەڵام لایەنگرانی ئازەربایجان ڕادەستی دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسای [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]یان کرد. دادگا سزای لەسێدارەدانی بۆ عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ دەرکرد و دوای ١٠ ساڵ زیندانیکردن، لە ساڵی ٢٠٠٤دا بۆ [[ھۆڵەندا]] کۆچی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Узел|یەکەم=Кавказский|سەردێڕ=Жизнь в Голландии не сделала Гумбатова умным|ناونیشان=https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83772/posts/36789|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Кавказский Узел}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Президент Азербайджана подписал указ о помиловании 266 заключенных|ناونیشان=https://ria.ru/20040903/671857.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=РИА Новости|زمان=ru}}</ref> بە بیانووی ھەبوونی ئامانجی دژە دەستووری لە بەرنامەکەدا، «پارتی یەکسانیی گەلانی ئازەربایجان» قەدەغە کرا، ھەرچەندە لە ڕاستیدا بەردەوام بوو لە بوون. == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:LATON18.jpg|[[تاڤگەی لاتۆن]] پەڕگە:ForestParkGysum.JPG|ژینگەی گیسووم پەڕگە:Flag of the Talysh National Movement.svg|ئاڵای خەڵکی تاڵش </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵکی تاڵش]] * [[زمانی تاڵشی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Talysh}} {{شریتی دەروازە|ئازەربایجان|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:تاڵش|*]] [[پۆل:جوگرافیای تاڵش]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران]] [[پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری ئازەربایجان]] [[پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان]] [[پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان]] [[پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان]] [[پۆل:ھەرێمەکانی ئێران]] [[پۆل:بانووی ئێرانی]] llz6i7r8ryxcrat4yit4jqgfsys81kq 1593831 1593711 2026-06-24T18:45:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593831 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تاڵش | settlement_type = ناوچە | image_caption = | image_map = Talysh language dialects.svg | map_caption = | subdivision_type1 = وڵات | subdivision_name1 = {{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}} | population_demonym = [[خەڵکی تاڵش|تاڵش]]ی | timezone1 = IRST | utc_offset1 = +٠٣:٣٠ | timezone1_DST = IRDT | utc_offset1_DST = +٠٤:٣٠ | timezone1_location = [[ئێران]] | timezone2 = AZT | utc_offset2 = +٠٤:٠٠ | timezone2_location = [[ئازەربایجان]] }} '''تاڵش''' ({{بە فارسی|تالش}}) بە واتای وڵاتی تاڵشان ناوچەیەکە لە دوو وڵاتی [[ئێران]] و [[ئازەربایجان]] ھەڵکەوتووە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە [[خەڵکی تاڵش|تاڵش]]ن و زۆرینەیان پەیڕەوی [[ئیسلام]]ی [[سوننە]]ن.{{sfn|Bosworth|Yarshater|2000|p=١٦٦}} == مێژوو == [[پەڕگە:Khamsaoftalesh.png|وێنۆک|نەخشەی خەمسەی تاڵش]] لە [[ئیلخانی|سەردەمی ئیلخاناندا]]، [[ئەسپەھبەدەکانی گێڵان]] [[میرنشین|میرنشینێکیان]] لەسەر سنوورەکانی گێڵان و [[مووغان (پارێزگا)|مووغان]] ھەبووە، کە قەڵایەک و چەند گوندێکی لەخۆ گرتبوو. لە سەردەمانی دواتردا، [[خان (ناونیشان)|خانێکی]] ناوخۆیی [[خاننشینی تاڵش|شوێنی فەرمانڕەوایییەکەی]] لە [[لەنکەران]] بوو و لەژێر دەسەڵاتی [[پێڕستی پاشاکانی ئێران|پاشاکانی فارسدا]] بوو. [[پیتەری مەزن]] (١٦٨٢–١٧٢٥)، [[ئیمپراتۆری ڕووسیا]]، سەرەتا لە نێوان ساڵانی ١٧٢٢–١٧٣٢ [[تاڵشی سەفەوی|ناوچەکەی]] [[جەنگی ڕووسیا و فارس (١٧٢٢–١٧٢٣)|داگیر کرد]] و دواتر لە ڕێگەی [[پەیمانی ڕەشت|گەڕێندرایەوە]] بۆ [[سەفەوییەکان|فارسی سەفەوی]]. جارێکی تر لە ساڵی ١٧٩٦ و لە کاتی [[جەنگی ڕووسیا و فارس (١٨٠٤–١٨١٣)]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیاوە]] [[نێردراوی فارسیی ١٧٩٦|داگیر کرایەوە]]. لە ساڵی ١٨١٣ دوای [[ھێرشکردنە سەر لەنکەران]] زۆربەی بەشەکانی ناوچەکە لەلایەن ڕووسیاوە [[لکاندن (خاک)|لکێندرا]] و بەشێکی بچووکیشی لەناو [[قاجاڕەکان|ئێرانی قاجاڕیدا]] مایەوە. [[پەیمانی گوڵستان]] لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٨١٣، زۆربەی بەشەکانی تاڵشی بە ڕووسیا بەخشی، ئەو بەشەی دەکەوێتە باکووری [[ئاستاراچای|ڕووباری ئاستارا]].{{efn|لەسەر بنەمای [[دۆخی ھەبوو|دۆخی ھەبوو لەو کاتەدا]]{{sfn|Bosworth|Yarshater|2000|p=166}}}} لە دوای جەنگەکە، فەتح عەلی شا بۆ لاوازکردنی دەسەڵاتی میر مستەفا خان، تاڵشی ئێرانی بەسەر ٥ بنەماڵەی ناوخۆییدا ([[خاننشینی کارگانڕوود|کارگانڕوود]]، [[ئەسالم]]، تاڵش-دوولاب، شاندەرمین، [[ماساڵ]]) دابەش کرد و خەمسەی تاڵشی دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Asatrian |یەکەم١=Garnik |دوایین٢=Borjian |یەکەم٢=Habib |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Talish and the Talishis (The State of Research) |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/4030905 |journal=Iran & the Caucasus |بەرگ=٩|issue=1 |پەڕەکان=٤٥|jstor=4030905 |issn=1609-8498}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rabino |یەکەم=H. L. |ڕێکەوت=١٩٢٠|سەردێڕ=Rulers of Gilan: Rulers of Gaskar, Tul and Naw, Persian Talish, Tulam, Shaft, Rasht, Kuhdum, Kuchisfahan, Daylaman, Ranikuh, and Ashkawar, in Gilan, Persia |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25209618 |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=3 |پەڕەکان=٢٨٠–٢٨٢|jstor=25209618 |issn=0035-869X}}</ref> === سەردەمی کۆن === کۆنترین بەڵگەی بوونی مرۆڤ لە ناوچەکەدا بۆ چاخی بەردینی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە، لەگەڵ دۆزینەوەکانی نزیک ماسوولە و ئەشکەوتی بوزەییر. ئەمانە ئامێرە بەردینەکان دەگرێتەوە، وەک ناوکە لیڤالواکان، کە پێدەچێت لەلایەن نیاندەرتاڵەکانەوە زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش دروست کرابن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.actu-culture.com/archeologie/vestiges-paleolithiques-dans-les-montagnes-de-talych-en-iran/ |سەردێڕ=Découverte de vestiges palەolithiques dans les montagnes de Talych en Iran |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> کادوسییەکان، کە [[ھۆز]]ێکی ئێرانی بوون، بە گشتی وا دادەنرێت کە لە تەواوی ناوچەی تاڵشدا نیشتەجێ بوون.<ref>Piller, C. K. (2013). The Cadusii in Archaeology? Remarks on the Achaemenid Period (Iron Age IV) in Gilan and Talesh. [[Iran and the Caucasus]], 17(2), 115-151. https://doi.org/10.1163/1573384X-20130202, p. 118</ref> لە خاکی تاڵشدا، بەتایبەتی بەشە باکوورییەکەی ([[سۆڤیەت]])، گۆڕستانێک دۆزراوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frye|یەکەم=Richard Nelson|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC|سەردێڕ=The History of Ancient Iran|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=C.H.Beck|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٠٦-٠٩٣٩٧-٥|پەڕە= ٣٢}}</ref> === سەردەمەکانی ناوەڕاست === لە مێژوونووسیی عەرەبیی چاخەکانی ناوەڕاستدا، وڵاتی تاڵش بە ئەلتەیلەسان ناو دەبرا<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Houtsma|یەکەم١=Martijn Theodoor|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YWoMAQAAMAAJ&q=,+the+Talysh+country+was+called+al-Tailasan|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islām: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|دوایین٢=Arnold|یەکەم٢=Sir Thomas Walker|دوایین٣=Basset|یەکەم٣=René|دوایین٤=Hartmann|یەکەم٤=Richard|دوایین٥=Wensinck|یەکەم٥=Arent Jan|دوایین٦=Heffening|یەکەم٦=Willi|دوایین٧=Lévi-Provençal|یەکەم٧=Evariste|دوایین٨=Gibb|یەکەم٨=Hamilton Alexander Rosskeen|ڕێکەوت=١٩٣٤|بڵاوکەرەوە=E. J. Brill Limited|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=%2C+the+Talysh+country+was+called+al-Tailasan&pg=PA641|سەردێڕ=First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٦-٤|زمان=en}}</ref> – کە ھاوتای عەرەبییە بۆ وشەی فارسیی «تاڵشان». محەممەد تەبەری دەربارەی تاڵشییەکان دەنووسێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1UBJAQAAMAAJ&q=Muhammad+at-Tabari+writes+about+the+Talysh|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islām: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|ڕێکەوت=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=E. J. Brill|زمان=en}}</ref> (بە «تەیلەسان» ناویان دەبات): «لەو کێوانەی کە دەوری [[ئاتوورپاتاکان]]یان داوە، گەلانێکی وەک [[گێڵەکەکان]] [و] [[تاڵشەکان|تاڵش]] نیشتەجێ بوون، کە گوێڕایەڵی عەرەبەکان نەبوون و ئازادی و سەربەخۆییی خۆیان پاراستووە.» بەپێی وتەی نووسەری فارسیی چاخەکانی ناوەڕاست [[حەمدوڵڵا قەزوێنی]]، ناوچەی تەواڵش لە نێوان شارەکانی [[سوڵتانییە]] و [[ئەردەوێڵ]]دا ھەڵکەوتبوو (ئەم ناوە شێوەی کۆی عەرەبییە بۆ وشەی «تاڵش»). ھەرچەندە لە سەردەمەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێدا زۆربەی خەڵکی تاڵش بە زمانی [[فارسی]]یان نووسیوە، بەڵام کۆمەڵێک شاعیر ھەن کە بە [[زمانی تاڵشی]] و شێوەزاری [[زمانی گێڵانی|گێڵانی]] نزیک لێی نووسیویانە. کۆنترین [[شاعیر|ھۆنەر]]ە تاڵشییەکان [[سەید شەرەفشا دوولایی]] دەگرێتەوە، کە لە سەدەی ١٥یەمدا ژیاوە. === سەرەتای سەردەمی نوێ === تاڵش بە شێوەیەکی نەریتی یان بە گێڵان یان بە [[مووغان]]ەوە بەستراوەتەوە، بەتایبەتی بە ئەردەوێڵ کە ناوەندی ئەمەی دوایییان بوو، و وادیارە پێش [[تورکاندن]]ی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی ئێران]]، پەیوەندییەکی زمانەوانی و نەتەوەییی ھاوشێوەیان لەگەڵ تاڵشدا ھەبووە. ئەم پەیوەندییە لە سەردەمی سەرەتای [[سەفەوییەکان|سەفەوییەکاندا]] ھێشتا دیار بوو، کە لە وەچەی سەفیەددین ئەردەوێڵی، سۆفییەکی کورد (کۆچی دوایی ١٣٣٤) بوون، کە ئەویش خوێندکاری زاھید گێڵانی (کۆچی دوایی ١٣٠١) بوو، کە پێدەچێت لە ڕەچەڵەکی تاڵش بووبێت. دوو لە کۆی چوار مامۆستا سۆفییەکەی یەکەم پاشای سەفەوی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] (١٥٠١–١٥٢٤) نازناوی «تاڵشی»یان ھەڵگرتبوو.{{sfn|Asatrian|Borjian|2005|p=44}} کەسایەتییەکانی تریش بە ھەمان نازناوەوە وەک بەرپرسانی حکوومەت لە سەردەمی سەفەوییەکان و جێنشینەکانیاندا کاریان کردووە.{{sfn|Asatrian|Borjian|2005|p=44}} چەندین سەرۆک [[ھۆز]]ی تاڵش لە یەکەم لایەنگرانی سەفەوییەکان بوون، کە فەرمانڕەواییی [[ئاستارا، ئێران|ئاستارا]]یان پێ بەخشین،{{sfn|Bournoutian|2021|p=255}} کە بەشێک بوو لە پارێزگای ئازەربایجان.{{sfn|Floor|2008|p=149}} فەرمانڕەوای ئاستارا بە «حاکم»ی تاڵشیش دەناسرا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئاستارا پایەختی ناوچەکە بووە. لە ساڵی ١٥٣٩ بەدواوە، فەرمانڕەواییی ئاستارا بە شێوەی میراتگری لەلایەن بنەماڵەی بایندەر خان تاڵشەوە بەڕێوە دەبرا.{{sfn|Floor|2008|p=149}} تاڵش لە چەندین دەرەبەگایەتی پێکھاتبوو کە ھەندێک جار دەدرا بە [[ئەمیر]]ەکانی تر جگە لە فەرمانڕەوای تاڵش. بۆ نموونە، لە ساڵی ١٥٨٦دا کۆنترۆڵی چەند دەرەبەگایەتییەک لە تاڵش و مووغان بە محەممەد خان تورکمان درا.{{sfn|Floor|2008|p=149}} دواتر لە ساڵی ١٦٨٤، سەفیقوڵی خان یەکێک بوو لەو ئەفسەرانەی لەژێر کۆنترۆڵی [[لەنکەران]]دا بوو، و حوسێن یەکێکی تر بوو. لەو ماوەیەدا، فەرمانڕەوای بێ ناوی تاڵش لە ئەردەوێڵ دەژیا.{{sfn|Floor|2008|pp=149–150}} شاکانی سەفەویی ئێران ھەوڵیان دەدا کۆنترۆڵی سەرۆکە ناوخۆیییەکانی تاڵش بکەن لە ڕێگەی ژێردەستەکردنیان بۆ بەرپرسە گوێڕایەڵەکان. سەرەڕای ئەوەش، سەرباری ستراتیژی ناوەندگەرایییان، کارگێڕیی سەفەوی نەیتوانی کۆتایی بە [[خۆبەڕێوەبەری]]ی ناوخۆیی لە [[قەوقازی باشوور]] بھێنێت.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} بە فەرمی، سەرۆکە ناوخۆیییەکان دەرەبەگی میراتگری نەبوون، بەڵکو بەرپرسێک بوون کە پلەکەیان لە ڕێگەی «فەرمان»ی پاشایەتییەوە دانی پێدا دەنرا، کە لە ڕاستیدا قبووڵکردنی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیییان بوو. جێنشینیی خێزانیی سەرۆکەکان بووە ھۆی دروستبوونی خانەدانەکان کە زاڵ بوون بەسەر کاروباری ناوخۆیدا و ھەر کاتێک حکوومەتی نیشتمانی لاواز بوایە، ھەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان بەھێزتر بکەن.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} لە سەردەمی داڕمانی دەسەڵاتی سەفەوییەکان لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا، سەرکردەکانی تاڵش ھەوڵیان دا میرنشینی سەربەخۆ دابمەزرێنن.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} لە کاتی [[داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئێران]]، خەڵکی تاڵش خۆبەخشانە بۆ پاشای سەفەوی [[تەھماسبی دووەم]] (١٧٢٢–١٧٣٢) جەنگان. ئەوەی دوایی نەیانتوانی پاڵپشتیی سەربازی یان ماددییان بکات؛ تەنھا ئەوەی توانی بیکات پێدانی مۆڵەتێکی بێ سوود بوو کە ڕێگەی پێ دەدان باجی [[ڕەشت]] کۆ بکەنەوە.{{sfn|Arjomand|2022|p=44}} لە ساڵی ١٧٢٣دا، ڕووسەکان و عوسمانییەکان ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی باکوور و ڕۆژاوای ئێران لە نێوان خۆیاندا.{{sfn|Arjomand|2022|p=152}} لەکاتێکدا پارێزگاکانی [[کاسپیەن]] لەژێر کۆنترۆڵی ڕووسیادا بوون، یەکێک لە سەرکردە ناوخۆیییەکان بە ناوی میر عەباس بەگ، کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد «سەید»ە (وەچەی پێغەمبەر [[محەممەد]])، لەگەڵ فەرماندەی ڕووسی میخائیل ماتیوشکین پێکەوە کاریان کرد.{{sfn|Shahvar|Abramoff|2018|p=27}} تا کۆتاییی ساڵی ١٧٣٥، داگیرکردنەوەی باکوور و ڕۆژاوای ئێران لەلایەن سەرکردەی سەربازیی ئێرانی [[نادر شا|نادر]] تەواو بوو.{{sfn|Axworthy|2006|p=155}} ھەروەھا لەم ماوەیەدا بوو کە چاوی بڕیبووە تەخت، چونکە پێی وابوو ھەڵمەتەکانی وڵاتی سەقامگیر کردووە و ناوبانگێکی پێویستی بۆ پەیدا کردووە. لە ٨ی ئاداری ١٧٣٦دا، وەک شای نوێی ئێران تاجی لەسەر نرا، ئەمەش دەستپێکی خانەدانی ئەفشاری بوو.{{sfn|Tucker|2006}} ==== ڕاپەڕینی ١٦٢٩ ==== لە ساڵی ١٦٢٩دا، جووتیارانی تاڵش و ھەژارانی شار دژی دەسەڵاتی ئێران و دەرەبەگە ناوخۆیییەکان وەستانەوە. ڕاپەڕینەکە کە لە ھاوینی ١٦٢٩ دەستی پێ کرد، زۆری نەخایاند بۆ ناوچەکانی دەوروبەری بڵاو بووەوە. نزیکەی ٣٠،٠٠٠ کەس بەشدارییان لە ڕاپەڕینەکەدا کرد. فەرمانڕەوای سەفەوی شا سەفی، ھێزەکانی بە فەرماندەیی فەرمانڕەوای ئاستارا، سارو خانی تاڵش، دژی یاخیبووان نارد. لە یەکێک لە شەڕەکاندا، نزیکەی ٧،٠٠٠ یاخیبوو کوژران. ڕاپەڕینی تاڵش، کە یەکێک بوو لە بەھێزترین ڕاپەڕینەکانی جەماوەر دژی چینە باڵادەستەکان، بە بێبەزەییانە سەرکوت کرا.<ref>[[iarchive:ace-ix-cild/mode/2up|ئینسایکلۆپیدیای سۆڤیەتی ئازەربایجان]] (ئازەربایجانی) / سەرنووسەر ج. ب. گوولیێڤ. – باکوو: قزیڵ شەرق، ١٩٨٦. – بەرگی نۆیەم. – ل. ١٣٥ – ٦٢٣ ل.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reid |یەکەم=James J. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TeJtAAAAMAAJ |سەردێڕ=Tribalism and Society in Islamic Iran, 1500-1629 |بڵاوکەرەوە=Undena Publications |ساڵ=١٩٨٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩٠٠٣-١٢٥-٤|پەڕەکان=٢٤|زمان=en}}</ref> ==== ڕاپەڕینەکانی گێڵان (١٧٤٤–١٧٤٧) ==== لە نێوان ساڵانی ١٧٤٤–١٧٤٧، چەندین ڕاپەڕین لە گێڵان ڕوویان دا. لە ساڵی ١٧٤٤دا، ڕاپەڕینەکان لە نێوان تاڵشەکاندا دەستیان پێ کرد. ناڕەزایەتییەکان بەھۆی [[ڕامیاری]]ی [[نادر شا]]وە دروست بوو و ئامانجەکەش لادانی ئەو بوو. بزووتنەوەکان لە ناوچەی ئاستاراوە دەستیان پێ کرد و دواتر تەواوی گێڵانی گرتەوە. بۆ کپکردنەوەی ڕاپەڕینی تاڵشەکان، ھێزەکان بۆ ناوچەکە نێردران، کە زۆرێک لە گوندە یاخیبووەکانیان وێران کرد و ھاندەرانیان دەستگیر کرد. بەڵام یاخیبووان ئارام نەبوونەوە و ئاڵۆزییەکان تا ساڵی ١٧٤٦ بەردەوام بوون. تاڵشەکان لەو ڕامیاریی باجە ناڕازی بوون کە خەڵکەکەی تاڵان دەکرد. لە سەرووی ڕاپەڕینەکەوە [[کەلب حوسێن بەگ]] بوو، کە یاخیبوونی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتی باڵا ڕای گەیاند، کە لەلایەن تاڵشەکانەوە پاڵپشتی و یارمەتی دەدرا. بۆ ئارامکردنەوەی کەلب حوسێن بەگ، نادر شا ھێزێک بە ژمارەی ١.٥ ھەزار سەرباز دەنێرێت، بەڵام ھێزەکان تووشی شکست دێن. دواتر، نادر شا ٣،٠٠٠ ئەفغانی دژی یاخیبووان دەنێرێت، بەڵام ئەفغانییەکانیش ناتوانن ڕاپەڕینەکە ئارام بکەنەوە. دواتر سەرکردە سەربازییەکان ھەوڵ دەدەن بەڵێنی لێخۆشبوون بە تاڵشەکان بدەن ئەگەر ئارام ببنەوە.<ref name=":1">''Арунова М.Р., Ашрафян К.З.'' [https://books.google.com/books?id=BWBEAAAAIAAJ Государство Надир-шаха Афшара. Очерки общественных отношений в Иране 30-40-x годов XVIII века] / Отв. ред. Рейснер И. М.. – Москва: Восточная литература (издательство), 1958. – С. 177-178. – 284 с.</ref> ڕامیاریی وتووێژەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی ھەبوو لە ئارامکردنەوەی ڕاپەڕینەکەدا، کاتێک بژاردەی ھۆزەکان چوونە پاڵ شا. ئەوان یارمەتیی ھێزەکانی شایان دا بۆ ئەوەی سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکە لەناو ببەن لە ڕێگەی گرتنی ڕیشسپییەکانی گوندەکانی تاڵش و سزادانیان. بزووتنەوە بێ سەرکردەکە دامرکایەوە و ڕاپەڕینەکان وەستان.<ref name=":1" /> ==== خاننشینی تاڵش ==== {{سەرەکی|خاننشینی تاڵش}} [[پەڕگە:Talysh zamin.png|وێنۆک|[[خاننشینی تاڵش]] (نیوەی دووەمی سەدەی ١٨یەم)]] لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٨یەم تا سەرەتای سەدەی ١٩یەم، [[خاننشینی تاڵش]] لە ناوچەکەدا بوونی ھەبوو. لە کاتی جەنگی ڕووسیا و فارسدا، خانی تاڵش، [[میر مستەفا خان]] لایەنگری ڕووسیای کرد. لە ساڵی ١٨٠٩دا، خاننشینی تاڵش بوو بە پارێزراوی ڕووسیا. لە سەرەتای ئابی ١٨١٢دا، سوپایەکی ٢٠،٠٠٠ کەسیی فارسی گەمارۆی لەنکەرانیان دا و لە ٩ی ئابدا قەڵاکەیان گرت. تا کۆتاییی کانوونی یەکەم، دەستەیەکی ڕووسی بە فەرماندەیی جەنەڕاڵ [[پیۆتەر کۆتلیاڕێڤسکی]] لە لەنکەران نزیک بوونەوە، و لە شەوی ١ی کانوونی دووەمی ١٨١٣دا دەستیان بە ھێرشکردنە سەر قەڵاکە کرد، کە بە ڕووخانی قەڵاکە کۆتایی ھات. بەپێی [[پەیمانی گوڵستان]]، شوێنەکانی وەک کارگارا، نەماین و زووڤاند لە خاننشینی تاڵشەوە بۆ فارس گواسترانەوە. بەڵام دەرباری فارس لەدەستدانی [[قەوقازی باشوور]]ی قبووڵ نەکرد و پێداگریی لەسەر پێداچوونەوە بە سنوورەکاندا کرد. پێش ھەموو شتێک، ئەمە پێوەست بوو بە سنووری تاڵش، کە لە پەیمانی گوڵستاندا بە ھیچ شێوەیەک دیاری نەکرابوو. ==== دابەشبوونی تاڵش ==== لە ساڵی ١٨٢٨دا، پەیمانی ئاشتیی [[پەیمانی تورکمانچای|توورکمانچای]] لە نێوان ڕووسیا و فارسدا واژوو کرا، کە کۆتایی بە [[شەڕی ڕووسیا و فارس (١٨٢٦-١٨٢٨)|جەنگی دواتری ڕووسیا و فارس]] ھێنا، کە بەپێی ئەو پەیمانە بەشێک لە زووڤانت لکێندرا بە [[ئۆیەزدی لەنکەران|تاڵش]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zardabli|یەکەم=Ismail bey|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4r5jDwAAQBAJ&q=russia+annexed+to+Talish&pg=PA421|سەردێڕ=ETHNIC AND POLITICAL HISTORY OF AZERBAIJAN: from ancient times to the present day|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lulu.com|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٤٤-٩٩٧٨٢-٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yemelianova|یەکەم=G.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=aXeGDAAAQBAJ&q=russia+annexed+to+Talish&pg=PA49|سەردێڕ=Russia and Islam: A Historical Survey|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٢٨٨١٠-٢|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mojtahed-Zadeh|یەکەم=Pirouz|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9o0IRPpvDjkC&q=was+annexed+to+Talish&pg=PA61|سەردێڕ=Boundary Politics and International Boundaries of Iran: A Study of the Origin, Evolution, and Implications of the Boundaries of Modern Iran with Its 1|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Universal-Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨١١٢-٩٣٣-٥|زمان=en}}</ref> و زۆربەی ئووجاری و بەشێک لە مەگالی ئاستارا (لە ڕووباری ئاستاراوە تا چیلیڤان) درا بە فارس. بەپێی فەرمانی جەنەڕاڵ [[ئیڤان پاسکیڤیچ]]، فەرمانڕەوای باڵای گورجستان، بە ڕێکەوتی ٢ی ئایاری ١٨٢٨، «کارگێڕیی کاتیی تاڵش» لەژێر سەرکردایەتیی سەرۆکێک (بەڕێوەبەرێک) کە لە پلە سەربازییەکانی ڕووسیا دیاری کرابوو، دامەزرا. «حکوومەتی کاتیی تاڵش» لە ٢٦ی تەممووزی ١٨٢٨ دەستی بە کارەکانی کرد. تا ساڵی ١٨٣١ بە گشتی، ڕاستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای باڵای گورجستاندا بوو. بەڵام دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە لە ئاداری ١٨٣١ لەلایەن لایەنگرانی میر حەسەن خان، ئەم «فەرمانڕەوایییە» گواسترایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی سەرۆکی ناوچە سەربازییەکانی پارێزگای موسڵمانانی قەوقازی باشوور لە شاری شووشە (کە بە بەڕێوەبەری پارێزگا موسڵمانەکان و خاننشینی تاڵش دەناسرا). وە لەسەر بنەمای «دامەزراوەی کارگێڕیی ناوچەی قەوقازی باشوور» بە ڕێکەوتی ١٠ی نیسانی ١٨٤٠، «حکوومەتی کاتیی تاڵش» ھەڵوەشایەوە. لە ھەمان ماوەدا، ناوچەی کاسپیەن لەسەر خاکی قەوقازی باشوور پێکھێنرا، کە لە ٧ شارستان پێکھاتبوو، یەکێکیان شارستانی تاڵشینسکی بوو. دواجار لە ساڵی ١٨٤٦دا، لەسەر بنەمای «ڕێساکانی دابەشکردنی خاکی قەوقازی باشوور» بە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٥، ناوچەی تاڵشینسکی ناوی گۆڕدرا بۆ لەنکەرانسکی و بوو بە بەشێک لە پارێزگای شێماخا (لە ١٨٥٩وە – باکوو)ی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]. لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، [[ھۆنەر]]ێکی بەناوبانگی تاڵش – سەفیبابا ڕۆشەن-دەھی لەوێ دەژیا.<ref>''Исмаилов Э. Э.'' Генеалогия Талышинских-Талышхановых. — Баку, 2001. — С. 10. — 82 с. — {{ISBN|5-87459-246-6}}.</ref> <ref name=":0">Обозрение российских владений за Кавказом в статистическом, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. — Санкт-Петербург, 1836. — Т. 3. — С. 175—176.</ref> === باکووری تاڵش لەژێر دەسەڵاتی ڕووسیا، سۆڤیەت و ئازەربایجاندا === ==== شۆڕشی ڕووسیا ==== لە ساڵی ١٩١٨دا، لە [[کۆماری سۆڤیەتی مووغان|ناوچەی تاڵش-مووغان]] خەڵکی موسڵمان و ڕووسی ناوچەکە ڕەتیان کردەوە بچنە ژێر دەسەڵاتی کۆماری تازە پێکھێنراوی ئازەربایجان. لە ٤ی ئابی ١٩١٨دا، [[دیکتاتۆریی سەربازیی کاتیی مووغان]] دامەزرا، کە سەرەتا دانی بە دەسەڵاتی حکوومەتی ڕۆستۆڤی جەنەڕاڵ دێنیکیندا نا، پاشان (لە کۆتاییی ساڵدا) چوونە ژێر دەسەڵاتی «حکوومەتی قەوقازی-کاسپیەن»ی سەرۆک سەرباز بیچێراخۆڤ لە پێترۆڤسک (مەخاچقەلا). لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨دا، لە لەنکەران، دانیشتووانی ڕووس و موسڵمانی ناوچەکە بڕیاریان لەسەر خۆسەریی ناوچەی مووغان لە چوارچێوەی ڕووسیادا دا لەگەڵ پەرلەمان (ئەنجومەنی ناوچەیی) و حکوومەت (کارگێڕیی ناوچەیی). لە ٢٤ی نیساندا، حکوومەتی «سپی» ڕووخێنرا و دەسەڵاتی سۆڤیەت دامەزرا، کە دوای ئەوە لە ١٥–١٨ی ئایاری ١٩١٩، لە کۆنگرەی مووغانی شۆڕشگێڕ لە لەنکەران، کۆماری سۆڤیەتی مووغان وەک بەشێک لە کۆماری فیدراڵیی سۆڤیەتی ڕووسیا ڕاگەیەندرا. لە ١٨ی ئایاری ١٩١٩دا، کۆنگرە ئەنجومەنی ناوچەیی مووغانی بۆ نوێنەرانی کرێکاران و جووتیاران ھەڵبژارد، ئەوانیش لەلایەن خۆیانەوە لیژنەی جێبەجێکردنی ناوچەیییان بە سەرۆکایەتیی بۆلشەویکەکان ھەڵبژارد. یەکێک لە سەرکردە چالاکەکانی بزووتنەوەی پارتیزانی لە مووغان، کە بەشداربوویەکی دیاری ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی لەنکەران بوو، داڤید دانیلۆڤیچ چیرکین، وەک سەرۆکی ئەنجومەنی ناوچەیی ھەڵبژێردرا؛ کۆنگرە یەکێک لە کرێکارانی لقی لەنکەرانی کۆمەڵەی ھەرەوەزی «سامۆپۆمیچ»ی پەسەند کرد – کە شیراڵی ئاخوندۆڤ بوو لە گوندی تاڵشی خاڤزاڤا [٧]. ھەروەھا ئەنجومەنی سەربازیی شۆڕشگێڕ ھەڵبژێردرا بە سەرۆکایەتیی کۆمیساری ڕامیاری (ی. تالیکھادزە) و لیژنەی جێبەجێکردن بە سەرۆکایەتیی (ن. تووتیشکین). لە ٢٣–٢٥ی تەممووزی ١٩١٩، لەنکەران لەلایەن ھێزەکانی ئازەربایجانەوە گیرا، و کۆماری سۆڤیەتی مووغان ھەڵوەشایەوە. لەو ساتەوە، لەنکەران بەشێک بووە لە ئازەربایجان.<ref>''Привольный А. А.'' Над Муганью зарево Октября. — Азернешр. — Баку, 1967. — С. 92-93.— С. 199.</ref> ==== سەردەمی سۆڤیەت ==== لە ساڵانی ١٩٢٠–١٩٣٠دا، [[زمانی تاڵشی]] لە خوێندنگە بنەڕەتییەکاندا دەخوێندرا، پەرتووک بە زمانی تاڵشی بڵاودەکرانەوە و ڕۆژنامەیەکیش بە ناوی «تاڵشی سوور» ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Миллер|یەکەم=Борис Всеволодович|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LOxjAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Талышский язык|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=Изд-во Академии наук СССР|زمان=ru}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=SSSR)|یەکەم=Institut i︠a︡zykoznanii︠a︡ (Akademii︠a︡ nauk|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YoViAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Младописьменные языки народов СССР|ڕێکەوت=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=Izd-vo Akademii nauk SSSR, [Leningradskoe otd-nie]|زمان=ru}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=i︠a︡zyka|یەکەم=Akademii︠a︡ nauk SSSR Otdelenie literatury i|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ydwZAAAAIAAJ&q=%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%88|سەردێڕ=Referaty nauchno-issledovatelʹskikh rabot za ... g., Otdelenie literatury i i︠a︡zyka|ڕێکەوت=١٩٤٧|بڵاوکەرەوە=Izd-vo Akademii nauk SSSR|زمان=ru}}</ref> دیارترین کەسایەتیی تاڵشی ئەو سەردەمە شاعیر و ڕۆشنبیر [[زولفەقار ئەحمەدزادە]] بوو، کە جگە لە شیعرە ڕەسەنە تاڵشییەکان، نووسەری پەرتووکە خوێندنییەکانی تاڵشی و وەرگێڕانی بەرھەمە کلاسیکییەکانی ڕووسی بوو بۆ سەر زمانی تاڵشی. بە گشتی نزیکەی ٥٠٠ ناونیشانی پەرتووک بە زمانی تاڵشی بڵاوکراونەتەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٣٧دا زولفەقار ئەحمەدزادە دەستگیر کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ВЕЧЕР ПАМЯТИ ТАЛЫШСКОГО ПРОСВЕТИТЕЛЯ ЗУЛЬФУГАРА АХМЕДЗАДЕ – Кавказ: новости, история,традиции|ناونیشان=http://www.kavkazoved.info/news/2015/03/29/vecher-pamjati-talyshskogo-prosvetitelja-zulfugara-ahmedzade.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.kavkazoved.info}}</ref> و خوێندنی زمانی تاڵشی و بڵاوکراوەکانی بە تەواوی ڕاگیران. زمانەکە تەنھا لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا لێکۆڵینەوەی لێ دەکرا و لە ئاستی ژیانی ڕۆژانەدا بەکار دەھات. لەو کاتەوە تا کۆتاییی سەردەمی سۆڤیەت، ناسنامەی تاڵشی بە توندی سەرکوت دەکرا. لە ساڵی ١٩٥٩ تا ١٩٨٩، تاڵشەکان لە ھیچ سەرژمێرییەکدا وەک نەتەوەیەکی جیاواز تۆمار نەدەکران، بەڵکو بە بەشێک لە توورکە ئازەربایجانییەکان دادەنران، ھەرچەندە [[زمانی تاڵشی]] سەر بە خێزانی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە ماوەی ٦٥ ساڵی تەمەنی کۆماری سۆڤیەتی ئازەربایجاندا، دانیشتووانی تاڵش ھەستی با بەربەستە جۆراوجۆرەکان دەکرد لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە. کە بە مەبەست ڕامیاریی ئاوێتەکردنی ناوچەی تاڵشیان پەیڕەو دەکرد، و لە ھەمان کاتدا گەشەپێدانی ئابوورییان بە شێوەیەکی دەستکرد سنووردار دەکرد. [[کوردەکان|کورد]] و [[تاڵشەکان|تاڵش]] لە پاسپۆرتەکانیاندا وەک ئازەربایجانی تۆمار دەکران، و پێش سەربەخۆیی، لە کاتی ئەنجامدانی سەرژمێریی دانیشتووان لە ئازەربایجان، وەک نەتەوەی جیاواز ئەژمار نەدەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/rus/ch0102.htm#_ftnref7|سەردێڕ=Contested Borders in the Caucasus: Chapter I (2/4)|بڵاوکەرەوە=poli.vub.ac.be|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415194754/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/rus/ch0102.htm#_ftnref7|url-status=dead}}</ref> ==== کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان ==== [[پەڕگە:Flag of Talysh-Mugan Autonomous Republic (the talysh national flag).jpg|وێنۆک|٣٢٠x٣٢٠پێکسڵ|ئاڵای کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان]] ھەر لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٨٠دا ڕێکخراوێکی تاڵشی بە ناوی «پارتی بووژانەوەی نەتەوەییی تاڵش» دامەزرا. لە حوزەیرانی ١٩٩٢دا، یەکەم کۆنگرەی فەرمیی پارتەکە بەڕێوە چوو، کە ناوی [[پارتی گەلی تاڵش]]ی لێنرا. ئامانجی ستراتیژیی پارتەکە وەک خۆسەریی تاڵشەکان لە چوارچێوەی ئازەربایجاندا ڕاگەیەندرا. لەبەر ئەوەی ڕەتیان کردەوە پارتەکە بەو ناوە تۆمار بکەن، ناوی گۆڕدرا بۆ «پارتی یەکسانیی گەلانی ئازەربایجان». لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا، لە لەنکەران، گرووپێک لە ئەفسەرانی تاڵش بە سەرۆکایەتیی کۆڵۆنێڵ [[عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ]] [[کۆماری خۆسەری تاڵش-مووغان]]یان ڕاگەیاند. ڕاپەڕینەکە ھاوکات بوو لەگەڵ ھێرشێکی بەرفراوانی ھێزەکانی ئەرمەنستان لە بەرەی قەرەباغ و گرتنی چەند ناوچەیەک لە ڕۆژاوای ئازەربایجان. ھێرشەکە بووە ھۆی یاخیبوونی سورەت حوسێنۆڤ و قەیرانێکی گشتیی دەسەڵات لە ئازەربایجان، کە لە ئەنجامدا ڕاپەڕینی ئەفسەرە تاڵشەکانی لە لەنکەران لێکەوتەوە. دەسەڵاتە ناوخۆیییەکان پێکھێنران و کۆبوونەوەیەکی دامەزرێنەر بە ناوی مەجلیسی نەتەوەیی ڕاگەیەندرا. لە کۆبوونەوەی مەجلیسی میلیدا، عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ وەک سەرۆکی کۆماری خۆسەر ھەڵبژێردرا، ئەو دوو جار لەگەڵ سەرۆکی نوێی ئازەربایجان، حەیدەر عەلیێڤ کۆبووەوە، بەڵام نە یەکەمیان ڕازی بوو دەستبەرداری خۆسەری بێت، نە دووەمیشیان ڕازی بوو دانی پێدا بنێت. دوای دوو مانگ (٢٣ی ئاب) کۆمارەکە ڕووخا. عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ ھەڵات، بەڵام لایەنگرانی ئازەربایجان ڕادەستی دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسای [[ئازەربایجان|کۆماری ئازەربایجان]]یان کرد. دادگا سزای لەسێدارەدانی بۆ عەلی ئەکرەم ھومەتۆڤ دەرکرد و دوای ١٠ ساڵ زیندانیکردن، لە ساڵی ٢٠٠٤دا بۆ [[ھۆڵەندا]] کۆچی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Узел|یەکەم=Кавказский|سەردێڕ=Жизнь в Голландии не сделала Гумбатова умным|ناونیشان=https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83772/posts/36789|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Кавказский Узел}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Президент Азербайджана подписал указ о помиловании 266 заключенных|ناونیشان=https://ria.ru/20040903/671857.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=РИА Новости|زمان=ru}}</ref> بە بیانووی ھەبوونی ئامانجی دژە دەستووری لە بەرنامەکەدا، «پارتی یەکسانیی گەلانی ئازەربایجان» قەدەغە کرا، ھەرچەندە لە ڕاستیدا بەردەوام بوو لە بوون. == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:LATON18.jpg|[[تاڤگەی لاتۆن]] پەڕگە:ForestParkGysum.JPG|ژینگەی گیسووم پەڕگە:Flag of the Talysh National Movement.svg|ئاڵای خەڵکی تاڵش </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵکی تاڵش]] * [[زمانی تاڵشی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Talysh}} {{شریتی دەروازە|ئازەربایجان|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:تاڵش|*]] [[پۆل:جوگرافیای تاڵش]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران]] [[پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری ئازەربایجان]] [[پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان]] [[پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان]] [[پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان]] [[پۆل:ھەرێمەکانی ئێران]] [[پۆل:بانووی ئێرانی]] na406srlhavx84a1v03coq7xsbepn5b 0 175626 1593727 1593442 2026-06-24T12:05:26Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593727 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q44520|پێڕستی ڕەش=وەرزش، بواری کار ،Hair color، زمانەکانی ئاخاوتن، Time period ، ھاوسەر ئەندامی حیزبی سیاسی، خوشک و برا، زمانی زگماکی، خوێندنەوەی ئای پی ئەی، Lifestyle، دانیشتووی، ناسناو، بەشێکە لە، Present in work، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کۆتایی ساڵانی چالاکی}}'''ئان برۆنتی''' (بە [[زمانی ئینگلیزی]]: Anne Brontë؛ ١٧ی کانوونی دووەمی ١٨٢٠ - ٢٨ی ئایاری ١٨٤٩) ژنە [[شاعیر]] و [[ڕۆماننووس|ڕۆماننووسی]] [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] بوو، ئەو بچووکترین خووشک بوو لە نێو سێ خووشکە برۆنتییەکان. ڕۆمانەکانی ئەو بە بەرهەمە کلاسیکییەکانی [[وێژەی ئینگلیزی]] دادەنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Moretti|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Emily's Brontë's guide to literary immortality|ناونیشان=https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Steve Moretti|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418135708/https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو لەگەڵ خووشکەکانی [[شارلۆت برۆنتی|شارلۆت]] و [[ئێمیلی برۆنتی|ئیمێلی]] بەیەکەوە کتێبێکی شیعریان بڵاوکردەوە لە ژێر ناونیشانی (''Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell)،'' کتێبەکە لە ساڵی ١٨٤٨ بڵاوکرایەوە.<ref>[https://www.historyextra.com/period/victorian/bronte-sisters-anne-charlotte-emily-who-were-they-house-famous-write-books/ The Brontës: the unfortunate and unlikely tale of the world’s “greatest literary sisters”]، ماڵپەڕی هیستری ئێکسرا، ڕۆژی ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ بڵاوکراوەتەوە.</ref> ئان لە ژێر ناوی ئەکتۆن بێڵ شیعرەکانی بڵاودەکردەوە. لە ساڵی ١٨٤٧، یەکەم ڕۆمانی بەناوی (''Agnes Grey)'' بڵاوکردەوە. لە ساڵی ١٨٤٧ ڕۆمانی (''The Tenant of Wildfell Hall)'' بڵاوکردەوە، کە وابیردەکرێتەوە لە یەکەمین ئەو ڕۆمانانەبێت کە بیری [[فێمینیزم|فێمێنیزمی]] لەخۆ گرتبێت.<ref name="intro">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davies|یەکەم=Stevie|ناونیشان=https://archive.org/details/tenantofwildfell00bron|سەردێڕ=The Tenant of Wildfell Hall|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٤٣٤٧٤-٣|chapter=Introduction and Notes}}</ref> ئان برۆنتی لە ڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٨٤٩، لە تەمەنی ٢٩ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. دوای مردنی، شارلۆتی خووشکی دەستیکرد بە دەستکاریکردنی ( ''Agnes Grey)'' بۆ ئەوەی چارەسەری کێشەکانی چاپی یەکەمی بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|مێژوو|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Anne Brontë}} [[پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرانی مەسیحی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٤٩]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٠]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] 41bvr0yo5dphqd89a02ldh3v4cb44vy 0 178831 1593712 1593638 2026-06-24T12:01:32Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593712 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Telegram<!--Technical ID; must not be changed. Use "title" to change what is displayed instead.--> | title = نەرمامێری تێلێگرام | logo = Telegram 2019 Logo.svg | logo size = 100px | screenshot = Telegram Android screenshot.svg | screenshot size = 220px | caption = بەکارھێنانی تێلێگرام لەسەر [[ئەندرۆید]] | collapsible = نەخێر | developer = Telegram FZ LLC{{ھن}}Telegram Messenger Inc. | released = {{Start date and age|df=بەڵێ|٢٠١٣|٨|١٤|}} | ver layout = قەرەباڵغ | repo = {{URL|https://github.com/telegramdesktop/tdesktop}} | programming language = [[C++]] | platform = [[ئەندرۆید]]، [[ئای ئۆ ئێس]]، [[ویندۆز]]، [[مەک ئۆئێس]]، [[لینوکس]]، [[پلاتفۆرمی وێب]] | language count = ١٩ | language footnote = <ref name="App_Store">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apps.apple.com/app/id686449807|سەردێڕ=‎Telegram Messenger|وێبگە=App Store|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Telegram Messenger|ناونیشان=https://telegram.org/|بڵاوکەرەوە=Telegram Messenger LLP|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref> | language = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]، [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]]، [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]]، [[زمانی ئیتالی|ئیتالی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئوکراینی|ئوکراینی]]، [[زمانی ئوزبەکی|ئوزبەکی]]، [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]]، [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]، [[زمانی ھۆلەندی|ھۆلەندی]]، [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]]، [[زمانی کۆری|کۆری]]، [[زمانی ئیندۆنیزی|ئیندۆنیزی]]، [[زمانی مالایی|مالایی]]، [[زمانی بیلاڕووسی|بیلاڕووسی]]، [[زمانی کەتەلانی|کەتەلانی]]، [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] | genre = [[نەرمامێری خێرا]] | license = [[GNU General Public License|GNU GPLv2 or GPLv3]] ([[Client (computing)|clients]]),<ref name="teleapps">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/apps|سەردێڕ=List of Telegram applications|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> [[نەرمامێری ساماندار]] ([[ڕاژەکار]])<ref name=faq-why-not-open-souce>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Telegram FAQ|ناونیشان=https://telegram.org/faq#q-can-i-get-telegram-39s-server-side-code|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Telegram}}</ref> | website = {{URL|https://telegram.org/}} }} {{Infobox website | name = تێلێگرام {{ھن}}Telegram Messenger [[Limited liability partnership|LLP]] | logo = [[پەڕگە:Telegram 2019 Logo.svg|100px]] | location = [[لەندەن]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]{{ھن}}(ناوەندی یاسایی){{ھن}}[[دوبەی]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]{{ھن}}(ناوەندی ئۆپەراسیۆنی) | founder = {{Unbulleted list|[[نیکۆلای دۆرۆڤ]]|[[پاڤێل دۆرۆڤ]]}} | industry = [[نەرمامێر]] | url = {{URL|https://telegram.org/}} | foundation = {{Start date and age|٢٠١٣|٣}} | area_served = جیھانی | num_employees = ٣٥١ (٢٠١٩)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://craft.co/telegram-messenger|سەردێڕ=Telegram Company profile|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> }} '''تێلێگرام''' ({{بە ئینگلیزی|Telegram}}) یەک بەرنامەی [[دەقکراو]]ی [[نەرمامێری سەکۆبڕ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Telegram introduces end-to-end encrypted video calls |ناونیشان=https://thenextweb.com/apps/2020/08/14/telegram-introduces-end-to-end-encrypted-video-calls/ |وێبگە=The Next Web |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> تێلێگرام بە فەرمی تەنانەت بە [[ویندۆز فۆن]] و [[ئای ئۆ ئێس]] لەبەر دەستدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/apps|سەردێڕ=Telegram Applications|وێبگە=Telegram}}</ref> [[ڕاژەکار]]ەکانی تێلێگرام لە ھەموو جیھاندا بڵاودەبێتەوە و ناوەندەکەی ئەم بەرنامەیە لە شاری [[دوبەی]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=EWDN|یەکەم=Editor|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Russia's Zuckerberg launches Telegram, a new instant messenger service|زمان=en|ئیش=Reuters|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/idUS74722569420130830|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Meet Telegram, A Secure Messaging App From The Founders Of VK, Russia's Largest Social Network|ئیش=TechCrunch|ناونیشان=https://techcrunch.com/2013/10/27/meet-telegram-a-secure-messaging-app-from-the-founders-of-vk-russias-largest-social-network/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='Nobody can block it': how the Telegram app fuels global protest|ناونیشان=https://www.theguardian.com/media/2020/nov/07/nobody-can-block-it-how-telegram-app-fuels-global-protest|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Guardian}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Evolution of Telegram|ناونیشان=https://telegram.org/evolution#october-2013|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Telegram}}</ref> == مێژوو == === پەرەپێدان === تێلێگرام لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن دوو برا [[نیکۆلای دوورۆڤ|نیکۆلای]] و [[پاڤێل دوورۆڤ]] دەستی پێ کرا. پێشتر، ئەم دووانە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ڕووسیی [[ڤیکەی (تۆڕی کۆمەڵایەتی)|ڤیکەی]]یان دامەزراند، کە لە ساڵی ٢٠١٤ جێیان ھێشت، وتیان کە لەلایەن حکوومەتەوە دەستی بەسەردا گیراوە.<ref name=DurovTI22414>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-22/news/49318882_1_social-network-vkontakte-pavel-durov-founder-mark-zuckerberg |سەردێڕ=Pavel Durov left Russia after being pushed out |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140424024304/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-22/news/49318882_1_social-network-vkontakte-pavel-durov-founder-mark-zuckerberg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Agence France-Presse]] |via=Economic Times}}</ref> پاڤێل پشکە ماوەکانی خۆی لە ڤیکەی فرۆشت و دوای بەرگریکردن لە پەستانی حکوومەت [[ڕووسیا]]ی جێھێشت.<ref name=":0" /> نیکۆلای پڕۆتۆکۆڵی ئێم-تی-پڕۆتۆی (MTProto) دروست کرد کە بنەمای نێردەرەکەیە، لەکاتێکدا پاڤێل پاڵپشتیی دارایی و ژێرخانی لە ڕێگەی سندوقی [[دیجیتاڵ فۆرترێس]] دابین کرد.<ref name="TechCrunch">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://techcrunch.com/2013/10/27/meet-telegram-a-secure-messaging-app-from-the-founders-of-vk-russias-largest-social-network/|سەردێڕ=Meet Telegram, A Secure Messaging App From The Founders Of VK, Russia's Largest Social Network|دوایین=Shu|یەکەم=Catherine|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|وێبگە=TechCrunch|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151126020419/http://techcrunch.com/2013/10/27/meet-telegram-a-secure-messaging-app-from-the-founders-of-vk-russias-largest-social-network/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نێردەری تێلێگرام ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە ئامانجی کۆتایییەکەی قازانجکردن بێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/faq#q-how-are-you-going-to-make-money-out-of-this |سەردێڕ=Telegram F.A.Q |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140209082001/https://telegram.org/faq#q-how-are-you-going-to-make-money-out-of-this |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠١٤|وتەگێڕانەوە=...making profits will never be an end-goal for Telegram.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theverge.com/2014/2/25/5445864/telegram-messenger-hottest-app-in-the-world |سەردێڕ=Why Telegram has become the hottest messaging app in the world |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313050911/http://www.theverge.com/2014/2/25/5445864/telegram-messenger-hottest-app-in-the-world |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=The Verge |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|وتەگێڕانەوە=Telegram operates as a non-profit organization, and doesn’t plan to charge for its services.}}</ref> بەڵام وەک ڕێکخراوێکی قازانج نەویست دانەمەزراوە.<ref name="WaPo1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/11/23/the-secret-american-origins-of-telegram-the-encrypted-messaging-app-favored-by-the-islamic-state/|سەردێڕ=The secret American origins of Telegram, the encrypted messaging app favored by the Islamic State|دوایین١=Dewey|یەکەم١=Caitlin|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٨|newspaper=[[The Washington Post]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190512135529/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/11/23/the-secret-american-origins-of-telegram-the-encrypted-messaging-app-favored-by-the-islamic-state/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تێلێگرام وەک کۆمپانیایەک لە [[دوورگەکانی ڤێرجنی بەریتانیا]] و وەک [[کۆمپانیای بەرپرسیارێتیی سنووردار]] لە دوبەی تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Telegram Messenger on the App Store|ناونیشان= https://apps.apple.com/app/telegram-messenger/id686449807|وێبگە= App Store|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190519201602/https://itunes.apple.com/app/telegram-messenger/id686449807|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>[https://www.dnb.com/business-directory/company-profiles.telegram_fz_llc.adcbb6d4f706fd666c04a7b5c9178b02.html Telegram FZ LLC – Dun & Bradstreet]</ref> شوێنی بەکرێگرتنی نووسینگەکان یان ئەو لایەنە یاسایییانەی بۆ بەکرێگرتنیان بەکاری دەھێنێت ئاشکرا ناکات، ئەمەش بۆ «پاراستنی تیمەکە لە کاریگەرییە ناپێویستەکان» و پاراستنی بەکارھێنەران لە داواکارییەکانی حکوومەت بۆ داتا دەگەڕێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Lunch with the FT: Pavel Durov|ناونیشان= https://www.ft.com/content/21c5c7f2-20b1-11e5-ab0f-6bb9974f25d0|newspaper = [[Financial Times]]|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|یەکەم= John|دوایین= Thornhill|ڕێکەوت= ٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160919235800/http://www.ft.com/cms/s/0/21c5c7f2-20b1-11e5-ab0f-6bb9974f25d0.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای ئەوەی پاڤێل دوورۆڤ لە ساڵی ٢٠١٤ [[ڕووسیا]]ی جێھێشت، وترا کە لەگەڵ گرووپێکی بچووکی پڕۆگرامسازانی [[کۆمپیوتەر]] کە لە ١٥ ئەندامی سەرەکی پێکھاتبوون، لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەچوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Once Celebrated in Russia, the Programmer Pavel Durov Chooses Exile|ناونیشان= https://www.nytimes.com/2014/12/03/technology/once-celebrated-in-russia-programmer-pavel-durov-chooses-exile.html|newspaper = [[The New York Times]]|ڕێکەوت= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|یەکەم= Danny|دوایین= Hakim|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150906024632/http://www.nytimes.com/2014/12/03/technology/once-celebrated-in-russia-programmer-pavel-durov-chooses-exile.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-telecoms-mobileworld-telegram-idUSKCN0VW2CM|سەردێڕ=Telegram app free-speech advocate no stranger to Apple-FBI woes|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٦|via=www.reuters.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190512140540/https://www.reuters.com/article/us-telecoms-mobileworld-telegram-idUSKCN0VW2CM|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|دوایین١=Auchard|یەکەم١=Eric}}</ref> لەکاتێکدا کارمەندێکی پێشووی ڤیکەی وتی کە تێلێگرام کارمەندی لە [[سەنت پیتەرزبورگ]] ھەیە، پاڤێل وتی کە تیمی تێلێگرام لە ساڵی ٢٠١٤ [[بەرلین]]، ئەڵمانیایان کردووەتە بنکەی سەرەکییان، بەڵام نەیانتوانی مۆڵەتی نیشتەجێبوونی [[ئەڵمانیا]] بۆ ھەموو ئەندامانی تیمەکە بەدەست بھێنن و لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥دا بۆ شوێنەکانی تر گواستیانەوە.<ref name="Turton-2017-09-29">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Turton|یەکەم١=William|سەردێڕ=What isn't Telegram saying about its connections to the Kremlin?|ناونیشان=https://theoutline.com/post/2348/what-isn-t-telegram-saying-about-its-connections-to-the-kremlin|وێبگە=The Outline|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518221134/https://theoutline.com/post/2348/what-isn-t-telegram-saying-about-its-connections-to-the-kremlin|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="TheVergeKorea">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brandom |یەکەم=Russell |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Surveillance drives South Koreans to encrypted messaging apps |ناونیشان=https://www.theverge.com/2014/10/6/6926205/surveillance-drives-south-koreans-to-encrypted-messaging-apps |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151106162327/http://www.theverge.com/2014/10/6/6926205/surveillance-drives-south-koreans-to-encrypted-messaging-apps |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=[[The Verge]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧وە بنکەی کۆمپانیاکە لە دوبەی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Descalsota |یەکەم١=Marielle |سەردێڕ=Meet Pavel Durov, the tech billionaire who founded Telegram, fled from Moscow 15 years ago after defying the Kremlin, and has a penchant for posting half-naked selfies on Instagram |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/pavel-durov-telegram-billionaire-russia-instagram-wealth-founder-dubai-lifestyle-2022-3 |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٢|ئیش=Business Insider |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> ناوەندەکانی داتاکانی لەناو پێکھاتەیەکی ئاڵۆزی کۆمپانیاکانی [[کۆمپانیای وەھمی]] لە وڵاتە جیاوازەکان بڵاو بوونەتەوە، ئەمەش بۆ دوورکەوتنەوە لە پابەندبوون بە [[بانگھێشتنامەی دادگا|بانگھێشتنامە یاسایییەکانی]] حکوومەت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hakim |یەکەم=Danny |ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Once Celebrated in Russia, the Programmer Pavel Durov Chooses Exile |زمان=en-US |ئیش=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2014/12/03/technology/once-celebrated-in-russia-programmer-pavel-durov-chooses-exile.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٢|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Newton |یەکەم=Casey |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=How Telegram played itself |ناونیشان=https://www.platformer.news/telegram-durov-arrest-france-explainer/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Platformer |زمان=en}}</ref> کۆمپانیاکە دەڵێت ئەمە بۆ «پاراستنی ئەو داتایانە ئەنجام دەدرێت کە بە کۆدکردنی سەرتاپاگیر دانەپۆشراون». لاپەڕەی پرسیارە باوەکانی تێلێگرام دەڵێت کە داواکارییەکانی پێوەست بە ناوەڕۆکی نایاسایی لە چاتەکان و چاتە گرووپییەکاندا جێبەجێ ناکات، ھەروەھا «تا ئەمڕۆ، ٠ بایت پەیامی بەکارھێنەرانمان بۆ لایەنی سێیەم ئاشکرا نەکردووە، لەوانەش حکوومەتەکان».<ref name=":5" /> بەڵام بە بۆچوونی پاڤێل، تێلێگرام داتای بۆ ٢٠٣ داواکاریی یاسایی حکوومەتی بەڕازیل لە کانوونی دووەم تا ئەیلوولی ٢٠٢٤ و ٦،٩٩٢ داواکاریی یاسایی [[ھیندستان]]، کە گەورەترین بازاڕیەتی، لەو ماوەیەدا ئاشکرا کردووە.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Du Rove's Channel |ناونیشان=https://t.me/durov/346 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Telegram}}</ref> بەکارھێنەران دەتوانن بۆتی شەفافییەتی تێلێگرام بەکار بھێنن بۆ پشکنینی ئەوەی کە چەند داواکاریی یاسایی لە وڵاتەکەیانەوە جێبەجێ کراوە.<ref name=":7" /> === بەکارھێنان === لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، تێلێگرام ڕای گەیاند کە ١٠٠،٠٠٠ بەکارھێنەری چالاکی ڕۆژانەی ھەیە.<ref name="TechCrunch" /> لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٤، تێلێگرام ڕای گەیاند کە گەیشتووەتە ٣٥ ملیۆن بەکارھێنەری مانگانە و ١٥ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی ڕۆژانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://techcrunch.com/2014/03/24/telegram-hits-35m-monthly-users-15m-daily-with-8b-messages-received-over-30-days/|بڵاوکەرەوە=TechCrunch|سەردێڕ=Telegram Hits 35M Monthly Users, 15M Daily With 8B Messages Received Over 30 Days|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151124123902/http://techcrunch.com/2014/03/24/telegram-hits-35m-monthly-users-15m-daily-with-8b-messages-received-over-30-days/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، پلانەکانی چاودێریی حکوومەتی [[کۆریای باشوور]] وای لە زۆرێک لە ھاووڵاتییانی کرد کە لە [[ئەپڵیکەیشن]]ی کۆریی [[کاکاوتۆک]]ەوە بەرەو تێلێگرام بچن.<ref name="TheVergeKorea" /> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤، تێلێگرام ڕای گەیاند کە ٥٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی ھەیە، کە ڕۆژانە ١ ملیار پەیام دەنێرن، و ھەفتانە ١ ملیۆن بەکارھێنەری نوێ لە خزمەتگوزارییەکەی تۆمار دەکرێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/blog/billion|بڵاوکەرەوە=Telegram|سەردێڕ=Telegram Reaches 1 Billion Daily Messages|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190724110557/https://telegram.org/blog/billion|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھاتوچۆی پەیامەکانیش لە ماوەی پێنج مانگدا دوو ئەوەندە زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٢ ملیار پەیامی ڕۆژانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/blog/2-billion|بڵاوکەرەوە=Telegram|سەردێڕ=Telegram Hits 2 Billion Messages Sent Daily|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190512141610/https://telegram.org/blog/2-billion|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠١٥، تێلێگرام ڕای گەیاند کە ئەپڵیکەیشنەکە ٦٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی ھەیە و ١٢ ملیار پەیامی ڕۆژانە دەگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://techcrunch.com/2015/09/21/telegram-now-seeing-12bn-daily-messages-up-from-1m-in-february/|سەردێڕ= Telegram Now Seeing 12BN Daily Messages, up From 1BN in February|ڕێکەوت= ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە= [[Techcrunch]]|دوایین= Lomas|یەکەم= Natasha|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20151127133011/http://techcrunch.com/2015/09/21/telegram-now-seeing-12bn-daily-messages-up-from-1m-in-february/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە شوباتی ٢٠١٦، تێلێگرام ڕای گەیاند کە ١٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانەی ھەیە، کە ڕۆژانە ٣٥٠،٠٠٠ بەکارھێنەری نوێ تۆمار دەکرێن، و ڕۆژانە ١٥ ملیار پەیام دەگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Encrypted Messaging App Telegram Hits 100M Monthly Active Users, 350k New Users Each Day|ناونیشان= https://techcrunch.com/2016/02/23/encrypted-messaging-app-telegram-hits-100m-monthly-active-users-350k-new-users-each-day/|وێبگە= TechCrunch|ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی شوباتی ٢٠١٦|یەکەم= Matt|دوایین= Burns|ڕێکەوت= ٢٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190509222256/https://techcrunch.com/2016/02/23/encrypted-messaging-app-telegram-hits-100m-monthly-active-users-350k-new-users-each-day/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، تێلێگرام گەیشتە ١٨٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانە.<ref name="Bloomberg-2017-12-12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= This $5 Billion Encrypted App Isn't for Sale at Any Price |ناونیشان= https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-12-12/cryptic-russian-crusader-says-his-5-billion-app-can-t-be-bought |newspaper = [[Bloomberg]] |ڕێکەوت= ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190520015516/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-12-12/cryptic-russian-crusader-says-his-5-billion-app-can-t-be-bought |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تا ئازاری ٢٠١٨، ئەو ژمارەیە دوو ئەوەندە زیادی کرد و تێلێگرام گەیشتە ٢٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانە.<ref name="TelegramUsersMarch2018">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://telegram.org/blog/200-million|سەردێڕ=200,000,000 Monthly Active Users|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٨|وێبگە=Telegram|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180923104039/https://telegram.org/blog/200-million|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٩، پاڤێل وتی «لە ماوەی ٢٤ کاتژمێری ڕابردوودا ٣ ملیۆن بەکارھێنەری نوێ لە تێلێگرام تۆمار کراون».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Lomas |یەکەم١=Natasha |سەردێڕ=Telegram gets 3M new signups during Facebook apps' outage |ناونیشان=https://techcrunch.com/2019/03/14/telegram-gets-3m-new-signups-during-facebook-apps-outage/ |وێبگە=TechCrunch |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190502055020/https://techcrunch.com/2019/03/14/telegram-gets-3m-new-signups-during-facebook-apps-outage/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاماژەی بەوە نەکرد کە چی بووەتە ھۆی ئەم شەپۆلە نوێیەی تۆمارکردن، بەڵام ئەو ماوەیە ھاوکات بوو لەگەڵ پچڕانێکی تەکنیکیی درێژخایەن کە [[فەیسبووک]] و خێزانی ئەپڵیکەیشنەکانی، لەوانەش ئینستاگرام، تووشی ببوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Shieber |یەکەم١=Jonathan |سەردێڕ=Update: Facebook, Instagram and Messenger were down for many users |ناونیشان=https://techcrunch.com/2019/03/13/facebook-instagram-and-messenger-are-down-for-some-users/ |وێبگە=TechCrunch |ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190502055019/https://techcrunch.com/2019/03/13/facebook-instagram-and-messenger-are-down-for-some-users/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەگوێرەی کۆمیسیۆنی کاغەزە دارایییەکان و بۆرسەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، تا تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، تێلێگرام ٣٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانەی لە سەرانسەری جیھاندا ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sec.gov/litigation/complaints/2019/comp-pr2019-212.pdf |سەردێڕ=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION, ::Plaintiff, :19 Civ. 9439(PKC):-against -:ECF Case:TELEGRAM GROUPINC.andTON ISSUERINC. |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=The US Securities and Exchange Commission |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112015601/https://www.sec.gov/litigation/complaints/2019/comp-pr2019-212.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٠، تێلێگرام ڕای گەیاند کە گەیشتووەتە ٤٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Telegram hits 500M monthly active users |ناونیشان=https://t.me/durov/147/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210611161236/https://t.me/durov/147 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Telegram |زمان=en-US}}</ref> لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، پاڤێل لە پۆستێکی بلۆگدا ڕای گەیاند کە تێلێگرام گەیشتووەتە «نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن» بەکارھێنەری چالاکی مانگانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thehindubusinessline.com/news/respect-your-users-telegram-founder-slams-facebook/article33535421.ece |سەردێڕ="Respect your users": Telegram founder Pavel Durov slams Facebook |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Hindu Business Line |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210109093123/https://www.thehindubusinessline.com/news/respect-your-users-telegram-founder-slams-facebook/article33535421.ece |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ئابدا، [[تێک-کرەنچ]] ڕای گەیاند کە ھیندستان گەورەترین بازاڕی تێلێگرامە، کە ٢٢٪ی کۆی داگرتنەکان لەو ناوچەیەوە ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://techcrunch.com/2021/08/30/telegram-tops-1-billion-downloads/ |سەردێڕ=Telegram tops 1 billion downloads |ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=TechCrunch |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> دواتر تێلێگرام زیاتر لە ٧٠ ملیۆن بەکارھێنەری نوێی بەدەست ھێنا بەھۆی پچڕانێک کە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ کارکردی فەیسبووک و ھاوبەشەکانی پەکخست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Porter|یەکەم=Jon|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Telegram gains 70M new users in just one day after Facebook outage|ناونیشان=https://www.theverge.com/2021/10/6/22712191/telegram-70-million-new-users-facebook-outage-surge-whatsapp|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Verge|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211006143403/https://www.theverge.com/2021/10/6/22712191/telegram-70-million-new-users-facebook-outage-surge-whatsapp|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، تێلێگرام ڕای گەیاند کە گەیشتووەتە ٧٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانە.<ref name="700M_premium">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Roth |یەکەم١=Emma |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Telegram's Premium subscription is here and it costs $4.99 / month |ناونیشان=https://www.theverge.com/2022/6/19/23174976/telegram-premium-subscription-4-99-month-bigger-uploads-faster-downloads |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=The Verge}}</ref><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=700 Million Users and Telegram Premium |ناونیشان=https://telegram.org/blog/700-million-and-premium |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Telegram}}</ref> لە تەممووزی ٢٠٢٣، تێلێگرام ٨٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مانگانەی تێپەڕاند،<ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Singh |یەکەم١=Manish |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Telegram raises $210 million through bond sales |ناونیشان=https://techcrunch.com/2023/07/18/telegram-raises-210-million-through-bond-sales/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=TechCrunch}}</ref> دواتر لە ئازاری ٢٠٢٤ گەیشتە ٩٠٠ ملیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Murphy |یەکەم١=Hannah |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Telegram hits 900mn users and nears profitability as founder considers IPO |ناونیشان=https://www.ft.com/content/8d6ceb0d-4cdb-4165-bdfa-4b95b3e07b2a |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Financial Times}}</ref> و لە تەممووزی ٢٠٢٤ گەیشتە ٩٥٠ ملیۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mehta |یەکەم=Ivan |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Telegram's user base climbs to 950M, plans to launch app store |ناونیشان=https://techcrunch.com/2024/07/23/telegrams-userbase-climbs-to-950m-plans-to-launch-app-store/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=TechCrunch |زمان=en-US}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٥، [[پاڤێل دوورۆڤ]] ڕای گەیاند کە تێلێگرام ١ ملیار بەکارھێنەری چالاکی مانگانەی تێپەڕاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pavel Durov |ناونیشان=https://t.me/durov/404 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Telegram}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mehta |یەکەم=Ivan |ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Telegram founder Pavel Durov says app now has 1B users, calls WhatsApp a 'cheap, watered down imitation' |ناونیشان=https://techcrunch.com/2025/03/19/telegram-founder-pavel-durov-says-app-now-has-1b-users-calls-whatsapp-a-cheap-watered-down-imitation/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=TechCrunch |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Telegram Messenger|تێلێگرام}} * {{Official website}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|وڵاتەکان|ئابووری|کۆمپانیا|ئەڵمانیا|ئینتەرنێت|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر|ڕووسیا|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٣]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:نەرمامێری پەیوەندیکردن]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید]] [[پۆل:نەرمامێر]] [[پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان]] [[پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان]] 7d7zvi7sh36dy42px9mbg0jax1xkhe8 1 183289 1593761 1381729 2026-06-24T15:37:11Z -Haryad 40333 ناو 1593761 wikitext text/x-wiki == ناو == پێدەچێت داروو لە فارسی ھاتبێت، ئەوەش ھەر دەرمانە. بەڵام [[دەرمان]] بۆ وتارێکی دیکە بەکارھاتووە. زۆرتر ماددەی ھۆشبەر بۆ ئەمە بەکاردێت، ئەگەر ناوێکی باشتر نییە با بکرێت بەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١١:١١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) :سلاو، زۆر بیرم لێ کردەوە .. دەرمان لە بنەڕەتدا به مانای چارەسەر کردنی نەخوشییه لە لایەن پزیشکەکان یان هەر کەسێکی دیکە .. لە زمانی فارسیش بەو ماناییە هاتووە .. داروو یا دەوا وشەیێکی دروستترە بۆ ئەم وتارە.. پێم وایە وتاری [[دەرمان]] دەبێ بۆ چارەکردنی نەخوشیی به کار بهێنرێت... ئیستا خەریکی درووست کردنی ئەمانەم .. سپاس[[بەکارھێنەر:Khabat4545|Khabat4545]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Khabat4545|لێدوان]]) ‏١١:٥١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) :: ماددەی ھۆشبەر خۆی جۆریک drugە.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٩:١٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) :::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] وایە، وە ئەو ناوەی بۆ وتاری [[دەرمان]] بەکارھاتووە ھەڵەیە وشەی Therapy لە ئینگلیزی بە واتای چارەسەر دێت، پێشنیار دەکەم ناوەکان چارەسەر بکەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:٤٠، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :داڕوو بە “ڕ” لە کوردیش ماوە و هاوبەشە وشەکە، “داروو”ش هەر دروستە، ئەمانە گۆڕاوی “دالووگ”ی پەهلەوی ئەشکانی (کوردیی ناوەڕاستن) بە واتای گیا و ڕوەک. [[بەکارھێنەر:Ahmad870|Ahmed870]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ahmad870|لێدوان]]) ٠٨:٥٨، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) === ناو === {{وب|calak|Khabat4545|Ahmad870|Aza|Pirehelokan|Serchia}} ھەردوو وشەی '''داروو''' و '''دەوا''' ھیچیان کوردی نین، ناوی ئەم وتارە پێویستە بگوازرێتەوە بۆ '''دەرمان'''، چونکە ناوێکی گشتییە و هەر مادەیەکی تر چ وەک حەپ یان کحول و مادەی ھۆشبەر بێ، ئەچێتە ژێر ناوی '''دەرمان''' کە لە ویکیی ئینگلیزی '''Drug'''ە و لە عەرەبی '''عقار (مادة كيميائية)'''ە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٣٧، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پاسدان == سلاو بەڕێز {{وب|Aram}} ئەم پەڕەیە پاس نەدراوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:١٨، ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) :سڵاو {{وب|Sakura emad}} بەسەرداچوونەوەی بۆ نەکراوە بۆیە پاس نەدراوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٣:٤٠، ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) nbh1ca7s97aol6gv3ld6n0nd5u1sol6 14 187358 1594100 1128133 2026-06-25T09:05:07Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594100 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Rare diseases}} [[پۆل:نەخۆشی و تێکچوونەکانی مرۆڤ]] chfa2ekbvr5wloowrdei5dskhep2bew 0 188137 1593756 1562288 2026-06-24T14:48:10Z MFTG 21816 /* top */ 1593756 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وێزێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ویزي}}<br>{{lang-en| Weze }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.58967| 44.98526}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وێزێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.58967| 44.98526 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٥١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وێزێ''' یان '''وێزە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ناوچەکی فراوانی شاخاوییە کە خەڵکەکەی زیاتر بە کشتوکاڵ و باخداری و ئاژەڵداری خەریکن. ژمارەی دانیشتووانی لە ٢٠٠ کەس زیاتر دەبێت. ژمارەیەکی زۆر ناوچەی گەشتیاری ھەیە کە گرنگترینیان پڕژەیەکە تونێلە بەفرەکانی لێیە و چوار وەرزی ساڵ بەفری لێنابڕێ بەرزترین پلەی گەرمی لە ھاوینان لە ٢٠ پلەی سیلیزی تێپەڕ ناکات. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 82fbuqsro40a37quhg483dxu17rfzuq 0 190760 1594036 1096235 2026-06-25T02:56:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594036 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''جەعفەر دێھقان''' ({{بە فارسی|جعفر دهقان}}؛ لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٦٠) [[ئەکتەر]]ێکی ئێرانییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023|سەردێڕ=بیوگرافی و عکسهای “جعفر دهقان”|بڵاوکەرەوە=نەمناک|زمان=فارسی|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217123917/https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.beytoote.com/fun/actor-news/jafar3-dehghan.html?m=1|سەردێڕ=بیوگرافی جعفر دهقان + تصاویر جعفر دهقان|بڵاوکەرەوە=بەیتووتە|زمان=فارسی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی|سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> دێھقان لە زنجیرە فیلمەکانی [[یارانی ئەشکەوت (زنجیرە)|یارانی ئەشکەوت]] و [[یووسفی پێغەمبەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|یووسفی پێغەمبەر]] بەشداریی کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jafar Dehghan}} * [https://m.imdb.com/name/nm2560807/ جەعفەر دێھقان] لە [[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئێران|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] knkzp95ptd6akndyf0wwnwwg5ljm3e7 1594091 1594036 2026-06-25T09:03:05Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594091 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''جەعفەر دێھقان''' ({{بە فارسی|جعفر دهقان}}؛ لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٦٠) [[ئەکتەر]]ێکی ئێرانییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023|سەردێڕ=بیوگرافی و عکسهای “جعفر دهقان”|بڵاوکەرەوە=نەمناک|زمان=فارسی|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217123917/https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.beytoote.com/fun/actor-news/jafar3-dehghan.html?m=1|سەردێڕ=بیوگرافی جعفر دهقان + تصاویر جعفر دهقان|بڵاوکەرەوە=بەیتووتە|زمان=فارسی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی|سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> دێھقان لە زنجیرە فیلمەکانی [[یارانی ئەشکەوت (زنجیرە)|یارانی ئەشکەوت]] و [[یووسفی پێغەمبەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|یووسفی پێغەمبەر]] بەشداریی کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jafar Dehghan}} * [https://m.imdb.com/name/nm2560807/ جەعفەر دێھقان] لە [[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئێران|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکان]] fg8g33d2g9f0bw5fzhnek109pom6ymb 1 190765 1594037 832148 2026-06-25T02:56:15Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594037 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == کاک {{وب|Aram}} چاکسازیم بۆ وتارەکە کرد، ئێستا پێت چۆنە، ئایا وا دەبینی کە تاگی سڕینەوەی لەسەر لابچێت؟ [[بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="font-family:Cursive; color: #10C1FF; Background: White; font size:13px;">AGH</span>]] _{([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="color:#ffd700; Background:White">'''وتووێژ📝'''</span>]])} ‏٢١:٥٨، ٢٩ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) :{{وب|Ahrir}} سپاس، تاگەکە لابرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٠٨، ٣٠ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەعفەر دێھقان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594036 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211217123917/https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023 بۆ https://namnak.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86.p53023 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٥٦، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) l6xk0htobdjtk5iybpivr4mf92v2kgw 0 191023 1593726 1593455 2026-06-24T12:05:16Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593726 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێکخستن|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} }} {{داتابۆکس}} یەکێک لە بڕگە سەرەکیەکانی ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینە هاتنە ناوەوەی وەرزشوانان و بەرپرسانە بە ئالای خۆیانەوە بۆ ناو یاریگا . یەکێک لە وەرزشوانان دەبێتە ئالاهەڵگر ، لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپی ولاتەی هەڵدەبژێردێت . یۆنان وەک وەک ولاتی یارییە کۆنەکان و نوێکان یەکەم جار هاتە ناو یاریگاوە . بەڕازیل ولاتی خانەخوێ لە کۆتایی هاتە ناو یاریگا . ولاتەکانی دیکە بە پیچی ئەلف و بێی ئینگلیزی ڕیزبەندی کران . ولاتی پرتووگال وەک بە شێک لە شاندی لێژنەی ئۆڵمپی بەشداریکرد . ناوی ولاتە بەشداربووەکان لە کاتی هاتنە ناویاریگاوە بە پێی ڕێنمایەکانی لێنەی ئۆڵمپی نێودەوڵەتی یەکەم جار بە زمانی فەڕەنسی پاشان ئینگلیزی (ئەم دوو زمانە زمانی فەرمی ئۆڵۆمپیادن) وە دواتر پرتوگالی بە یاوەری مۆسقایەکی تایبەت خوێندرانەوە . == ولاتە بەشداربووەکان و ئاڵاهەڵگران == [[File:Burkina Faso at the 2016 Summer Olympics.jpg|thumb]] [[File:Phelps carries Stars & Stripes (28726351981).jpg|thumb]] [[File:2016 Summer Olympics opening ceremony 1035369-olimpiadas abertura-2902.jpg|thumb]] [[File:Iran 2016 Summer Olympics Parade 01.jpg|thumb]] <!-- Deleted image removed: [[File:Refugee Team.jpg|thumb|right|The Refugee Olympic Team during the parade]] --> [[File:A scene from the Rio 2016 Olympic Games Opening Ceremony (28213110473).jpg|thumb]] {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" |- !width=25| ژمارە !width=300|وڵات !width=230|بە زمانی پورتوگالی !width=170|ئاڵاھەڵگر !width=110|وەرزش |- |align=center| 1 || {{flagIOCteam|GRE|2016 Summer}} || Grécia || {{sort|Bekatorou, Sofia|[[Sofia Bekatorou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bekatorou to become first female flag bearer in Greek Olympic history|ناونیشان=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2016-07/06/content_38817008.htm|بڵاوکەرەوە=[[China Internet Information Center]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || Sailing |- |align=center| 2 || {{flagIOCteam|AFG|2016 Summer}} || Afeganistão || {{sort|Bakhshi, Mohammad Tawfiq|[[Mohammad Tawfiq Bakhshi]]}}<ref name="IOC list">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Flagbearers for the Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/the-flagbearers-for-the-rio-2016-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=[[International Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 3 || {{flagIOCteam|RSA|2016 Summer}} || África do Sul || {{sort|van Niekerk, Wayde|[[Wayde van Niekerk]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wayde, Zanele named as SA flag bearer at Rio send off|ناونیشان=http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[SASCOC]]|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629160920/http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 4 || {{flagIOCteam|ALB|2016 Summer}} || Albânia || {{sort|Gega, Luiza|[[Luiza Gega]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016: Albania to participate with only a handful of athletes|ناونیشان=http://www.tiranatimes.com/?p=128442|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tirana Times]]|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 5 || {{flagIOCteam|GER|2016 Summer}} || Alemanha || {{sort|Boll, Timo|[[Timo Boll]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympische Eröffnungsfeier: Tischtennisspieler Boll trägt die deutsche Fahne|trans-title=Olympic opening ceremony: Table tennis player Boll will carry the German flag|زمان=de|ناونیشان=http://www.spiegel.de/sport/sonst/olympia-2016-timo-boll-wird-deutscher-fahnentraeger-a-1106141.html|بڵاوکەرەوە=[[Der Spiegel]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 6 || {{flagIOCteam|AND|2016 Summer}} || Andorra || {{sort|Salles, Laura|[[Laura Sallés]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Laura Sallés serà l'abanderada dels Jocs Olímpics a Rio|trans-title=Laura Sallés will be the flag bearer at the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.ara.ad/societat/Laura-Salles-Jocs-Olimpics-Rio_0_1621038078.html|زمان=ca|بڵاوکەرەوە=[[Ara (newspaper)|Ara]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211329/https://www.ara.ad/societat/Laura-Salles-Jocs-Olimpics-Rio_0_1621038078.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 7 || {{flagIOCteam|ANG|2016 Summer}} || Angola || {{sort|Kiala, Luísa|[[Luísa Kiala]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luisa Kiala pode ser porta-bandeira no Rio de Janeiro|trans-title=Luisa Kiala will be the flag bearer in Rio de Janeiro|زمان=pt|ناونیشان=http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|بڵاوکەرەوە=[[ANGOP]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155206/http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 8 || {{flagIOCteam|ANT|2016 Summer}} || Antígua e Barbuda || {{sort|Bailey, Daniel|[[Daniel Bailey]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 9 || {{flagIOCteam|KSA|2016 Summer}} || Arábia Saudita || {{sort|Hamad, Sulaiman|[[Sulaiman Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 10 || {{flagIOCteam|ALG|2016 Summer}} || Argélia || {{sort|Asselah, Sonia|[[Sonia Asselah]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO-2016: la judokate Sonia Asselah porte-drapeau à Rio|trans-title=2016 Olympics: Sonia Asselah will be the flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160726221324/http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=[[Algérie Presse Service]]|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 11 || {{flagIOCteam|ARG|2016 Summer}} || Argentina || {{sort|Scola, Luis|[[Luis Scola]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Argentina's Olympic Committee selects Scola as country's flag-bearer at Rio 2016|ناونیشان=http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|بڵاوکەرەوە=[[FIBA]]|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161224114103/http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Basketball at the 2016 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center| 12 || {{flagIOCteam|ARM|2016 Summer}} || Armênia || {{sort|Mkhitaryan, Vahan|[[Vahan Mkhitaryan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Vahan Mkhitaryan to be Armenia's flag bearer at Rio 2016|ناونیشان=https://armenpress.am/eng/news/854918/swimmer-vahan-mkhitaryan-to-be-armenia%E2%80%99s-flag-bearer-at-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Armenpress]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Yerevan}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 13 || {{flagIOCteam|ARU|2016 Summer}} || Aruba || {{sort|van der Velden, Nicole|[[Nicole van der Velden]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 14 || {{flagIOCteam|IOA|2016 Summer|name=Independent Olympic Athletes}} || {{sortname|Atletas Olímpicos|Independentes|nolink=1}} || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 15 || {{flagIOCteam|AUS|2016 Summer}} || Austrália || {{sort|Meares, Anna|[[Anna Meares]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Anna Meares named 2016 Australian Olympic Team Flagbearer|ناونیشان=http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=[[Australian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160707202427/http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 16 || {{flagIOCteam|AUT|2016 Summer}} || Áustria || {{sort|Liu, Jia|[[Liu Jia]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liu Jia führt ÖOC-Aufgebot an|trans-title=Liu Jia leads the Austrian Olympic team|زمان=de|ناونیشان=http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|بڵاوکەرەوە=[[Austrian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160731142903/http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 17 || {{flagIOCteam|AZE|2016 Summer}} || Azerbaijão || {{sort|Mammadov, Teymur|[[Teymur Mammadov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Details of selecting boxer Teymur Mammadov as a flag bearer of Azerbaijani team unveiled |ناونیشان=http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |بڵاوکەرەوە=[[Report Information Agency]] |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160629120239/http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 18 || {{flagIOCteam|BAH|2016 Summer}} || Bahamas || {{sort|Miller, Shaunae|[[Shaunae Miller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Shaunae to carry the flag for Team Bahamas|ناونیشان=http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=The Nassau Guardian|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805160139/http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 19 || {{flagIOCteam|BAN|2016 Summer}} || Bangladesh || {{sort|Rahman, Siddikur|[[Siddikur Rahman]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Siddikur to wave the red and green in Rio|ناونیشان=http://www.thedailystar.net/sports/golf/siddikur-wave-the-red-and-green-rio-1253893|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|شوێن=[[Bangladesh]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 20 || {{flagIOCteam|BAR|2016 Summer}} || Barbados || {{sort|Gittens, Ramon|[[Ramon Gittens]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gittens will be flag bearer in Rio|ناونیشان=http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Nation (Barbados)|The Daily Nation]]|شوێن=[[Barbados]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155645/http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 21 || {{flagIOCteam|BRN|2016 Summer}} || Bareine || {{sort|Saleh, Farhan|[[Farhan Saleh]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Saleh to carry Bahrain flag at Rio opening|ناونیشان=http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gulf Daily News]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155255/http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 22 || {{flagIOCteam|BLR|2016 Summer}} || Belarus || {{sort|Kiryienka, Vasil|[[Vasil Kiryienka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://eng.belta.by/sport/view/vasily-kiriyenko-named-belarus-olympic-flag-bearer-93329-2016/|سەردێڕ=Vasil Kiryienka named Belarus' Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Belarusian Telegraph Agency]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 23 || {{flagIOCteam|BEL|2016 Summer}} || Bélgica || {{sort|Borlée, Olivia|[[Olivia Borlée]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Team Belgium duidt zijn vlaggendraagster aan !|trans-title=Team Belgium appoints its flag bearer!|زمان=nl|ناونیشان=http://teambelgium.be/nl/artikel/team-belgium-duidt-zijn-vlaggendraagster-aan|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Belgian Olympic Committee]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 24 || {{flagIOCteam|BIZ|2016 Summer}} || Belize || {{sort|Jones, Brandon|[[Brandon Jones (athlete)|Brandon Jones]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Off to The Olympics|ناونیشان=http://7newsbelize.com/sstory.php?nid=37150|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tropical Vision Limited|7 News]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 25 || {{flagIOCteam|BEN|2016 Summer}} || Benim || {{sort|Apithy, Yemi|[[Yémi Apithy]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Le Côte-d'Orien Yémi Apithy sera le porte-drapeau du Bénin à Rio !|trans-title=Côte-d'Orien's Yémi Apithy will be Bénin's flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.bienpublic.com/sport-national/2016/08/01/le-cote-d-orien-yemi-apithy-sera-le-porte-drapeau-du-benin-a-rio|بڵاوکەرەوە=[[Le Bien Public]]|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 26 || {{flagIOCteam|BER|2016 Summer}} || Bermudas || {{sort|Smith, Tyrone|[[Tyrone Smith (athlete)|Tyrone Smith]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Long Jumper Tyrone Smith to Carry Bermuda Flag|ناونیشان=http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|بڵاوکەرەوە=Bermuda Olympic Association|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190531032424/http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 27 || {{flagIOCteam|BOL|2016 Summer}} || Bolívia || {{sort|Castro, Angela|[[Ángela Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ángela Castro será la abanderada de Bolivia en los Juegos Olímpicos de Río 2016|trans-title=Angela Castro will be Bolivia's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|ناونیشان=http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Radio Panamericana|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160910012849/http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 28 || {{flagIOCteam|BIH|2016 Summer}} || Bósnia-Herzegovina || {{sort|Tuka, Amel|[[Amel Tuka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amel Tuka nosi bh. zastavu na otvorenju Olimpijskih igara|trans-title=Amel Tuka will carry the Bosnian flag at the Olympic opening ceremonies|زمان=bs|ناونیشان=http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|بڵاوکەرەوە=[[N1 (television)|N1]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802124905/http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 29 || {{flagIOCteam|BOT|2016 Summer}} || Botsuana || {{sort|Amos, Nijel|[[Nijel Amos]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 30 || {{flagIOCteam|BRU|2016 Summer|name=Brunei Darussalam}} || Brunei Darussalam || {{sort|Ismail, Mohamed Fakhri|[[Mohamed Fakhri Ismail]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Yee |یەکەم=Chun Leong |سەردێڕ=Fakhri Brunei's flag bearer at Rio Olympics opening ceremony |ناونیشان=http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Brunei Times]] |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133329/http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 31 || {{flagIOCteam|BUL|2016 Summer}} || Bulgária || {{sort|Lalova, Ivet|[[Ivet Lalova-Collio]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ивет Лалова ще е българският знаменосец в Рио|trans-title=Ivet Lalova will be Bulgaria's flag bearer in Rio|زمان=bg|ناونیشان=http://www.dnevnik.bg/sport/rio2016/2016/07/27/2802063_ivet_lalova_shte_e_bulgarskiiat_znamenosec_v_rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Dnevnik (Bulgarian newspaper)|Dnevnik]]|شوێن=[[Bulgaria]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 32 || {{flagIOCteam|BUR|2016 Summer}} || Burkina Faso || {{sort|Sidibe, Rachid|[[Rachid Sidibé]]}}<ref name=porte-drapeau>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO 2016: les porte-drapeaux africains à Rio|trans-title=2016 Olympics: African flag bearers for Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.rfi.fr/sports/20160804-jo-2016-porte-drapeaux-africains-rio-jeux-olympiques-ceremonie-ouverture|بڵاوکەرەوە=[[Radio France Internationale]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 33 || {{flagIOCteam|BDI|2016 Summer}} || Burundi || {{sort|Irabaruta, Olivier|[[Olivier Irabaruta]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 34 || {{flagIOCteam|BHU|2016 Summer}} || Butão || {{sort|Karma|[[Karma (archer)|Karma]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 35 || {{flagIOCteam|CPV|2016 Summer}} || Cabo Verde || {{sort|Andrade, Maria|[[Maria Andrade]]}}<ref name="IOC list" /> || تایکواندۆ |- |align=center| 36 || {{flagIOCteam|CMR|2016 Summer}} || Camarões || {{sort|Ntsengue, Wilfried|[[Wilfried Ntsengue]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Agé de 18 ans, le boxeur Wilfried Seyi désigné porte-étendard du Cameroun aux JO|trans-title=At age 18, boxer Wilfried Seyi assigned as Cameroons flag bearer at the Olympics|زمان=fr|ناونیشان=https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|بڵاوکەرەوە=L'ouverture sur le Cameroun|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717155143/https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 37 || {{flagIOCteam|CAM|2016 Summer}} || Camboja || {{sort|Sorn, Seavmey|[[Sorn Seavmey]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.insidethegames.biz/articles/1036539/seavmey-makes-cambodian-history-with-success-at-asian-taekwondo-olympic-qualification-tournament |سەردێڕ=Seavmey makes Cambodian history with success at Asian Taekwondo Olympic Qualification Tournament |دوایین١=Etchells|یەکەم١=Daniel|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Insidethegames |بڵاوکەرەوە=Dunsar Media Company Limited |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> ||تایکواندۆ |- |align=center| 38 || {{flagIOCteam|CAN|2016 Summer}} || Canadá || {{sort|MacLennan, Rosannagh|[[Rosannagh MacLennan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Asif|دوایین=Hossain|سەردێڕ=MacLennan to lead Team Canada as flag bearer at Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=http://olympic.ca/2016/07/21/maclennan-to-lead-team-canada-as-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony/|بڵاوکەرەوە=[[Canadian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 39 || {{flagIOCteam|QAT|2016 Summer}} || Catar || {{sort|al-Thani, Sheikh Ali|[[Sheikh Ali al-Thani Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 40 || {{flagIOCteam|KAZ|2016 Summer}} || Cazaquistão || {{sort|Zhaparov, Ruslan|[[Ruslan Zhaparov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Знамя Казахстана на Олимпиаде в Рио понесёт Руслан Жапаров|trans-title=Ruslan Zhaparov will be Kazakhstan's flag bearer at the Olympics|زمان=ru|ناونیشان=http://informburo.kz/novosti/znamya-sbornoy-kazahstana-na-olimpiade-v-rio-ponesyot-ruslan-zhaparov.html|بڵاوکەرەوە=Informburo.kz|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 41 || {{flagIOCteam|CAY|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cayman|nolink=1}} || {{sort|Forbes, Ronald|[[Ronald Forbes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kevin|دوایین=Morales|ناونیشان=http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|سەردێڕ=Forbes to serve as Cayman's flag bearer at Rio 2016|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Cayman 27|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133628/http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 42 || {{flagIOCteam|CAF|2016 Summer}} || {{sortname|República|Centroafricana|nolink=1}} || {{sort|Sauvourel, Chloe|[[Chloe Sauvourel]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 43 || {{flagIOCteam|CHA|2016 Summer}} || Chade || {{sort|Ali Taher, Bibiro|[[Bibiro Ali Taher]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.paris-normandie.fr/sport/jeux-olympiques--a-sotteville-rio-a-l-accent-africain-EB6452754#.V5441ZN94ch|سەردێڕ=Jeux Olympiques : à Sotteville, Rio a l'accent africain|trans-title=Olympics: Sotteville, African athletes are Rio-bound|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Paris-Normandie|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 44 || {{flagIOCteam|CHI|2016 Summer}} || Chile || {{sort|Olivera, Érika|[[Érika Olivera]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Erika Olivera será la abanderada de Chile Río 2016|trans-title=Erika Olivera will be Chile's flag bearer for Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|بڵاوکەرەوە=[[La Tercera]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160824102619/http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ||گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 45 || {{flagIOCteam|CHN|2016 Summer|name=People's Republic of China}} || {{sortname|República Popular da|China|nolink=1}}|| {{sort|Lei, Sheng|[[Lei Sheng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-08/03/c_135561533.htm|سەردێڕ=Fencing champion Lei Sheng named China's flag-bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[Xinhuanet]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 46 || {{flagIOCteam|CYP|2016 Summer}} || Chipre || {{sort|Kontides, Pavlos|[[Pavlos Kontides]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|trans-title=Presentation of the Cypriot delegation and the schedule of events|زمان=el|ناونیشان=http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|سەردێڕ=Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|بڵاوکەرەوە=Reporter.com.cy|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011022146/http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 47 || {{flagIOCteam|COL|2016 Summer}} || Colômbia || {{sort|Alvear, Yuri|[[Yuri Alvear]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|سەردێڕ=La yudoca Yuri Alvear será la abanderada de Colombia|trans-title=Judoka Yuri Alvear will be Colombia's flag bearer|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[RCN Radio|Antena 2]]|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060535/http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 48 || {{flagIOCteam|COM|2016 Summer}} || Comores || {{sort|Andhumdine, Nazlati Mohamed|[[Nazlati Mohamed Andhumdine]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 49 || {{flagIOCteam|CGO|2016 Summer|name=Congo}} || Congo || {{sort|Elemba, Franck|[[Franck Elemba]]}}<ref name=porte-drapeau/> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 50 || {{flagIOCteam|COD|2016 Summer|name=Democratic Republic of the Congo}} || {{sortname|República Democrática do|Congo|nolink=1}} || {{sort|Keleku, Rosa|[[Rosa Keleku]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Rosa Keleku désignée porte-étendard de la RDC|trans-title=2016 Olympics: Rosa Keleku will be the flag bearer for DRC|ناونیشان=http://www.radiookapi.net/2016/07/31/actualite/sport/jeux-olympiques-2016-rosa-keleku-designee-porte-etendard-de-la-rdc|بڵاوکەرەوە=[[Radio Okapi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 51 || {{flagIOCteam|COK|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cook|nolink=1}} || {{sort|Nicholas, Ella|[[Ella Nicholas]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tauranga woman flagbearer at Olympics|ناونیشان=https://www.sunlive.co.nz/news/131047-tauranga-woman-flagbearer-at-olympics.html|وێبگە=sunlive.co.nz|بڵاوکەرەوە=[[Sun Media Ltd]]|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 52 || {{flagIOCteam|KOR|2016 Summer|name=Republic of Korea}} || {{sortname|República da|Coreia|nolink=1}} || {{sort|Gu Bon-gil|[[Gu Bon-gil]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160719000293|سەردێڕ=Fencer named Korean flag bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[The Korea Herald]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 53 || {{flagIOCteam|CIV|2016 Summer|name=Côte d’Ivoire}} || Costa do Marfim || {{sort|Ahoure, Murielle|[[Murielle Ahouré]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Guillaume|دوایین=Ahoutou|ناونیشان=http://linfodrome.com/sport/28065-jeux-olympiques-2016-murielle-ahoure-porte-drapeau-de-la-cote-d-ivoire|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Murielle Ahouré porte-drapeau de la Côte d'Ivoire|trans-title=2016 Olympics: Murielle Ahouré will be Ivory Coast's flag bearer|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Linfodrome.ci|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 54 || {{flagIOCteam|CRC|2016 Summer}} || Costa Rica || {{sort|Brenes, Nery|[[Nery Brenes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|سەردێڕ=Emocionado y sorprendido Nery Brenes llevará el Pabellón en Río 2016|trans-title=Excited and surprised, Nery Brenes will carry the flag in Rio 2016|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Nación (San José)|La Nación]]|شوێن=[[San José, Costa Rica]]|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722181317/http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 55 || {{flagIOCteam|CRO|2016 Summer}} || Croácia || {{sort|Pavić, Josip|[[Josip Pavić]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|سەردێڕ=Croatia Name Flag-Bearer for 2016 Rio Olympic Games|بڵاوکەرەوە=CroatiaWeek|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211202/https://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Water polo at the 2016 Summer Olympics|Water polo]] |- |align=center| 56 || {{flagIOCteam|CUB|2016 Summer}} || Cuba || {{sort|López, Mijaín|[[Mijaín López]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mijaín López, abanderado de Cuba en Río de Janeiro 2016|trans-title=Mijaín López, Cuba's flag bearer for Rio de Janeiro 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.nbcdeportes.com/Juegos-Olimpicos-Rio-Janeiro-2016/mijain-lopez-abanderado-de-cuba-en-rio-de-janeiro-2016|بڵاوکەرەوە=[[NBC Deportes]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 57 || {{flagIOCteam|DEN|2016 Summer}} || Dinamarca || {{sort|Wozniacki, Caroline|[[Caroline Wozniacki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Caroline Wozniacki named Denmark flag-bearer for the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.stuff.co.nz/sport/tennis/76645300/caroline-wozniacki-named-denmark-flagbearer-for-the-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Stuff.co.nz]]|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 58 || {{flagIOCteam|DJI|2016 Summer}} || Djibuti || {{sort|Mouhyadin, Abdi Waiss|[[Abdi Waiss Mouhyadin]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 59 || {{flagIOCteam|DMA|2016 Summer}} || Dominica || {{sort|Durañona, Yordanys|[[Yordanys Durañona]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 60 || {{flagIOCteam|DOM|2016 Summer}} || {{sortname|República|Dominicana|nolink=1}} || {{sort|Santos, Luguelín|[[Luguelín Santos]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luguelin Santos será el portador de la bandera en los Juegos de Río 2016|trans-title=Luguelin Santos will be the flag bearer in Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.diariolibre.com/deportes/olimpismo/luguelin-santos-el-abanderado-por-rd-yn3953991|بڵاوکەرەوە=Diario Libre|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 61 || {{flagIOCteam|EGY|2016 Summer}} || Egito || {{sort|El-Ahmar, Ahmed|[[Ahmed El-Ahmar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|سەردێڕ=أبو القاسم: من الشرف رفع علم مصر في افتتاح أوليمبياد ريو|trans-title=Alaaeldin Abouelkassem: I have the honor of carrying the Egyptian flag in the opening ceremony|زمان=ar|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[FilGoal]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822202104/https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 62 || {{flagIOCteam|ESA|2016 Summer}} || El Salvador || {{sort|Castro, Lilian|[[Lilian Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada|سەردێڕ=Lilian Castro es la abanderada|trans-title=Lilian Castro will be the flag bearer|زمان=es|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Prensa Gráfica]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118041217/http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 63 || {{flagIOCteam|UAE|2016 Summer}} || Emirados Árabes Unidos || {{sort|Al-Bedwawi, Nada|[[Nada Al-Bedwawi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Abulleil|یەکەم١=Reem|سەردێڕ=UAE's Nada Al Bedwawi 'shocked' by Olympic flag-bearing honour|ناونیشان=http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Sport360|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160814024816/http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 64 || {{flagIOCteam|ECU|2016 Summer}} || Equador || {{sort|Garcia, Estefania|[[Estefania García]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|سەردێڕ=Estefanía García será la abanderada de Ecuador en los Juegos de Río 2016|trans-title=Estefanía García will be Ecuador's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]]|شوێن=[[Ecuador]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155135/http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 65 || {{flagIOCteam|ERI|2016 Summer}} || Eritreia || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 66 || {{flagIOCteam|SVK|2016 Summer}} || Eslováquia || {{sort|Barteková, Danka|[[Danka Barteková]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.olympic.sk/aktuality-sov/50-valne-zhromazdenie-sov-schvalilo-zlozenie-slovenskej-vypravy-na-oh-2016-istych-je-52-sportovcov-s-vlajkou-na-otvaracom-ceremoniali-bartekova|سەردێڕ=550. valné zhromaždenie SOV schválilo zloženie slovenskej výpravy na OH 2016, istých je 52 športovcov, s vlajkou na otváracom ceremoniáli Barteková|trans-title=50. The General Assembly approved the composition of the 52 athletes on the Slovak team at the 2016 Olympics, with Barteková carrying the flag in the opening ceremony|زمان=sk|بڵاوکەرەوە=[[Slovak Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629183035/https://www.olympic.sk/aktuality-sov/50-valne-zhromazdenie-sov-schvalilo-zlozenie-slovenskej-vypravy-na-oh-2016-istych-je-52-sportovcov-s-vlajkou-na-otvaracom-ceremoniali-bartekova|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 67 || {{flagIOCteam|SLO|2016 Summer}} || Eslovênia || {{sort|Zbogar, Vasilij|[[Vasilij Žbogar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vasilij Žbogar bo slovenski zastavonoša v Riu|trans-title=Vasilij Žbogar will be Slovenia's flag bearer in Rio 2016|ناونیشان=http://www.delo.si/sport/drugi-sporti/vasilij-zbogar-bo-slovenski-zastavonosa-v-riu.html|زمان=sl|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Delo (newspaper)|Delo]]|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 68 || {{flagIOCteam|ESP|2016 Summer}} || Espanha || {{sort|Nadal, Rafael|[[Rafael Nadal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Nadal to be Spain's flagbearer at Rio Games|ناونیشان=http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|بڵاوکەرەوە=[[NBC Olympics]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060445/http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 69 || {{flagIOCteam|FSM|2016 Summer|name=Federated States of Micronesia}} || Estados Federados da Micronésia || {{sort|Chieng, Jennifer|[[Jennifer Chieng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Woman Boxer Is FSM's Biggest Hope For Medal In Rio Olympics|ناونیشان=http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Pacific Islands Report|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629194548/http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 70 || {{flagIOCteam|USA|2016 Summer|name=United States of America}} || Estados Unidos da América || {{sort|Phelps, Michael|[[Michael Phelps]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Michael Phelps Selected As Team USA's Flag Bearer For Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.teamusa.org/News/2016/August/03/Michael-Phelps-Selected-As-Team-USAs-Flag-Bearer-For-Rio-2016-Olympic-Games|بڵاوکەرەوە=[[United States Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 71 || {{flagIOCteam|EST|2016 Summer}} || Estônia || {{sort|Rammo, Karl-Martin|[[Karl-Martin Rammo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eesti lippu kannab olümpiamängude avatseremoonial Karl-Martin Rammo|trans-title=Karl-Martin Rammo will carry the Estonian flag in the Olympic opening ceremony|زمان=et|ناونیشان=http://sport.delfi.ee/news/rio2016/uudised/eesti-lippu-kannab-olumpiamangude-avatseremoonial-karl-martin-rammo?id=75245241|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 72 || {{flagIOCteam|ETH|2016 Summer}} || Etiópia || [[Robel Kiros Habte]]<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 73 || {{flagIOCteam|MKD|name=Former Yugoslav Republic of Macedonia|2016 Summer}} || Ex-República Iugoslava da Macedônia || {{sort|Bogdanovski, Anastasija|[[Anastasija Bogdanovski]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Анастасија Богдановски, македонски знаменосец во Рио|trans-title=Anastasija Bogdanovski, Macedonian flag bearer for Rio|ناونیشان=http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=ekipa.mk|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=mk|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722160709/http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 74 || {{flagIOCteam|FIJ|2016 Summer}} || Fiji || {{sort|Kolinisau, Osea|[[Osea Kolinisau]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Malo|یەکەم=Maciu|سەردێڕ=Fiji's flag bearer|ناونیشان=http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Fiji Times]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180312083902/http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Rugby sevens at the 2016 Summer Olympics|Rugby sevens]] |- |align=center| 75 || {{flagIOCteam|PHI|2016 Summer}} || Filipinas || {{sort|Lariba, Ian|[[Ian Lariba]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Table tennis' Ian Lariba to carry PH flag in Rio|ناونیشان=http://www.philstar.com/sports/2016/07/19/1604477/table-tennis-ian-lariba-carry-ph-flag-rio|بڵاوکەرەوە=[[The Philippine Star]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 76 || {{flagIOCteam|FIN|2016 Summer}} || Finlândia || {{sort|Petäjä-Sirén, Tuuli|[[Tuuli Petäjä-Sirén]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tuuli Petäjä-Sirén kantaa Suomen lippua Riossa|trans-title=Tuuli Petäjä-Sirén will carry the Finnish flag in Rio|ناونیشان=http://yle.fi/urheilu/3-9068093|زمان=fi|بڵاوکەرەوە=[[Yle]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 77 || {{flagIOCteam|FRA|2016 Summer}} || França || {{sort|Riner, Teddy|[[Teddy Riner]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Info L'Equipe : Teddy Riner sera le porte-drapeau français à Rio|trans-title=Team Info: Teddy Riner will be France's flag bearer in Rio|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Judo/Actualites/Info-l-equipe-teddy-riner-sera-le-porte-drapeau-francais-a-rio/709266|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[L'Equipe]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 78 || {{flagIOCteam|GAB|2016 Summer}} || Gabão || {{sort|Obame, Anthony|[[Anthony Obame]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roger |یەکەم=Obame-Mussavu |سەردێڕ=Anthony Obame : "Je suis ici pour défendre, avec l'aide du Seigneur, l'honneur de mon pays." |trans-title=Anthony Obame: "I am here to defend, with the Lord's help, the honor of my country" |زمان=fr |ناونیشان=http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145144/http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Times Gabon |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 79 || {{flagIOCteam|GAM|2016 Summer|name=Gambia}} || Gâmbia || {{sort|Bass, Gina|[[Gina Bass]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Bass named as The Gambia's Rio 2016 flagbearer|ناونیشان=http://www.aipsmedia.com/2016/07/29/19215/rio-2016-gambia-gina-bass|بڵاوکەرەوە=International Sports Press Association|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 80 || {{flagIOCteam|GHA|2016 Summer}} || Gana ||[[Flings Owusu-Agyapong]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Flings Owusu-Agyapong to be Ghana's flag bearer at Rio 2016 opening ceremony|بڵاوکەرەوە=Ghana Sports Online|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804144154/http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref>||[[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 81 || {{flagIOCteam|GEO|2016 Summer|name=Georgia}} || Geórgia || {{sort|Tchrikishvili, Avtandil|[[Avtandil Tchrikishvili]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=რიო-დე-ჟანეიროში საქართველოს ოლიმპიური დელეგაციის მედროშე ავთანდილ ჭრიკიშვილი იქნება|trans-title=Avtandil Tchrikishvili will be flag bearer at the Rio de Janeiro Olympics|ناونیشان=http://www.interpressnews.ge/ge/sazogadoeba/386484-rio-de-zhaneiroshi-saqarthvelos-olimpiuri-delegaciis-medroshe-avthandil-tcrikishvili-iqneba.html?ar=A|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Inter Press Service]]|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=ka}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 82 || {{flagIOCteam|GBR|2016 Summer}} || Grã-Bretanha || {{sort|Murray, Andy|[[Andy Murray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Andy Murray named as Flagbearer for Rio 2016 Opening Ceremony|بڵاوکەرەوە=[[British Olympic Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155029/https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 83 || {{flagIOCteam|GRN|2016 Summer}} || Granada || {{sort| James, Kirani|[[Kirani James]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 84 || {{flagIOCteam|GUM|2016 Summer}} || Guam || {{sort|Schulte, Benjamin|[[Benjamin Schulte]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sablan|یەکەم=Jerick|سەردێڕ=Schulte will bear Guam flag in Rio Olympics opening ceremony|ناونیشان=http://www.guampdn.com/story/sports/2016/08/03/schulte-bear-guam-flag/88054210/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Pacific Daily News|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 85 || {{flagIOCteam|GUA|2016 Summer}} || Guatemala || {{sort|Gomez, Ana Sofia|[[Ana Sofía Gómez]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=¡Oficial! Ana Sofía Gómez ocupará el lugar de Erick Barrondo|trans-title=Official: Ana Sofía Gómez occupies the place for Erick Barrondo|زمان=es|ناونیشان=http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|بڵاوکەرەوە=Publisport.gt|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108031441/http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 86 || {{flagIOCteam|GUY|2016 Summer}} || Guiana || {{sort| Gaskin, Hannibal|[[Hannibal Gaskin]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 87 || {{flagIOCteam|GUI|2016 Summer}} || Guiné || {{sort|Bangoura, Mamadama|[[Mamadama Bangoura]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=30è édition JO Rio 2016: la Guinée avec 5 athlètes pour 3 disciplines ralliera les lieux de la compétition en retard|trans-title=30th edition of the Olympics – Rio 2016: 5 Guinean athletes competing in 3 sports will rally the tournament|ناونیشان=https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|بڵاوکەرەوە=Mediaguinee.org|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145745/https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 88 || {{flagIOCteam|GEQ|2016 Summer}} || Guiné Equatorial || {{sort|Okori, Reina-Flor|[[Reïna-Flor Okori]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Porte-drapeau de la Guinée équatoriale!|trans-title=Flag bearer for Equatorial Guinea!|ناونیشان=http://www.estrepublicain.fr/sport/2016/08/02/porte-drapeau-de-la-guinee-equatoriale|بڵاوکەرەوە=[[L'Est Républicain]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 89 || {{flagIOCteam|GBS|2016 Summer}} || Guiné-Bissau || {{sort|Midana, Augusto|[[Augusto Midana]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 90 || {{flagIOCteam|HAI|2016 Summer}} || Haiti || {{sort|Castelly, Asnage|[[Asnage Castelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=STCC wrestling coach to carry Haitian flag at Olympics|ناونیشان=http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[WWLP]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211131226/http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 91 || {{flagIOCteam|HON|2016 Summer}} || Honduras || {{sort|Palacios, Rolando|[[Rolando Palacios]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rolando Palacios será el abanderado por Honduras en los Juegos Olímpicos de Río|ناونیشان=http://www.diez.hn/inicio/981940-228/rolando-palacios-ser%C3%A1-el-abanderado-por-honduras-en-los-juegos-ol%C3%ADmpicos-de|trans-title=Rolando Palacios will be the flag bearer of Honduras at the 2016 Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=Diario Diez|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 92 || {{flagIOCteam|HKG|2016 Summer|name=Hong Kong, China}} || Hong Kong, China || {{sort|Au, Stephanie|[[Stephanie Au]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Stephanie Au to carry HK flag in Rio |ناونیشان=http://news.rthk.hk/rthk/en/component/k2/1272075-20160712.htm|بڵاوکەرەوە=[[RTHK|Radio Television Hong Kong]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 93 || {{flagIOCteam|HUN|2016 Summer}} || Hungria || {{sort|Szilagyi, Aron|[[Áron Szilágyi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|سەردێڕ=Szilágyi Áron viszi a magyar zászlót Rióban|trans-title=Áron Szilágyi will carry the Hungarian flag in Rio|زمان=hu|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Új Szó]]|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012054151/https://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 94 || {{flagIOCteam|YEM|2016 Summer}} || Iêmen || {{sort| Mater, Zeyad|[[Zeyad Mater]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 95 || {{flagIOCteam|IND|2016 Summer}} || Índia || {{sort|Bindra, Abhinav|[[Abhinav Bindra]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abhinav Bindra chosen as India's flagbearer at Rio 2016 Olympics|ناونیشان=http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/abhinav-bindra-chosen-as-indias-flagbearer-at-rio-2016-olympics-2845696/|بڵاوکەرەوە=[[The Indian Express]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 96 || {{flagIOCteam|INA|2016 Summer}} || Indonésia || {{sort|Londa, Maria Natalia|[[Maria Natalia Londa]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Maria Londa Jadi Pembawa Bendera Indonesia di Pembukaan Olimpiade|trans-title=Maria Londa will be the flag bearer of Indonesia at the Olympic opening ceremonies in Rio de Janeiro|زمان=id|ناونیشان=http://www.bola.com/ragam/read/2556389/maria-londa-jadi-pembawa-bendera-indonesia-di-pembukaan-olimpiade|بڵاوکەرەوە=Bola.com|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 97 || {{flagIOCteam|IRI|2016 Summer|name=Islamic Republic of Iran}} || {{sortname|República Islâmica do|Irã|nolink=1}} || {{sort|Nemati, Zahra|[[Zahra Nemati]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Zahra Nemati Named Iran Flagbearer at Olympics|ناونیشان=http://www.tasnimnews.com/en/news/2016/01/23/978587/zahra-nemati-named-iran-flagbearer-at-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Tasnim News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 98 || {{flagIOCteam|IRQ|2016 Summer}} || Iraque || {{sort|Abdul-Ridha, Waheed|[[Waheed Abdul-Ridha]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Boxer Waheed Abdulridha set to lead 26 Iraqi Olympians|ناونیشان=http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=StepFeed|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160819184932/http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 99 || {{flagIOCteam|IRL|2016 Summer}} || Irlanda || {{sort|Barnes, Paddy|[[Paddy Barnes]]}}<ref name="flag">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016 Olympics: Paddy Barnes will be Ireland's flag bearer at Games|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/36151083?intlink_from_url=https://www.bbc.co.uk/sport/live/35720637&link_location=live-reporting-story|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 100 || {{flagIOCteam|ISL|2016 Summer}} || Islândia || {{sort|Jónsson, Þormóður|[[Þormóður Jónsson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hafstad|یەکەم=Vala|سەردێڕ=Icelandic Flag Bearer Chosen for Olympics|ناونیشان=http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Iceland Review|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155103/http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 101 || {{flagIOCteam|ISR|2016 Summer}} || Israel || {{sort|Rivkin, Neta|[[Neta Rivkin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4827398,00.html|سەردێڕ=ריבקין תישא את הדגל בטקס הפתיחה בריו|trans-title=Rivkin will carry the flag at the opening ceremony in Rio|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Ynet]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 102 || {{flagIOCteam|ITA|2016 Summer}} || Itália || {{sort|Pellegrini, Federica|[[Federica Pellegrini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pellegrini selected as Italy's flag-bearer for Rio Games|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2016/04/27/pellegrini-selected-as-italys-flagbearer-for-rio-games/83583910/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[USA Today]]|agency=[[Associated Press]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 103 || {{flagIOCteam|JAM|2016 Summer}} || Jamaica || {{sort|Fraser-Pryce, Shelly-Ann|[[Shelly-Ann Fraser-Pryce]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fraser-Pryce To Carry Jamaica's Flag In Rio|ناونیشان=http://jamaica-gleaner.com/article/news/20160730/fraser-pryce-carry-jamaicas-flag-rio|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gleaner Company|The Gleaner]]|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 104 || {{flagIOCteam|JPN|2016 Summer}} || Japão || {{sort|Ushiro, Keisuke|[[Keisuke Ushiro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Yoshida named Japan Olympic team captain|ناونیشان=http://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/|بڵاوکەرەوە=[[The Japan Times]]|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211258/https://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/#.V3iqvpN94ch|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 105 || {{flagIOCteam|JOR|2016 Summer}} || Jordânia || {{sort| Ishaish, Hussein|[[Hussein Ishaish]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 106 || {{flagIOCteam|KIR|2016 Summer}} || Kiribati || {{sort| Katoatau, David|[[David Katoatau]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 107 || {{flagIOCteam|KOS|2016 Summer}} || Kosovo || {{sort|Kelmendi, Majlinda|[[Majlinda Kelmendi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Kosovo Gets Full Membership In International Olympic Committee|ناونیشان=http://www.rferl.org/content/kosovo-olympics-ioc-2016-serbia-reaction/26734076.html|بڵاوکەرەوە=[[Radio Free Europe]]|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 108 || {{flagIOCteam|LAO|2016 Summer|name=Lao People's Democratic Republic}} || {{sortname|República Popular Democrática do|Laos|nolink=1}} || {{sort| Anousone, Xaysa|[[Xaysa Anousone]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 109 || {{flagIOCteam|LES|2016 Summer}} || Lesoto || {{sort| Lehata, Mosito|[[Mosito Lehata]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 110 || {{flagIOCteam|LAT|2016 Summer}} || Letônia || {{sort|Strombergs, Maris|[[Māris Štrombergs]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Latvijas karognesējs Rio olimpiskajās spēlēs būs Māris Štrombergs|trans-title=Māris Štrombergs will be Latvia's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=lv|ناونیشان=http://www.delfi.lv/sports/news/vasaras-olimpiskas-speles/zinas/latvijas-karognesejs-rio-olimpiskajas-speles-bus-maris-strombergs.d?id=47699279|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 111 || {{flagIOCteam|LIB|2016 Summer}} || Líbano || {{sort|Elias, Nacif|[[Nacif Elias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Nacif Elias será o porta-bandeira do Líbano na abertura do Rio 2016|trans-title=Nacif Elias will be the Lebanon's flag bearer at the opening in Rio 2016|زمان=pt|ناونیشان=http://globoesporte.globo.com/es/olimpiadas/noticia/2016/07/nacif-elias-sera-o-porta-bandeira-do-libano-na-abertura-do-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Grupo Globo|Globo Esporte]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 112 || {{flagIOCteam|LBR|2016 Summer}} || Libéria || {{sort| Matadi, Emmanuel|[[Emmanuel Matadi]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 113 || {{flagIOCteam|LBA|2016 Summer}} || Líbia || {{sort|Hrezi, Mohamed Fuad|[[Mohamed Fuad Hrezi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ليبيا تشارك العالم الجمعة في افتتاح أولمبياد ريو بالبرازيل|trans-title=Libya is ready to face the world at the Olympic opening ceremony in Rio de Janeiro, Brazil|زمان=ar|ناونیشان=http://www.libyaschannel.com/2016/08/04/%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A3%D9%88/|بڵاوکەرەوە=Libya's Channel|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 114 || {{flagIOCteam|LIE|2016 Summer}} || Liechtenstein || {{sort|Hassler, Julia|[[Julia Hassler]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Julia Hassler ist Fahnenträgerin|trans-title=Julia Hassler is the flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Liechtensteiner Volksblatt]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 115 || {{flagIOCteam|LTU|2016 Summer}} || Lituânia || {{sort|Scheidt, Gintare|[[Gintarė Scheidt]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpinių žaidynių atidaryme Lietuvos vėliavą nešianti Scheidt: turiu savo privalumų|trans-title=Scheidt's flag bearer role in the Olympic opening ceremony: has its advantages|زمان=lt|ناونیشان=http://www.alfa.lt/straipsnis/50053071/olimpiniu-zaidyniu-atidaryme-lietuvos-veliava-nesianti-scheidt-turiu-savo-privalumu|بڵاوکەرەوە=[[Alfa.lt]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 116 || {{flagIOCteam|LUX|2016 Summer}} || Luxemburgo || {{sort|Muller, Gilles|[[Gilles Müller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gilles Muller porte-drapeau du Luxembourg|trans-title=Gilles Müller will be Luxembourg's flag bearer|زمان=fr|ناونیشان=http://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|بڵاوکەرەوە=[[Luxemburger Wort]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190213213125/https://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 117 || {{flagIOCteam|MAD|2016 Summer}} || Madagascar || {{sort|Saholinirina, Elianel|[[Eliane Saholinirina]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 118 || {{flagIOCteam|MAS|2016 Summer}} || Malásia || {{sort|Lee, Chong Wei|[[Lee Chong Wei]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nst.com.my/news/2016/06/149352/chong-wei-named-flag-bearer-msian-contingent-rio-olympics|سەردێڕ=Chong Wei named flag bearer for Malaysian Contingent in Rio Olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[New Straits Times]]}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 119 || {{flagIOCteam|MAW|2016 Summer}} || Maláui || {{sort| Chitsala, Kefasi|[[Kefasi Chitsala]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 120 || {{flagIOCteam|MDV|2016 Summer}} || Maldivas || {{sort|Shajan, Aminath|[[Aminath Shajan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Swimmer Shajan to carry Maldives flag at Rio opening ceremony|ناونیشان=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Council of Asia]]|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729133143/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 121 || {{flagIOCteam|MLI|2016 Summer}} || Mali || {{sort| Dante, Djenebou|[[Djenebou Dante]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 122 || {{flagIOCteam|MLT|2016 Summer}} || Malta || {{sort|Chetcuti, Andrew|[[Andrew Chetcuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympics: Luke Bezzina set to replace Kevin Moore after doping case|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160721/sport/olympics-luke-bezzina-replaces-kevin-moore-after-doping-case.619562|بڵاوکەرەوە=[[Times of Malta]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || |- |align=center| 123 || {{flagIOCteam|MHL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Marshall|nolink=1}} || {{sort| Sasser, Mathlynn|[[Mathlynn Sasser]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 124 || {{flagIOCteam|MAR|2016 Summer}} || Marrocos || {{sort|Ouaddar, Abdelkebir|[[Abdelkebir Ouaddar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abdelkébir Ouaddar désigné porte-drapeau du Maroc aux JO de Rio de Janeiro|trans-title=Abdelkebir Ouaddar will be the flag bearer for Morocco at the Rio Olympics|زمان=fr|ناونیشان=http://lematin.ma/journal/2016/abdelkebir-ouaddar-designe-porte-drapeau-du-maroc-aux-jo-de-rio-de-janeiro/250241.html|بڵاوکەرەوە=[[Le Matin (Morocco)|Le Matin]]|شوێن=[[Morocco]]|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 125 || {{flagIOCteam|MRI|2016 Summer}} || Maurício || {{sort|Foo Kune, Kate|[[Kate Foo Kune]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Porte-drapeau de la délégation Mauricienne : Kate Foo Kune, l'histoire retiendra|trans-title=Kate Foo Kune made history, will be the flag bearer for the Mauritian delegation|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra|بڵاوکەرەوە=[[Le Mauricien]]|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181127085851/http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 126 || {{flagIOCteam|MTN|2016 Summer}} || Mauritânia || {{sort|El Moctar, Jidou|[[Jidou El Moctar]]}}<ref name=porte-drapeau/> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 127 || {{flagIOCteam|MEX|2016 Summer}} || México || {{sort|Campuzano, Daniela|[[Daniela Campuzano]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cyclist Daniela Campuzano to carry Mexico's flag at Rio Olympics |ناونیشان=http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |بڵاوکەرەوە=[[Fox News Latino]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602093120/http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 128 || {{flagIOCteam|MOZ|2016 Summer}} || Moçambique || {{sort|Lobo, Joaquim|[[Joaquim Lobo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Canoísta Joaquim Lobo será o porta-estandarte do país nos Jogos Olímpicos|trans-title=Canoeist Joaquim Lobo will be the flag bearer at the Olympics|زمان=pt|ناونیشان=http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|بڵاوکەرەوە=[[A Bola]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150717/http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 129 || {{flagIOCteam|MDA|2016 Summer|name=Republic of Moldova}} || {{sortname|República da|Moldova|nolink=1}} || {{sort|Ceban, Nicolae|[[Nicolae Ceban]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Nicolae Ceban was named as flag bearer of Moldovan delegation at the Olympics|ناونیشان=http://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Publika TV]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190424093735/https://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 130 || {{flagIOCteam|MON|2016 Summer}} || Mônaco || {{sort|Etès, Brice|[[Brice Etès]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 131 || {{flagIOCteam|MGL|2016 Summer}} || Mongólia || {{sort|Temuulen, Battulga|[[Temuulen Battulga]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tungalag|یەکەم=Baatar|سەردێڕ=President Ts.Elbegdorj attends the send-off for the Mongolian Olympic team|ناونیشان=http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160722162933/http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=UB Post}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 132 || {{flagIOCteam|MNE|2016 Summer}} || Montenegro || {{sort|Popović, Bojana|[[Bojana Popović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bojana Popović nosi zastavu na otvaranju Olimpijskih igara|trans-title=Bojana Popović will be the flag bearer at the Olympic opening ceremony|ناونیشان=http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Vijesti]]|زمان=cnr|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160726045812/http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 133 || {{flagIOCteam|MYA|2016 Summer}} || Myanmar || {{sort| Yan, Naing Soe|[[Yan Naing Soe]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 134 || {{flagIOCteam|NAM|2016 Summer}} || Namíbia || {{sort|Junias, Jonas|[[Jonas Junias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Junias officially named Namibia's Olympic flag bearer|ناونیشان=http://www.namibian.com.na/Junias-officially-named-Namibias-Olympic-flag-bearer/43803/read|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Namibian]]}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 135 || {{flagIOCteam|NRU|2016 Summer}} || Nauru || {{sort| Brechtefeld, Elson|[[Elson Brechtefeld]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 136 || {{flagIOCteam|NEP|2016 Summer}} || Nepal || {{sort|Khatri, Phupu Lhamu|[[Phupu Lhamu Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Judoka Khatri to carry Nepal's flag in Rio Olympics|ناونیشان=https://thehimalayantimes.com/sports/judoka-phupu-lhamu-khatri-judoka-khatri-carry-nepals-flag-rio-olympics-rio-de-janeiro/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Himalayan Times]]}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 137 || {{flagIOCteam|NCA|2016 Summer}} || Nicarágua || {{sort|Lacayo, Rafael|[[Rafael Lacayo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Lacayo y Gabriel Cuadra Holmann abanderados para Rio 2016|trans-title=Rafael Lacayo and Gabriel Cuadro Holmann are the flag bearers for Rio 2016|ناونیشان=http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Hoy]]|زمان=es|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160813044105/http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 138 || {{flagIOCteam|NIG|2016 Summer}} || Níger || {{sort|Issoufou, Abdoul Razak|[[Abdoul Razak Issoufou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Participation du Niger aux Jeux Olympiques 2016 : Les athlètes nigériens au rendez-vous de Rio de Janeiro|trans-title=Niger's participation to the 2016 Olympics: Nigerian athletes are leaving for Rio de Janeiro|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|بڵاوکەرەوە=Le Sahel|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803124855/http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 139 || {{flagIOCteam|NGR|2016 Summer}} || Nigéria || {{sort|Oshonaike, Olufunke|[[Olufunke Oshonaike]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elegant Funke Oshonaike is Team Nigeria's flag bearer|ناونیشان=http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|بڵاوکەرەوە=Nigeria Olympic Committee|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129235648/http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Table tennis at the 2016 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center| 140 || {{flagIOCteam|NOR|2016 Summer}} || Noruega || {{sort|Bryhn, Ole Kristian|[[Ole Kristian Bryhn]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bryhn blir flaggberar |trans-title=Bryhn is the flag bearer |زمان=no |ناونیشان=http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804150854/http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Firda Tidend]] |ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 141 || {{flagIOCteam|NZL|2016 Summer}} || Nova Zelândia ||{{sort|Burling, Peter|[[Peter Burling (sailor)|Peter Burling]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Burling and Tuke named NZ co-captains for Rio |ناونیشان= http://www.radionz.co.nz/news/sport/310210/burling-and-tuke-named-nz-co-captains-for-rio |بڵاوکەرەوە= [[Radio New Zealand]] |ڕێکەوت= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 142 || {{flagIOCteam|OMA|2016 Summer}} || Omã || {{sort|Al-Khatri, Hamed Said|[[Hamed Said Al-Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Khatri to carry Oman flag at Rio |ناونیشان=http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |بڵاوکەرەوە=[[Oman Daily Observer]] |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805135720/http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 143 || {{flagIOCteam|NED|2016 Summer}} || Países Baixos || {{sort|Dubbeldam, Jeroen|[[Jeroen Dubbeldam]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dubbeldam vlagdrager tijdens openingsceremonie|trans-title=Dubbeldam will be the flag bearer in the opening ceremony|زمان=nl|ناونیشان=http://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|بڵاوکەرەوە=[[Nederlandse Omroep Stichting]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211313/https://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 144 || {{flagIOCteam|PLW|2016 Summer}} || Palau || {{sort| Temengil, Florian Skilang|[[Florian Skilang Temengil]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 145 || {{flagIOCteam|PLE|2016 Summer}} || Palestina || {{sort| Al-Sayad, Mayada|[[Mayada Al-Sayad]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 146 || {{flagIOCteam|PAN|2016 Summer}} || Panamá || {{sort|Edward, Alonso|[[Alonso Edward]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alonso Edward, el abanderado para Rio 2016 |trans-title=Alonso Edward, the flag bearer for Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |بڵاوکەرەوە=Comité Olímpico de Panamá |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160920030913/http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 147 || {{flagIOCteam|PNG|2016 Summer}} || Papua Nova Guiné || {{sort|Pini, Ryan|[[Ryan Pini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Taule|یەکەم١=Troy|سەردێڕ=Pini to be PNG flag bearer at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Loop.png|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180706191028/http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 148 || {{flagIOCteam|PAK|2016 Summer}} || Paquistão || {{sort|Bashir, Ghulam Mustafa|[[Ghulam Mustafa Bashir]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 149 || {{flagIOCteam|PAR|2016 Summer}} || Paraguai || {{sort|Granada, Julieta|[[Julieta Granada]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gray|یەکەم=Will|سەردێڕ=Granada to carry Olympic flag for Paraguay|ناونیشان=http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|وێبگە=golfchannel.com|بڵاوکەرەوە=[[NBC Sports]]|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060256/http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 150 || {{flagIOCteam|PER|2016 Summer}} || Peru || {{sort|Boza, Francisco|[[Francisco Boza]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Francisco Boza será el abanderado de Perú en Río 2016 |trans-title=Francisco Boza will be Peru's flag bearer in Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Peru)|El Comercio]] |شوێن=[[Peru]] |ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717153123/http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 151 || {{flagIOCteam|POL|2016 Summer}} || Polônia || {{sort|Bialecki, Karol|[[Karol Bielecki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Maciej|دوایین=Stolarczyk|سەردێڕ=Karol Bielecki chorążym reprezentacji Polski na igrzyskach w Rio de Janeiro|trans-title=Karol Bielecki leads the Polish national team in Rio de Janeiro|زمان=pl|ناونیشان=http://eurosport.onet.pl/rio-2016/pilka-reczna/karol-bielecki-chorazym-reprezentacji-polski-na-igrzyskach-w-rio-de-janeiro/jq8y0d|ئیش=[[Onet.pl]]|بڵاوکەرەوە=[[EuroSport]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 152 || {{flagIOCteam|PUR|2016 Summer}} || Porto Rico || {{sort|Espinal, Jaime|[[Jaime Espinal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Comité Ejecutivo del COPUR selecciona a Jaime Espinal abanderado Olímpico 2016 |trans-title=COPUR's executive committee selected Jaime Espinal to be the flag bearer at the 2016 Olympics |زمان=es |ناونیشان=http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |بڵاوکەرەوە=[[Puerto Rico Olympic Committee]] |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160614161012/http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 153 || {{flagIOCteam|POR|2016 Summer}} || Portugal || {{sort|Rodrigues, João|[[João Rodrigues (sailor)|João Rodrigues]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|سەردێڕ=João Rodrigues é o Porta-Estandarte da Missão Rio 2016|trans-title=João Rodrigues will be the flag bearer for Rio 2016|زمان=pt|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Committee of Portugal]]|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155108/http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 154 || {{flagIOCteam|KEN|2016 Summer}} || Quênia || {{sort|Anwar, Shehzana|[[Shehzana Anwar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Evelyn|دوایین=Watta|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Archer Shehzana to be team Kenya's flag bearer for Rio opening ceremony|ناونیشان=http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=Sports News Arena|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150935/http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 155 || {{flagIOCteam|KGZ|2016 Summer}} || Quirguistão || {{sort|Uulu, Erkin Adylbek|[[Erkin Adylbek Uulu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Мушкер Эркин Адылбек уулу Олимпиада оюндарынын салтанаттуу ачылышында Кыргызстандын желегин көтөрүп чыгат|trans-title=Boxer Erkin Adylbek Uulu to carry the Kyrgyz flag at the Olympic Opening Ceremony|ناونیشان=http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Novosti.kg|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=ky|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160809230805/http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 156 || {{flagIOCteam|PRK|2016 Summer|name=Democratic People's Republic of Korea}} || República Popular Democrática da Coreia || {{sort| Choe, Jon-wi|[[Choe Jon-wi]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 157 || {{flagIOCteam|ROU|2016 Summer}} || Romênia || {{sort|Ponor, Cătălina|[[Cătălina Ponor]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpice: Gimnasta Cătălina Ponor va fi portdrapelul României la Jocurile Olimpice de la Rio de Janeiro|trans-title=Olympics: Gymnast Cătălina Ponor will be Romania's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=ro|ناونیشان=http://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|بڵاوکەرەوە=[[AGERPRES]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211321/https://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 158 || {{flagIOCteam|RWA|2016 Summer}} || Ruanda || {{sort|Niyonshuti, Adrien|[[Adrien Niyonshuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jejje|دوایین=Muhinde|سەردێڕ=Niyonshuti: I'm ready to lift Rwanda's flag high in Rio|ناونیشان=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]]|شوێن=[[Rwanda]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212162222/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 159 || {{flagIOCteam|RUS|2016 Summer|name=Russian Federation}} || {{sortname|Federação da|Rússia|nolink=1}} || {{sort|Tetyukhin, Sergey|[[Sergey Tetyukhin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tass.ru/en/sport/891174|سەردێڕ=Volleyball star Tetyukhin named Russia's Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Russian News Agency TASS]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001174317/http://tass.ru/en/sport/891174|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Volleyball at the 2016 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center| 160 || {{flagIOCteam|SOL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Salomão|nolink=1}} || {{sort| Wini, Jenly|[[Jenly Tegu Wini]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 161 || {{flagIOCteam|SAM|2016 Summer}} || Samoa || {{sort| Opeloge, Mary|[[Mary Opeloge]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 162 || {{flagIOCteam|ASA|2016 Summer}} || Samoa Americana || {{sort|Jungblut, Tanumafili|[[Tanumafili Jungblut]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 163 || {{flagIOCteam|SMR|2016 Summer}} || San Marino || {{sort|Perilli, Arianna|[[Arianna Perilli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=San Marino: Arianna Perilli è la portabandiera a Rio2016|trans-title=San Marino: Arianna Perilli is the flag bearer for Rio 2016|زمان=it|ناونیشان=http://www.smtvsanmarino.sm/sport/giochi-olimpiadi/2016/07/25/san-marino-arianna-perilli-portabandiera-rio2016|بڵاوکەرەوە=[[San Marino RTV]]|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 164 || {{flagIOCteam|LCA|2016 Summer}} || Santa Lúcia || {{sort|Spencer, Levern|[[Levern Spencer]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 165 || {{flagIOCteam|SKN|2016 Summer}} || São Cristóvão e Névis || {{sort|Adams, Antoine|[[Antoine Adams]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 166 || {{flagIOCteam|STP|2016 Summer}} || São Tomé e Príncipe || {{sort|Triste, Buly|[[Buly Triste]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 167 || {{flagIOCteam|VIN|2016 Summer}} || São Vicente e Granadinas || {{sort|Alexander, Kineke|[[Kineke Alexander]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 168 || {{flagIOCteam|SEY|2016 Summer}} || Seicheles || {{sort|Govinden, Rodney|[[Rodney Govinden]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bonnelame|یەکەم١=Joena|دوایین٢=Uranie|یەکەم٢=Sharon|سەردێڕ=10 athletes prepare to fly the Seychelles' flag at the Rio Olympic Games|ناونیشان=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/5588/+athletes+prepare+to+fly+the+Seychelles+flag+at+the+Rio+Olympic+Games|بڵاوکەرەوە=Seychelles News Agency|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Victoria}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 169 || {{flagIOCteam|SEN|2016 Summer}} || Senegal || {{sort|Sambou, Isabelle|[[Isabelle Sambou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isabelle Sambou désignée porte drapeau du Sénégal (CNOSS)|trans-title=Isabelle Sambou was named Senegal's flag bearer (CNOSS)|زمان=fr|ناونیشان=http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=Agence de Presse Sénégalaise|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170214205931/http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|df=dmy-all}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 170 || {{flagIOCteam|SLE|2016 Summer}} || Serra Leoa || {{sort|Jalloh, Bunturabie|[[Bunturabie Jalloh]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 171 || {{flagIOCteam|SRB|2016 Summer}} || Sérvia || {{sort|Maksimović, Ivana|[[Ivana Maksimović|Ivana Anđušić Maksimović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.b92.net/eng/news/society.php?yyyy=2016&mm=07&dd=19&nav_id=98659|سەردێڕ=Ivana Maksimovic-Andjusic is Serbia's flag bearer in Rio|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[B92]]}}</ref> ||[[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 172 || {{flagIOCteam|SIN|2016 Summer}} || Singapura || {{sort|Wong Zi Liang, Derek|[[Derek Wong Zi Liang]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nadia Jansen|دوایین=Hassan|سەردێڕ=Derek Wong, Yip Pin Xiu named Singapore flag bearers for 2016 Olympics and Paralympics|ناونیشان=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|بڵاوکەرەوە=[[Channel News Asia]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060209/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 173 || {{flagIOCteam|SYR|2016 Summer|name=Syrian Arab Republic}} || {{sortname|República Árabe da|Síria|nolink=1}} || {{sort|Ghazal, Majd Eddin|[[Majd Eddin Ghazal]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 174 || {{flagIOCteam|SOM|2016 Summer}} || Somália || {{sort|Mohamed, Mohamed Daud|[[Mohamed Daud Mohamed]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 175 || {{flagIOCteam|SRI|2016 Summer}} || Sri Lanka || {{sort|Cooray, Anuradha|[[Anuradha Cooray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weerawansa|یەکەم=Dinesh|سەردێڕ=Marathon man Cooray leads Sri Lanka at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.dailynews.lk/?q=2016/07/19/sports/87916|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|شوێن=[[Sri Lanka]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 176 || {{flagIOCteam|SWZ|2016 Summer}} || Suazilândia || {{sort|Matsenjwa, Sibusiso|[[Sibusiso Matsenjwa]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 177 || {{flagIOCteam|SUD|2016 Summer}} || Sudão || {{sort|Yousif, Abdalla|[[Abdalla Yousif]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 178 || {{flagIOCteam|SSD|2016 Summer}} || Sudão do Sul || {{sort|Marial, Guor|[[Guor Marial]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 179 || {{flagIOCteam|SWE|2016 Summer}} || Suécia || {{sort|Alshammar, Therese|[[Therese Alshammar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Therese Alshammar to carry Swedish flag in Rio|ناونیشان=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=6487805|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Sveriges Radio]]}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 180 || {{flagIOCteam|SUI|2016 Summer}} || Suíça || {{sort|Steingruber, Giulia|[[Giulia Steingruber]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Giulia Steingruber ist Schweizer Fahnenträgerin|trans-title=Giulia Steingruber is the Swiss flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Swiss Gymnastics Federation|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804213814/http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 181 || {{flagIOCteam|SUR|2016 Summer}} || Suriname || {{sort|Opti, Soren|[[Soren Opti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bruce|یەکەم١=Guillano|سەردێڕ=Opti vlaggendrager Suriname in Rio|ناونیشان=http://www.dwtonline.com/laatste-nieuws/2016/08/02/opti-vlaggendrager-suriname-in-rio/|trans-title=Opti is Suriname flag bearer in Rio|زمان=nl|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=dwtonline.com|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 182 || {{flagIOCteam|TJK|2016 Summer}} || Tadjiquistão || {{sort|Nazarov, Dilshod|[[Dilshod Nazarov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Дилшод Назаров – парчамбардори Тоҷикистон дар маросими ифтитоҳи Олимпиадаи Рио-2016|trans-title=Dilshod Nazarov – the flag bearer at the Olympic opening ceremony in Rio|زمان=tg|ناونیشان=http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=National Olympic Committee of Tajikistan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164508/http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 183 || {{flagIOCteam|THA|2016 Summer}} || Tailândia || {{sort|Intanon, Ratchanok|[[Ratchanok Intanon]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kittayarak|یەکەم=Kittipong|سەردێڕ=Ratchanok to carry both Thai flag and hopes|ناونیشان=http://www.bangkokpost.com/news/sports/1031893/ratchanok-to-carry-both-thai-flag-and-hopes|بڵاوکەرەوە=[[Bangkok Post]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 184 || {{flagIOCteam|TPE|2016 Summer}} || {{sortname|Taipé|Chinesa|nolink=1}} || {{sort|Wong, Isheau|[[Isheau Wong]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=奧運／開幕式中華代表團掌旗官出爐 由馬術選手汪亦岫擔任|trans-title=Isheau Wong will serve as the flag bearer for the Chinese Taipei delegation in the Olympic opening ceremony|زمان=zh|ناونیشان=http://www.setn.com/News.aspx?NewsID=170165|بڵاوکەرەوە=[[SET Taiwan]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 185 || {{flagIOCteam|TAN|2016 Summer|name=United Republic of Tanzania}} || {{sortname|República Unida da|Tanzânia|nolink=1}} || {{sort|Mlugu, Andrew Thomas|[[Andrew Thomas Mlugu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tanzania: Judoka Flags Team Tanzania At Olympic Fete|ناونیشان=http://allafrica.com/stories/201608050215.html|ئیش=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]]|شوێن=[[Tanzania]]|بڵاوکەرەوە=[[AllAfrica.com]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 186 || {{flagIOCteam|CZE|2016 Summer}} || {{sortname|República|Tcheca|nolink=1}} ||{{sort|Krpálek, Lukáš|[[Lukáš Krpálek]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vlajku české výpravy ponese judista. Olympionici vybrali Krpálka|trans-title=Flag bearer will be a judoka. Olympians chose Krpálek|زمان=cs|ناونیشان=http://oh.idnes.cz/vlajkonos-oh-rio-krpalek-zahajeni-dls-/rio-2016.aspx?c=A160803_153351_olympiada-rio-2016_bem|بڵاوکەرەوە=[[MAFRA]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 187 || {{flagIOCteam|TLS|2016 Summer|name=Democratic Republic of Timor-Leste}} || {{sortname|República Democrática de|Timor-Leste|nolink=1}} || {{sort|Cabral, Francelina|[[Francelina Cabral]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 188 || {{flagIOCteam|TOG|2016 Summer}} || Togo || {{sort|Kpossi, Adzo|[[Adzo Kpossi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Remise de drapeau aux athlètes togolais pour les J.O de Rio 2016|trans-title=Flag bearer named, as Togolese athletes are heading to Rio 2016|ناونیشان=http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|بڵاوکەرەوە=iciLome.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060345/http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 189 || {{flagIOCteam|TGA|2016 Summer}} || Tonga || {{sort|Taufatofua, Pita|[[Pita Taufatofua]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Seven Tongan athletes bound for Rio Olympics|ناونیشان=http://matangitonga.to/2016/07/21/seven-tongan-athletes-bound-rio-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Matangi Tonga Online|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 190 || {{flagIOCteam|TTO|2016 Summer}} || Trinidad e Tobago || {{sort|Walcott, Keshorn|[[Keshorn Walcott]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.trinidadexpress.com/20160804/sports/walcott-to-carry-tts-flag-at-olympic-opening-ceremony|سەردێڕ=Walcott to carry T&T's flag at Olympic opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[Trinidad Express Newspapers]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 191 || {{flagIOCteam|TUN|2016 Summer}} || Tunísia || {{sort|Mellouli, Oussama|[[Oussama Mellouli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nessma.tv/fr/article/rio-2016-60-athletes-tunisiens-dans-17-disciplines-2518|سەردێڕ=Rio 2016 : 60 athlètes tunisiens dans 17 disciplines|trans-title=Rio 2016: 60 Tunisian athletes in 17 disciplines|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[Nessma TV]]|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 192 || {{flagIOCteam|TKM|2016 Summer}} || Turcomenistão || {{sort|Atayev, Merdan|[[Merdan Atayev]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 193 || {{flagIOCteam|TUR|2016 Summer}} || Turquia || {{sort|Kayaalp, Rıza|[[Rıza Kayaalp]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://aa.com.tr/tr/dunyadan-spor/olimpiyatlarda-turk-bayragini-kayaalp-tasiyacak/621843|سەردێڕ=Olimpiyatlarda Türk bayrağını Kayaalp taşıyacak|trans-title=Kayaalp will carry the Turkish flag at the Olympics|زمان=tr|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 194 || {{flagIOCteam|TUV|2016 Summer}} || Tuvalu || {{sort|Timuani, Etimoni|[[Etimoni Timuani]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stewart |یەکەم=Megan |سەردێڕ=Table for one? Meet the 10 smallest delegations at Rio 2016 |ناونیشان=https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |بڵاوکەرەوە=Rio 2016 |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729025328/https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 195 || {{flagIOCteam|UKR|2016 Summer}} || Ucrânia || {{sort|Milchev, Mykola|[[Mykola Milchev]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mykola Milchev to carry Ukrainian flag at Olympics opening ceremony in Brazil|ناونیشان=http://www.ukrinform.net/rubric-sports/2060935-mykola-milchev-to-carry-ukrainian-flag-at-olympics-opening-ceremony.html|بڵاوکەرەوە=[[Ukrinform]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 196 || {{flagIOCteam|UGA|2016 Summer}} || Uganda || {{sort|Tibatemwa, Joshua|[[Joshua Tibatemwa]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 197 || {{flagIOCteam|URU|2016 Summer}} || Uruguai || {{sort|Moreira, Dolores|[[Dolores Moreira]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dolores Moreira es la abanderada|trans-title=Dolores Moreira is the flag bearer|ناونیشان=http://www.ovaciondigital.com.uy/multideportivo/dolores-moreira-abanderada.html|بڵاوکەرەوە=Ovación|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=es}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 198 || {{flagIOCteam|UZB|2016 Summer}} || Uzbequistão || {{sort|Jalolov, Bakhodir|[[Bakhodir Jalolov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bahodir Jalolov Rio Olimpiadasida O'zbekiston bayrog'ini ko'tarib chiqadi |زمان=uz |trans-title=Bakhodir Jalalov will carry the Uzbekistan flag at the Rio Olympic opening ceremony |ناونیشان=http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sports.uz |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164723/http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 199 || {{flagIOCteam|VAN|2016 Summer}} || Vanuatu || {{sort|Shing, Yoshua|[[Yoshua Shing]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=VASANOC present gear to Team Vanuatu for Rio 2016|ناونیشان=http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Loop VAN|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155712/http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 200 || {{flagIOCteam|VEN|2016 Summer}} || Venezuela || {{sort|Limardo, Rubén|[[Rubén Limardo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Ruben Limardo announced as Venezuela's flag-bearer for Olympics|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/27/c_135391809.htm|بڵاوکەرەوە=[[Xinhua]]|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 201 || {{flagIOCteam|VIE|2016 Summer}} || Vietnã || [[Vũ Thành An]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Vu Thanh An to carry Vietnam's flag at Rio Games|ناونیشان=http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|بڵاوکەرەوە=Vietnam Net Bridge|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 202 || {{flagIOCteam|ISV|2016 Summer|name=Virgin Islands, US}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Americanas|nolink=1}} || {{sort|Thompson, Cy|[[Cy Thompson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=RWU Sailing alum Cy Thompson competing in his second Olympic Games|ناونیشان=http://www.rwuhawks.com/news/2016/8/4/rwu-sailing-alum-cy-thompson-competing-in-his-second-olympic-games.aspx|بڵاوکەرەوە=[[Roger Williams University]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 203 || {{flagIOCteam|IVB|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Britânicas|nolink=1}} || {{sort|Kelly, Ashley|[[Ashley Kelly (athlete)|Ashley Kelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=British Virgin Islands Olympic Committee|سەردێڕ=Kelly selected as flag bearer for Rio 2016|ناونیشان=http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|بڵاوکەرەوە=[[British Virgin Islands news websites#BVI News|BVI News]]|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803122229/http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 204 || {{flagIOCteam|ZAM|2016 Summer}} || Zâmbia || {{sort|Punza, Mathews|[[Mathews Punza]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 205 || {{flagIOCteam|ZIM|2016 Summer}} || Zimbábue || {{sort|Coventry, Kirsty|[[Kirsty Coventry]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kirsty|دوایین=Coventry|سەردێڕ=Kirsty Coventry becomes flag bearer once again for Zimbabwe|ناونیشان=https://swimswam.com/kirsty-coventry-becomes-flag-bearer-zimbabwe/|بڵاوکەرەوە=SwimSwam|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 206 || {{flagIOCteam|ROT|2016 Summer}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team of Refugee Olympic Athletes (ROA) created by the IOC|ناونیشان=http://www.olympic.org/news/team-of-refugee-olympic-athletes-roa-created-by-the-ioc/248766|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> || Time Olímpico de Refugiados || {{sort|Lokonyen, Rose|[[Rose Lokonyen]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Refugee Olympic Team flagbearer announced|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/refugee-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 207 || {{flagIOCteam|BRA|2016 Summer}} || Brasil || {{sort|Marques, Yane|[[Yane Marques]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yane Marques será a porta-bandeira do Brasil na Cerimônia de Abertura dos Jogos Olímpicos Rio 2016|trans-title=Yane Marques will be Brazil's flag bearer at the Opening Ceremony of the Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Brazilian Olympic Committee|زمان=pt|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011074002/https://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Modern pentathlon at the 2016 Summer Olympics|Modern pentathlon]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|بەڕازیل|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2016 Summer Olympics Parade of Nations}} [[پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]] 6bwf132x4uznbe14tegkhwqnqqmu8ac 0 194935 1594080 1470239 2026-06-25T08:02:05Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594080 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان | partof = | image = {{Photomontage | photo1a = خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان ١.jpg | photo2b = خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان ٢.jpg | photo3b = خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان ٣.jpg | position = center | size = 300 | spacing = 2 | color = white | border = 2 | color_border = white }} | caption = چەند دیمەنێک لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان | date = ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ – ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١{{ھن}}(شەش ڕۆژ) | place = [[پارێزگای سلێمانی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=141018&babet=1&relat=1024|سەردێڕ=خۆپیشاندانی خوێندکاران لە سلێمانی دەستیپێکردەوە|بڵاوکەرەوە=خەندان|ڕێکەوت= ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> و [[پارێزگای ھەولێر]]<ref name="دەنگی ئەمریکا ١" /> لە [[ھەرێمی کوردستان]] | coordinates = | causes = * نەدانی دەرماڵەی خوێندن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://nrttv.com/detail/5269|سەردێڕ=خۆپیشاندانی خوێندکاران بۆ داواکردنی دەرماڵە بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=ئێن ئاڕ تی|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> * بارودۆخی خراپی ئابووری | goals = چاکسازی بواری ئابووریی خوێندکاران | methods = [[خۆپیشاندان]] | result = | injuries = | fatalities = | alt = }} '''خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان''' کۆمەڵێک [[خۆپیشاندان]] بوو کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی دووەم ھەتا ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لەلایەن خوێندکارانەوە بە ئامانجی گەڕانەوەی دەرماڵەکانی خوێندن ئەنجامدرا.<ref name="دەنگی ئەمریکا ١">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/6327505.html|سەردێڕ=لە هەولێر ناڕەزایەتی خویندکاران بۆ گەڕانەوەی دەرماڵەکانیان بەردەوامە|بڵاوکەرەوە=دەنگی ئەمریکا|ڕێکەوت= ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojnews.news/%da%af%d8%b4%d8%aa%db%8c/%d8%ae%d9%88%db%8e%d9%86%d8%af%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b2%d8%a7%d9%86%da%a9%db%86%db%8c-%d8%b3%d9%84%db%8e%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%ac%d8%a7%d8%b1%db%8e%da%a9%db%8c-%d8%af%db%8c/|سەردێڕ=خوێندکارانی زانکۆی سلێمانی جارێکی دیکە دەستیان بە خۆپیشاندان کردەوە|بڵاوکەرەوە=ڕۆژنیوز|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211122214107/https://rojnews.news/%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C/%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزە ئەمنییەکان لە [[سلێمانی]] بە ئامانجی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەران، [[گازی فرمێسکڕێژ]] و [[ئۆتۆمۆبیلی ئاوڕێژ]]یان بەکاھێنا و بەھۆیەوە دۆخی تەندروستی بەشێکی خوێندکاران تێکچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://nrttv.com/detail/5084|سەردێڕ=بۆ دووەم جار؛ هێزە ئەمنییەکان گازی فرمێسک رێژ دەگرنە خوێندکارانی سلێمانی|بڵاوکەرەوە=ئێن ئاڕ تی|ڕێکەوت= ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> == کاردانەوەکان == * {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ** [[مەسروور بارزانی]]، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ژمارەیەک لە قوتابیانی زانکۆ حکوومییەکانی ھەرێمی کوردستان لە کۆلێژی پەروەردەی بنیات کۆبووە لە دەستپێکی قسەکانیدا گوتی: «خۆپێشاندان مافە و پشتیوانی لە خۆپێشاندانی ئاشتیانە دەکەین. بەڵام ئاراستەکردنی و دروستبوونی توندوتیژی، خزمەتی داواکارییەکانی خوێندکاران ناکات. ئەگەر خۆپێشاندان دەکەن با ئاشتیانە بێت. دەبێت ئەو ئەزموونە و ئەو وڵاتە بپارێزین و نیشتمانمان خۆش بوێت. دەزانم کێشەتان هەیە و چارەسەریشی بە گفتوگۆ دەکرێت و دەبێت پێکەوە چارەسەری بکەین.» ھەروەھا مەسروور بارزانی لە درێژەی قسەکانیدا لەبارەی بێڕێزیکردن بە ئاڵای کوردستان گوتی: «باوەڕ بکەن ئەوەندە جێی داخبوو کە بینیمان ئاڵای کوردستان بەپێوە چوونە سەری و بێڕێزی و بێحورمەتیی بەرامبەر بە سیمبوولێک کرا کە بووتە دوابەرگی چەندین شەھید. ھەزاران شەھید لەژێر ئەم ئاڵایە نێژراون. بێڕێزیکردن بەمە چۆن داوای قوتابییە. ئەمە زۆر دیارە کە دەستێک ھەیە ویستوویانە چونکە قوتابی ھێزێکی خوێنگەرم و بەتوانان سوودیان لێوەربگرن ئەمە بەکاربێنن بۆ ئەوەی ھیچ بەھایەکی نیشتمانیی وڵاتەکەمان نەھێڵن.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2711202120-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16386222668392&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F2711202120|سەردێڕ=مەسرور بارزانی بۆ خوێندکاران: پێکەوە کێشەکان چارەسەر دەکەین|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204130320/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2711202120-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16386222668392&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F2711202120|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=141190&babet=1&relat=1024|سەردێڕ=مەسرور بارزانی: هەمو هەوڵێک دەدەین بۆ ئەوەی گرفتی خوێندکاران چارەسەر بکەین|بڵاوکەرەوە=خەندان|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ** [[وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانی ھەرێمی کوردستان]] له‌سه‌ر ھه‌ڵکوتانه‌ سه‌ر فه‌رمانگه‌ و سووتاندنی دادموده‌زگاکانی حکوومه‌ت له‌ پارێزگای سلێمانی، ڕوونکردنه‌وه‌یه‌کی بڵاوکردەوە: «ئه‌مڕۆ چوارشەممە لە ئەنجامی ناڕەزایەتیی قوتابییان و خوێنکارانی زانکۆ لە سنووری پارێزگای سلێمانی، بەداخەوە دەستێکی گێرەشێوێن لە ناحیەی پیرەمەگروون ھەڵیانکوتاوەتە سەر چەند فەرمانگەیەک، لە ناویاندا کتێبخانەی گشتیی پیرەمەگروون ئاگریان تێبەرداوە. ئێمە لە وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان پشتیوانیی ھەموو داوایەکی مەدەنییانەی چین و توێژەکانی کۆمەڵگەکەمانین، بەڵام بە توندی سەرکۆنەی ھەموو کارێکی تێکدەرانە دەکەین، بەتایبەتی سوکایەتیکردن بە ئاڵای پیرۆزی کوردستان و ڕەمزو سیمبولە نەتەوەیییەکانمان و پەلاماری کتێبخانە، کارێکی دوور لە ڕەوشتی شارستانییە، ناکرێت بۆ بەدەستھێنانی خواست و داواکاری توێژێک، فەرمانگە و دامەزراو و ئاڵا بکەونە بەر ھێرش و سووتاندن و وێرانکاری.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/index.php/ar/node/103875|سەردێڕ=وەزارەتی ڕۆشنبیری له‌سه‌ر سوتاندنی فەرمانگه‌كان له‌ سلێمانی ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك بڵاو ده‌كاته‌وه‌|بڵاوکەرەوە=کوردستان تیڤی|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ** ئەمین بابەشێخ، وتەبێژی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] لەبارەی ھەڵوێستی یەکێتیی لەسەر خۆپیشاندانی خوێندكاران ڕایگەیاند: «یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پشتیوانی داواکاری ڕەوای خوێندکاران دەکات و داواش لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەکات داواکارییەکانیان لەبەرچاو بگرێت و دەرماڵەی خوێندکاران خەرجبکات و کێشەکانیان بۆ چارەسەر بكات. ھەروەھا داوا لە ھێزە ئەمنییەکان دەکەین دانبەخۆیاندا بگرن و توندوتیژی دژی خۆپیشاندەران بەکارنەھێنن، چونکە داواکارییەکانیان ڕەوایە، داواش لە خۆپیشاندەران دەکەین بەشێوەیەکی شارستانی و ئاشتیانە خۆپیشاندان بکەن و دوور بکەونەوە لە ھەموو کارێکی توندوتیژی و ئاژاوەنانەوە و ڕێگەش بە ھیچ لایەنەکی نابەرپرس نەدەن خۆپيشاندانەکان بۆ بەرژەوەندی و سیاسەتی چەوتی قۆرغبکات و بەکاربھێنێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.haremnews.com/details/24381|سەردێڕ=یەکێتی هەڵوێستی خۆی لەسەر خۆپیشاندانی خوێندکارانی زانکۆ دەربڕی|بڵاوکەرەوە=ھەرێم نیوز|ڕێکەوتی سەردان=تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ** سەرۆکایەتیی [[زانکۆی سلێمانی]] ڕاگەیەنراوێکی سەبارەت بە خۆپیشاندانی خوێندکاران بڵاوکردەوە: «ئێمە وەک سەرۆکایەتی زانکۆی سلێمانی، داواکاریی خوێندکاران بە ڕەوا دەبینین و پشتگیری تەواوی دابینکردنی دەرماڵەی مانگانەی خوێندکارانی زانکۆ دەکەین. جەختدەکەینەوە لەسەر پاراستنی حەرەمی زانکۆ و ئیدانەی ھەر پێشێلکارییەک و توندوتیژییەک دەکەینەوە کە لە دەرەوەی یاسا و ڕێنماییەکان ئەنجامدرابێت. داواکارین لە خوێندکارانی زانکۆکەمان بۆ پاراستنی سەلامەتی گیانیان و بەردەوامی ڕەوتی خوێندن، پابەندبن بە خوێندنی وانەکانیان و داواکارییەکانیان بە شێوازێکی شارستانی پێشکەش بکەن بە جۆرێک کە لە ئاستی پێگەی خوێندکاری زانکۆدا بێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://haremnews.com/details/24345|سەردێڕ=زانکۆى سلێمانى پاڵپشتی خۆى بۆ خۆپیشاندانى خوێندکاران دەردەبڕێت|بڵاوکەرەوە=ھەرێم نیوز|ڕێکەوتی سەردان=تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ** ئاسایشی سلێمانی جەختی کردەوە کە ئەو کەسەیان دەستبەسەرکردووە کە لە خۆپێشاندەرێکی داوە و ڕێکاری یاسایی بەرامبەر دەگرنەبەر، ھەروەھا ڕایانگەیاند: «لە ئەرک و بەرپرسیارێتیی ئێمەیە وەک ھێزی ئاسایش بەوپەڕی پیشەیییانە‌ و سەردەمییانە مامەڵە لەگەڵ سەرپێچیکاران بکەین، بۆیە دوای بڵاوبوونەوەی گرتە ڤیدیۆیەک کە تێیدا کەسێک بە شێوەیەکی نەشیاو و نایاسایی ئازاری دە‌گەیاند بە خۆپێشاندەرێک، بەڕێوەبەرایەتیمان لە‌سە‌ر ڕاسپاردە‌ی بە‌ڕێز قوباد تاڵە‌بانی، ھەستا بە لێکۆڵینەوە و دەستبەسەرکردنی ئە‌و كە‌سە‌. ھەربۆیە‌ ھاووڵاتیانی ئازیز دڵنیا دەکەینەوە کە هەموو ھەوڵێک دەخەینە گەر لە پێناوی پاراستنی ئارامی و سەقامگیری و لە ھەمان کاتدا ناھێڵین ئەفسەرانمان و کارمە‌ندانمان بە‌ ھیچ شێوە‌یە‌ک و بیانوویە‌ک یاسا پێشێل بکەن.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/241120218|سەردێڕ=ئاسایشی سلێمانی: ئەو کەسەی لە خۆپێشاندەرێکی دا، دەستبەسەرکراوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> * {{ئاڵا|عێراق}} ** [[مستەفا کازمی]]، سەرۆک وەزیرانی عێراق لە توویتێکدا لە ھەژماری خۆی بڵاوی کردەوە: «ڕووداوە ئازەربەخشەکانی ئەمدوایییانەی ھەرێمی کوردستان لەوانە لە سلێمانیی خۆشەویست، پێویستی بە ھەڵوێستێکی بەرپرسانەی ھەمووان ھەیە بۆ پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی و ڕاگرتنی تێکچوونی دۆخەکە. خۆپێشاندانی ئاشتییانە مافێکە، دەستوور گەرەنتی کردووە. پەلاماردانی خۆپێشاندەران و موڵک و ماڵی گشتی و تایبەتیش دووکاری ڕەتکراوەن.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/251120212-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16386232654593&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F251120212|سەردێڕ=کازمی هەڵوێستی خۆی لەبارەی خۆپێشاندانی خوێندکارانی کوردستان راگەیاند|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204131809/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/251120212-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16386232654593&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D8%A7%D8%B2%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rudaw.net%2Fsorani%2Fkurdistan%2F251120212|url-status=dead}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئاژاوەکانی دھۆک ٢٠١١]] * [[شەڕی سلێمانی (١٩٩١)]] * [[ناڕەزایییەکانی ٢٠١١ی باشووری کوردستان]] * [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٠ی پارێزگای سلێمانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مافەکانی مرۆڤ|پارێزگای سلێمانی|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:خۆپیشاندانەکانی ھەرێمی کوردستان]] dl11mmwqxd0mz9eunnglv7i1w8g7p2p 0 199488 1593732 1444549 2026-06-24T12:39:19Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[دارووسازی]]ی گواستەوە بۆ [[دەرمانسازی]]: بەکوردیکردن 1444549 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" | colspan="2" class="infobox-image" | |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Occupation |- ! scope="row" class="infobox-label" |Names | class="infobox-data" |دەرمانساز، کیمیاگەر، دکتۆری دەرمانسازی، دەرمانساز، ئەپۆتکاری یان بە سادەیی دکتۆر |- ! scope="row" class="infobox-label" |<div>Occupation type</div> | class="infobox-data" |[[:en:Professional|پیشەیی]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |<div>Activity sectors</div> | class="infobox-data" |چاودێری تەندروستی، زانستە تەندروستییەکان، زانستە کیمیایییەکان |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Description |- ! scope="row" class="infobox-label" |<div>Education required</div> | class="infobox-data" |دکتۆری دەرمانسازی، ماستەری دەرمانسازی، بەکالۆریۆسی دەرمانسازی، دیپلۆما لە دەرمانخانە |} [[پەڕگە:VariousPills.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VariousPills.jpg|وێنۆک|دەرمان ڕێگایێکە کە بەکاردێت بۆ دەستنیشانکردن، چارەسەرکردن، بەرگریکردن یان نەھێشتنی نەخۆشی.]] [[پەڕگە:Metsu,_Gabriël_-_L'Apothicaire_-_c._1651-1667.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Metsu,_Gabriël_-_L'Apothicaire_-_c._1651-1667.jpg|وێنۆک|ئەپۆثیکار یان کیمیاگەر لەلایەن گابریێل مێتسو (١٦٥١–٦٧)]] '''دارووسازی''' یان '''دەرمانسازی''' زانستی تەندروستی [[پزیشکی]] یە کە زانستی پزیشکی بە کیمیاوە دەبەستێتەوە و بە دۆزینەوە، بەرھەمھێنان، ڕێکخستن، سەلامەت و بەکارھێنانی کاریگەر، و کۆنترۆڵکردنی [[دەرمان]] و [[داروو]] بە کار دێت. ڕاھێنانی دەرمانخانە پێویستی بە زانینی نایاب ھەیە لە دەرمانەکان، میکانیزمی کرداریان، کاریگەرییە لاوەکییەکان، کارلێکەکان، جووڵەیی و ژەھراوی بوون. لە ھەمان کاتدا پێویستی بە زانینی چارەسەر و تێگەیشتن لە پرۆسەی نەخۆشی ھەیە ھەندێک تایبەتمەندی دەرمانسازان، وەک دەرمانسازانی کلینیکی پێویستی بە کارامەیی تر ھەیە، بۆ نموونە زانین دەربارەی دەستکەوتن و ھەڵسەنگاندنی داتای جەستەیی و تاقیگە.<ref name="Thomas_2019">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9Jp7DwAAQBAJ&pg=PA1|سەردێڕ=Clinical Pharmacy Education, Practice and Research|vauthors=Thomas D|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٨١٤٢٧٦-٩}}</ref> == دیسپلینەکان == [[پەڕگە:42-aspetti_di_vita_quotidiana,_medicine,_Taccuino_Sanitatis.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:42-aspetti_di_vita_quotidiana,_medicine,_Taccuino_Sanitatis.jpg|وێنۆک|دەرمانخانە، تاکوینۆم سانیتیس کاساناتێنسیس (سەدەی ١٤)]] بواری دەرمانسازی بە شێوەیەکی گشتی دەکرێت دابەش بکرێت بۆ سێ دیسپلینی سەرەتایی: * دەرمانسازی * فارماکۆکینتیک * کیمیای پزیشکی و دەرمانخانە * ڕاھێنانی دەرمانخانە == پیشەگەران == [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی]] مەزەندە دەکات کە بەلایەنی کەمەوە ٢٫٦ ملیۆن دەرمانساز و کارمەندی دەرمانساز لە جیھاندا ھەیە. === دەرمانسازان === دەرمانسازان پسپۆڕی تەندروستین لەگەڵ پەروەردەی تایبەت و ڕاھێنان کە ڕۆڵی جۆراوجۆر دەگێڕن بۆ دڵنیابوون لە ئەنجامی تەندروستی باش بۆ نەخۆشەکانیان لە ڕێگەی چۆنییەتی بەکارھێنانی دەرمانەوە. == پێداویستییەکانی پەروەردە == داواکاری جیاواز ھەیە لە قوتابخانە بەپێی دەسەڵاتی دادوەری نەتەوەیی کە تێیدا قوتابییەکە بەنیازە ڕاھێنان بکات. === ویلایەتە یەکگرتووەکان === لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، دەرمانسازێکی گشتی پلەی دکتۆری دەرمانسازی (Pharm.D) بەدەست دەھێنێت. دەتوانرێ لە ماوەی ٦ ساڵدا، کە دوو ساڵ لە پۆلەکانی پێش دەرمانسازی و چوار ساڵ خوێندنی پرۆفیشناڵ لە خۆ دەگرێت تەواو بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠١٣–٢٠١٨|سەردێڕ=Pharmacist Certification and Course Requirements|ناونیشان=https://learn.org/articles/Pharmacist_Certification_and_Course_Requirements_FAQs.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=Learn.org}}</ref> دوای دەرچوونی قوتابخانەی دەرمانسازی زۆر پێشنیار دەکرێت خوێندکارەکە بەردەوام بێت بۆ تەواوکردنی ماوەی یەک یان دوو ساڵ کە ئەزموونێکی بەنرخ بۆ قوتابی دابین دەکات پێش ئەوەی بەشێوەیەکی سەربەخۆ بچێتە دەرەوە بۆ ئەوەی ببێتە دەرمانسازێکی گشتی یان تایبەتمەند. == مێژوو == [[پەڕگە:Legenogapotekeren.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Legenogapotekeren.jpg|وێنۆک|پزیشک و دەرمانساز، وێنەکێشان لە مێدیسیناریوس (١٥٠٥) لەلایەن ھیرۆنیموس برونشویگ]] کۆنترین کۆکراوەی ماددە پزیشکییەکان، پەیماننامەیەکی ھیندی ئایورڤێردی بوو کە لە سەدەی ٦ی پ. ز بۆ سوشرۆتا بەستراوە. ھەرچۆنێک بێت، کۆنترین تێکست وەک ڕێکەوتە پارێزراوەکان بۆ سەدەی سێیەم یان چواری زایین. لە ئەورووپا دوکانەکانی دەرمانسازی وەک لە سەدەی ١٢ دا دەستیان کرد بە دەرکەوتن. لە ساڵی ١٢٤٠ ئیمپراتۆر فرێدریکی دووەم فەرمانی دەرکرد کە بەھۆیەوە پیشەکانی پزیشک و ئەپۆتکاری لە یەک جیاکرانەوە. == ھێماکان == ھێماکان کە زیاتر پەیوەندی بە دەرمانخانەوە ھەیە: * ھاوەنگ و پیسی (ئەمریکای باکوور) و کارەکتەری (ڕەچەتەی پزیشکی) کە زۆرجار بە شێوەی "Rx" لە دەقی چاپکراودا نووسراوە * خاچی گریکی سەوز لە [[فەڕەنسا]]، [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]، [[بەلجیکا]]، [[ئیرلەند|ئیرلەندا]]، [[ئیتالیا]]، [[ئیسپانیا]]، و [[ھیندستان]]، * کاسەی ھیگیا (تەنھا) کە زۆر جار لە [[ھۆلەند|ھۆڵەندا]] بەکاردێت بەڵام لەوانەیە ببینرێت لەگەڵ ھێماکانی تر لە شوێنێکی تر. <gallery class="center"> پەڕگە:Asclepius staff.svg|ڕۆدی ئەسکلپیوس، سیمبۆلی نێودەوڵەتی ناسینەوەی پزیشکی پەڕگە:Aiga FirstAid - Green.svg|خاچی سەوز (ھێمای AIGA بۆ یارمەتی یەکەم) پەڕگە:Green Pharmacy Cross w Bowl of Hygieia.svg|خاچی سەوز و کاسەی ھیگیا لە ئەوروپا بەکارھاتووە (جگە لە ئەڵمانیا و نەمسا) و ھیندستان پەڕگە:Pharmacy Green Cross.svg|خاچی سادەی سەوزی یۆنانی، بە فراوانی بەکاردێت لە داھەوا: ژێدەر پێویستی بە مەودای زۆر جار نیشانەی نیۆنی ئەنیمەیشنە پەڕگە:Deutsche Apotheke Logo.svg|ھێمای سووری "A" (Apotheke) لە ئەڵمانیا بەکارھاتووە پەڕگە:Apotheke Oesterreich Logo.svg|ھێمای ھەمان سووری "A" لە نەمسا بەکارھاتووە پەڕگە:PharmacistsMortar.svg|ئەو ھاوەن و پیساییانەی کە لە ئەمەریکا و کەنەدا بەکار دەھێنرێت پەڕگە:Red Hanging Show Globe2.jpg|پێشانگایەکی گڵۆب، پێشتر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەکارھاتووە پەڕگە:De Gaper, Nijmegen.jpg|گاپەر، پێشتر لە ھۆڵەندا بەکارھاتووە پەڕگە:Rx symbol border.svg|سیمبۆلەکە بەکاردێت لەسەر ڕەچەتەی پزیشکی، لە ڕەچەتەی لاتینی (take thou). پەڕگە:Bowl Of Hygieia by David.svg|کاسەی ھەگیا </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20051102083751/http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/pharm/pharmaziegeschichte/index-e.html مێژووی دەرمان] کۆکراوەی سەرچاوەکان لەسەر مێژووی دەرمان *{{Wiktionary|pharmacy}}{{Wikibooks|Pharmacy}}{{Wikiversity|Pharmacy}}{{Commons}} *{{پزیشکی}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|کیمیا}} [[پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی]] [[پۆل:دەرمانخانە]] [[پۆل:ھێماکان]] nqimdcllnft49oabrgt95w3fk8394vl 14 210575 1593913 1158080 2026-06-24T21:05:37Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593913 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Toxins}} [[پۆل:دەرمان]] e7ls5w1kbr28pxb9qnqg4bgqq8dqelh 1 215006 1594083 1207797 2026-06-25T08:10:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594083 wikitext text/x-wiki == شار یان شارۆچکە؟ == سڵاو بەڕێز {{وب|MFTG}} دەتوانی جیاوازی نێوان شار و شارۆچکەمان بۆ ڕوون کەیتەوە! بەپێی دابەشکاریی شارستان، پارێزگا و وڵات خۆی شارە نەک شارۆچکە. [[بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="font-family:Cursive; color: #10C1FF; Background: White; font size:13px;">AHR</span>]] _{([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="color:#ffd700; Background:White">'''وتووێژ'''</span>]])} ‏٠٩:٠٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :سڵاو هاوڕێ لەبەرئەوەی زمانێکی ستاندەرمان نییە، واتا فەرهەنگێکی کۆ، ئاوها کێشەمان بۆ دروست دەبێت، بەپێی یەکەی کارگێڕی ئەوەی کە ئەمڕۆ لە نێو ئەم شێوەزارەدا جێی خۆی کردووەتەوە ئەمەیە شار، شارۆچکە، شارەدێ و گوند. بەڵام لە زمانەکانی کەدا بە کەمی دادەبەزێتە سەر چوار ئاست زیاتر لە سێ ئاستدان، بۆیە زۆرینەی کات ئەکەونە هەڵەوە، ئەو شێوەیەیی کە ستانداری وەرگرتووە ئاوهایە، شار ناوەندی پارێزگا، شارۆچکە ناوەندی شارستان یان قەزا، شارەدێ ناوەندی ناوچە(بخش) یان ناحیە، پۆلێنی هەندێ وڵات بۆ شار و شارۆچکە لەسەر بنەمای پیشەسازی و قەبارە دەکرێت بەڵام لە ئێستای ئەم شێوەزارەدا ئاوهایە کە باسم کرد ئەمەش نیشانەی دەوڵەمەندی زمانەکەمانە و بەڵام بێ خاوەنە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ‏١٦:٥٥، ٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) زۆر سپاس بەڕێز {{وب|MFTG}} بۆ ڕوونکردنەوەتان؛ وابزانم ئەو دابەشکارییە لە ھەرێمی کوردستان بەکاردێت بەڵام بەپێی دابەشکاریی ئێران و ھێزی زمانی فارسی بۆ ھەموویان تەنیا شار بەکاردێنن و ئەگەریش ئێمە بەپێی زمانی خۆمان و دابەشکاریی خۆمان بچینە پێش و بۆ شارە ناکوردییەکانیش بەکاریانبێنێن ئەوا ئەرکێکی قورسمان لەسەر شانە و پێویستە وتارەکانی پێشووش چاک بکەین و چاودێرشمان بەسەر نوێیەکاندا ھەبێت. بۆیە من پێم باشە ئەو باسە بچێتە ناو [[وپ:دیوەخان]] و ئەگەریش لەوێ پەسەند کرا کە لە دابەشکارییەکان بێجگە لە «شار و گوند»؛ گەورەشار، شارۆچکە و شارەدێش بەکاربێنین، ئەوکات بە پێویستی دەزانم کە چاکسازی لە ھەموو وتارەکانی دیکەدا بکەین و لەوە بەدواوە وریاتر بین. [[بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="font-family:Cursive; color: #10C1FF; Background: White; font size:13px;">AHR</span>]] _{([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="color:#ffd700; Background:White">'''وتووێژ'''</span>]])} ‏١٩:١١، ٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :سڵاو هاوڕێ دەستی تۆش خۆش بێت بۆ بەدواداچوونت بۆ بابەتەکە، زمانەکەمان وا دەخوازێت و شکور دەوڵەمەندە بەڵام خاوەنی نییە، نابێت ئێمە سەیری زمانی فارسی یان عەرەبی بکەین و بمانەوێ شتی ئەوان کۆپی بکەینە سەر زمانەکەمان، ئێستا ئێمە لەم شێوەزارەدا ئیش دەکەین پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە نییە، بۆ نموونە ئێمە گوند و دێ و لادێ و ئاوایی و مووچە وەک یەک بەکاردەهێنین بەڵام لە ڕاستیدا جیاوازن ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ناستاندەری، لای خۆمانەوە هەوڵدەدەین بەپێی توانا بۆ باشکردنی ئیتر سوپاس. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ‏٠٦:١١، ٤ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) {{وب|MFTG}} دەستی تۆش خۆش بێت و ھەر بەردەوام و سەرکەوتوو بمێننەوە لە بەشی جوگرافیای کوردستان. [[بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="font-family:Cursive; color: #10C1FF; Background: White; font size:13px;">AHR</span>]] _{([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ahrir|<span style="color:#ffd700; Background:White">'''وتووێژ'''</span>]])} ‏١٩:٣٦، ٤ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :لەگەڵ ئێوەدا هاوڕێ [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ‏٠٦:٤٨، ٥ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خۆی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1207796 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170705203901/http://www.khoy.umsu.ac.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=42&pageid=5830 بۆ https://khoy.umsu.ac.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=42&pageid=5830 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٣، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خۆی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594082 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220911211057/http://www.iichs.org/index.asp?id=1274&doc_cat=1 بۆ http://www.iichs.org/index.asp?id=1274&doc_cat=1 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:١٠، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gzek9qvwhq1ie1mkct2e3x68yvl42nr 0 215589 1593717 1593615 2026-06-24T12:02:12Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593717 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''بابەک''' (بە ئازەربایجانی: Babək) شارێکە و شارەوانییەکە و پایتەختی [[قەزای بابەک]]ە، لە [[کۆماری خۆسەری نەخچیڤان]]ی ئازەربایجان. لە ساڵی ٢٠١٥ بە فەرمانی سەرۆکی کۆماری [[ئازەربایجان]]، گوندی قوشادیزە تەسفییە کرا و زیاد کرا بۆ خاکی ئیداری شاری بابەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://president.az/az/articles/view/16608|سەردێڕ=Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu " Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi|وێبگە=president.az}}</ref> == مێژوو == پێش ساڵی ١٩٧٨ ئەو شارۆچکەیە بە تازەکەند (ئازەربایجانی: Təzəkənd) ناسرابوو. بەڵام دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ ڕێزلێنان لە ڕێبەری شۆڕشگێڕی سەدەی ناوەڕاستی فارس [[بابەک خوڕەمدین]]<ref name=tury>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Описание курорта Бабек, Азербайджан|ناونیشان=http://www.tury.ru/resort/info.php?cid=6373|بڵاوکەرەوە=tury.ru|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181209212525/https://www.tury.ru/resort/info.php?cid=6373|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە لە عەباسییەکان یاخی بوو. دوای گرتنی لە سەدەی نۆیەمدا بووە شەھید. == دیمۆگرافی == ژمارەی دانیشتووانی بابەک لە ساڵی ٢٠١٠دا ٣٢٥٢ کەسە.<ref name=tury/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Babək (city)}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|جوگرافیا}} [[پۆل:قەزای بابەک]] 6cpgh2hpvlc3csrmjw3l37akubzti2u 0 215912 1593829 1495061 2026-06-24T18:31:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593829 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ|image=2019-07-17 SG Dynamo Dresden vs. Paris Saint-Germain by Sandro Halank–020.jpg|youthyears1=٢٠٠٨–٢٠١٢|youthclubs1=ئیپینای ئەتلەتیکۆ|youthyears2=٢٠١٢–٢٠١٣|youthclubs2=سێنارت مۆیسی|youthyears3=٢٠١٣–٢٠١٦|youthclubs3=فۆنتەین بلیاو|youthyears4=٢٠١٦–٢٠١٩|youthclubs4=ئەکادیمیای پاریس سان جێرمان|years1=٢٠١٩–٢٠٢٠|clubs1=پاریس سان جێرمان|caps1=٦|goals1=٢|years2=٢٠٢٠–٢٠٢٢|clubs2=بایەرن میونشن|caps2=٢٣|goals2=١|years3=٢٠٢٢-|clubs3=سیڤیلیا|caps3=٠|goals3=٠|nationalyears1=٢٠١٧–٢٠١٨|nationalteam1=ھەڵبژاردەی فەڕەنسای خوار ١٦ ساڵان|nationalcaps1=١١|nationalgoals1=٣|nationalyears2=٢٠١٨–٢٠١٩|nationalteam2=ھەڵبژاردەی فەڕەنسای خوار ١٧ ساڵان|nationalcaps2=١٨|nationalgoals2=١|nationalyears3=٢٠١٩|nationalteam3=ھەڵبژاردەی فەڕەنسای خوار ١٨ ساڵان|nationalcaps3=١٢|nationalgoals3=١|nationalyears4=٢٠٢١-|nationalteam4=ھەڵبژاردەی فەڕەنسای خوار ٢٠ ساڵان|nationalcaps4=٦|nationalgoals4=١|club-update=٨ ئایاری ٢٠٢٢|nationalteam-update=٢٧ ئازاری ٢٠٢٢|medaltemplates={{MedalCountry|{{FRA}}}} {{Medal|Sport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA U-17 World Cup]]}} {{Medal|3rd|[[2019 FIFA U-17 World Cup|2019]]|}}}} '''نیانزۆ تانگوی-ئۆستن کواسی''' (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٢)، ناسراو بە '''تانگوی نیانزۆ'''، یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری فەڕەنسییە کە یاری دەکات وەک پشتی [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکار]] بۆ یانەی [[لالیگا]] [[یانەی سێڤیلیا|سیڤیلیا]]. == کاروانی یانە == === پاریس سان-جێرمان === دەرچووی ئەکادیمیای [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان-جێرمان]] بوو، نیانزۆ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ئەنجامدا لە بردنەوەی ٣–١ لە خولدا بەرامبەر مۆنبیلییە.<ref name="prodebut">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=MONTPELLIER VS. PSG 1 - 3|ناونیشان=https://us.soccerway.com/matches/2019/12/07/france/ligue-1/montpellier-herault-sport-club/paris-saint-germain-fc/3030709/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> دوای چەند ڕۆژێکی تر، لە یەکەم یاری خۆی لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] یاری کرد کاتێک پاریس ٥–٠ سەرکەوتن بەسەر [[گاڵاتاسەرای|گالاتاساری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=One to watch: Tanguy Kouassi|ناونیشان=https://www.ligue1.com/Articles/ONE-TO-WATCH/2020/03/18/tanguy-kouassi|وێبگە=ligue1.com}}</ref> نیانزۆ یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٠ی جامی فەڕەنسا بەرامبەر ڕییمز لە ٢٢ی [[کانوونی دووەم]]ی ٢٠٢٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Neymar, PSG Top Stade De Reims 3-0 to advance to Coupe de la Ligue Final|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2872668-neymar-psg-top-stade-de-reims-3-0-to-advance-to-coupe-de-la-ligue-final|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Bleacher Report}}</ref> ئەم گۆڵەی کە تۆمارکرد چوار ھەزارەمین گۆڵ بوو لە مێژووی یانەی پاریس سان جێرمان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Reims 0-3 Paris Saint-Germain: Kouassi nets landmark goal as PSG cruise into Coupe de la Ligue Final|ناونیشان=https://www.goal.com/en-us/match/reims-v-psg/aalquewe7zjkpqd9a86nbq1re|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Goal}}</ref> دوو گۆڵی یەکەمی خۆی لە خولی فەڕەنسیدا (لیگ١) تۆمارکرد لە یارییەکدا لە دەرەوەی یاریگای خۆیان کە ٤–٤ بەرامبەر بوون لەگەڵ ئامینس لە ١٥ شوباتی ٢٠٢٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=European roundup: PSG and Amiens battle to remarkable 4-4 draw|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2020/feb/15/european-roundup-psg-amiens-leipzig-werder-bremen|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=The Guardian}}</ref> لە ١١ی ئازار، نیانزۆ کۆتا یاری خۆی بۆ پاریس ئەنجامدا، بە بردنەوەی ٢–٠ لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەرامبەر [[بۆروسیا دۆرتموند|بۆروسیای دۆرتمۆند]]. دوای تەواوبوونی گرێبەستەکەی، یانەکەی پاریسی بەجێھێشت و بە خۆڕایی گرێبەستی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tanguy KOUASSI|ناونیشان=https://histoiredupsg.fr/tanguy-kouassi|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Histoire du PSG|زمان=fr}}</ref> === بایەرن میونشن === لە ١ی [[تەممووز]]ی ٢٠٢٠، یانەی بۆندسلیگا بایەرن میونشن گرێبەستێک بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ نیانزۆ ڕاگەیاند.<ref name="bayernsigned">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FC Bayern sign Tanguy Nianzou Kouassi|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2020/07/press-release-fc-bayern-sign-tanguy-nianzou-kouassi|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=fcbayern.com}}</ref> لە ٢٨ی تشرینی دووەمدا یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٣–١ لە خولدا بەرامبەر [[یانەی شتوتگارت|ڤی ئێف بی شتوتگارت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=VfB Stuttgart vs Bayern Munich|ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/match?gameId=576628|وێبگە=ESPN}}</ref> لە ١٢ی کانوونی یەکەمدا، نیانزۆ تووشی پێکان ھات و بۆ ماوەی یەک بۆ دوو مانگ دوورکەوتەوە. پێکانەکە بەھۆی پێکانێکی پێشوو بوو کە لە سەرەتای وەرزی ٢٠٢٠–٢١ ڕوویدابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dillon|یەکەم=John|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Tanguy Nianzou reinjures leg, out another 1-2 months|ناونیشان=https://www.bavarianfootballworks.com/2020/12/12/22171521/bayern-munich-tanguy-nianzou-muscle-injury-leg-two-months-france-hansi-flick-leon-goretzka|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=bavarianfootballworks.com}}</ref> گەڕانەوەی ئەو درەنگتر بوو لەوەی چاوەڕوان دەکرا، چونکە وەک یەدەگ بەشداری کرد لە لە یارییەکدا کە ١–١ بوون بەرامبەر یونیۆن بەرلین لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bayern Munich vs. Union Berlin|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2021/04/10/germany/bundesliga/fc-bayern-munchen/1-fc-union-berlin/3331834/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Soccerway}}</ref> === سیڤیلیا === لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، نیانزۆ گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ یانەی [[یانەی سێڤیلیا|سیڤیلیای]] ئیسپانی واژوو کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bayern inserts buy-back clause in Nianzou deal with Sevilla|ناونیشان=https://kuwaitonlinecasinos.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Kuwait Online}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=WELCOME, TANGUY NIANZOU!|ناونیشان=https://sevillafc.es/en/actual/news/tanguy-nianzou-signs|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Sevilla|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220817163225/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/tanguy-nianzou-signs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == لە فەڕەنسا لەدایکبووە، نیانزۆ بە ڕەچەڵەک ئیڤوارییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football: Tout savoir sur Tanguy Nianzou Kouassi, le défenseur ivoirien qui évolue au Paris Saint-Germain - Abidjanshow.com|ناونیشان=https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/|وێبگە=www.abidjanshow.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191221225717/https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نیانزۆ یاریزانێکی لاوانی فەڕەنسییە. بەشێک بوو لەو پێکھاتەیەی کە گەیشتە پێش کۆتایی لە پاڵەوانێتی ئەورووپی خوار ١٧ ساڵانی ٢٠١٩. بەشێکی گرنگ بوو لە تیمی فەڕەنسا کە پلەی سێیەمی بەدەستھێنا لە جامی جیھانی خوار ١٧ ساڵانی فیفا لە ٢٠١٩دا. ھەر حەوت یارییەکەی فەڕەنسا بە سەرەکی یاری کرد و گۆڵی یەکسانی تۆمارکرد لە بردنەوەی تیپەکەی پێش چارەکی کۆتایی ٦–١ بەرامبەر ئیسپانیا.<ref name="u17wcgoal">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Match - Espagne - France - FFF|ناونیشان=https://www.fff.fr/equipes-de-france/8/u18/matchs/2966/2019-11-11/espagne-france|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922113607/https://www.fff.fr/equipes-de-france/8/u18/matchs/2966/2019-11-11/espagne-france|url-status=dead}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == {{Updated|٨ ئایاری ٢٠٢٢}} {| class="wikitable" style="text-align: center" ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |خول ! colspan="2" |جام ! colspan="2" |کیشوەرەکان ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !ئاست !ئەپەکان !ئامانجەکان !ئەپەکان !ئامانجەکان !ئەپەکان !ئامانجەکان !ئەپەکان !ئامانجەکان !ئەپەکان !ئامانجەکان |- |[[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان-جێرمان]] |٢٠١٩–٢٠ |خولی فەڕەنسی |٦ |٢ |٣ |٠ |2<ref group="lower-alpha" name="UCL">Appearances in [[UEFA Champions League]]</ref> |٠ |2<ref group="lower-alpha">Appearances in [[Coupe de la Ligue]]</ref> |١ |١٣ |٣ |- | rowspan="4" |[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|Bayern Munich]] |٢٠٢٠–٢١ |[[بۆندسلیگا]] |٦ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٦ |٠ |- |٢٠٢١–٢٢ |بۆندسلیگا |١٧ |١ |١ |٠ |٤<ref group="lower-alpha" name="UCL"/> |٠ |٠ |٠ |٢٢ |١ |- |٢٠٢٢–٢٣ |بۆندسلیگا |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٢٣ !١ !١ !٠ !٤ !٠ !٠ !٠ !٢٨ !١ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !٢٩ !٣ !٤ !٠ !٦ !٠ !٢ !١ !٤١ !٤ |} <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == ڕێزلێنان == '''پاریس سان-جێرمان''' * خولی پلە یەکی فەڕەنسی: ٢٠١٩–٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=PSG champions as season ended|ناونیشان=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/04/30/psg-champions-season-ended-ligue-1|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Ligue 1}}</ref> * جامی فەڕەنسا: ٢٠١٩–٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=PSG win French Cup as fans return|زمان=en-GB|ئیش=BBC Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53532177|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> * جامی لیگ: ٢٠١٩–٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ramsay|یەکەم=George|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=PSG completes domestic treble after French League Cup final victory against Lyon|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2020/08/01/football/psg-lyon-french-league-cup-final-spt-intl/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=CNN}}</ref> * دووەم بوون لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا: ٢٠١٩–٢٠ '''بایەرن میونشن''' * بۆندسلیگا: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-crowned-german-champions-2020-21-lewandowski-flick-davies-15756|سەردێڕ=Bayern Munich crowned Bundesliga champions|بڵاوکەرەوە=Bundesliga|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> * جامی سوپەری ئەڵمانیا: ٢٠٢١، ٢٠٢٢<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Robert Lewandowski double as Bayern Munich overcome Borussia Dortmund to win the Supercup|ناونیشان=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/borussia-dortmund-bayern-munich-live-supercup-line-ups-stats-haaland-lewandowski-16902|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Bundesliga Official|بڵاوکەرەوە=[[Bundesliga]]}}</ref> '''فەڕەنسا خوار ١٧ ساڵان''' * پلەی سێیەمی جامی جیھانی خوار ١٧ ساڵانی فیفا: ٢٠١٩<ref name="fifa">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=FIFA.com|سەردێڕ=FIFA U-17 World Cup Brazil 2019 - France|ناونیشان=https://www.fifa.com/u17worldcup/teams/team/1888290/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190710161618/https://www.fifa.com/u17worldcup/teams/team/1888290/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=FIFA.com}}</ref> '''تاکەکەسی''' * تیتی دی ئۆر: ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tanguy Kouassi sacré Titi d'Or 2019|ناونیشان=https://www.psg.fr/equipes/the-club/content/tanguy-kouassi-sacre-titi-dor-2019|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=PSG.fr|زمان=fr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200823050136/https://www.psg.fr/equipes/the-club/content/tanguy-kouassi-sacre-titi-dor-2019/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|ئەڵمانیا|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Nianzou Tanguy Kouassi}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پاریس]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] iyg2rulntwi0ltbznba07dxxg938600 1 215967 1593830 1457739 2026-06-24T18:31:36Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593830 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=973245 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190710161618/https://www.fifa.com/u17worldcup/teams/team/1888290/ بۆ https://www.fifa.com/u17worldcup/teams/team/1888290/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٧، ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1215173 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191221225717/https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/ بۆ https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٥، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323072 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191221225717/https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/ بۆ https://www.abidjanshow.com/football-tout-savoir-sur-tanguy-nianzou-kouassi-le-defenseur-ivoirien-qui-evolue-au-paris-saint-germain/ زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.fifa.com/u17worldcup/teams/team/1888290/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:١١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1433313 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200823050136/https://www.psg.fr/equipes/the-club/content/tanguy-kouassi-sacre-titi-dor-2019/ بۆ https://www.psg.fr/equipes/the-club/content/tanguy-kouassi-sacre-titi-dor-2019 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:١١، ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1457738 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220817163225/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/tanguy-nianzou-signs بۆ https://sevillafc.es/en/actual/news/tanguy-nianzou-signs زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:١٣، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تانگوی نیانزۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593829 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200922113607/https://www.fff.fr/equipes-de-france/8/u18/matchs/2966/2019-11-11/espagne-france بۆ https://www.fff.fr/equipes-de-france/8/u18/matchs/2966/2019-11-11/espagne-france زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٣١، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) oe1z8yfo8hsoojvvkwizh9ukab4b3vv 14 216852 1593915 1116448 2026-06-24T21:05:57Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593915 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Psychotherapy}} [[پۆل:چالاکییەکانی مرۆڤ]] ehlba7mo80ky70n5vgbnpwt018o6xmc 0 219932 1593961 1588853 2026-06-24T23:06:38Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593961 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ئەم وتارە پێرستی تەمەنی خانەنشین بوون لە وڵاتە جیاوازەکانی جیھان. لە ھەندێک چوارچێوە و پێناسەیەکی ڕووندا: تەمەنی [[خانەنشینی]] بریتییە لە وەرگرتنی پشووی ھەمیشەیی و کارنەکردن، و بە زۆری لە وڵاتان لەوانەیە کەسەکە ھەنێک ناونیشانی دوای خانە نشینی پێ بدرێت لەگەڵ وەرگرتنی چەند پاداشتێک بۆ ئەو کار و بەشدارییانەی کە لە وڵات کردوویەتی ھەندێک لەو پاداشتانە وەک بڕانەوەی مووچەی [[خانەنشینی]]، پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی تایبەت بە تەندروستی، ژیانکردن، ھتد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Setting an Ideal Retirement Age!|ناونیشان=http://www.cppr.in/archives/setting-an-ideal-retirement-age/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150407060852/http://www.cppr.in/archives/setting-an-ideal-retirement-age/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٥|ئیش=Centre for Public Policy Research (CPPR)}}</ref> == تەمەنی [[خانەنشینی]] بەپێی وڵات و ناوچە == ئەم خشتەیەی خوارەوە پێرستی خوارەوە کە [[خانەنشینی]] دەخاتە ڕوو، دەکرێت لە داھاتوودا زیاتر بکرێت یان گۆڕانکاری بەسەر تەمەنە بێت {| class="wikitable sortable" ! width="100" |وڵات ! width="55" |پیاو ! width="55" |ژن !ساڵ ! class="unsortable" |تێبینییەکان ! class="unsortable" |{{Abbr|ژێدەر|سەرچاوەکان}} |- |{{flagicon|Albania}} [[ئالبانیا|ئەلبانیا]] |٦٥ |٦١ |٢٠٢٠ | |<ref name="vik">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Argentina}} [[ئەرژەنتین]] |٦٥ |٦٠ | | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jubilación ordinaria o prestación por Vejez|ناونیشان=http://www.anses.gob.ar/prestacion/jubilacion-ordinaria-o-prestacion-por-vejez-171|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170420234740/http://www.anses.gob.ar/prestacion/jubilacion-ordinaria-o-prestacion-por-vejez-171|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> |- |{{flagicon|Armenia}} [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] | colspan="2" |٦٣ |٢٠١١ | |<ref name="vik"/> |- |{{flagicon|Australia}} [[ئوسترالیا|ئوستڕالیا]] | colspan="2" |٦٦٫٥ |٢٠٢١ |لە ئوسترالیا تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد دەکرێت بۆ ٦٧ ساڵ تا مانگی تەممووزی ٢٠٢٣. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Age Pension|ناونیشان=http://www.humanservices.gov.au/customer/services/centrelink/age-pension|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140226095547/http://www.humanservices.gov.au/customer/services/centrelink/age-pension|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠١٤|ئیش=humanservices.gov.au}}</ref> |- |{{flagicon|Austria}} [[نەمسا]] |٦٥ |٦٠ |٢٠١٥ |لە نەمسا بڕیارە تەمەنی خانەنشینی بۆ ژنان تا ساڵی ٢٠٣٣ یەکسان بکرێت بە تەمەنی خانەنشینی بۆ پیاوان (٦٥).<ref name="etk.fi">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |<ref name="vik"/><ref name="report">''2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU-27 Member States (2008–2060). Joint Report prepared by the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy Committee (AWG)'', {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111020001412/http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}, p. 78.</ref> |- |{{flagicon|Azerbaijan}} ئازەربایجان |٦٢ |٦٠ |٢٠١٧ |لە ئازەربایجان بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢١ (بۆ پیاوان) و تا ساڵی ٢٠٢٧ (بۆ ژنان) وردە وردە تەمەنی خانەنشینی بۆ ٦٥ ساڵ زیاد بکرێت<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Azerbaijan increases retirement age to 65 years {{!}} Vestnik Kavkaza|ناونیشان=http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=vestnikkavkaza.net|زمان=en-EN|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221103150157/http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |<ref name=":0"/> |- |{{flagicon|Belarus}} بیلاڕووس |٦٢٫٥ |٥٧٫٥ |٢٠٢١ |تا ساڵی ٢٠٢٢ تەمەنی پیاوان دەبێتە ٦٣ ساڵ و بۆ ژنان ٥٨ ساڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Пенсионный возраст в Беларуси|ناونیشان=http://www.belta.by/infographica/view/pensionnyj-vozrast-v-belarusi-2908/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180210002725/http://www.belta.by/infographica/view/pensionnyj-vozrast-v-belarusi-2908/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=belta.by}}</ref> |<ref name="infos">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref> |- |{{flagicon|Bangladesh}} بەنگلادێش | colspan="2" |٥٩ |٢٠١٣ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Retirement Age Men & Women in Bangladesh {{!}} Take-profit.org|ناونیشان=https://take-profit.org/en/statistics/retirement-age-men/bangladesh/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Take-Profit|زمان=en}}</ref> |- |{{flagicon|Belgium}} بەلجیکا | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٩ |تەمەنی خانەنشینی یاسایی (ئەو تەمەنەی کە مرۆڤ دەتوانێت خانەنشین بێت، بەبێ گوێدانە درێژیی پیشەکەی) لە بەلجیکا لە ساڵی ٢٠١٩دا ٦٥ ساڵە، لە ساڵی ٢٠٢٥ دەبێتە ٦٦ ساڵ و لە ساڵی ٢٠٣٠ دەبێتە ٦٧ ساڵ، چ بۆ ژنان و چ بۆ پیاوان. خانەنشینی پێشوەختە لە ٦٠ ساڵەوە بەدواوە بە پیشەی لانیکەم ٤٤ ساڵ، لە ٦١ ساڵ بەدواوە بەلایەنی کەمەوە ٤٣ ساڵ، یان لە ٦٣ ساڵ بەدواوە بە پیشەی لانیکەم ٤٢ ساڵ، دەکرێت. ھەندێک ئیستسناء ھەن، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژمارەی ساڵانی پێویستدا. ساڵێکی پیشەیی ئەگەر لانیکەم ١٠٤ ڕۆژی تێدابێت (بە ھاوتای فول تایم) لەبەرچاو دەگیرێت. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wanneer kan ik met pensioen gaan?|ناونیشان=https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer|وێبگە=Federale Pensioendienst|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221103150204/https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=67, 68 of toch weer 65? Hoe we bekvechten over een pensioenleeftijd die we nog lang niet halen|ناونیشان=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/04/29/de-wettelijke-en-effectieve-pensioenleeftijd-in-cijfers/}}</ref> |- |{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] | colspan="2" |٦٥ |٢٠١١ | |<ref name="vik2">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Brazil}} بەڕازیل |٦٥ |٦٢ |٢٠١٩ |ھەندێک کەس وەک کرێکارانی گوندەکان، مامۆستایان و ئەفسەرانی پۆلیس، کەمترین تەمەنیان کەمترە. ھەروەھا بەرازیل داوا لە کرێکاران دەکات کە بۆ کەمترین کات بەشدارییان لە ئاسایشی کۆمەڵایەتیدا کردبێت پێش ئەوەی شایستەی داوای یارمەتییەکان بن. بۆ دەستپێکردنی وەرگرتنی یارمەتییە بەشەکی، پێویستە ھەموو کرێکارانی کەرتی تایبەت لانیکەم بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ (بۆ پیاوان)یان ١٥ ساڵ (بۆ ژنان) بەشدارییان کردبێت. پێویستە کرێکارانی کەرتی گشتی لانیکەم ٢٥ ساڵ بەشدارییان کردبێت. بۆ وەرگرتنی یارمەتی تەواو دەبێت ھەموو کرێکاران لانیکەم بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ (بۆ پیاوان)یان ٣٥ ساڵ (بۆ ژنان) بەشدارییان کردبێت. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Reforma da Previdência: entenda a proposta aprovada, ponto a ponto|ناونیشان=https://g1.globo.com/economia/noticia/2019/10/22/reforma-da-previdencia-entenda-ponto-a-ponto-a-proposta-aprovada-em-2o-turno-no-senado.ghtml/}}</ref> |- |{{flagicon|British Virgin Islands}} دوورگە پاکەکانی بەریتانیا | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٧ | |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.islandsun.com/retirement-age-65-enforced-public-private-sectors/|سەردێڕ=Retirement Age At 65 To Be Enforced In Public & Private Sectors|newspaper=[[Island Sun]]|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930181010/http://www.islandsun.com/retirement-age-65-enforced-public-private-sectors/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> |- |{{flagicon|Bulgaria}} بولگاریا |٦٤٫٠٨٣ |٦١٫١٦٧ |٢٠١٨ |لە بولگاریا بڕیارە تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد بکرێت و تا ساڵی ٢٠٢٩ بۆ پیاوان و تا ساڵی ٢٠٣٧ بۆ ژنان بگاتە ٦٥ ساڵ. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Пенсии за осигурителен стаж и възраст|ناونیشان=http://www.noi.bg/en/pensions/grantpensions/1854-posv13|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180131201437/http://www.noi.bg/en/pensions/grantpensions/1854-posv13|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.noi.bg}}</ref> |- |{{flagicon|Cameroon}} کامیرۆن | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٩ |تەمەنی خانەنشینی یاسایی کە کەسێک (پیاو یان ژن) دەتوانێت خانەنشین بێت ٦٠ ساڵە لەگەڵ لانیکەم ٢٠ ساڵ داپۆشینی و لانیکەم ١٨٠ مانگ بەشداریکردن، لەنێویاندا ٦٠ مانگ لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا. دەبێت دامەزراندن بوەستێت. تەمەنی خانەنشینی پێشوەختە ٥٠ ساڵە لەگەڵ لانیکەم ٢٠ ساڵ داپۆشراو و لانیکەم ١٨٠ مانگ بەشداریکردن، لەنێویاندا ٦٠ مانگ لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا. خانەنشینی تەنھا بەپێی ڕێککەوتنی بەرامبەر دەدرێت لە دەرەوەی وڵات. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cameroon Pension|ناونیشان=https://www.ssa.gov/policy/docs/progdesc/ssptw/2010-2011/africa/cameroon.html|وێبگە=Cameroon social security}}</ref> |- |{{flagicon|Canada}} کەنەدا | colspan="2" |٦٥ | |تەمەنی ستاندارد بۆ دەستپێکردنی وەرگرتنی خانەنشینی پلانی خانەنشینی کەنەدا کاتێکە کە مرۆڤ دەگاتە تەمەنی ٦٥ ساڵ (مانگی دوای ٦٥ ساڵەی لەدایکبوون). بەڵام ڕەنگە مرۆڤ ھەر لە مانگی دوای ٦٠ ساڵەی لەدایکبوونی خانەنشینی کەمکراوەی پلانی خانەنشینی کەنەدا وەربگرێت. یانیش، مرۆڤ دەتوانێت خانەنشینی زیادکراو وەربگرێت دوای گەیشتن بە تەمەنی ٦٥ ساڵ. ھەروەھا کەنەدا تەواوکەری خانەنشینی ھەیە کە یاسای جیاوازی ھەیە کە پێی دەوترێت ئاسایشی پیری (OAS). |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canada Pension Plan Retirement Pension|ناونیشان=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/cpp/retirement/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150723125754/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/cpp/retirement/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ئیش=servicecanada.gc.ca}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Changes to the Old Age Security program|ناونیشان=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/oas/changes/index.shtml|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150723135030/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/oas/changes/index.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ئیش=servicecanada.gc.ca}}</ref> |- |{{flagicon|Chile}} چیلی |٦٥ |٦٠ | | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=¿El trabajador que ha cumplido la edad de 65 años si es hombre o 60 años si es mujer, está obligado a seguir cotizando en la AFP a la cual se encuentra afiliado?|ناونیشان=http://www.dt.gob.cl/consultas/1613/w3-article-95283.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140313080125/http://www.dt.gob.cl/consultas/1613/w3-article-95283.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠١٤|ئیش=dt.gob.cl}}</ref> |- |{{flagicon|China}} چین |٦٠ |٥٠–٥٥ |٢٠١١ |لە ئێستادا تەمەنی خانەنشینی لە چین بۆ پیاوان ٦٠ ساڵە و بۆ ژنانی فەرمانبەرانی دەوڵەت ٥٥ ساڵە و بۆ ژنانی کرێکار ٥٠ ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=State Council Circular on Issuing "State Council Temporary Measures on Providing for Old, Weak, Sick, and Handicapped Cadres" and "State Council Temporary Measures on Workers' Retirement, Resignation" (Chinese Text)|ناونیشان=http://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/state-council-circular-on-issuing-state-council-temporary-measures-on|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160315094022/http://www.cecc.gov/resources/legal-provisions/state-council-circular-on-issuing-state-council-temporary-measures-on|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Retirement age will be pushed back|ناونیشان=http://www.china.org.cn/china/2011-03/22/content_22190715.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120502000523/http://www.china.org.cn/china/2011-03/22/content_22190715.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠١٢|ئیش=china.org.cn}}</ref> |- |{{flagicon|Colombia}} کەمبۆدیا |٦٢ |٥٧ |٢٠١٤ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pensiones - Colpensiones|ناونیشان=http://www.mintrabajo.gov.co/preguntas-frecuentes/pensiones/colpensiones.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140303023941/http://www.mintrabajo.gov.co/preguntas-frecuentes/pensiones/colpensiones.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠١٤|ئیش=mintrabajo.gov.co|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> |- |{{flagicon|Croatia}} کرواتیا |٦٥ |٦٢٫٧٥ |٢٠٢١ |تا ساڵی ٢٠٣٠ تەمەنی یەکسان بۆ ژنان و پیاوان بە ٦٥ ساڵ دادەنرێت. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zakon o mirovinskom osiguranju [Pension Insurance Act, unofficial website]|ناونیشان=https://www.zakon.hr/z/91/Zakon-o-mirovinskom-osiguranju|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.zakon.hr}}</ref> |- |{{flagicon|Cuba}} کوبا |٦٥ |٦٠ |٢٠١٥ |ئاستی تەمەنی خانەنشینی لە ساڵی ٢٠١٥دا بە پێنج ساڵ زیادکرا |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cuba Boosts Retirement Age as Population Goes Gray|ناونیشان=http://www.banderasnews.com/0903/nz-cubagoesgray.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161122155315/http://www.banderasnews.com/0903/nz-cubagoesgray.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.banderasnews.com|زمان=hr}}</ref> |- |{{flagicon|Cyprus}} قوبرس | colspan="2" |٦٥ |٢٠١١ | |<ref name="vik3">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="report2">''2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU-27 Member States (2008–2060). Joint Report prepared by the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy Committee (AWG)'', {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111020001412/http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}, p. 78.</ref> |- |{{flagicon|Czech Republic}} کۆماری چیک |٦٢٫٨٣٣ |٥٨–٦٢ |٢٠١٥ |لە کۆماری چیک لە ساڵی ٢٠١٥دا پیاوان تەمەنی خانەنشینییان ٦٢ ساڵ و ١٠ مانگ بووە و ژنانیش لە نێوان ٥٨ بۆ ٦٢ ساڵان بووە، ئەمەش بەپێی ژمارەی منداڵەکانە.<ref name="cssz.cz">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Old-age Pension - Česká správa sociálního zabezpečení|ناونیشان=http://www.cssz.cz/en/pension-insurance/old-age-pension.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171030090251/http://www.cssz.cz/en/pension-insurance/old-age-pension.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.cssz.cz}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Retirement Ages|ناونیشان=https://www.etk.fi/en/work-and-pensions-abroad/international-comparisons/retirement-ages/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211102192003/https://www.etk.fi/en/work-and-pensions-abroad/international-comparisons/retirement-ages/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> لە کۆماری چیک، تەمەنی خانەنشینی لە پرۆسەی زیادکردندایە، ھەربۆیە بەندە بە ساڵی لەدایکبوونەوە (بۆ ئەو کەسانەی لە دوای ساڵی ١٩٧٧ لەدایکبوون لەوانەیە تەنانەت ٦٧ ساڵ زیاتر بێت، بۆ نموونە کەسێک کە لە ساڵی ١٩٩٥ لەدایکبووە دەبێت تەمەنی لانیکەم ٧٠ ساڵ بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Portál veřejné správy|ناونیشان=https://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=43085&nr=155~2F1995~20Sb.&ft=txt|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180509195312/https://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=43085&nr=155~2F1995~20Sb.&ft=txt|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=portal.gov.cz}}</ref>) بۆ ژنان تەمەنی خانەنشینی بەندە بە ژمارەی منداڵە پەروەردەکراوەکانیشەوە.<ref name="cssz.cz"/> بۆ ئەو کەسانەی لە ساڵی ١٩٧٥ لەدایکبوون، تەمەنی خانەنشینی وەک یەک دەبێت (٦٦ ساڵ و ٨م) بەبێ گوێدانە ڕەگەز و ژمارەی ئەو منداڵانەی کە پەروەردە دەکرێن؛ و ئەم تەمەنە دەگاتە ٦٧ ساڵ بۆ ئەو کەسانەی لە ساڵی ١٩٧٧ لەدایکبوون.<ref name="cssz.cz"/> | |- |{{flagicon|Denmark}} دانمارک | colspan="2" |٦٦٫٥ |٢٠٢١ |لە دانیمارک، تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد دەکرێت و تا ساڵی ٢٠٢٢ دەگاتە ٦٧ ساڵ، لە ساڵی ٢٠٣٠ بەدواوە بەپێی زیادبوونی تەمەنی تێکڕای تەمەن، زۆرترین ساڵ لە ھەر پێنج ساڵ جارێک زیاد دەکرێت.<ref name="thelocal">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Denmark has world's best pension system - The Local|ناونیشان=http://www.thelocal.dk/20141013/denmark-has-worlds-best-pension-system-study|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160616083434/http://www.thelocal.dk/20141013/denmark-has-worlds-best-pension-system-study|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=thelocal.dk}}</ref><ref name="etk.fi2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref><ref name="english">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adjust your savings to match your retirement expectations|ناونیشان=https://english.pfa.dk/news-archive/2015/06/18/08/14/1/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817112231/https://english.pfa.dk/news-archive/2015/06/18/08/14/1/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=english.pfa.dk}}</ref> |<ref name="report2"/><ref name="infos2">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref> |- |{{flagicon|Egypt}} میسر | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٥ | | |- |{{flagicon|Estonia}} ئیستۆنیا | colspan="2" |٦٤ |٢٠٢١ |لە ئیستۆنیا بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٦ تەمەنی خانەنشینی وردە وردە بۆ ٦٥ ساڵ زیاد بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pensionikeskus|ناونیشان=http://www.pensionikeskus.ee/?id=696|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120514062416/http://www.pensionikeskus.ee/?id=696|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٢|ئیش=pensionikeskus.ee|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە دوای ساڵی ٢٠٢٦ەوە بەستراوەتەوە بە تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراو |<ref name="report2"/><ref name="infos2"/><ref name="etk.fi2"/> |- |{{flagicon|Finland}} فینلاند | colspan="2" |٦٣٫٧٥–٦٨ |٢٠٢١ | |<ref name="report3">''2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU-27 Member States (2008–2060). Joint Report prepared by the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy Committee (AWG)'', {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111020001412/http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}, p. 78.</ref><ref name="etk.fi3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |- |{{flagicon|France}} فەڕەنسا | colspan="2" |٦٢–٦٧ |٢٠١٨ |کەمترین تەمەنی خانەنشینی تا ساڵی ٢٠١٨ وردە وردە لە ٦٠ ساڵەوە بۆ ٦٢ ساڵ زیادی کردووە، بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٣ تەمەنی خانەنشینی تەواو وردە وردە لە ٦٥ ساڵەوە بۆ ٦٧ ساڵ زیاد بکرێت. |<ref name="vik4">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="report3"/> |- |{{flagicon|Georgia}} [[گورجستان]] |٦٥ |٦٠ |٢٠١١ | |<ref name="vik4"/> |- |{{flagicon|Germany}} ئەڵمانیا | colspan="2" |٦٥٫٧٥ |٢٠٢١ |لە ئەڵمانیا بڕیارە تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد بکرێت و تا ساڵی ٢٠٢٩ بگاتە ٦٧ ساڵ، بۆ ماوەیەکی زۆر باوترین تەمەنی خانەنشینی ئیجباری ٦٥ ساڵ بووە، ھەرچەندە لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات ٦٠ ساڵ بووە. |<ref name="report3"/><ref name="infos3">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref><ref name="etk.fi3"/> |- |{{flagicon|Greece}} یۆنان | colspan="2" |٦٧ |٢٠٢١ | |<ref name="etk.fi3"/> |- |{{flagicon|Hong Kong}} ھۆنگ کۆنگ | colspan="2" |٦٠–٦٥ |٢٠١٧ |تەمەنی خانەنشینی ٦٥. خانەنشینی پێشوەختە لە نێوان تەمەنی ٦٠ بۆ ٦٤ ساڵیدا ئەگەری ھەیە. ھەندێک لە ستافی خزمەتگوزارییە دیسپلینکراوەکانی حکوومەت تەمەنی خانەنشینییان کەمترە.<ref>[https://www.csb.gov.hk/mobile/english/admin/retirement/183.html https://www.csb.gov.hk/english/admin/retirement/183.html]</ref> |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Retirement Planning and Tips - GovHK|ناونیشان=https://www.gov.hk/en/residents/employment/mpf/employees/planandtips.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=GovHK}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Commonly asked questions on retirement benefits|ناونیشان=https://www.csb.gov.hk/english/admin/retirement/2541.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Civil Service Bureau of the Hong Kong SAR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cap. 57 Employment Ordinance|ناونیشان=https://www.elegislation.gov.hk/hk/cap57|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=elegislation.gov.hk}}</ref> |- |{{flagicon|Hungary}} مەجارستان | colspan="2" |٦٥ |٢٠٢١ |تەمەن لە ساڵی ٢٠١٨ بە ٦٣ ساڵ بووە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆ ٦٥ ساڵ بەرزکراوەتەوە،<ref name="etk.fi3"/> ئەو ژنانەی بیمەی ٤٠ ساڵیان ھەیە دەتوانن لە ھەر تەمەنێکدا خانەنشین ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regions - SmartExpat|ناونیشان=https://www.angloinfo.com/how-to/hungary/money/social-security/state-pensions|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171213143206/https://www.angloinfo.com/how-to/hungary/money/social-security/state-pensions|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.angloinfo.com}}</ref> |<ref name="etk.fi3"/> |- |{{flagicon|Iceland}} ئایسلەند | colspan="2" |٦٧ |٢٠٠٧ | |<ref name="infos3"/> |- |{{flagicon|India}} ھیندستان | colspan="2" |٦٠–٦٥ |٢٠١٤ |لە کەرتی گشتیدا تەمەنی خانەنشینی ٦٠ ساڵە لەکاتێکدا لە کەرتی تایبەتدا پەیوەستە بە تاکە کۆمپانیا و زۆرترینی ٦٥ ساڵە، پزیشکەکان تەمەنی خانەنشینی ٧٠ ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Retirement age of Central Govt Doctors|ناونیشان=http://indianexpress.com/article/india/retirement-age-of-central-govt-doctors-to-be-increased-to-65-years-4863882/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171001075144/http://indianexpress.com/article/india/retirement-age-of-central-govt-doctors-to-be-increased-to-65-years-4863882/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=sapost.blogspot.in}}</ref> | |- |{{flagicon|Indonesia}} ئیندۆنیزیا | colspan="2" |٥٨ |٢٠٢٢ |لە ئەندەنوسیا، بڕگەکانی پەیوەست بە خانەنشینی لە ڕێسای ژمارە ٤٥ی ساڵی ٢٠١٥ی حکوومەتدا ڕێکخراون لە مادەی ١٥ سەبارەت بە جێبەجێکردنی بەرنامەی گەرەنتی خانەنشینی، لە بەرنامەی خانەنشینی ٤٥/٢٠١٥ ئەم بابەتانەی خوارەوە ڕێکخراون: بۆ یەکەمجار تەمەنی خانەنشینی بە ٥٦ ساڵ (پەنجا و شەش ساڵ) دیاری کراوە. لە ١ی ١ی ٢٠١٩ەوە تەمەنی خانەنشینی وەک لە بڕگەی (١)دا ئاماژەی پێکراوە دەبێتە ٥٧ (پەنجا و حەوت) ساڵ. تەمەنی خانەنشینی وەک لە بڕگەی (٢)دا ئاماژەی پێکراوە، بۆ ھەر ٣ (سێ) ساڵێکی دواتر ١ (یەک) ساڵ زیاتر زیاد دەکرێت تاوەکو دەگاتە تەمەنی خانەنشینی کە ٦٥ (شەست و پێنج) ساڵە. بە ئاماژەدان بەو ڕێسایە، سنووری تەمەنی خانەنشینی لە ئەندەنوسیا لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٥٨ ساڵە و دەگاتە زۆرترین سنووری تەمەنی خانەنشینی کە لە ساڵی ٢٠٤٣دا ٦٥ ساڵە. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Arjanto|یەکەم=Dwi|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Menilik Lagi Aturan Usia Pensiun di Indonesia|ناونیشان=https://bisnis.tempo.co/read/1560588/menilik-lagi-aturan-usia-pensiun-di-indonesia|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Tempo|زمان=en}}</ref> |- |{{flagicon|Iran}} [[ئێران]] |٦٠ |٥٥ |٢٠١٨ | | |- |{{flagicon|Ireland}} ئیرلەند | colspan="2" |٦٦ |٢٠٢١ |لە ئێرلەندا بڕیارە تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد بکرێت و تا ساڵی ٢٠٢٨ بگاتە ٦٨ ساڵ.<ref name="etk.fi4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |<ref name="vik5">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="report4">''2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU-27 Member States (2008–2060). Joint Report prepared by the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy Committee (AWG)'', {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111020001412/http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}, p. 78.</ref><ref name="infos4">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref> |- |{{flagicon|Israel}} ئیسرائیل |٦٧ |٦٢ |٢٠١١ | |<ref name="knesset">https://www.knesset.gov.il/spokesman/heb/Result.asp?HodID=9453.pdf{{dead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> |- |{{flagicon|Italy}} ئیتالیا | colspan="2" |٦٧ |٢٠٢١ |دەبێت بەلایەنی کەمەوە ٢٠ ساڵ خزمەتی ھەبێت. ئەوانەی کە خزمەتیان کردووە بەلایەنی کەمەوە ٣٨ ساڵ، ئەوا دەتوانن لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا خانەنشین ببن، ئەوانەی کە لانیکەم ٤١ ساڵ و ١٠ مانگ بەشدارییان کردووە (ژن)یان ٤٢ ساڵ و ١٠ مانگ (پیاو) دەتوانن خانەنشین بن بەبێ گوێدانە تەمەن. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ecco come Funziona la Quota 100 [Guida]|ناونیشان=https://www.pensionioggi.it/dizionario/quota-100|وێبگە=www.pensionioggi.it}}</ref> |- |{{flagicon|Japan}} ژاپۆن |٦٤ |٦٢ |٢٠٢٢ |لەکاتێکدا حکوومەت لەگەڵ خۆپاراستن لە خانەنشینی پێشوەختە لە کاردایە، پێشبینی دەکرێت تەمەنەکە وردە وردە بەرزبێتەوە بۆ تەمەنی ٦٥ ساڵ تا ساڵی ٢٠٢٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Japan's elderly keep working well past retirement age|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/business/news/japan-retirement-pension-elderly-work-employment-age-a6909166.html|وێبگە=[[Independent.co.uk]]}}</ref> |<ref name="etk.fi4"/><ref>[https://www.mhlw.go.jp/english/org/policy/dl/p36-37_1.pdf#page=22 The Point Of The Pension Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323073026/https://www.mhlw.go.jp/english/org/policy/dl/p36-37_1.pdf#page=22 |date=٢٣ی ئازاری ٢٠١١ }}. Ministry of Health, Labour and Welfare Pension Bureau.</ref> |- |{{flagicon|Kazakhstan}} کازاخستان |٦٣ |٥٨ |٢٠١٥ |بڕیارە لە ساڵی ٢٠١٧ەوە تەمەنی خانەنشینی ژنان وردە وردە زیاد بکرێت و لە ساڵی ٢٠٢٧ بگاتە ٦٣ ساڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Egov.kz|ناونیشان=http://egov.kz/wps/portal/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjc7PyChKtUvKTS3NT80r0w_Wj9KNgPM8U_cgoQ2MDEDA0MAVJ5STmpZcmpqfqRxaV6hfk5lqUOyoqAgDuJERZ/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161218031239/http://egov.kz/wps/portal/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjc7PyChKtUvKTS3NT80r0w_Wj9KNgPM8U_cgoQ2MDEDA0MAVJ5STmpZcmpqfqRxaV6hfk5lqUOyoqAgDuJERZ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | |- |{{sort|کۆریای باکوور|{{flagicon|North Korea}} [[کۆریای باکوور]]}} |٦٠ |٥٥ |١٩٩٩ | |<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Lee Keum-soon|ناونیشان=http://repo.kinu.or.kr/bitstream/2015.oak/830/1/0000605363.pdf#page=250|سەردێڕ=White Paper on Human Rights in North Korea, 2005|نووسەر٢=Choi Eui-chul|نووسەر٣=Lim Soon-hee|نووسەر٤=Kim Soo-am|بڵاوکەرەوە=Korea Institute for National Unification|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٨٩-٨٤٧٩-٢٩٣-٤|شوێن=Seoul|پەڕەکان=٢٣١, ٢٤٧}}</ref> |- |{{sort|Korea, South|{{flagicon|South Korea}} [[کۆریای باشوور]]}} | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٦ |ئەو خاوەنکارانەی زیاتر لە ٣٠٠ کارمەندیان ھەیە، پێویستە تەمەنی خانەنشینی بۆ ٦٠ ساڵ درێژ بکەنەوە، لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ەوە بۆ ھەموو خاوەنکارەکان لە سەرانسەری وڵاتدا ئیجباری دەبێت.<ref name="hankookilbo">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=한국일보: 오피니언: 2016 국민생활 이렇게 달라진다|ناونیشان=http://www.hankookilbo.com/v/57e47c3e093a450ba841dfff0ca0b5aa|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817084149/http://www.hankookilbo.com/v/57e47c3e093a450ba841dfff0ca0b5aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=hankookilbo.com}}</ref> | |- |{{flagicon|Kyrgyzstan}} قیرغستان |٦٣ |٥٨ |٢٠١١ | |<ref name="vik6">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Latvia}} [[لاتڤیا]] | colspan="2" |٦٤ |٢٠٢١ |تەمەنەکە تا ساڵی ٢٠٢٥ دەبێتە ٦٥ ساڵ.<ref name="etk.fi5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |<ref name="etk.fi5"/> |- |{{flagicon|Libya}} لیبیا |٦٥ |٦٠ |٢٠١٧ | |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=HoR increases retirement age to 70 but pension can still be claimed at 65|newspaper=Libya Herald|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.libyaherald.com/2017/11/09/hor-increases-retirement-age-to-70/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|archive-date= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206213206/https://www.libyaherald.com/2017/11/09/hor-increases-retirement-age-to-70/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagicon|Liechtenstein}} [[لیختنشتاین]] | colspan="2" |٦٤ |٢٠٠٧ | |<ref name="infos5">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref> |- |{{flagicon|Lithuania}} [[لیتوانیا]] |٦٤٫١٦٧ |٦٣٫٣٣٣ |٢٠٢١ |لە لیتوانیا تا ساڵی ٢٠٢٦ تەمەنی خانەنشینی بۆ ٦٥ ساڵ بۆ ژن و پیاو بەرز دەکرێتەوە.<ref name="etk.fi5"/> |<ref name="etk.fi5"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Milda|دوایین=Seputyte|سەردێڕ=Lithuania Raises Retirement Age to 65 to Help Narrow Budget Gap|newspaper=Bloomberg|شوێن=Vilnius|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-06-09/lithuania-raises-retirement-age-to-65-to-help-narrow-budget-gap|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402153218/http://www.bloomberg.com/news/articles/2011-06-09/lithuania-raises-retirement-age-to-65-to-help-narrow-budget-gap|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> |- |{{flagicon|Luxembourg}} [[لۆکسمبۆرگ]] | colspan="2" |٦٥ |٢٠١١ | |<ref name="vik6"/> |- |{{flagicon|Malaysia}} [[مالیزیا]] | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٣ |لە مالیزیا کۆنگرەی سەندیکاکانی فەرمانبەران لە خزمەتگوزارییە گشتی و مەدەنییەکان (Cuepacs) دەیەوێت حکوومەت بیر لە درێژکردنەوەی تەمەنی خانەنشینی فەرمانبەرانی حکومی لە ٦٠ ساڵەوە بۆ ٦٢ ساڵ بکاتەوە،<ref name="themalaysianinsider">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cuepacs wants government to consider retirement age from 60 to 62 – Bernama - The Malaysian Insider|ناونیشان=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/cuepacs-wants-government-to-consider-retirement-age-from-60-to-62-bernama|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402092010/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/cuepacs-wants-government-to-consider-retirement-age-from-60-to-62-bernama|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> بەڵام حکوومەت ھیچ پلانێکی دەستبەجێی نییە بۆ درێژکردنەوەی وەک تەمەنی خانەنشینی ئێستا بە گونجاو دادەنرێت.<ref name="therakyatpost">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Malaysia's retirement age stays at 60 - The Rakyat Post - The Rakyat Post|ناونیشان=http://www.therakyatpost.com/business/2015/03/09/malaysias-retirement-age-stays-at-60|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160527082625/http://www.therakyatpost.com/business/2015/03/09/malaysias-retirement-age-stays-at-60/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=therakyatpost.com}}</ref> |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cheng|یەکەم=Dorothy|سەردێڕ=Bosses, workers welcome retirement at 60|newspaper=theSundaily|شوێن=Kuala Lumpur|بڵاوکەرەوە=Sun Media Corporation Sdn. Bhd.|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.thesundaily.my/news/756854|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402172938/http://www.thesundaily.my/news/756854|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> |- |{{flagicon|Malta}} ماڵتا | colspan="2" |٦٣ |٢٠٢١ |In Malta the retirement age is being increased gradually to 65 years by 2027.<ref name="etk.fi6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |<ref name="etk.fi6"/> |- |{{flagicon|Mexico}} مەکسیکۆ | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٥ |پێشبینی دەکرێت لە ساڵانی داھاتوودا تەمەنی خانەنشینی زیاد بکرێت. | |- |{{flagicon|Moldova}} [[مۆلدۆڤا]] |٦٣ |٦٠ |٢٠٢٢ |تەمەنی خانەنشینی بۆ ژنان ھەر ٦ مانگ جارێک زیاد دەکات تاوەکو لە ساڵی ٢٠٢٨دا دەگاتە ٦٣ ساڵ |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sociale|یەکەم=Casa Națională de Asigurări|سەردێڕ=Pensie pentru limită de vârstă /|ناونیشان=http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta|وێبگە=cnas.md|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221012213849/http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |{{flagicon|Montenegro}} [[مۆنتینیگرۆ]] |٦٦ |٦٤ |٢٠٢٢ | |<ref name="vik7">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Morocco}} [[مەغریب]] | colspan="2" |٦٣ |٢٠١٤ |عەبدولئیلاھ بنکیران لە ساڵی ٢٠١٥ەوە تەمەنی خانەنشینی بۆ ٦٣ ساڵ بەرزکردەوە. | |- |{{flagicon|Namibia}} [[نامیبیا]] | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٥ |تەمەنی خانەنشینی پێشوەختە بۆ فەرمانبەرانی حکومی ٥٥ ساڵە، بەڵام بۆ ٥٠ ساڵ کەم دەکرێتەوە (لە ساڵی ٢٠١٦). |<ref>[http://www.gipf.com.na/about/Pages/pension.aspx ''Pension Benefits.'' GIPF.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208094413/http://www.gipf.com.na/about/Pages/pension.aspx|date=8 February 2016}} Retrieved on 8 February 2016</ref><ref name="namibian">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=Govt probes early retirement age.|ناونیشان=http://www.namibian.com.na/index.php?page=read&id=36877|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|journal=The Namibian|بڵاوکەرەوە=namibian.com.na|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160213190955/http://www.namibian.com.na/index.php?page=read&id=36877|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> |- |{{flagicon|Nepal}} [[نیپال|نیپاڵ]] | colspan="2" |٦٥ |٢٠٢١ | | |- |{{nowrap|{{sort|Netherlands, The|{{flagicon|Netherlands}} [[ھۆڵەندا]]}}}} | colspan="2" |٦٨ |٢٠١٨ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=FFP|سەردێڕ=Pensioenrichtleeftijd naar 68 jaar|ناونیشان=https://ffp.nl/consument/life-events/pensioen/pensioenrichtleeftijd-naar-68-jaar/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171230172312/https://ffp.nl/consument/life-events/pensioen/pensioenrichtleeftijd-naar-68-jaar/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=ffp.nl|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wanneer bereikt u de AOW-leeftijd?|ناونیشان=https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/prive/werk_en_inkomen/pensioen_en_andere_uitkeringen/wanneer_bereikt_u_de_aow_leeftijd/wanneer_bereikt_u_de_aow_leeftijd|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ئیش=Belastingdienst.nl}}</ref> |- |{{flagicon|New Zealand}} نیووزیلاند | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٩ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Ministry of Social Development|سەردێڕ=New Zealand Superannuation|ناونیشان=https://www.workandincome.govt.nz/products/a-z-benefits/nz-superannuation.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٩|ئیش=workandincome.govt.nz}}</ref> |- |{{nowrap|{{flagicon|North Macedonia}} [[مەقدوونیای باکوور]]}} |٦٤ |٦٢ |٢٠١١ | |<ref name="vik7"/> |- |{{flagicon|Norway}} [[نەرویژ]] | colspan="2" |٦٧ |٢٠١٨ |لە ئێستادا تەمەنی خانەنشینی گشتی بۆ تەمەنی ٦٧ ساڵ دانراوە، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی خزمەتەکانی خانەنشینی گونجاو، دەتوانرێت لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا خانەنشین بکرێت. تا تاکێک زیاتر خانەنشینی دوابخات، دابینکردنی مووچەی خانەنشینی حکوومەت زیاتر دەبێت. |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nav.no/en/Home/Benefits+and+services/Relatert+informasjon/retirement-pension-for-those-born-in-and-after-1963|سەردێڕ=Retirement pension for those born in and after 1963 - www.nav.no|ئیش=NAV|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|زمان=en|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180324103319/https://www.nav.no/en/Home/Benefits+and+services/Relatert+informasjon/retirement-pension-for-those-born-in-and-after-1963|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> |- |{{flagicon|Oman}} عومان | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٣ |تەمەنی ٦٠ ساڵە ئەگەر لە پیشەی مەترسیدار یان ناتەندروستدا بێت. | |- |{{flagicon|Pakistan}} پاکستان | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٢ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Page Not Found|ناونیشان=http://archive.thepeninsulaqatar.com/component/content/article/347-pakistan-sub-continent/99963.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150427124641/http://archive.thepeninsulaqatar.com/component/content/article/347-pakistan-sub-continent/99963.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٥|ئیش=thepeninsulaqatar.com|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> |- |{{flagicon|Peru}} پێرو | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٨ | | |- |{{flagicon|Philippines}} فلیپین | colspan="2" |٦٠ |١٩٩٠ |تەمەنی خانەنشینی بۆ فەرمانبەرێک بەندە بە گرێبەستی دامەزراندنەوە. لە کاتی خانەنشین بوونی پێویستە بەپێی ڕێکەوتن یان گرێبەستی خاوەنکار و فەرمانبەر، یارمەتییەکانی بدرێت بە فەرمانبەری خانەنشین. بەڵام ئەگەر پلانی خانەنشینی یان ڕێکەوتنێکی ھەبوو بۆ فەرمانبەرەکە نەبێت، ئەوا دەتوانێت لە تەمەنی ٦٠ ساڵیدا خانەنشین بێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بۆ ماوەی ٥ ساڵ خزمەت بە خاوەنکار کردووە، و مووچەی خانەنشینی بەلایەنی کەمەوە نیوەی پێدەدرێت مووچەی مانگێک بۆ ھەر ساڵێکی خزمەت (٦ مانگی کارکردن کە دەدرێت بە ١ ساڵێکی تەواو بۆ مووچەی خانەنشینی دادەنرێت). |<ref name="Labor Code">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Philippines|ناونیشان=http://www.dole.gov.ph/labor_codes.php|سەردێڕ=Labor Code of the Philippines: as amended with implementing rules and regulations|بڵاوکەرەوە=Department of Labor and Employment|ساڵ=١٩٩٠|شوێن=Manila|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120117024015/http://www.dole.gov.ph/labor_codes.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gobierno del Perú|ناونیشان=http://www2.congreso.gob.pe/sicr/tradocestproc/clproley2001.nsf/pley/459B5325BA7A9B0D05256D25005DA016?opendocument|وێبگە=GobPerú}}</ref> |- |{{flagicon|Poland}} پۆڵەندا |٦٥ |٦٠ |٢٠١٦ | |<ref name="etk.fi7">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |- |{{flagicon|Portugal}} پورتوگال | colspan="2" |٦٦٫٥ |٢٠٢١ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Secretária de Estado da Segurança Social, Cláudia Sofia de Almeida Gaspar Joaquim|سەردێڕ=Portaria n. º 99/2017|ناونیشان=https://dre.pt/web/guest/pesquisa/-/search/106566471/details/maximized|ئیش=Diário da República}}</ref><ref name="etk.fi7"/> |- |{{flagicon|Romania}} ڕۆمانیا |٦٥ |٦١٫٧٥ |٢٠١٩ |تەمەنی ژنان وردە وردە زیاد دەکرێت. تا ساڵی ٢٠٣٠ دەگاتە ٦٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Casa Judeteana de Pensii Arad|ناونیشان=http://www.cjpensiiarad.ro/pensii6.php|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180331104748/http://www.cjpensiiarad.ro/pensii6.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.cjpensiiarad.ro}}</ref> |<ref name="cjpensiiarad.ro">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Casa Judeteana de Pensii Arad|ناونیشان=http://www.cjpensiiarad.ro/pensii6.php|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805074556/http://www.cjpensiiarad.ro/pensii6.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=cjpensiiarad.ro}}</ref><ref name="etk.fi7"/> |- |{{flagicon|Russia}} ڕووسیا |٦١٫٥ |٥٦٫٥ |٢٠٢١ |لە ساڵی ٢٠١٩ەوە تەمەنی خانەنشینی بۆ پیاوان (ژن) وردە وردە لە ٦٠ (٥٥) ساڵەوە بۆ ٦٥ (٦٠) ساڵ تا ساڵی ٢٠٢٨ بەرز دەبێتەوە؛ سەرەتا مەبەست لێی بەرزکردنەوەی تەمەنی ژنان بوو بۆ ٦٣ ساڵ بەڵام دواتر پلانەکە نەرمکرا. |<ref name="bbcsoftening">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Russia's Putin softens pension reforms after outcry|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-45342721|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://themoscowtimes.com/news/russian-duma-moves-hike-retirement-age-amid-popular-opposition-62299|سەردێڕ=Russian Duma Moves to Hike Retirement Age Amid Popular Opposition|ئیش=themoscowtimes.com|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} عەرەبەستانی سعوودی | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٤ |لە سعودیە تەمەنی خانەنشینی لەسەر بنەمای [https://www.arabnews.com/news/566256 ساڵنامەی ھیجیری] (مانگی) دادەنرێت. |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=P.K.|دوایین=Abdul Ghafour|ناونیشان=http://www.arabnews.com/news/566256|سەردێڕ=62 to be the age of retirement|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠١٤|newspaper=Arab News|شوێن=Jeddah|بڵاوکەرەوە=Saudi Research & Publishing Company|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150119003135/http://www.arabnews.com/news/566256|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> |- |{{flagicon|Serbia}} سڕبیا |٦٥ |٦٠ |٢٠١١ | |<ref name="vik8">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Singapore}} سینگاپوور | colspan="2" |٦٢–٦٥ |٢٠١٢ |لە سەنگافورە، یاسای تەمەنی خانەنشینی (RAA) بە یاسای خانەنشینی و دووبارە دامەزراندنەوە (RRA) لە ساڵی ٢٠١٢ گۆڕدراوە. بەپێی یاسای RRA، کەمترین تەمەنی خانەنشینی یاسایی ھێشتا ٦٢ ساڵە، بەڵام ئێستا خاوەنکارەکان پێویستە دووبارە دامەزراندنەوە پێشکەش بکەن بۆ ئەو کارمەندانەی کە شایستەن کە تەمەنیان ٦٢ ساڵ دەبێت، تا تەمەنی ٦٥ ساڵ. ئەم پڕۆژە یاسایە وردە وردە تەمەنی خانەنشینی و دووبارە دامەزراندنەوە بۆ کارمەندانی سەنگاپورە بۆ تەمەنی ٦٥ و ٧٠ ساڵ زیاد دەکات. تا ساڵی ٢٠٣٠ تەمەنی خانەنشینی بۆ ٦٥ ساڵ و تەمەنی دووبارە دامەزراندنەوە بۆ ٧٠ ساڵ بەرز دەکرێتەوە، ئەمەش بە ڕێبازێکی ھەنگاو بە ھەنگاو. |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Retirement and re-employment ages in Singapore will be raised to 65 and 70|ناونیشان=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/retirement-and-re-employment-ages-will-be-raised-to-65-and-70}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Ministry of Manpower|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Retirement and Re-employment Act|ناونیشان=http://www.mom.gov.sg/employment-practices/employment-rights-conditions/retirement/Pages/retirement.aspx|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150315232457/http://www.mom.gov.sg/employment-practices/employment-rights-conditions/retirement/Pages/retirement.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Government of Singapore|شوێن=Singapore}}</ref> |- |{{flagicon|Slovakia}} سلۆڤاکیا | colspan="2" |٦٢ |٢٠١٧ |لە سلۆڤاکیا تەمەنی خانەنشینی بۆ ژنان بەندە بە ژمارەی منداڵان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Slovakia - Employment, Social Affairs & Inclusion - European Commission|ناونیشان=https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1127&intPageId=4767&langId=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=ec.europa.eu}}</ref> تەمەنی خانەنشینی بۆ ژن و پیاو لە ساڵی ٢٠١٧دا لە ٦٢ ساڵدا یەکسان دەکرێت، تەمەنی خانەنشینی تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ یەکسانە بە ٦٣ ساڵە بەپێی مەرجەکان.<ref name="etk.fi8">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref> |<ref name="report5">''2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU-27 Member States (2008–2060). Joint Report prepared by the European Commission (DG ECFIN) and the Economic Policy Committee (AWG)'', {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy|ناونیشان=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111020001412/http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}, p. 78.</ref> |- |{{flagicon|Slovenia}} سلۆڤێنیا | colspan="2" |٦٥ |٢٠٢١ | |<ref name="etk.fi8"/> |- |{{flagicon|Spain}} ئیسپانیا | colspan="2" |٦٦ |٢٠٢١ |تەمەنەکە تا ساڵی ٢٠٢٧ دەبێتە ٦٧ ساڵ.<ref name="etk.fi8"/> |<ref name="vik8"/><ref name="report5"/> |- |{{flagicon|Sri Lanka}} سریلانکا | colspan="2" |٥٥ |٢٠١٤ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Pros and cons of extending the retirement age - Daily Mirror - Sri Lanka Latest Breaking News and Headline|ناونیشان=http://www.dailymirror.lk/41284/pros-and-cons-of-extending-the-retirement-age/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170226160811/http://www.dailymirror.lk/41284/pros-and-cons-of-extending-the-retirement-age/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Daily Mirror (Sri Lanka)|زمان=en}}</ref> |- |{{flagicon|Sweden}} سوێد | colspan="2" |٦٥ |٢٠٢١ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jak wygląda wiek emerytalny w Europie?|ناونیشان=https://businessinsider.com.pl/twoje-pieniadze/emerytury/jak-wyglada-wiek-emerytalny-w-europie/0f8xx61}}</ref><ref name="etk.fi8"/> |- |{{flagicon|Switzerland}} سویس |٦٥ |٦٤ |٢٠٢١ | |<ref name="etk.fi8"/> |- |{{flagicon|Taiwan}} تایوان | colspan="2" |٦٦ |٢٠١٥ |لە تایوان بڕیارە تەمەنی خانەنشینی وردە وردە زیاد بکرێت و تا ساڵی ٢٠٢٨ بگاتە ٦٨ ساڵ.<ref name="etk.fi8"/> |<ref name="vik8"/><ref name="report5"/><ref name="infos6">[http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf Kłos B., ''Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn'', "infos", 7.02.2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331010713/http://parl.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/D8FD27CD446CB5DDC12573E800318FA1/$file/infos_027.pdf|date=31 March 2010}}</ref> |- |{{flagicon|Tajikistan}} تاجیکستان |٦٣ |٥٨ |٢٠١١ | |<ref name="vik9">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Thailand}} تایلەند | colspan="2" |٦٠ |٢٠١٥ |جگە لە سەرۆکی زانکۆ، ھەموو کەسێک دەتوانێت لە ٦٠ ساڵ زیاتر کار بکات | |- |{{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ترینیداد و تۆباگۆ]] | colspan="2" |٦٠–٦٥ |٢٠١٥ | |<ref>''The National Insurance Board of Trinidad and Tobago'' {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Retirement Benefit|ناونیشان=http://www.nibtt.net/benefits_09/ben_retirement.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150711105003/http://www.nibtt.net/benefits_09/ben_retirement.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> |- |{{flagicon|Tunisia}} تونس | colspan="2" |٦٢–٦٥ |٢٠١٩ | | |- |{{flagicon|Turkmenistan}} تورکمانستان |٦٢ |٥٧ |٢٠١١ | |<ref name="vik9"/> |- |{{flagicon|Turkey}} تورکیا |٦٠ |٥٨ |٢٠١٤ |تەمەنی خانەنشینی لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە وردە وردە زیادی کرد، لە ٤٤ بۆ پیاوان و ٣٨ بۆ ژنان. تەمەنی ئێستا بۆ ٦٥ ساڵ بۆ ھەردوو ڕەگەز تا ساڵی ٢٠٤٨ زیاد دەکات. سەرەڕای ئەوەش، ڕۆژە جیاوازەکانی خزمەتگوزاری پێویستە، کە لە ئێستادا ٧٠٠٠ ڕۆژە. تا ساڵی ٢٠٤٨ دەبێتە ٧٢٠٠ ڕۆژ (٢٠ ساڵ)، مرۆڤ پابەندە بە یاساکانی ئەو ڕۆژەی کە دەستی بە کارکردن کردووە. |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=1800, 3600 ve 4500 günden emekli olma tarihleri araştırılıyor!|ناونیشان=https://www.takvim.com.tr/sgk/2020/06/14/1800-3600-ve-4500-gunden-emekli-olma-tarihleri-arastiriliyor|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ئیش=takvim.com.tr|زمان=tr}}</ref> |- |{{flagicon|Ukraine}} ئوکراینا | colspan="2" |٦٠ |٢٠٢١ | |<ref name="vik9"/><ref name="voxukraine">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Ukraine Needs a Smaller and More Humane State – VoxUkraine|ناونیشان=http://voxukraine.org/2015/06/09/ukraine-needs-a-smaller-and-more-humane-state/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160514123236/http://voxukraine.org/2015/06/09/ukraine-needs-a-smaller-and-more-humane-state/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=voxukraine.org}}</ref> |- |{{flagicon|United Arab Emirates}} [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] | colspan="2" |٦٥ |٢٠١٠ |لە میرنشینی یەکگرتووی عەرەبی تەمەنی خانەنشینی ئیجباری لە ساڵی ٢٠١٠ لە ٦٠ ساڵەوە بۆ ٦٥ ساڵ بەرزکرایەوە، ئەمەش وای کرد ئیمارات ھێزی کاری لێھاتوو و پێویستی وڵات بۆ ماوەیەکی زیاتر بۆ پڕۆژە سەرەکییەکانی بیناسازی بھێڵێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Limited|یەکەم=Expat Info Desk International|سەردێڕ=Expat Retirement Age in UAE Raised From 60 to 65: Expat News: Expat Info Desk|ناونیشان=http://www.expatinfodesk.com/news/2011/01/03/expat-retirement-age-in-uae-raised-from-60-to-65/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160715075229/http://www.expatinfodesk.com/news/2011/01/03/expat-retirement-age-in-uae-raised-from-60-to-65/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.expatinfodesk.com}}</ref> | |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[شانشینی یەکگرتوو]] | colspan="2" |٦٦ |٢٠١٩ |تەمەنی خانەنشینی لە ساڵی ٢٠١٨دا یەکسان بوو بە ٦٥ ساڵ، لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ بۆ ٦٦ ساڵ بەرزبووەوە، و تا ساڵی ٢٠٢٨ بۆ ٦٧ ساڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Check your State Pension age - nidirect|ناونیشان=https://www.nidirect.gov.uk/articles/check-your-state-pension-age|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180330095306/https://www.nidirect.gov.uk/articles/check-your-state-pension-age|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=nidirect.gov.uk}}</ref> و تا ساڵی ٢٠٣٧ بۆ ٦٨ ساڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Proposed new timetable for State Pension age increases|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/proposed-new-timetable-for-state-pension-age-increases|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180223111415/https://www.gov.uk/government/news/proposed-new-timetable-for-state-pension-age-increases|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.gov.uk}}</ref> | |- |{{flagicon|United States}} [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | colspan="2" |٦٢–٦٦٫٦٧ |٢٠١٨ |خانەنشینەکان شایستەی وەرگرتنی پارەی کەمکردنەوەی ئاسایشی کۆمەڵایەتین لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا. ئەو کەسانەی تەمەنیان ٦٥ ساڵ و سەرووترە مافی وەرگرتنی ھەندێک یارمەتی بێبەرامبەری خزمەتگوازاری پزشکیان (دابینکردنی دەوا و دەرمان بۆ خەڵکی بەتەمەن داچوو) ھەیە ئەگەر لانیکەم بۆ ماوەی ١٠ ساڵ باجی خزمەتگوازاری پزشکیان داوە. بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٣ تەمەنی تەواوی خانەنشینی وردە وردە زیاد بکرێت و بۆ ھەموو کەسێک کە لە ساڵی ١٩٦٠ یان دواتر لەدایک بووە دەبێتە ٦٧ ساڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Benefits Planner: Retirement &#124; Retirement Age and Benefit Reduction &#124; SSA|ناونیشان=http://www.ssa.gov/retire2/agereduction.htm}}</ref><ref name="etk.fi9">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Etk.fi - Avain asiantuntijan työeläketietoon|ناونیشان=http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=etk.fi}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Emily Brandon|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Social Security Begins to Increase the Retirement Age|ناونیشان=https://money.usnews.com/money/retirement/social-security/articles/2017-02-13/social-security-begins-to-increase-the-retirement-age|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=www.money.usnews.com}}</ref> |<ref name="etk.fi9"/> |- |{{flagicon|Uruguay}} ئوروگوای | colspan="2" |٦٠ |٢٠٠٩ | | |- |{{flagicon|Uzbekistan}} ئۆزبەکستان |٦٠ |٥٥ |٢٠١١ |تەمەنی ٦٠ ساڵ بێت و ٣٠ ساڵی خزمەتی کارکردنی ھەبێت بەلایەنی کەمەوە(١٩٩٥)، یان تەمەنی ٦٥ ساڵ و ٢٥ ساڵی خزمەتی کارکردن بۆ ٧٠ ساڵ لە تەمەن و ١٥ ساڵی خزمەتی کارکردن (٢٠٠٩). |<ref name="vik10">''Інформація про поточний пенсійний вік у різних країнах'', Консультаційна компанія "Стратегія Лайф" {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Стратегія лайф|ناونیشان=http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> |- |{{flagicon|Venezuela}} ڤێنیزوێلا |٦٠ |٥٥ |٢٠١٥ | |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=sociales|یەکەم=instituto venezolano de los seguros|سەردێڕ=Pension por Vejez - IVSS Instituto Venezolano de los Seguros Sociales - La Seguridad Social es tu Derecho|ناونیشان=http://www.ivss.gov.ve/contenido/Pension-por-Vejez|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180417190758/http://www.ivss.gov.ve/contenido/Pension-por-Vejez|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=www.ivss.gov.ve}}</ref> |- |{{flagicon|Vietnam}} ڤیێتنام |٦٠٫٥ |٥٥٫٦٧ |٢٠٢٢ |تەمەنی خانەنشینی وردە وردە بەرز دەبێتەوە بۆ ٦٢ ساڵ بۆ پیاوان تا ساڵی ٢٠٢٨ و ٦٠ ساڵ بۆ ژنان تا ساڵی ٢٠٣٥. لە ساڵی ٢٠٢١ تەمەنی خانەنشینی دەبێت بە شەست پۆینت بیست و پێنج (تەمەن ٦٠ ساڵ و ٣ مانگ) بۆ پیاوان و ٥٠٫٣٣ (تەمەن ٥٠ ساڵ و ٤ مانگ) بۆ ژنان، ئەو تەمەنە ساڵانە ٣ مانگ زیاد دەکرێت بۆ پیاوان و ٤ مانگ بۆ ژنان. |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bộ Luật lao động 2019 số 45/2019/QH14|ناونیشان=https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Lao-dong-Tien-luong/Bo-Luat-lao-dong-2019-333670.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=thuvienphapluat.vn|زمان=vi}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|یاسا|ئابووری|سیاسەت|زانستی سیاسەت|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Retirement age}} [[پۆل:تەمەن و کۆمەڵگە]] mvfydi3mxcxaazxn3g9b15abm7f8pmx 1 219999 1593962 1582096 2026-06-24T23:06:48Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593962 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٨ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1002852 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181225141709/http://www.mintrabajo.gov.co/preguntas-frecuentes/pensiones/colpensiones.html بۆ http://www.mintrabajo.gov.co/preguntas-frecuentes/pensiones/colpensiones.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180509195312/https://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=43085&nr=155~2F1995~20Sb.&ft=txt بۆ https://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=43085&nr=155~2F1995~20Sb.&ft=txt زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181225141622/https://www.pensionikeskus.ee/?id=696 بۆ http://www.pensionikeskus.ee/?id=696 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150402092010/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/cuepacs-wants-government-to-consider-retirement-age-from-60-to-62-bernama بۆ http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/cuepacs-wants-government-to-consider-retirement-age-from-60-to-62-bernama زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160527082625/http://www.therakyatpost.com/business/2015/03/09/malaysias-retirement-age-stays-at-60/ بۆ http://www.therakyatpost.com/business/2015/03/09/malaysias-retirement-age-stays-at-60 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181225141649/https://www.thesundaily.my/news/756854%20 بۆ http://www.thesundaily.my/news/756854 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150427124641/http://archive.thepeninsulaqatar.com/component/content/article/347-pakistan-sub-continent/99963.html بۆ http://archive.thepeninsulaqatar.com/component/content/article/347-pakistan-sub-continent/99963.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160514123236/http://voxukraine.org/2015/06/09/ukraine-needs-a-smaller-and-more-humane-state/ بۆ http://voxukraine.org/2015/06/09/ukraine-needs-a-smaller-and-more-humane-state/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120426022135/http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:١٣، ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1006039 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170930181010/http://www.islandsun.com/retirement-age-65-enforced-public-private-sectors/ بۆ http://www.islandsun.com/retirement-age-65-enforced-public-private-sectors/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٤٣، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1038850 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171230172312/https://ffp.nl/consument/life-events/pensioen/pensioenrichtleeftijd-naar-68-jaar/ بۆ https://ffp.nl/consument/life-events/pensioen/pensioenrichtleeftijd-naar-68-jaar/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٥٩، ٨ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1075961 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221103150157/http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html بۆ http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٣٥، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1117570 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180417190758/http://www.ivss.gov.ve/contenido/Pension-por-Vejez بۆ http://www.ivss.gov.ve/contenido/Pension-por-Vejez زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٤٣، ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1182043 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171030090251/http://www.cssz.cz/en/pension-insurance/old-age-pension.htm بۆ http://www.cssz.cz/en/pension-insurance/old-age-pension.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٢٣، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1187564 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221103150204/https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer بۆ https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٠٧، ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1218883 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221012213849/http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta بۆ http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:١٧، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣٧ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323341 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170420234740/http://www.anses.gob.ar/prestacion/jubilacion-ordinaria-o-prestacion-por-vejez-171 بۆ http://www.anses.gob.ar/prestacion/jubilacion-ordinaria-o-prestacion-por-vejez-171 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221103150157/http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html بۆ http://vestnikkavkaza.net/news/Azerbaijan-increases-retirement-age-to-65-years.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221103150204/https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer بۆ https://www.sfpd.fgov.be/nl/pensioenleeftijd/wanneer زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.islandsun.com/retirement-age-65-enforced-public-private-sectors/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150723125754/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/cpp/retirement/ بۆ http://www.servicecanada.gc.ca/eng/services/pensions/cpp/retirement/ زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.mintrabajo.gov.co/preguntas-frecuentes/pensiones/colpensiones.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.cssz.cz/en/pension-insurance/old-age-pension.htm *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://portal.gov.cz/app/zakony/download?idBiblio=43085&nr=155~2F1995~20Sb.&ft=txt *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.pensionikeskus.ee/?id=696 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/cuepacs-wants-government-to-consider-retirement-age-from-60-to-62-bernama *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.therakyatpost.com/business/2015/03/09/malaysias-retirement-age-stays-at-60 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.thesundaily.my/news/756854 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221012213849/http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta بۆ http://cnas.md/tabview.php?l=ro&idc=534&t=/Pensii/Pensie-pentru-limita-de-virsta زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://ffp.nl/consument/life-events/pensioen/pensioenrichtleeftijd-naar-68-jaar/ *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://archive.thepeninsulaqatar.com/component/content/article/347-pakistan-sub-continent/99963.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120117024015/http://www.dole.gov.ph/labor_codes.php بۆ http://www.dole.gov.ph/labor_codes.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://voxukraine.org/2015/06/09/ukraine-needs-a-smaller-and-more-humane-state/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924002828/http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages بۆ http://www.etk.fi/fi/service/retirement_ages/1601/retirement_ages زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://strategy-life.com.ua/articles_detailed.php?id=32 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.ivss.gov.ve/contenido/Pension-por-Vejez تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٣، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1582095 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110323073026/https://www.mhlw.go.jp/english/org/policy/dl/p36-37_1.pdf بۆ https://www.mhlw.go.jp/english/org/policy/dl/p36-37_1.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٥، ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەمەنی خانەنشینبوون]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593961 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171206213206/https://www.libyaherald.com/2017/11/09/hor-increases-retirement-age-to-70/ بۆ https://www.libyaherald.com/2017/11/09/hor-increases-retirement-age-to-70/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٠٦، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hjnsdgdbzc3hgo2btub4qi7zfn2sh5v 1 226032 1593758 1028086 2026-06-24T14:53:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593758 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێنیتۆ موسۆلینی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1028085 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170113105138/http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm بۆ http://europeanhistory.about.com/od/italyandthecitystates/p/prmussolini.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤٨، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێنیتۆ موسۆلینی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593757 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150512041005/http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm بۆ http://www.historylearningsite.co.uk/mussolini_dictatorship.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٥٣، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qktxpsz79qdbgq3t91z64pfe66ps8or 0 226660 1594065 1592269 2026-06-25T06:43:41Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594065 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military person|name=خسرۆ مستەفایێڤ|birth_date=٢٧ تشرینی دووەم 1957|death_date=٦ تشرینی دووەم 2012|birth_place=[[ئەرمەنستان]]|death_place=[[ئازەربایجان]]|nickname=مستەو|allegiance={{flag|Azerbaijan}}|branch=ئاسایشی ئازەربایجان|battles=شەری ئەرمەنی–ئازەری}}'''خسرۆ ڕەمەزانۆغڵو مستەفایێڤ،''' نازناوی '''مستەو'''، ئەفسەرێکی پۆلیسی [[کوردانی ئازەربایجان|کورد-ئازەربایجان]] و ئەندامی یەکەی پۆلیسی مەبەستی تایبەت و بەشداربووی یەکەمین جەنگی ناگۆرنۆ-قەرەباخ و ھەروەھا ھەوڵی کودەتاکەی ساڵی ١٩٩٥ بوو. == ژیان == خسرۆ مستەفایێڤ لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧ لە گوندی سیساڤانی سەر بە ئەرمەنستان لە بنەماڵەیەک لە کوردە نەتەوەیییەکان لەدایکبووە. لە گۆرانبۆی پەیوەندی بە لیوای ١٥٧ی ئازەربایجانەوە کرد و بووە جێگری فەرماندەیان. لە ١ی ژانویەی ١٩٩٤ و لە ٥ی تشرینییەکەمی ١٩٩٤. دووجار فەرمانی «ئاڵای ئازەربایجان»ی پێبەخشرا؛ بەڵام بەھۆی تۆمەتی تاوانکارییەوە لە ٢٤ی ژانویەی ٢٠٠٦دا ھەردووفەرمانەکەی لێسەندرایەوە.<ref>[http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html İSGƏNDƏR HƏMİDOVDAN SURƏT HÜSEYİNOVA DƏSTƏK] ([https://archive.today/20130627225427/http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html arxivlənmiş surət])</ref><ref name="azadliq2">[http://www.azadliq.info/25450.html Həbsxanada ölən komandirin son bəyanatı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124041334/https://www.azadliq.info/25450.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}()</ref> خسرۆ مستەفایێڤ لە ساڵی ١٩٩٥ بەھۆی بەشداریکردنی لە ھەوڵی کودەتاکەی ئازەربایجان دژی ڕژێمی عەلیێڤ کە ڕۆڤشان جەوادۆڤسەرکردایەتی دەکرد، دەستگیرکرا. ناوبراو لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە زیندانی سزادانی وەزارەتی داد ژمارە ١٣ کۆچی دوایی کرد، کە لەوێ سزاکەی بەسەر دەبرد.<ref name="lt">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Efron|یەکەم=Sonni|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ١٩٩٥|سەردێڕ=Azerbaijan Coup Attempt Crushed Caucasus: Loyal forces storm a building and overcome mutinous police units, president reports.|ئیش=Los Angeles Times|ناونیشان=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="azadliq2"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئەرمەنستان|ئازەربایجان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:کورد]] d7if7goypug2x05ireg80fnvnfs3uz6 1 227284 1594066 1592270 2026-06-25T06:43:52Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594066 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1038888 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google بۆ https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:١٥، ٨ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323925 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google بۆ https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٥١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592269 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20160629062628/http://www.azadliq.info/25450.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20230124041334/https://www.azadliq.info/25450.html لە http://www.azadliq.info/25450.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٢١، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594065 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230124041334/https://www.azadliq.info/25450.html بۆ http://www.azadliq.info/25450.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٤٣، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5uuaq02n0wrwnqyurtvrox921o2g7pa 0 229179 1594063 1579714 2026-06-25T05:46:48Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594063 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''حەمید حوسێن زادە''' (٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ – ١٢ی ئازاری ٢٠٢٦)، بە [[ناوی ھونەری|ناوی ھونەری خۆی]] بە '''حەمید ھیراد''' ناسراوە، [[گۆرانیبێژ]] و [[ئاوازدانەر]]ی مووزیکی [[پۆپ]]ی ئێرانی بوو. یەکەم گۆرانی لەگەڵ گرووپی [[پازڵ (گرووپی موزیک)|پازڵ باند]] لەگەڵ عەلی ڕەھبەری و ئارین بەھاری لە ٥ی ئازاری ٢٠١٧ بە ناوی «بی تاب» بڵاوکرایەوە. لە مانگی ٢٦ی نیسانی ٢٠١٧ گۆرانییەکی سەربەخۆی بەناوی «مستم کن» بڵاوکرایەوە. لە مانگی حوزەیران بۆ تەممووزی ٢٠١٧ گۆرانی «دلارام» بە یاوەری پازڵ باند بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ilna.ir/بخش-فرهنگ-هنر-6/516890-کنسرتی-با-کمربندهای-بسته |سەردێڕ=حضور حمید هیراد در کنسرت پازل بند / خبرگزاری ایلنا |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230227162930/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/516890-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rokna.net/بخش-موسیقی-114/334350-حضور-جالب-دیدنی-حمید-هیراد-در-کنسرت-موسیقی-ماکان-بند-فیلم |سەردێڕ=حضور جالب حمید هیراد در کنسرت ماکان بند / خبرگزاری ڕکنا |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200713120637/https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-114/334350-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژیاننامە == لە ٢١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٢ لە گوندی مەلەک میان، [[چابکسەر]]، [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]] لەدایکبووە و گۆرانیبێژی نەریتی و پۆپ فیوژنی ئێرانە. بە شێوەیەکی گشتی ناوی ھیراد ڕەگ و ڕیشەی فارسی ھەیە و بە واتای «خوش خندە و خوش ڕو» کەسێک کە ڕوخسارێکی دڵخۆشی ھەبێت. حەمید ھیراد لە تەمەنی ٦ ساڵیدا حەزی لە گۆرانیوتن بووە و لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا دوای تەواوکردنی پەیمانگای موزیک ئاشنای گۆرانی و گۆرانی نووسین بووە و دوای ئەوەش شێوازی موزیکی نەریتی ھەڵبژاردووە و لەگەڵیدا دەستی بە گۆرانیوتن کردووە. پاشان بە چەند بەرھەمێکی نیمچە پیشەیی لەگەڵ گرووپێک بە ناوی داروگ درێژە بە چالاکیی ھونەری خۆی دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://namnak.com/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF.p63610 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260218153021/https://namnak.com/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF.p63610 |url-status=dead }}</ref> == تۆمەتی دزینی ھونەری == ھیراد کەوتە بەر ڕەخنەی ھەندێک لە ناوەندە ھونەرییەکان و ھەندێک لە [[ڕەخنەگر]]ان و [[شاعیر]]ان، لەوانە [[عەلیڕەزا بەدیع]]، [[شەھرام سەبەبی]] و [[مەھتاب یەغما]]، تۆمەتباریان کردووە بە دزینی ئەدەبی. بەپێی نووسینێکی [[زەینەب مورتەزایی فەرد]] لە ڕۆژنامەی «سازەندەگی»، ھیراد کەڵکی لە ھۆنراوەکانی [[مەولانای ڕۆمی|مەولانا]]، [[سیمین بێھبەھانی]] و [[محەممەدحوسێن شەھریار|شەھریار]] وەرگرتووە، بەڵام ناوی خۆی وەک ھۆنراوەنووس تۆمار کردووە. ھەروەھا لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، چل کەس لە شاعیران و ھۆنراوەنووسە ناسراوەکانی وڵات، بە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک لەژێر ناوی «پێشێلکردنی مافەکانی دانەران و ئەو پەراوێزانەی لەلایەن حەمید ھیرادەوە دروستکراون» بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە و وێڕای نەشیاو وەسفکردنی دزینی ئەدەبی و سەرکۆنەکردنی، داوای بەدواداچوونی ئەم بابەتەیان لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە کرد. ھەندێک لە واژووکارانی بەیاننامەکە بریتین لە: [[ئەکبەر ئازاد]]، عەلیڕەزا بەدیع، [[ڕووزبێ بێمانی]]، [[محەممەدعەلی بەھمەنی]]، [[مەھدی ئەیووبی]]، [[سەعید بیابانەکی]]، [[کەمال حوسەینیان]]، [[سەعید دەبیری]]، [[ئیرەج زەبەردەست]]، [[سیامەک عەباسی]]، [[حوسێن غیاسی]]، [[نیلووفەر لاریپوور]]، [[ئەمیرحوسێن مودەڕیس]]، [[محەممەد موقتەدایی]]، [[ئیلیا مونفەرد]]، عەلیئەکبەر یاغیتەبار، مەیسەم یووسفی. ھیراد لە بەیاننامەیەکدا ڕای گەیاندووە کە لە بەشی ناساندنی بەرھەمەکان، بەتایبەت لە تراکە نوێیەکاندا، ئاماژەی بە سەرچاوەکە کردووە و ھەوڵی داوە مۆڵەت لە ھۆنراوەنووسەکە وەربگرێت. ئەو لەم بەیاننامەیەدا «نەبوونی متمانەی تەواو بە دروستیی ناوەکان لە سنووری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان» و «گومانی ئەخلاقی لە فەوتانی مافی خاوەنە ڕاستەقینەکانی بەرھەمەکان»ی وەک ھۆکارێک بۆ نەھێنانی ناوی ھۆنراوەنووسەکان ھێناوەتەوە. لە کۆتاییدا ڕێککەوتنێک لە نێوان شاعیران و ھیراد کرا و بڕیار درا ھیراد لە ئینستاگرامەکەی خۆیدا بە فەرمی داوای لێبوردن بکات و ھەروەھا خۆی و کۆمپانیای بڵاوکەرەوەی ئەلبوومەکە بەڵێن بدەن کە ھیچ ھۆنراوەیەک بەبێ ھێنانی ناوی شاعیرەکە بەکار نەھێنن. ھیراد پێشتریش تراکی «دێوانەی شار»ی کە وەشانێکی دووبارە خوێندراوە بوو لە یەکێک لە بەرھەمەکانی تیێستۆ، دیجەی و ئاوازدانەری ھۆڵەندی، وەک بەرھەمێک بە ئاوازدانەریی خۆی بڵاوکردبووەوە، بەڵام ھیچ ئاماژەیەکی بە ناوی ئاوازدانەری سەرەکیی ئەم بەرھەمە نەکردبوو. بە وتەی ھەندێک لە ڕاگەیاندنەکان، تیێستۆ بە دانانی لێدوانێک لە پەڕەی [[ئینستاگرام]]ی ھیراد سەبارەت بەم بابەتە «خۆشحاڵیی خۆی دەربڕیوە» و «ھانیداوە». ئەو ھەروەھا لە [[بەرنامەی حالا خورشید]] لێدوانەکەی تیێستۆی لە ئینستاگرامەکەی خۆیدا بە نیشانەی ڕەزامەندیی ئەو زانیبوو.<ref>https://www.entekhab.ir/fa/news/387160/فیلم-حمید-هیراد-متهم-به-سرقت-ادبی-شد</ref><ref>http://fararu.com/fa/news/343584/ویدئو-حمید-هیراد-متهم-به-سرقت-ادبی-شد</ref><ref>مرتضایی‌فرد، زینب (۹ اسفند ۱۳۹۶). «ڕوزگار خوش مرغان مقلد». سازندگی (۱۴): ۱۴.</ref><ref>https://www.mehrnews.com/news/4259830/تعدادی-از-شاعران-علیه-حمید-هیراد-بیانیه-دادند-سکوت-نمی-کنیم</ref><ref>https://www.mehrnews.com/news/4261129/حمید-هیراد-از-خود-دفاع-کرد-فرصت-اصلاح-همیشه-فراهم-است</ref><ref>https://navatv.com/interview/alireza-badi-talk-about-music-situation{{بەستەری مردوو|url=https://navatv.com/interview/alireza-badi-talk-about-music-situation |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> ==پەراوێزەکان== ===لێوخوێندنەوە لە کۆنسێرتدا=== دوای ئەوەی دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە حەمید ھیراد لە کۆنسێرتی مانگی گەلاوێژی ١٣٩٧ی (٢٠١٨ی [[زایینی]]) [[شیراز]]دا بە شێوەی «پلەی باک»{{تێبینی|لە کاری مۆسیقا و کۆنسێرتدا بەو واتایە دێت کە گۆرانیبێژەکە لە جیاتی ئەوەی بە شێوەی ڕاستەوخۆ گۆرانی بڵێت، فایلی دەنگیی گۆرانییەکە (کە پێشتر لە ستۆدیۆ تۆمار کراوە) لێ دەدرێت.}} گۆرانیی گوتووە، و بڵاوبوونەوەی چەند ڤیدیۆیەکی لێوخوێندنەوەی ئەم گۆرانیبێژە لە [[ئینتەرنێت]]دا کە بووە ھۆی دروستبوونی ھەرا و کێشەیەکی زۆر، نووسینگەی مۆسیقای [[وەزارەتی ڕۆشنبیری و ئیرشادی ئیسلامی (ئێران)|وەزارەتی ئیرشاد]] ھاتە سەر خەت. دوای لێکۆڵینەوە لە ڤیدیۆکانی کۆنسێرتەکە، لێوخوێندنەوەی ئەم گۆرانیبێژەیان لە کۆنسێرتی شیرازدا پشتڕاستکردەوە. حەمید ھیراد چەند ڕۆژێک دوای پشتڕاستکردنەوەی ئەم بابەتە، لە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی «[[حالا خورشید]]» لە [[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێی سیما]]، دانی بەوەدا نا کە لەو کۆنسێرتەدا تەنھا لێوی جوڵاندووە، ئەمەش کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە. ھۆکاری بەکارھێنانی دەنگی تۆمارکراو لە کۆنسێرتی شیرازدا بۆ نەخۆشییەکەی دەگەڕایەوە؛ چونکە ئەگەر ئەو بەشە بەرزەی گۆرانییەکەی بوتایە، مەترسی [[مردنی مێشک]]ی لەسەر دەبوو.<ref>https://www.tabnak.ir/fa/news/819935/%D8%B1%D8%B3%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA</ref><ref>https://www.asriran.com/fa/news/623174/%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%84%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D9%BE%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DA%A9-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85</ref> == نەخۆشی و مردن == لە مانگی شوباتی ٢٠٢٠، لەلایەن بەھمەن بابازادە بڵاوکرایەوە کە حەمید ھیراد تووشی [[شێرپەنجەی خوێن]] بووە و ماوەی سێ ساڵە بەدەست ئەم نەخۆشییەوە دەناڵێنێت.<ref>«حمید هیراد سرطان دارد؟». مشرق نیووز. ۲۰۲۰-۰۳-۱۵. از پارامتر ناشناخته |این بیماری از سال 1395 در حمید هیراد دیده شد. نشانی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)</ref> حەمید ھیراد بە ئامادەبوون لە بەرنامەی بەھار جان ئەمەی پشتڕاستکردەوە. لە ئایاری ٢٠٢١، ھیراد بەھۆی نەخۆشی [[کۆڤید-١٩]] لە نەخۆشخانەی دکتۆر شەریعەتی خەوێندرا.<ref>https://www.khabaronline.ir/news/1510542/حمید-هیراد-به-دلیل-کرونا-در-بیمارستان-بستری-شد</ref> لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ بەھۆی شێرپەنجەی خوێنەوە لە [[تاران]] کۆچی دوایی کرد.<ref>https://www.mehrnews.com/news/6772628/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D9%BE-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA</ref> ==تێبینییەکان== {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Hamid Hiraad}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} bbvhhn2rsyidmlt4vhmeq37i4hbpeok 0 235179 1594038 1592708 2026-06-25T03:07:11Z ~2026-36719-23 77296 /* ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) */ 1594038 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Assyrian genocide o2p-ar.svg}} '''کۆمەڵکوژیی سەیفۆ''' یان '''جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان''' زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە]] ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانییان]] کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی [[وڵاتی فارس|فارس]] [[ئێرانی قاجار|(دەوڵەتی قاجار]]) جێبەجێکران.<ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانی]] و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا.<ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە [[جینۆساید]] دەزانن،{{Sfn|Gaunt|2017}} {{Sfn|Gaunt|Atto|Barthoma|2017}} کە ھاوشێوەی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] و [[جینۆسایدی یۆنانییەکان|یۆنانییەکان]] ڕوویداوە.{{Sfn|Khosroeva|2007}} {{Sfn|Travis|2010}}<ref>Schaller, Dominik J. and Zimmerer, Jürgen (2008) "Late Ottoman Genocides: The Dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies."</ref> خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] (شارۆچکەکانی [[ڕحا|ئورفا]]، [[مێردین|ماردین]]، و [[مدیاد|میدیات]]، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی [[توور عەبدین]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری،]] [[ویلایەتی وان|وان]] و [[بدلیس]]، و لە ناوچەی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی [[١٩١٤| ١٩١٤]] بۆ [[١٩٢٠| ١٩٢٠]]، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر.{{Sfn|Travis|2010}} جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و [[باشووری کوردستان]] دووچاری [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن.<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?</ref><ref name="Hovannisian272">{{Harvard citation no brackets|Hovannisian|2007}}</ref><ref>Not Even My Name: A True Story - Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref> جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|بە جینۆسایدی ئەرمەن]] و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە.<ref name="Scaller272">{{Harvard citation no brackets|Schaller|2009}}</ref> [[تورکیا]] بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ [[سمکۆ]] لە سەڵماس ڕوویاندا<ref name="totten26">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}</ref> بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی [[جینۆساید]] بوون، بەڵام [[تورکیا]] ڕەتیدەکاتەوە. کۆمەڵکوژیی دەشتی [[ورمێ]] لە [[ئێران]] پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی [[١٩١٥]] ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی [[کوردەکان]]، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی [[١٩١٥| ١٩١٥]] ئاشوورییەکانی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] پەنایان ھێنایە ورمێ و [[سەڵماس]] کە ھێزی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی [[وان]]، [[ئامەد]]، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون.<ref name="مولد تلقائیا4">[https://global.rutgers.edu/cghr The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present], [[جامعة ڕوتجرز]]<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20120322055212/http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html "نسخة مؤرشفة"]. مؤرشف من [http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html الأصل] فی 2012-03-22<span class="reference-accessdate">. اطلع علییە بتاریخ <span class="nowrap">2011-06-08</span></span>.</cite></ref> و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان. == ناوی سەیفۆ == ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای ([[شمشێر]]) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی [[سوریانی]] ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «[[پاکتاوی نەژادی|پاکتاوکردنی نەتەوەیی]]». لە [[تورکیا]]، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن. == ھۆکارەکان == توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان [[تورکاندن|بۆ بە تورکیکردنی]] ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری<ref>Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" page 198</ref> لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[ئاشوورییەکان|و ئاشووری]] لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی [[ئادانا|ئەدەنە]] و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]].<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide Armenian Massacres]، [[زانیارینامەی بریتانیکا|الموسوعة البریطانیة]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|ڕێکەوتی سەردان=4 یونیو 2011}}</ref> بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی [[حملة القوقاز الأولی فی شتاء ١٩١٤|یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson, Edward J.|سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War|ناونیشان=https://archive.org/details/orderedtodiehist0000eric|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٠٣١٣٣١٥١٦٩}}</ref> تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان. == پێشینەی مێژوویی == ژمارەی [[ئاشوورییەکان]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر [[ئێران]] [[عێراق|و عێراق]] [[تورکیا|و تورکیا]] دابەش دەبێت.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.<ref name="Travis2"/> [[ئاشوورییەکان]] لە ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|باشووری دەریاچەی وان]] (بەتایبەت ناوچەی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]]) [[مێزۆپۆتامیا|و میزۆپۆتامیا]] و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک [[ویلایەتی دیاربەکر|ئامەد،]] [[ویلایەتی ئەرزڕۆم|ئەرزرۆم و]] بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن. توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦.<ref name="Anahit">Khosoreva, Anahit.</ref> کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> === ھەڵگیرسانی شەڕ === ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان<ref name="Travis2"/> ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]].<ref name="Travis2"/> === بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی === لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە [[٢٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩١٤]] فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز. == دۆخی پێش جەنگی گەورە == [[ئاشووری]]/[[ئاشوورییەکان|سوریان]]/[[ئاشوورییەکان|کلدان]] لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]ن، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک [[مووسڵ| مووسڵ]]، [[حەلەب]] و [[ئامەد]] دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی [[ورمێ]] و تا [[مێردین|ماردین]] ھاوسێ لەگەڵ [[کورد]] و [[ئەرمەنییەکان| ئەرمەنەکان]] دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی ([[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کاسۆلیکی]] [[سووریا]]) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە: === ورمێ === [[ورمێ]] دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجار]]دا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم [[ڕۆژنامە]]ی زمانی [[زمانی سوریانی|سوریانی]] دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی [[ئینجیل]] لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە [[مەسیحییەت]] بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، [[چاپخانە]]یان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] و [[کاسۆلیک|کڵێسای کاسۆلیکی]] [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کلدان]] کەوتبوون، بۆ ئایینی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ڕۆژنامەگەری]] و [[پەروەردە]] لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.<ref>https://web.archive.org/web/20160325152500/http://www.assyriancc-nohadra.com/files_bank/748fec36089a58b47191455f99519efc.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170501094955/http://www.aina.org/books/fla/fla.htm</ref> === ھەکاری === [[پەڕگە:Qudshanis-Hakkari_Mar_Shimon_house.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [[ھەکاری]].]] ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دادەنرا، کە لە [[دھۆک]]ەوە لە باشوورەوە تا [[وان]] لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری [[تورکیا]] وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی [[ھەکاری]] لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوون]] کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.<ref>Heazell & Smith 1913، لاپەڕە 9</ref><ref>Wigram 1929، لاپەڕە 167-168</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190810202944/http://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william3.htm</ref> تا [[سەدەی نۆزدەھەم]]، [[میرنشینە کوردییەکان]] دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد ڕەواندزی]] لە ناوچەکانی [[ڕێکەوتی]] و [[شنگال]] چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] و [[ئێزدی|ئێزیدییەکانی]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی [[ئیسلام]] بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و [[بۆتان]] [[کۆمەڵکوژی]]ی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی [[فورات]]دا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی [[محەممەد عەلی پاشا]] بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و [[میرنشینی سۆران]]ی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند. چالاکیی مژدەدەرە [[پرۆتێستانت]]ەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و [[دەشتی نەینەوا]] و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری [[میرنشینی بۆتان]]ی کورد [[بەدرخان]] کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم ([[باب ئەلعالی]]) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.<ref>McDowall 2000، لاپەڕە 42-44</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304090511/http://www.bethsuryoyo.com/currentevents/KurdishHiddenPages/KurdishHiddenPages.htm</ref><ref>McDowall 2000، لاپەڕە 45-47</ref> === توور عەبدین/ ھەڤێرکان === {{سەرەکی|کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر (١٨٩٥)}} ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی [[کاسۆلیکی]]، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە [[ماردین]]. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە [[توور عەبدین]] مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی [[خوێندنگە]]ی مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات خوێندنگە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.<ref>Joseph 1983، لاپەڕە 88</ref> تەواوی [[پارێزگای دیاربەکر]] لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا [[کورد]] نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی [[توور عەبدین]] پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.<ref>Andrieu, Sémelin & Gensburger 2010، لاپەڕە 386</ref> == کۆمەڵکوژییەکان == [[پەڕگە:Shimun_Benyamin.jpg|وێنۆک| [[بنیامین مارشەمعوون]]، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]] مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات|کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری]] و پاتریارکی، پێش ئەوەی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بچێتە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەڵێنی پێدرا کە [[خوێندنگە]]کان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، [[ئاشوورییەکان]] لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە [[ئەرمەنییەکان]]ەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی [[قەوقاز]] بەرەو [[باتومی]]، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی [[دیمۆگرافیا]]ی ناوچەکانی [[بەرزاییەکانی ئەرمەنستان|ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی]]، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، [[محەممەدی پێنجەم|سوڵتان محەممەدی پێنجەم]]ی عوسمانی [[جیھاد]]ی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە [[فەتوا]]ی جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی [[ڕووسیا]] لە [[ئێران]] و [[تەورێز]] و [[ورمێ]] کۆنتڕۆڵ بکەن. لە ھەمان کاتدا لە [[ھەکاری]]، میلیشیاکانی [[کورد]] کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری [[دەریاچەی وان]]) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.<ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 57</ref><ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 19</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 135</ref> بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە [[ئەستەمبوڵ]] خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ [[مووسڵ]] و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ [[ڕووسیا]] بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.<ref>Stafford 2006، لاپەڕە 25</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181010132238/http://www.aina.org/books/tat.htm</ref> === ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) === سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤١٨ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن سەروک عەشیرەتی ئورەماری ( سیتو ئاغای ئورەماری )یەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 121</ref> {{وتە|دوای مانگێک لە شەڕ لەگەڵ [[کورد]]، مەھدی پاشا، والی عوسمانی [[مووسڵ]]، یەکەکانی عوسمانی بە تۆپخانەی قورس نارد. گوندەکانی ئێمەیان داگیر کرد و سووتاندیان… ئێستا ئاشوورییەکان لەسەر لووتکەی چیاکانی تیاری و تەخوما و دیز دەژین و لە نەبوونی خۆراکدا دەمرن. ئێمە ھیچ کەرەستەیەکمان نییە و تورکەکان گەمارۆمان دەدەن، بژاردەمان تەواو بووە.}} ==== ڕاکردن بەرەو ورمێ ==== شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی [[زستان]] بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ [[ئێران]] کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە [[عوسمانییەکان]] پێشبینییان نەکردبوو بەرەو [[ورمێ]] ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی [[سەڵماس]] و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 271</ref> دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە. === کۆمەڵکوژیی سێرت === [[پەڕگە:Copy_of_L._de_Mango's_painting,_picturing_the_outrage_of_the_Wadi_Wawela_valley.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.]] ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە [[وان]] لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ [[سێرت]]، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - [[چەقۆ]] یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە [[سێرت]] و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ [[مێردین]] ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە [[شمشێر]] و [[خەنجەر]] و [[بەرد]] کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار [[مەسیحی]] لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی [[ڤێنێزوێلا]] کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە [[سێرت]]، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە: {{وتە|شوێنەواری کۆمەڵکوژییەکان لەسەر [[گرد]]ەکان دەبینرا کە ڕوویان لە ڕێگای سەرەکی بوو، کە لێوارە تاریکەکانیان بە ھەزاران تەرمی نیوە ڕووت و خوێناوی داپۆشرابوو، کە کەڵەکەبوون و بەیەکەوە لکاون یان لە کۆتا ھەناسەبڕکێی مردنیاندا یەکتریان لە باوەش گرتبوو. من و پیاوەکانم توانیمان بە سەختی بچینە ناو سێرتەوە بەھۆی کەڵەکەبوونی لاشە کە ڕێگاکەمانی گرتبوو. لەوێ بینیمان کە چۆن ھەندێک لە دانیشتووانەکەی بە یاوەری پۆلیسی ناوچەکە ماڵی مەسیحییەکانیان تاڵان کردووە. لەگەڵ گەیشتنمان بە سێرت، چاومان بە پارێزگارە ناوخۆییەکان کەوت کە لەگەڵ جەودەت پاشا کۆدەبوونەوە. لە گفتوگۆکەیان کۆبوومەوە کە ئەو کۆمەڵکوژییە ڕۆژی پێشتر لەلایەن خودی جەودەت پاشاوە پلانی بۆ دانراوە.}} ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری [[دیاربەکر]] قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür). === کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد === [[پەڕگە:Rafael_de_Nogales_Mendez.png|ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن]] و ئاشوورییەکانی بە [[جینۆساید]]ێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]] جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە [[تورک]]ن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.<ref>https://web.archive.org/web/20170320105005/http://www.aina.org/books/stnd.htm</ref> بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، [[محەممەد ڕەشید پاشا]]، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 269</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 265</ref> دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە [[تەلعەت پاشا]]ی وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).<ref>Ungor 2005، لاپەڕە 63</ref><ref>Ungor 2005، لاپەڕە 48</ref> ==== کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین ==== [[پەڕگە:Mehmet_Talat_Pasha.jpg|وێنۆک|215x215پیکسڵ| [[تەلعەت پاشا]] وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]] لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی [[جزیر|جەزیرەی فوراتی]]. لە ١٠ی حوزەیراندا [[کۆمەڵکوژیی مێردین]] و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر [[نسێبین]]. بەڵام لە نسێبین، [[نووری پاشا]]ی حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا [[محەممەد ڕەشید پاشا]]ی والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە [[مدیاد]] ڕوویدا.<ref>https://web.archive.org/web/20171012050414/http://www.ermenisoykirimi.net/thesis.pdf</ref> [[خەلیل پاشا]] دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پارتی نازی]] لە [[ئەڵمانیا]]؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە [[توور عەبدین]]. سەرەڕای بیرۆکە [[ڕەگەزپەرستی]]یەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە [[بەرلین]] دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی [[ھەزەخ]]، [[ئێوەرت]] و [[باسبرین]]، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. [[ئەنوەر پاشا]] ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو [[بەرگری لە ھەزەخ|ھەزەخ]] و [[بەرگری لە ئێوەرت|ئێوەرت]]. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 194</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 281</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە [[توور عەبدین]] بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 282</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 283</ref> ==== [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]] ==== لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی [[ھەزەخ]] بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی [[تونێل]] لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا. باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[ئەستەنبوڵ]] لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا [[بێتمان ھۆڵویگ]]، دۆخی ناوچەی [[توور عەبدین]]ی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان [[مێردین]] و [[مدیاد]] خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی [[ئەڵمانیا]] لە [[مووسڵ]]ەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە. گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە [[مووسڵ]] و [[سووریا]] جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە [[ناجی پاشا]] پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا. === کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ === [[پەڕگە:Ruins of Gulpashan.jpg|وێنۆک|٣٠٠پکسڵ|کەلاوەکانی گۆڵپاشان یەکێک لە گرینگترین شارۆچکە ئاشوورییەکان لە [[دەشتی ورمێ]].]] سەرەڕای ئەوەی ناوچەی ورمێ لەژێر فەرمانڕەوایی [[قاجاڕەکان|قاجاڕەکاندا]] بوو، بەڵام کەوتنی لە ناوچەی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیا]] و نزیکی لە سنوورەکانی [[عوسمانی]] وای کرد ببێتە یەکێک لە گرینگترین ئەو ئامانجانەی کە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا لە ماوەی زستانی ١٩١٤دا دەستی بەسەردا بگرن. ئەم ھەڵمەتە لە سەرەتادا شکستی ھێنا، بەڵام ھێرشی دووەم لە سەری ساڵدا ئەنجامی چاوەڕواننەکراوی بەدەست ھێنا و عوسمانییەکان توانییان بچنە ناو باکووری ئێران و دەستیان بەسەر [[ورمێ]] و [[تەورێز]]دا گرت. ڕووسەکان لە بەھاری ١٩١٥دا ھێرشێکی پێچەوانەیان ئەنجام دا و لەو ماوەیەدا توانییان ئەو ناوچانە وەربگرنەوە، تەنانەت تا ھاوین گەیشتنە دەریاچەی وان.<ref name="mcdowall103">McDowall,2000,p103</ref> گوندە ئاشوورییەکانی دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی ورمێ]] لە ماوەی کۆنترۆڵکردنیان لەلایەن عوسمانییەکانەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی بوونەوە،<ref name="mcdowall103"/> لە کانوونی دووەمی ١٩١٥دا ھێزێکی عوسمانی بە سەرکردایەتی «کەشلی خان» چوونە ناو شارۆچکەی گۆڵپاشان، کە یەکێک بوو لە ئاوەدانترین شارۆچکەکانی ناوچەکە، و وێرانیان کرد و تەنھا سەدان کەس لە دانیشتووانەکەی ڕزگاریان بوو. لە خوسرەوا، عوسمانییەکان نزیکەی ٧،٠٠٠ کەسیان لە دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر کۆکردەوە و لەگەڵ دانیشتووانی شارۆچکەکە سەربڕین، لە «حەفتەڤان» سەری ٧٥٠ پیاو بڕدرا و دواتر کوردەکان ٥،٠٠٠ ژنی شارۆچکەکەیان لەگەڵ خۆیان برد. ٢٠٠ کەسیش لە «کەنجار» سووتێنران. ھەروەھا کۆمەڵکوژی لە ھەر یەک لە «گیۆغتاپێ» و «ئادا» ڕووی دا، جگە لە گوندە ئاشووری/کلدانییەکانی تر، ھەروەھا عوسمانییەکان پێش کشانەوەیان نێرینە ئاشوورییەکانیان لە شارۆچکەی [[سەڵماس]] بە پاساوی سەرژمێری کۆکردەوە و سەریان بڕین.<ref name="gaunt82">Gaunt Beṯ-Şawoce,2006, p82</ref> ھانیباڵ تراڤیس، یاریدەدەری مامۆستای یاسا لە [[زانکۆی نێونەتەوەییی فلۆریدا]]، لە «گۆڤاری لێکۆڵینەوەکانی جینۆساید و ڕێگری لێکردن: گۆڤارێکی نێونەتەوەیی» نووسیوویەتی:<ref name=Travis>Hannibal Travis (2006), "Native Christians Massacred": The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I, ''Genocide Studies and Prevention: An International Journal'', vol. 1.3, pp. 334, 337-38. {{دوي|10.3138/YV54-4142-P5RN-X055}}</ref> کە شاری ورمێی ئاشووری «بە تەواوی لەناو چوو، و دانیشتووانەکەی سەربڕدران»، چونکە ٢٠٠ گوند لە دەوروبەریدا وێران کران، و ٢٠٠،٠٠٠ کوژراوی ئاشووری ھەبوون، و سەدان ھەزار ئاشووری کە لە دەربەدەریدا لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان لە برسان مردن. [[دەزگا|دەزگای ئەسۆشیتد پرێس]] ڕای گەیاند کە لە دەوروبەری ورمێ، ھێزە ڕێکخراوەکانی تورک و کوردەکان خەریکی چەوساندنەوە و سەربڕینی مەسیحییە [[ئاشوورییەکان]] بوون. ژمارەی قوربانییەکان ٨٠٠ کوژراو لە نزیک ورمێ، و نزیکەی ٢،٠٠٠ کوژراوی بەھۆی نەخۆشییەوە لەخۆگرتبوو. دووسەد ئاشووری لە ناوەوەی کڵێسایەکدا تا مردن سووتێنران، و ڕووسەکان زیاتر لە ٧٠٠ تەرمی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکیان لە گوندی حەفدیوان لە دەرەوەی ورمێ دۆزییەوە، کە زۆربەیان ڕووت و شێوێندراو بوون، ھەندێکیان گوللەیان لێدرابوو، و ھەندێکی تریش سەریان بڕدرابوو. ڕۆژنامە پێشەنگەکانی تری بەریتانیا و ئەمریکا ئەم گێڕانەوانەیان سەبارەت بە جینۆسایدی ئاشوورییەکان پشتڕاست کردەوە. ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] لە ١١ی تشرینی یەکەمدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ١٢،٠٠٠ مەسیحی ئاشووری بەھۆی کۆمەڵکوژی یان برسیێتی یان نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە. ھەزاران کچ کە تەمەنیان لە حەوت ساڵ تێنەپەڕیبوو، لە [[دەستدرێژی سێکسی]]دا ڕووبەڕووی دەستدرێژی بوونەتەوە، یان بە زۆر بوونەتە [[ئیسلام]]. گوندە مەسیحییەکان وێران کران، و سێ لەسەر چواری ئەم گوندە مەسیحییانە بە تەواوی سووتێنران».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ= https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |دوایین=2008-08-19 |ناونیشان=Turkish Horrors in Persia |بڵاوکەرەوە=New York Times |ساڵ=١٩١٥-١٠-١١|پەڕەکان=٤}}</ref> [[پەڕگە:Cavalry during the Assyrian Genocide.jpg|وێنۆک|سوارچاکی کورد لەگەڵ کۆمەڵێک لە کوژراوە ئاشوورییەکان لە ورمێ.|ڕاست]] تا ھاوینی ١٩١٥ کاروانەکانی ئاشوورییەکانی چیاکانی [[ھەکاری]] دەستیان کرد بە ڕووکردنە [[ورمێ]]. سەرەڕای ئەوەی ئەوان کردەوەی تاڵانکردنی تاکەسییان لە گوندە کوردییەکانی ناوچەکەدا ئەنجام دەدا، بەڵام زۆربەی توێژەران ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەوان بە شێوەیەکی باشتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا مامەڵەیان کردووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.<ref name="mcdowall105">McDowall,2000,p105</ref><ref name="Stafford26">Stafford,2006,p26</ref> تەنانەت لە کاتی ئەو برسیێتییەی کە لە کۆتایییەکانی جەنگدا بەشێک لە [[دەوڵەتی عوسمانی]] گرتبووەوە، کوردەکان دەستیان کرد بە ڕووکردنە ڕۆژھەڵات بەرەو گوندە ئاشوورییەکان لە دەشتی ورمێ، دانیشتووانەکەش پەنایان دان و خواردنیان پێشکەش کردن. ئەندامانی کۆمەڵەی فریاگوزاری ئەمریکی سەرسامی خۆیان دەگێڕنەوە کاتێک پیاوانی ئایینی ئاشووری داوای فریاگوزارییان بۆ ھەموو ئاوارە کوردەکان بەبێ جیاوازی کرد، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە دوژمنن یان دۆست.<ref name="jwaideh82">Jwaideh, 2006, p127</ref> ورمێ لە ماوەی نێوان ھاوینی ١٩١٥ واتا مێژووی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن ڕووسەکانەوە تا ١٩١٧ شایەدی ھیچ ئۆپراسیۆنێکی سەربازی ئەوتۆ نەبوو. بەڵام دۆخەکە لە بەھاری ١٩١٧دا گۆڕا کاتێک ڕووسەکان بەھۆی پشێوییە ناوخۆیییەکانی ناو خودی ڕووسیا و فشاری ئەڵمانیا لەسەر بەرەی ڕۆژھەڵاتیان دەستیان کرد بە پاشەکشە، بۆیە ھێزەکانیان لە بەرەی باشووریان کشاندەوە و ھەزاران ئاشووری و ئەرمەنییش لە ترسی دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکانی عوسمانی بەدوایاندا کەوتن. لێرەدا جارێکی تر ئاشوورییەکان خۆیان لەلایەن [[کورد]] و عوسمانییەکانەوە گەمارۆدراو بینییەوە، بەڵام ئەمجارەیان ڕێکخراوتر و بەئامێرتر بوون.<ref name="Stafford26"/> پەیوەندییان بە بەریتانییەکانەوە کرد کە لە [[٨ی ئازار|٨ی ئازاری]] ١٩١٧دا چووبوونە ناو بەغدا، لە ھەوڵێکدا بۆ کردنەوەی ھێڵەکانی دابینکردن کە لە [[بەغدا]]وە بۆ [[قەوقاز]] درێژ دەبێتەوە. سوپایەکی ئاشووری لە دوو باڵ پێکھات: ڕۆژھەڵات بە سەرکردایەتی [[ئاغا پترۆس]]، و ڕۆژاوا لەژێر فەرمانی برای [[بنیامین مارشەمعوون|شەمعوون بنیامین]]. لە حوزەیرانی ١٩١٧دا شەمعوون بنیامین سەرکردایەتی شەڕکەرەکانی کرد و سنوورەکانی عوسمانییان بەزاند و لەگەڵ میلیشیا کوردەکان لە «مەرگەوەڕ» و «تەرگەوەڕ» (دەشتی گەوەڕ) لە ھەکاری بەریەککەوتن و بەسەریاندا سەرکەوتن. چەند ڕۆژێک لەو گوندە وێرانکراوانەدا مانەوە و لەو ماوەیەدا ئێسکی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکانی ١٩١٥یان کۆکردەوە و ناشتیانن. دواتر ھێرشیان کردە سەر سەرکردەی کورد «سۆتۆ» لە مۆڵگەکەی لە ئۆرەمار، بەڵام توانی ڕابکات، ھەروەھا نێردەکە پێشڕەوییان کرد و دەستیان بەسەر «ئەترووش» و «ئەربووش»دا گرت. بەڵام ئامانجی سەرەکییان قەڵای «شال» بوو کە ناوەندی سەرەکی «سۆتۆ» بوو، توانییان کۆنترۆڵی بکەن و بیسووتێنن.<ref>A. Thiry، [http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ The Ataman and the Bloody Baron]، Shlama.be {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430173927/http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەم]]ی ڕووسیا بووە ھۆی ڕووخانی تەواوەتی سوپای باشووری ڕووسیا، و دوای ھەوڵە بێسوودەکانی شەمعوون بنیامین بۆ پەیوەندیکردن بە پاشای قاجاڕ بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییەی کە ڕووسەکان لە دەشتی ورمێدا بەجێیان ھێشتبوو، شەڕ و پێکدادان لە نێوان مەسیحی و موسڵمانان بۆ کۆنترۆڵکردنی ورمێ ڕووی دا کە بە سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لە شوباتی ١٩١٨ کۆتایی ھات و حکوومەتێکی مەدەنییان بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ئەو ناوچانە پێکھێنا. ==== تیرۆرکردنی شەمعوون بنیامین ==== کۆنترۆڵکردنی ئاشوورییەکان بەسەر کاروباری [[دەشتی ورمێ]]دا زۆری نەخایاند، چونکە [[سمکۆ شکاک]] یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی کورد لە ھەلی نەمانی دەسەڵاتی ڕووسیا و تورکیای لەوێ قۆستەوە لە ھەوڵێکدا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی لەوێ. بۆیە بانگھێشتی پاتریارکی ئاشووری کرد کە بەردەوام پشکنینی بۆ بارودۆخی ئەو شارانە دەکرد کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەودا بوون، بۆ ئەوەی سەردانی بکات لە مۆڵگەکەی لە [[سەڵماس]] و تیرۆری کرد.<ref name="mcdowall216">McDowall,2000,p216</ref> جۆن جۆزێف، یەکێک لە مێژوونووسانی ئەو سەردەمە، ڕووداوی تیرۆرکردنەکەی دەگێڕێتەوە:<ref name="apram">[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf PERIOD OF DECLINE 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RUWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN], Mar Apram {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073036/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |date=٠٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> {{وتە١|جارێکی تر پشێوی بۆ ناوچەکە گەڕایەوە. [[سمکۆ]] بە ھاندانی پارێزگاری [[تەورێز]] [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوونی]] بۆ گفتوگۆی دۆستانە بانگھێشت کرد. بە گەرمی پێشوازی لێکرد و لە کاتی ڕۆیشتنیدا ماچی کرد، پاشان پاتریارک و ھاوەڵەکانی دایە بەر دەستڕێژی گوللە، ئاوھا بوو نەریتەکان لە ساڵنامەکانی ناپاکی لە ڕۆژھەڵاتدا.}} کوژرانی ئەو پیاوەی کە لە ماوەی [[کۆمەڵکوژییەکانی ھەکاری]] سەرکردایەتی ئاشوورییەکانی دەکرد، بووە ھۆی وەشاندنی گورزێکی مەعنەویی بەھێز لێیان. ئاشوورییەکانی ھەکاری بە کوشتنی موسڵمانان لە «[[دیلمان]]» و «[[سەڵماس]]» تۆڵەیان کردەوە و دوای ئەوە «سمکۆ» لەگەڵ پیاوەکانیدا بەرەو «[[خۆی]]» ڕۆشت و مەسیحییەکانی ئەوێیان کوشت.<ref name="apram"/> ==== کۆچکردن بۆ عێراق ==== [[پەڕگە:Burying of the dead.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[ئاشوورییەکان]] گۆڕی بەکۆمەڵ بۆ ئەو کەسانە ھەڵدەکەن کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە لەکاتی گەیشتنیان بۆ نێردەی ئەمریکی لە باشووری [[ورمێ]].]] دوای کەوتنی [[وان]] بە دەستی عوسمانییەکان، ٢٠،٠٠٠ کەس لە دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی پەنایان بۆ «سەڵماس» برد دوای ئەوەی «نووری پاشا» دوایان کەوت. تا ھاوینی ١٩١٨ بەریتانییەکان دەستیان کرد بە داگیرکردنی باکووری وڵاتی فارس، و داوایان لە ئاشووری و [[ئەرمەنییەکان]] کرد پشتگیری لە ھێزە بەریتانییەکانی نیشتەجێ لە «[[ساین قەڵا]]» بکەن.<ref name="apram"/> بۆیە [[ئاغا پترۆس]] بەرەو «[[سۆج بوڵاق]]» بەڕێکەوت و لەوێ لەگەڵ ھێزێکی کوردی و تورکیدا بەریەککەوتن و گەڕاندنیاننەوە بۆ [[ڕواندز]]. بەڵام سەھەڵدانی ناکۆکی لە نێوان سەربازە ئاشووری و ئەرمەنییەکانیدا و لەبری ئەوەی پیاوان بۆ چاودێریکردنی «سۆج بوڵاق» دابنێن لە ئەگەری گەڕانەوەی تورکە شکستخواردووەکان، بە تەواوی ھێزی خۆیەوە بەرەو «ساین قەڵا» ڕۆیشت بۆ بینینی بەریتانییەکان، بەڵام بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای دواکەوتنی ئاشوورییەکان پاشەکشەیان کردووە.<ref name="Stafford29">Stafford ,2006 ,p29</ref> لە ماوەی غیابی درێژخایەنی پترۆس ئاغا، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ئەو ھێزە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناو براوە و ھەواڵی پێشڕەوی تورک و کوردەکان گەیشت، ئەمەش وای کرد زۆرێک لە دانیشتووان ورمێی ئاشووری بەرەو باشوور بە ئاراستەی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانییەکان کۆچ بکەن، زۆریان کوژران دوای ئەوەی کورد و تورکەکان ڕاویان نان و پەتاکانی وەک [[تیفۆید]] و [[سوورێژە]] و [[مەلاریا]] بڵاوبووەوە، و ھەزارانیان لە لێواری ڕێگاکان کەوتن دوای ئەوەی ماندووبوون پەکیکخستن. لە کاتێکدا ئەوانەی مانەوەیان لە ورمێ ھەڵبژاردبوو لەناوبران، کە لە سەرووی ھەموویانەوە [[تۆما ئۆدۆ]] پاتریارکی کلدانی لە شارەکەدا بوو.<ref name="apram"/><ref name="Stafford29"/> مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەو کەسانەی لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەستداوە زیاتر لە ١٧،٠٠٠ ئاشووری بێت. بەریتانییەکان دواتر پەنابەرە ئاشوورییەکانیان گواستەوە بۆ ئەو کەمپانەی بۆیان لە [[بەعقووبە]] دروست کرابوون بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[برسیێتیی گەورەی ئێران|برسیێتی لە ئێران]] و دواتر بۆ [[حەبانییە]].<ref name="apram"/> == ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر == [[پەڕگە:Assyrian leader Agha Petros portrait prior to 1930.jpg|وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [[ورمێ]]، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]] دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]]، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی [[جەزیرەی سەروو]] و [[کیلیکیا]] ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی [[حەلەب]]، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] لە شاری [[قامیشلۆ]] لە بەری [[سووریا]] بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو [[بەیرووت]] کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.<ref>كامل الغازي (1991)، نهر الذهب في تاريخ حلب، ص. 449-450</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161023053742/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Beirut_bw.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170226212629/http://www.zouhairghazzal.com/opinions/massacres.htm</ref> زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[ورمێ]] ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو [[ئاشووری]]یانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی [[شانشینی عێراق|پادشایەتی عێراق]] دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک [[بەغدا]]، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]] نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی [[حەکاری]] پێکھاتبوون کە [[تورکیا]] داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی [[پەیماننامەی لۆزان]] ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «[[برادۆست]]» لە [[باشووری کوردستان]] شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری [[پارێزگای دھۆک]]ی ئێستا. بەڵام [[سوپای عێراق]] زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە [[سووریا]] و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری [[خابوور (فورات)|خابوور]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] نیشتەجێ بوون.<ref>Stafford 2006، صفحة 41</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012052757/https://www.fidh.org/IMG/pdf/iq350a.pdf</ref><ref>"Modern Aramaic Dictionary & Phrasebook" By Nicholas Awde. Page 11.</ref> ==پێشانگە== [[پەڕگە:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]]] [[پەڕگە:Assyrian_Genocide_Memorial_Wall_and_Plaque_at_St._Mary's_Parish_in_Tarzana_CA_17February2007.jpg|وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [[تارزانا]] لە [[ئەمریکا]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تورکیا|سووریا|کوردستان|ئێران|ئەرمەنستان|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نیشانی وتاری باش}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian genocide}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥]] [[پۆل:ئاشووریەکان]] [[پۆل:سمکۆ شکاک]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] m4kfgesbrtpq1qwifb6rblu9nsd2vmx 1594042 1594038 2026-06-25T03:37:17Z ~2026-36719-23 77296 /* ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) */ 1594042 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Assyrian genocide o2p-ar.svg}} '''کۆمەڵکوژیی سەیفۆ''' یان '''جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان''' زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە]] ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانییان]] کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی [[وڵاتی فارس|فارس]] [[ئێرانی قاجار|(دەوڵەتی قاجار]]) جێبەجێکران.<ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانی]] و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا.<ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە [[جینۆساید]] دەزانن،{{Sfn|Gaunt|2017}} {{Sfn|Gaunt|Atto|Barthoma|2017}} کە ھاوشێوەی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] و [[جینۆسایدی یۆنانییەکان|یۆنانییەکان]] ڕوویداوە.{{Sfn|Khosroeva|2007}} {{Sfn|Travis|2010}}<ref>Schaller, Dominik J. and Zimmerer, Jürgen (2008) "Late Ottoman Genocides: The Dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies."</ref> خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] (شارۆچکەکانی [[ڕحا|ئورفا]]، [[مێردین|ماردین]]، و [[مدیاد|میدیات]]، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی [[توور عەبدین]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری،]] [[ویلایەتی وان|وان]] و [[بدلیس]]، و لە ناوچەی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی [[١٩١٤| ١٩١٤]] بۆ [[١٩٢٠| ١٩٢٠]]، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر.{{Sfn|Travis|2010}} جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و [[باشووری کوردستان]] دووچاری [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن.<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?</ref><ref name="Hovannisian272">{{Harvard citation no brackets|Hovannisian|2007}}</ref><ref>Not Even My Name: A True Story - Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref> جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|بە جینۆسایدی ئەرمەن]] و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە.<ref name="Scaller272">{{Harvard citation no brackets|Schaller|2009}}</ref> [[تورکیا]] بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ [[سمکۆ]] لە سەڵماس ڕوویاندا<ref name="totten26">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}</ref> بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی [[جینۆساید]] بوون، بەڵام [[تورکیا]] ڕەتیدەکاتەوە. کۆمەڵکوژیی دەشتی [[ورمێ]] لە [[ئێران]] پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی [[١٩١٥]] ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی [[کوردەکان]]، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی [[١٩١٥| ١٩١٥]] ئاشوورییەکانی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] پەنایان ھێنایە ورمێ و [[سەڵماس]] کە ھێزی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی [[وان]]، [[ئامەد]]، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون.<ref name="مولد تلقائیا4">[https://global.rutgers.edu/cghr The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present], [[جامعة ڕوتجرز]]<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20120322055212/http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html "نسخة مؤرشفة"]. مؤرشف من [http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html الأصل] فی 2012-03-22<span class="reference-accessdate">. اطلع علییە بتاریخ <span class="nowrap">2011-06-08</span></span>.</cite></ref> و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان. == ناوی سەیفۆ == ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای ([[شمشێر]]) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی [[سوریانی]] ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «[[پاکتاوی نەژادی|پاکتاوکردنی نەتەوەیی]]». لە [[تورکیا]]، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن. == ھۆکارەکان == توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان [[تورکاندن|بۆ بە تورکیکردنی]] ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری<ref>Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" page 198</ref> لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[ئاشوورییەکان|و ئاشووری]] لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی [[ئادانا|ئەدەنە]] و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]].<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide Armenian Massacres]، [[زانیارینامەی بریتانیکا|الموسوعة البریطانیة]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|ڕێکەوتی سەردان=4 یونیو 2011}}</ref> بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی [[حملة القوقاز الأولی فی شتاء ١٩١٤|یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson, Edward J.|سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War|ناونیشان=https://archive.org/details/orderedtodiehist0000eric|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٠٣١٣٣١٥١٦٩}}</ref> تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان. == پێشینەی مێژوویی == ژمارەی [[ئاشوورییەکان]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر [[ئێران]] [[عێراق|و عێراق]] [[تورکیا|و تورکیا]] دابەش دەبێت.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.<ref name="Travis2"/> [[ئاشوورییەکان]] لە ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|باشووری دەریاچەی وان]] (بەتایبەت ناوچەی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]]) [[مێزۆپۆتامیا|و میزۆپۆتامیا]] و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک [[ویلایەتی دیاربەکر|ئامەد،]] [[ویلایەتی ئەرزڕۆم|ئەرزرۆم و]] بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن. توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦.<ref name="Anahit">Khosoreva, Anahit.</ref> کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> === ھەڵگیرسانی شەڕ === ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان<ref name="Travis2"/> ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]].<ref name="Travis2"/> === بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی === لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە [[٢٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩١٤]] فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز. == دۆخی پێش جەنگی گەورە == [[ئاشووری]]/[[ئاشوورییەکان|سوریان]]/[[ئاشوورییەکان|کلدان]] لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]ن، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک [[مووسڵ| مووسڵ]]، [[حەلەب]] و [[ئامەد]] دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی [[ورمێ]] و تا [[مێردین|ماردین]] ھاوسێ لەگەڵ [[کورد]] و [[ئەرمەنییەکان| ئەرمەنەکان]] دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی ([[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کاسۆلیکی]] [[سووریا]]) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە: === ورمێ === [[ورمێ]] دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجار]]دا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم [[ڕۆژنامە]]ی زمانی [[زمانی سوریانی|سوریانی]] دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی [[ئینجیل]] لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە [[مەسیحییەت]] بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، [[چاپخانە]]یان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] و [[کاسۆلیک|کڵێسای کاسۆلیکی]] [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کلدان]] کەوتبوون، بۆ ئایینی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ڕۆژنامەگەری]] و [[پەروەردە]] لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.<ref>https://web.archive.org/web/20160325152500/http://www.assyriancc-nohadra.com/files_bank/748fec36089a58b47191455f99519efc.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170501094955/http://www.aina.org/books/fla/fla.htm</ref> === ھەکاری === [[پەڕگە:Qudshanis-Hakkari_Mar_Shimon_house.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [[ھەکاری]].]] ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دادەنرا، کە لە [[دھۆک]]ەوە لە باشوورەوە تا [[وان]] لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری [[تورکیا]] وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی [[ھەکاری]] لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوون]] کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.<ref>Heazell & Smith 1913، لاپەڕە 9</ref><ref>Wigram 1929، لاپەڕە 167-168</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190810202944/http://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william3.htm</ref> تا [[سەدەی نۆزدەھەم]]، [[میرنشینە کوردییەکان]] دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد ڕەواندزی]] لە ناوچەکانی [[ڕێکەوتی]] و [[شنگال]] چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] و [[ئێزدی|ئێزیدییەکانی]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی [[ئیسلام]] بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و [[بۆتان]] [[کۆمەڵکوژی]]ی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی [[فورات]]دا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی [[محەممەد عەلی پاشا]] بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و [[میرنشینی سۆران]]ی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند. چالاکیی مژدەدەرە [[پرۆتێستانت]]ەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و [[دەشتی نەینەوا]] و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری [[میرنشینی بۆتان]]ی کورد [[بەدرخان]] کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم ([[باب ئەلعالی]]) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.<ref>McDowall 2000، لاپەڕە 42-44</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304090511/http://www.bethsuryoyo.com/currentevents/KurdishHiddenPages/KurdishHiddenPages.htm</ref><ref>McDowall 2000، لاپەڕە 45-47</ref> === توور عەبدین/ ھەڤێرکان === {{سەرەکی|کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر (١٨٩٥)}} ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی [[کاسۆلیکی]]، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە [[ماردین]]. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە [[توور عەبدین]] مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی [[خوێندنگە]]ی مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات خوێندنگە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.<ref>Joseph 1983، لاپەڕە 88</ref> تەواوی [[پارێزگای دیاربەکر]] لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا [[کورد]] نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی [[توور عەبدین]] پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.<ref>Andrieu, Sémelin & Gensburger 2010، لاپەڕە 386</ref> == کۆمەڵکوژییەکان == [[پەڕگە:Shimun_Benyamin.jpg|وێنۆک| [[بنیامین مارشەمعوون]]، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]] مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات|کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری]] و پاتریارکی، پێش ئەوەی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بچێتە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەڵێنی پێدرا کە [[خوێندنگە]]کان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، [[ئاشوورییەکان]] لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە [[ئەرمەنییەکان]]ەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی [[قەوقاز]] بەرەو [[باتومی]]، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی [[دیمۆگرافیا]]ی ناوچەکانی [[بەرزاییەکانی ئەرمەنستان|ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی]]، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، [[محەممەدی پێنجەم|سوڵتان محەممەدی پێنجەم]]ی عوسمانی [[جیھاد]]ی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە [[فەتوا]]ی جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی [[ڕووسیا]] لە [[ئێران]] و [[تەورێز]] و [[ورمێ]] کۆنتڕۆڵ بکەن. لە ھەمان کاتدا لە [[ھەکاری]]، میلیشیاکانی [[کورد]] کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری [[دەریاچەی وان]]) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.<ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 57</ref><ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 19</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 135</ref> بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە [[ئەستەمبوڵ]] خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ [[مووسڵ]] و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ [[ڕووسیا]] بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.<ref>Stafford 2006، لاپەڕە 25</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181010132238/http://www.aina.org/books/tat.htm</ref> هەر لەم سالە دا سیتو ئاغا ئورەماری کە ناسراوە بە { سولتان-سیتو ئاغا ئورەماری } هێزێکی گەورە لە عەشیرەتی ئورەماری کودەکات وە هێرشێکی زور گەورە دەکاتە سەر دەڤەرە ئاشوریەکان وەکو دەڤەری جیلو وە باز وە توخوما وە تیاری وە بەروار ئەویش دەڤەرێکی گچکەیە لە دەڤەری تیاری لەم شەرەدا سیتو ئاغای ئورەماری دەتوانێت سەرکەوتنێکی یەکجار گەورە بەسەر ئاشوریەکان بەدەست بهێنێت پێشبینی کراوە لەم شەرە گەورەدا زیاتر لە ٢٥٠-٣٥٠ هەزار ئاشوری کوژران وە تەنانەت ئاشوریەکان سیتو ئاغای ئورەماری ناودەبەن بە { ئاتیلای حەکاری } چونکە ئەوندە ترسێکی گەورەی خستبوە دڵی ئاشوریەکان لەبەر ئەم هوکارە ئاشوریەکان کوچیانکرد بەرەو روژهەلاتی کوردستان بە تایبەتی دەڤەری ئورمیە وە سەلماس === ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) === سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤١٨ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن سەروک عەشیرەتی ئورەماری ( سیتو ئاغای ئورەماری )یەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 121</ref> {{وتە|دوای مانگێک لە شەڕ لەگەڵ [[کورد]]، مەھدی پاشا، والی عوسمانی [[مووسڵ]]، یەکەکانی عوسمانی بە تۆپخانەی قورس نارد. گوندەکانی ئێمەیان داگیر کرد و سووتاندیان… ئێستا ئاشوورییەکان لەسەر لووتکەی چیاکانی تیاری و تەخوما و دیز دەژین و لە نەبوونی خۆراکدا دەمرن. ئێمە ھیچ کەرەستەیەکمان نییە و تورکەکان گەمارۆمان دەدەن، بژاردەمان تەواو بووە.}} ==== ڕاکردن بەرەو ورمێ ==== شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی [[زستان]] بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ [[ئێران]] کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە [[عوسمانییەکان]] پێشبینییان نەکردبوو بەرەو [[ورمێ]] ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی [[سەڵماس]] و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 271</ref> دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە. === کۆمەڵکوژیی سێرت === [[پەڕگە:Copy_of_L._de_Mango's_painting,_picturing_the_outrage_of_the_Wadi_Wawela_valley.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.]] ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە [[وان]] لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ [[سێرت]]، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - [[چەقۆ]] یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە [[سێرت]] و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ [[مێردین]] ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە [[شمشێر]] و [[خەنجەر]] و [[بەرد]] کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار [[مەسیحی]] لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی [[ڤێنێزوێلا]] کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە [[سێرت]]، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە: {{وتە|شوێنەواری کۆمەڵکوژییەکان لەسەر [[گرد]]ەکان دەبینرا کە ڕوویان لە ڕێگای سەرەکی بوو، کە لێوارە تاریکەکانیان بە ھەزاران تەرمی نیوە ڕووت و خوێناوی داپۆشرابوو، کە کەڵەکەبوون و بەیەکەوە لکاون یان لە کۆتا ھەناسەبڕکێی مردنیاندا یەکتریان لە باوەش گرتبوو. من و پیاوەکانم توانیمان بە سەختی بچینە ناو سێرتەوە بەھۆی کەڵەکەبوونی لاشە کە ڕێگاکەمانی گرتبوو. لەوێ بینیمان کە چۆن ھەندێک لە دانیشتووانەکەی بە یاوەری پۆلیسی ناوچەکە ماڵی مەسیحییەکانیان تاڵان کردووە. لەگەڵ گەیشتنمان بە سێرت، چاومان بە پارێزگارە ناوخۆییەکان کەوت کە لەگەڵ جەودەت پاشا کۆدەبوونەوە. لە گفتوگۆکەیان کۆبوومەوە کە ئەو کۆمەڵکوژییە ڕۆژی پێشتر لەلایەن خودی جەودەت پاشاوە پلانی بۆ دانراوە.}} ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری [[دیاربەکر]] قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür). === کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد === [[پەڕگە:Rafael_de_Nogales_Mendez.png|ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن]] و ئاشوورییەکانی بە [[جینۆساید]]ێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]] جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە [[تورک]]ن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.<ref>https://web.archive.org/web/20170320105005/http://www.aina.org/books/stnd.htm</ref> بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، [[محەممەد ڕەشید پاشا]]، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 269</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 265</ref> دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە [[تەلعەت پاشا]]ی وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).<ref>Ungor 2005، لاپەڕە 63</ref><ref>Ungor 2005، لاپەڕە 48</ref> ==== کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین ==== [[پەڕگە:Mehmet_Talat_Pasha.jpg|وێنۆک|215x215پیکسڵ| [[تەلعەت پاشا]] وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]] لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی [[جزیر|جەزیرەی فوراتی]]. لە ١٠ی حوزەیراندا [[کۆمەڵکوژیی مێردین]] و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر [[نسێبین]]. بەڵام لە نسێبین، [[نووری پاشا]]ی حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا [[محەممەد ڕەشید پاشا]]ی والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە [[مدیاد]] ڕوویدا.<ref>https://web.archive.org/web/20171012050414/http://www.ermenisoykirimi.net/thesis.pdf</ref> [[خەلیل پاشا]] دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پارتی نازی]] لە [[ئەڵمانیا]]؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە [[توور عەبدین]]. سەرەڕای بیرۆکە [[ڕەگەزپەرستی]]یەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە [[بەرلین]] دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی [[ھەزەخ]]، [[ئێوەرت]] و [[باسبرین]]، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. [[ئەنوەر پاشا]] ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو [[بەرگری لە ھەزەخ|ھەزەخ]] و [[بەرگری لە ئێوەرت|ئێوەرت]]. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 194</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 281</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە [[توور عەبدین]] بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 282</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 283</ref> ==== [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]] ==== لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی [[ھەزەخ]] بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی [[تونێل]] لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا. باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[ئەستەنبوڵ]] لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا [[بێتمان ھۆڵویگ]]، دۆخی ناوچەی [[توور عەبدین]]ی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان [[مێردین]] و [[مدیاد]] خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی [[ئەڵمانیا]] لە [[مووسڵ]]ەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە. گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە [[مووسڵ]] و [[سووریا]] جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە [[ناجی پاشا]] پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا. === کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ === [[پەڕگە:Ruins of Gulpashan.jpg|وێنۆک|٣٠٠پکسڵ|کەلاوەکانی گۆڵپاشان یەکێک لە گرینگترین شارۆچکە ئاشوورییەکان لە [[دەشتی ورمێ]].]] سەرەڕای ئەوەی ناوچەی ورمێ لەژێر فەرمانڕەوایی [[قاجاڕەکان|قاجاڕەکاندا]] بوو، بەڵام کەوتنی لە ناوچەی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیا]] و نزیکی لە سنوورەکانی [[عوسمانی]] وای کرد ببێتە یەکێک لە گرینگترین ئەو ئامانجانەی کە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا لە ماوەی زستانی ١٩١٤دا دەستی بەسەردا بگرن. ئەم ھەڵمەتە لە سەرەتادا شکستی ھێنا، بەڵام ھێرشی دووەم لە سەری ساڵدا ئەنجامی چاوەڕواننەکراوی بەدەست ھێنا و عوسمانییەکان توانییان بچنە ناو باکووری ئێران و دەستیان بەسەر [[ورمێ]] و [[تەورێز]]دا گرت. ڕووسەکان لە بەھاری ١٩١٥دا ھێرشێکی پێچەوانەیان ئەنجام دا و لەو ماوەیەدا توانییان ئەو ناوچانە وەربگرنەوە، تەنانەت تا ھاوین گەیشتنە دەریاچەی وان.<ref name="mcdowall103">McDowall,2000,p103</ref> گوندە ئاشوورییەکانی دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی ورمێ]] لە ماوەی کۆنترۆڵکردنیان لەلایەن عوسمانییەکانەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی بوونەوە،<ref name="mcdowall103"/> لە کانوونی دووەمی ١٩١٥دا ھێزێکی عوسمانی بە سەرکردایەتی «کەشلی خان» چوونە ناو شارۆچکەی گۆڵپاشان، کە یەکێک بوو لە ئاوەدانترین شارۆچکەکانی ناوچەکە، و وێرانیان کرد و تەنھا سەدان کەس لە دانیشتووانەکەی ڕزگاریان بوو. لە خوسرەوا، عوسمانییەکان نزیکەی ٧،٠٠٠ کەسیان لە دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر کۆکردەوە و لەگەڵ دانیشتووانی شارۆچکەکە سەربڕین، لە «حەفتەڤان» سەری ٧٥٠ پیاو بڕدرا و دواتر کوردەکان ٥،٠٠٠ ژنی شارۆچکەکەیان لەگەڵ خۆیان برد. ٢٠٠ کەسیش لە «کەنجار» سووتێنران. ھەروەھا کۆمەڵکوژی لە ھەر یەک لە «گیۆغتاپێ» و «ئادا» ڕووی دا، جگە لە گوندە ئاشووری/کلدانییەکانی تر، ھەروەھا عوسمانییەکان پێش کشانەوەیان نێرینە ئاشوورییەکانیان لە شارۆچکەی [[سەڵماس]] بە پاساوی سەرژمێری کۆکردەوە و سەریان بڕین.<ref name="gaunt82">Gaunt Beṯ-Şawoce,2006, p82</ref> ھانیباڵ تراڤیس، یاریدەدەری مامۆستای یاسا لە [[زانکۆی نێونەتەوەییی فلۆریدا]]، لە «گۆڤاری لێکۆڵینەوەکانی جینۆساید و ڕێگری لێکردن: گۆڤارێکی نێونەتەوەیی» نووسیوویەتی:<ref name=Travis>Hannibal Travis (2006), "Native Christians Massacred": The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I, ''Genocide Studies and Prevention: An International Journal'', vol. 1.3, pp. 334, 337-38. {{دوي|10.3138/YV54-4142-P5RN-X055}}</ref> کە شاری ورمێی ئاشووری «بە تەواوی لەناو چوو، و دانیشتووانەکەی سەربڕدران»، چونکە ٢٠٠ گوند لە دەوروبەریدا وێران کران، و ٢٠٠،٠٠٠ کوژراوی ئاشووری ھەبوون، و سەدان ھەزار ئاشووری کە لە دەربەدەریدا لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان لە برسان مردن. [[دەزگا|دەزگای ئەسۆشیتد پرێس]] ڕای گەیاند کە لە دەوروبەری ورمێ، ھێزە ڕێکخراوەکانی تورک و کوردەکان خەریکی چەوساندنەوە و سەربڕینی مەسیحییە [[ئاشوورییەکان]] بوون. ژمارەی قوربانییەکان ٨٠٠ کوژراو لە نزیک ورمێ، و نزیکەی ٢،٠٠٠ کوژراوی بەھۆی نەخۆشییەوە لەخۆگرتبوو. دووسەد ئاشووری لە ناوەوەی کڵێسایەکدا تا مردن سووتێنران، و ڕووسەکان زیاتر لە ٧٠٠ تەرمی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکیان لە گوندی حەفدیوان لە دەرەوەی ورمێ دۆزییەوە، کە زۆربەیان ڕووت و شێوێندراو بوون، ھەندێکیان گوللەیان لێدرابوو، و ھەندێکی تریش سەریان بڕدرابوو. ڕۆژنامە پێشەنگەکانی تری بەریتانیا و ئەمریکا ئەم گێڕانەوانەیان سەبارەت بە جینۆسایدی ئاشوورییەکان پشتڕاست کردەوە. ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] لە ١١ی تشرینی یەکەمدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ١٢،٠٠٠ مەسیحی ئاشووری بەھۆی کۆمەڵکوژی یان برسیێتی یان نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە. ھەزاران کچ کە تەمەنیان لە حەوت ساڵ تێنەپەڕیبوو، لە [[دەستدرێژی سێکسی]]دا ڕووبەڕووی دەستدرێژی بوونەتەوە، یان بە زۆر بوونەتە [[ئیسلام]]. گوندە مەسیحییەکان وێران کران، و سێ لەسەر چواری ئەم گوندە مەسیحییانە بە تەواوی سووتێنران».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ= https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |دوایین=2008-08-19 |ناونیشان=Turkish Horrors in Persia |بڵاوکەرەوە=New York Times |ساڵ=١٩١٥-١٠-١١|پەڕەکان=٤}}</ref> [[پەڕگە:Cavalry during the Assyrian Genocide.jpg|وێنۆک|سوارچاکی کورد لەگەڵ کۆمەڵێک لە کوژراوە ئاشوورییەکان لە ورمێ.|ڕاست]] تا ھاوینی ١٩١٥ کاروانەکانی ئاشوورییەکانی چیاکانی [[ھەکاری]] دەستیان کرد بە ڕووکردنە [[ورمێ]]. سەرەڕای ئەوەی ئەوان کردەوەی تاڵانکردنی تاکەسییان لە گوندە کوردییەکانی ناوچەکەدا ئەنجام دەدا، بەڵام زۆربەی توێژەران ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەوان بە شێوەیەکی باشتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا مامەڵەیان کردووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.<ref name="mcdowall105">McDowall,2000,p105</ref><ref name="Stafford26">Stafford,2006,p26</ref> تەنانەت لە کاتی ئەو برسیێتییەی کە لە کۆتایییەکانی جەنگدا بەشێک لە [[دەوڵەتی عوسمانی]] گرتبووەوە، کوردەکان دەستیان کرد بە ڕووکردنە ڕۆژھەڵات بەرەو گوندە ئاشوورییەکان لە دەشتی ورمێ، دانیشتووانەکەش پەنایان دان و خواردنیان پێشکەش کردن. ئەندامانی کۆمەڵەی فریاگوزاری ئەمریکی سەرسامی خۆیان دەگێڕنەوە کاتێک پیاوانی ئایینی ئاشووری داوای فریاگوزارییان بۆ ھەموو ئاوارە کوردەکان بەبێ جیاوازی کرد، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە دوژمنن یان دۆست.<ref name="jwaideh82">Jwaideh, 2006, p127</ref> ورمێ لە ماوەی نێوان ھاوینی ١٩١٥ واتا مێژووی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن ڕووسەکانەوە تا ١٩١٧ شایەدی ھیچ ئۆپراسیۆنێکی سەربازی ئەوتۆ نەبوو. بەڵام دۆخەکە لە بەھاری ١٩١٧دا گۆڕا کاتێک ڕووسەکان بەھۆی پشێوییە ناوخۆیییەکانی ناو خودی ڕووسیا و فشاری ئەڵمانیا لەسەر بەرەی ڕۆژھەڵاتیان دەستیان کرد بە پاشەکشە، بۆیە ھێزەکانیان لە بەرەی باشووریان کشاندەوە و ھەزاران ئاشووری و ئەرمەنییش لە ترسی دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکانی عوسمانی بەدوایاندا کەوتن. لێرەدا جارێکی تر ئاشوورییەکان خۆیان لەلایەن [[کورد]] و عوسمانییەکانەوە گەمارۆدراو بینییەوە، بەڵام ئەمجارەیان ڕێکخراوتر و بەئامێرتر بوون.<ref name="Stafford26"/> پەیوەندییان بە بەریتانییەکانەوە کرد کە لە [[٨ی ئازار|٨ی ئازاری]] ١٩١٧دا چووبوونە ناو بەغدا، لە ھەوڵێکدا بۆ کردنەوەی ھێڵەکانی دابینکردن کە لە [[بەغدا]]وە بۆ [[قەوقاز]] درێژ دەبێتەوە. سوپایەکی ئاشووری لە دوو باڵ پێکھات: ڕۆژھەڵات بە سەرکردایەتی [[ئاغا پترۆس]]، و ڕۆژاوا لەژێر فەرمانی برای [[بنیامین مارشەمعوون|شەمعوون بنیامین]]. لە حوزەیرانی ١٩١٧دا شەمعوون بنیامین سەرکردایەتی شەڕکەرەکانی کرد و سنوورەکانی عوسمانییان بەزاند و لەگەڵ میلیشیا کوردەکان لە «مەرگەوەڕ» و «تەرگەوەڕ» (دەشتی گەوەڕ) لە ھەکاری بەریەککەوتن و بەسەریاندا سەرکەوتن. چەند ڕۆژێک لەو گوندە وێرانکراوانەدا مانەوە و لەو ماوەیەدا ئێسکی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکانی ١٩١٥یان کۆکردەوە و ناشتیانن. دواتر ھێرشیان کردە سەر سەرکردەی کورد «سۆتۆ» لە مۆڵگەکەی لە ئۆرەمار، بەڵام توانی ڕابکات، ھەروەھا نێردەکە پێشڕەوییان کرد و دەستیان بەسەر «ئەترووش» و «ئەربووش»دا گرت. بەڵام ئامانجی سەرەکییان قەڵای «شال» بوو کە ناوەندی سەرەکی «سۆتۆ» بوو، توانییان کۆنترۆڵی بکەن و بیسووتێنن.<ref>A. Thiry، [http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ The Ataman and the Bloody Baron]، Shlama.be {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430173927/http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەم]]ی ڕووسیا بووە ھۆی ڕووخانی تەواوەتی سوپای باشووری ڕووسیا، و دوای ھەوڵە بێسوودەکانی شەمعوون بنیامین بۆ پەیوەندیکردن بە پاشای قاجاڕ بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییەی کە ڕووسەکان لە دەشتی ورمێدا بەجێیان ھێشتبوو، شەڕ و پێکدادان لە نێوان مەسیحی و موسڵمانان بۆ کۆنترۆڵکردنی ورمێ ڕووی دا کە بە سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لە شوباتی ١٩١٨ کۆتایی ھات و حکوومەتێکی مەدەنییان بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ئەو ناوچانە پێکھێنا. ==== تیرۆرکردنی شەمعوون بنیامین ==== کۆنترۆڵکردنی ئاشوورییەکان بەسەر کاروباری [[دەشتی ورمێ]]دا زۆری نەخایاند، چونکە [[سمکۆ شکاک]] یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی کورد لە ھەلی نەمانی دەسەڵاتی ڕووسیا و تورکیای لەوێ قۆستەوە لە ھەوڵێکدا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی لەوێ. بۆیە بانگھێشتی پاتریارکی ئاشووری کرد کە بەردەوام پشکنینی بۆ بارودۆخی ئەو شارانە دەکرد کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەودا بوون، بۆ ئەوەی سەردانی بکات لە مۆڵگەکەی لە [[سەڵماس]] و تیرۆری کرد.<ref name="mcdowall216">McDowall,2000,p216</ref> جۆن جۆزێف، یەکێک لە مێژوونووسانی ئەو سەردەمە، ڕووداوی تیرۆرکردنەکەی دەگێڕێتەوە:<ref name="apram">[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf PERIOD OF DECLINE 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RUWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN], Mar Apram {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073036/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |date=٠٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> {{وتە١|جارێکی تر پشێوی بۆ ناوچەکە گەڕایەوە. [[سمکۆ]] بە ھاندانی پارێزگاری [[تەورێز]] [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوونی]] بۆ گفتوگۆی دۆستانە بانگھێشت کرد. بە گەرمی پێشوازی لێکرد و لە کاتی ڕۆیشتنیدا ماچی کرد، پاشان پاتریارک و ھاوەڵەکانی دایە بەر دەستڕێژی گوللە، ئاوھا بوو نەریتەکان لە ساڵنامەکانی ناپاکی لە ڕۆژھەڵاتدا.}} کوژرانی ئەو پیاوەی کە لە ماوەی [[کۆمەڵکوژییەکانی ھەکاری]] سەرکردایەتی ئاشوورییەکانی دەکرد، بووە ھۆی وەشاندنی گورزێکی مەعنەویی بەھێز لێیان. ئاشوورییەکانی ھەکاری بە کوشتنی موسڵمانان لە «[[دیلمان]]» و «[[سەڵماس]]» تۆڵەیان کردەوە و دوای ئەوە «سمکۆ» لەگەڵ پیاوەکانیدا بەرەو «[[خۆی]]» ڕۆشت و مەسیحییەکانی ئەوێیان کوشت.<ref name="apram"/> ==== کۆچکردن بۆ عێراق ==== [[پەڕگە:Burying of the dead.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[ئاشوورییەکان]] گۆڕی بەکۆمەڵ بۆ ئەو کەسانە ھەڵدەکەن کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە لەکاتی گەیشتنیان بۆ نێردەی ئەمریکی لە باشووری [[ورمێ]].]] دوای کەوتنی [[وان]] بە دەستی عوسمانییەکان، ٢٠،٠٠٠ کەس لە دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی پەنایان بۆ «سەڵماس» برد دوای ئەوەی «نووری پاشا» دوایان کەوت. تا ھاوینی ١٩١٨ بەریتانییەکان دەستیان کرد بە داگیرکردنی باکووری وڵاتی فارس، و داوایان لە ئاشووری و [[ئەرمەنییەکان]] کرد پشتگیری لە ھێزە بەریتانییەکانی نیشتەجێ لە «[[ساین قەڵا]]» بکەن.<ref name="apram"/> بۆیە [[ئاغا پترۆس]] بەرەو «[[سۆج بوڵاق]]» بەڕێکەوت و لەوێ لەگەڵ ھێزێکی کوردی و تورکیدا بەریەککەوتن و گەڕاندنیاننەوە بۆ [[ڕواندز]]. بەڵام سەھەڵدانی ناکۆکی لە نێوان سەربازە ئاشووری و ئەرمەنییەکانیدا و لەبری ئەوەی پیاوان بۆ چاودێریکردنی «سۆج بوڵاق» دابنێن لە ئەگەری گەڕانەوەی تورکە شکستخواردووەکان، بە تەواوی ھێزی خۆیەوە بەرەو «ساین قەڵا» ڕۆیشت بۆ بینینی بەریتانییەکان، بەڵام بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای دواکەوتنی ئاشوورییەکان پاشەکشەیان کردووە.<ref name="Stafford29">Stafford ,2006 ,p29</ref> لە ماوەی غیابی درێژخایەنی پترۆس ئاغا، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ئەو ھێزە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناو براوە و ھەواڵی پێشڕەوی تورک و کوردەکان گەیشت، ئەمەش وای کرد زۆرێک لە دانیشتووان ورمێی ئاشووری بەرەو باشوور بە ئاراستەی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانییەکان کۆچ بکەن، زۆریان کوژران دوای ئەوەی کورد و تورکەکان ڕاویان نان و پەتاکانی وەک [[تیفۆید]] و [[سوورێژە]] و [[مەلاریا]] بڵاوبووەوە، و ھەزارانیان لە لێواری ڕێگاکان کەوتن دوای ئەوەی ماندووبوون پەکیکخستن. لە کاتێکدا ئەوانەی مانەوەیان لە ورمێ ھەڵبژاردبوو لەناوبران، کە لە سەرووی ھەموویانەوە [[تۆما ئۆدۆ]] پاتریارکی کلدانی لە شارەکەدا بوو.<ref name="apram"/><ref name="Stafford29"/> مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەو کەسانەی لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەستداوە زیاتر لە ١٧،٠٠٠ ئاشووری بێت. بەریتانییەکان دواتر پەنابەرە ئاشوورییەکانیان گواستەوە بۆ ئەو کەمپانەی بۆیان لە [[بەعقووبە]] دروست کرابوون بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[برسیێتیی گەورەی ئێران|برسیێتی لە ئێران]] و دواتر بۆ [[حەبانییە]].<ref name="apram"/> == ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر == [[پەڕگە:Assyrian leader Agha Petros portrait prior to 1930.jpg|وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [[ورمێ]]، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]] دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]]، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی [[جەزیرەی سەروو]] و [[کیلیکیا]] ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی [[حەلەب]]، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] لە شاری [[قامیشلۆ]] لە بەری [[سووریا]] بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو [[بەیرووت]] کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.<ref>كامل الغازي (1991)، نهر الذهب في تاريخ حلب، ص. 449-450</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161023053742/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Beirut_bw.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170226212629/http://www.zouhairghazzal.com/opinions/massacres.htm</ref> زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[ورمێ]] ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو [[ئاشووری]]یانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی [[شانشینی عێراق|پادشایەتی عێراق]] دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک [[بەغدا]]، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]] نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی [[حەکاری]] پێکھاتبوون کە [[تورکیا]] داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی [[پەیماننامەی لۆزان]] ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «[[برادۆست]]» لە [[باشووری کوردستان]] شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری [[پارێزگای دھۆک]]ی ئێستا. بەڵام [[سوپای عێراق]] زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە [[سووریا]] و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری [[خابوور (فورات)|خابوور]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] نیشتەجێ بوون.<ref>Stafford 2006، صفحة 41</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012052757/https://www.fidh.org/IMG/pdf/iq350a.pdf</ref><ref>"Modern Aramaic Dictionary & Phrasebook" By Nicholas Awde. Page 11.</ref> ==پێشانگە== [[پەڕگە:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]]] [[پەڕگە:Assyrian_Genocide_Memorial_Wall_and_Plaque_at_St._Mary's_Parish_in_Tarzana_CA_17February2007.jpg|وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [[تارزانا]] لە [[ئەمریکا]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تورکیا|سووریا|کوردستان|ئێران|ئەرمەنستان|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نیشانی وتاری باش}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian genocide}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥]] [[پۆل:ئاشووریەکان]] [[پۆل:سمکۆ شکاک]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] f6eaws2trn10aat7rqo588f2a83j402 1594114 1594042 2026-06-25T10:41:44Z 1silent scientist 51740 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1594042|1594042]] لە لایەن [[Special:Contributions/~2026-36719-23|~2026-36719-23]] ([[User talk:~2026-36719-23|لێدوان]]) 1594114 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Assyrian genocide o2p-ar.svg}} '''کۆمەڵکوژیی سەیفۆ''' یان '''جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان''' زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە]] ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانییان]] کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی [[وڵاتی فارس|فارس]] [[ئێرانی قاجار|(دەوڵەتی قاجار]]) جێبەجێکران.<ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانی]] و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا.<ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە [[جینۆساید]] دەزانن،{{Sfn|Gaunt|2017}} {{Sfn|Gaunt|Atto|Barthoma|2017}} کە ھاوشێوەی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] و [[جینۆسایدی یۆنانییەکان|یۆنانییەکان]] ڕوویداوە.{{Sfn|Khosroeva|2007}} {{Sfn|Travis|2010}}<ref>Schaller, Dominik J. and Zimmerer, Jürgen (2008) "Late Ottoman Genocides: The Dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies."</ref> خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] (شارۆچکەکانی [[ڕحا|ئورفا]]، [[مێردین|ماردین]]، و [[مدیاد|میدیات]]، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی [[توور عەبدین]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری،]] [[ویلایەتی وان|وان]] و [[بدلیس]]، و لە ناوچەی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی [[١٩١٤| ١٩١٤]] بۆ [[١٩٢٠| ١٩٢٠]]، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر.{{Sfn|Travis|2010}} جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و [[باشووری کوردستان]] دووچاری [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن.<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?</ref><ref name="Hovannisian272">{{Harvard citation no brackets|Hovannisian|2007}}</ref><ref>Not Even My Name: A True Story - Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref> جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|بە جینۆسایدی ئەرمەن]] و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە.<ref name="Scaller272">{{Harvard citation no brackets|Schaller|2009}}</ref> [[تورکیا]] بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ [[سمکۆ]] لە سەڵماس ڕوویاندا<ref name="totten26">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}</ref> بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی [[جینۆساید]] بوون، بەڵام [[تورکیا]] ڕەتیدەکاتەوە. کۆمەڵکوژیی دەشتی [[ورمێ]] لە [[ئێران]] پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی [[١٩١٥]] ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی [[کوردەکان]]، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی [[١٩١٥| ١٩١٥]] ئاشوورییەکانی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] پەنایان ھێنایە ورمێ و [[سەڵماس]] کە ھێزی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی [[وان]]، [[ئامەد]]، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون.<ref name="مولد تلقائیا4">[https://global.rutgers.edu/cghr The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present], [[جامعة ڕوتجرز]]<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20120322055212/http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html "نسخة مؤرشفة"]. مؤرشف من [http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html الأصل] فی 2012-03-22<span class="reference-accessdate">. اطلع علییە بتاریخ <span class="nowrap">2011-06-08</span></span>.</cite></ref> و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان. == ناوی سەیفۆ == ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای ([[شمشێر]]) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی [[سوریانی]] ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «[[پاکتاوی نەژادی|پاکتاوکردنی نەتەوەیی]]». لە [[تورکیا]]، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن. == ھۆکارەکان == توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان [[تورکاندن|بۆ بە تورکیکردنی]] ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری<ref>Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" page 198</ref> لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[ئاشوورییەکان|و ئاشووری]] لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی [[ئادانا|ئەدەنە]] و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]].<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide Armenian Massacres]، [[زانیارینامەی بریتانیکا|الموسوعة البریطانیة]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|ڕێکەوتی سەردان=4 یونیو 2011}}</ref> بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی [[حملة القوقاز الأولی فی شتاء ١٩١٤|یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson, Edward J.|سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War|ناونیشان=https://archive.org/details/orderedtodiehist0000eric|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٠٣١٣٣١٥١٦٩}}</ref> تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان. == پێشینەی مێژوویی == ژمارەی [[ئاشوورییەکان]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر [[ئێران]] [[عێراق|و عێراق]] [[تورکیا|و تورکیا]] دابەش دەبێت.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.<ref name="Travis2"/> [[ئاشوورییەکان]] لە ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|باشووری دەریاچەی وان]] (بەتایبەت ناوچەی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]]) [[مێزۆپۆتامیا|و میزۆپۆتامیا]] و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک [[ویلایەتی دیاربەکر|ئامەد،]] [[ویلایەتی ئەرزڕۆم|ئەرزرۆم و]] بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن. توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦.<ref name="Anahit">Khosoreva, Anahit.</ref> کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> === ھەڵگیرسانی شەڕ === ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان<ref name="Travis2"/> ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]].<ref name="Travis2"/> === بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی === لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە [[٢٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩١٤]] فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز. == دۆخی پێش جەنگی گەورە == [[ئاشووری]]/[[ئاشوورییەکان|سوریان]]/[[ئاشوورییەکان|کلدان]] لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]ن، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک [[مووسڵ| مووسڵ]]، [[حەلەب]] و [[ئامەد]] دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی [[ورمێ]] و تا [[مێردین|ماردین]] ھاوسێ لەگەڵ [[کورد]] و [[ئەرمەنییەکان| ئەرمەنەکان]] دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی ([[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کاسۆلیکی]] [[سووریا]]) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە: === ورمێ === [[ورمێ]] دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجار]]دا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم [[ڕۆژنامە]]ی زمانی [[زمانی سوریانی|سوریانی]] دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی [[ئینجیل]] لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە [[مەسیحییەت]] بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، [[چاپخانە]]یان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] و [[کاسۆلیک|کڵێسای کاسۆلیکی]] [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کلدان]] کەوتبوون، بۆ ئایینی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ڕۆژنامەگەری]] و [[پەروەردە]] لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.<ref>https://web.archive.org/web/20160325152500/http://www.assyriancc-nohadra.com/files_bank/748fec36089a58b47191455f99519efc.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170501094955/http://www.aina.org/books/fla/fla.htm</ref> === ھەکاری === [[پەڕگە:Qudshanis-Hakkari_Mar_Shimon_house.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [[ھەکاری]].]] ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دادەنرا، کە لە [[دھۆک]]ەوە لە باشوورەوە تا [[وان]] لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری [[تورکیا]] وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی [[ھەکاری]] لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوون]] کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.<ref>Heazell & Smith 1913، لاپەڕە 9</ref><ref>Wigram 1929، لاپەڕە 167-168</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190810202944/http://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william3.htm</ref> تا [[سەدەی نۆزدەھەم]]، [[میرنشینە کوردییەکان]] دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد ڕەواندزی]] لە ناوچەکانی [[ڕێکەوتی]] و [[شنگال]] چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] و [[ئێزدی|ئێزیدییەکانی]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی [[ئیسلام]] بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و [[بۆتان]] [[کۆمەڵکوژی]]ی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی [[فورات]]دا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی [[محەممەد عەلی پاشا]] بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و [[میرنشینی سۆران]]ی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند. چالاکیی مژدەدەرە [[پرۆتێستانت]]ەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و [[دەشتی نەینەوا]] و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری [[میرنشینی بۆتان]]ی کورد [[بەدرخان]] کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم ([[باب ئەلعالی]]) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.<ref>McDowall 2000، لاپەڕە 42-44</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304090511/http://www.bethsuryoyo.com/currentevents/KurdishHiddenPages/KurdishHiddenPages.htm</ref><ref>McDowall 2000، لاپەڕە 45-47</ref> === توور عەبدین/ ھەڤێرکان === {{سەرەکی|کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر (١٨٩٥)}} ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی [[کاسۆلیکی]]، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە [[ماردین]]. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە [[توور عەبدین]] مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی [[خوێندنگە]]ی مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات خوێندنگە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.<ref>Joseph 1983، لاپەڕە 88</ref> تەواوی [[پارێزگای دیاربەکر]] لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا [[کورد]] نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی [[توور عەبدین]] پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.<ref>Andrieu, Sémelin & Gensburger 2010، لاپەڕە 386</ref> == کۆمەڵکوژییەکان == [[پەڕگە:Shimun_Benyamin.jpg|وێنۆک| [[بنیامین مارشەمعوون]]، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]] مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات|کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری]] و پاتریارکی، پێش ئەوەی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بچێتە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەڵێنی پێدرا کە [[خوێندنگە]]کان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، [[ئاشوورییەکان]] لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە [[ئەرمەنییەکان]]ەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی [[قەوقاز]] بەرەو [[باتومی]]، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی [[دیمۆگرافیا]]ی ناوچەکانی [[بەرزاییەکانی ئەرمەنستان|ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی]]، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، [[محەممەدی پێنجەم|سوڵتان محەممەدی پێنجەم]]ی عوسمانی [[جیھاد]]ی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە [[فەتوا]]ی جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی [[ڕووسیا]] لە [[ئێران]] و [[تەورێز]] و [[ورمێ]] کۆنتڕۆڵ بکەن. لە ھەمان کاتدا لە [[ھەکاری]]، میلیشیاکانی [[کورد]] کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری [[دەریاچەی وان]]) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.<ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 57</ref><ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 19</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 135</ref> بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە [[ئەستەمبوڵ]] خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ [[مووسڵ]] و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ [[ڕووسیا]] بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.<ref>Stafford 2006، لاپەڕە 25</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181010132238/http://www.aina.org/books/tat.htm</ref> === ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) === سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤١٨ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن سەروک عەشیرەتی ئورەماری ( سیتو ئاغای ئورەماری )یەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 121</ref> {{وتە|دوای مانگێک لە شەڕ لەگەڵ [[کورد]]، مەھدی پاشا، والی عوسمانی [[مووسڵ]]، یەکەکانی عوسمانی بە تۆپخانەی قورس نارد. گوندەکانی ئێمەیان داگیر کرد و سووتاندیان… ئێستا ئاشوورییەکان لەسەر لووتکەی چیاکانی تیاری و تەخوما و دیز دەژین و لە نەبوونی خۆراکدا دەمرن. ئێمە ھیچ کەرەستەیەکمان نییە و تورکەکان گەمارۆمان دەدەن، بژاردەمان تەواو بووە.}} ==== ڕاکردن بەرەو ورمێ ==== شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی [[زستان]] بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ [[ئێران]] کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە [[عوسمانییەکان]] پێشبینییان نەکردبوو بەرەو [[ورمێ]] ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی [[سەڵماس]] و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 271</ref> دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە. === کۆمەڵکوژیی سێرت === [[پەڕگە:Copy_of_L._de_Mango's_painting,_picturing_the_outrage_of_the_Wadi_Wawela_valley.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.]] ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە [[وان]] لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ [[سێرت]]، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - [[چەقۆ]] یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە [[سێرت]] و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ [[مێردین]] ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە [[شمشێر]] و [[خەنجەر]] و [[بەرد]] کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار [[مەسیحی]] لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی [[ڤێنێزوێلا]] کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە [[سێرت]]، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە: {{وتە|شوێنەواری کۆمەڵکوژییەکان لەسەر [[گرد]]ەکان دەبینرا کە ڕوویان لە ڕێگای سەرەکی بوو، کە لێوارە تاریکەکانیان بە ھەزاران تەرمی نیوە ڕووت و خوێناوی داپۆشرابوو، کە کەڵەکەبوون و بەیەکەوە لکاون یان لە کۆتا ھەناسەبڕکێی مردنیاندا یەکتریان لە باوەش گرتبوو. من و پیاوەکانم توانیمان بە سەختی بچینە ناو سێرتەوە بەھۆی کەڵەکەبوونی لاشە کە ڕێگاکەمانی گرتبوو. لەوێ بینیمان کە چۆن ھەندێک لە دانیشتووانەکەی بە یاوەری پۆلیسی ناوچەکە ماڵی مەسیحییەکانیان تاڵان کردووە. لەگەڵ گەیشتنمان بە سێرت، چاومان بە پارێزگارە ناوخۆییەکان کەوت کە لەگەڵ جەودەت پاشا کۆدەبوونەوە. لە گفتوگۆکەیان کۆبوومەوە کە ئەو کۆمەڵکوژییە ڕۆژی پێشتر لەلایەن خودی جەودەت پاشاوە پلانی بۆ دانراوە.}} ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری [[دیاربەکر]] قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür). === کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد === [[پەڕگە:Rafael_de_Nogales_Mendez.png|ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن]] و ئاشوورییەکانی بە [[جینۆساید]]ێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]] جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە [[تورک]]ن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.<ref>https://web.archive.org/web/20170320105005/http://www.aina.org/books/stnd.htm</ref> بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، [[محەممەد ڕەشید پاشا]]، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 269</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 265</ref> دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە [[تەلعەت پاشا]]ی وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).<ref>Ungor 2005، لاپەڕە 63</ref><ref>Ungor 2005، لاپەڕە 48</ref> ==== کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین ==== [[پەڕگە:Mehmet_Talat_Pasha.jpg|وێنۆک|215x215پیکسڵ| [[تەلعەت پاشا]] وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]] لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی [[جزیر|جەزیرەی فوراتی]]. لە ١٠ی حوزەیراندا [[کۆمەڵکوژیی مێردین]] و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر [[نسێبین]]. بەڵام لە نسێبین، [[نووری پاشا]]ی حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا [[محەممەد ڕەشید پاشا]]ی والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە [[مدیاد]] ڕوویدا.<ref>https://web.archive.org/web/20171012050414/http://www.ermenisoykirimi.net/thesis.pdf</ref> [[خەلیل پاشا]] دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پارتی نازی]] لە [[ئەڵمانیا]]؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە [[توور عەبدین]]. سەرەڕای بیرۆکە [[ڕەگەزپەرستی]]یەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە [[بەرلین]] دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی [[ھەزەخ]]، [[ئێوەرت]] و [[باسبرین]]، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. [[ئەنوەر پاشا]] ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو [[بەرگری لە ھەزەخ|ھەزەخ]] و [[بەرگری لە ئێوەرت|ئێوەرت]]. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 194</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 281</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە [[توور عەبدین]] بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 282</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 283</ref> ==== [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]] ==== لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی [[ھەزەخ]] بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی [[تونێل]] لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا. باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[ئەستەنبوڵ]] لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا [[بێتمان ھۆڵویگ]]، دۆخی ناوچەی [[توور عەبدین]]ی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان [[مێردین]] و [[مدیاد]] خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی [[ئەڵمانیا]] لە [[مووسڵ]]ەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە. گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە [[مووسڵ]] و [[سووریا]] جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە [[ناجی پاشا]] پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا. === کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ === [[پەڕگە:Ruins of Gulpashan.jpg|وێنۆک|٣٠٠پکسڵ|کەلاوەکانی گۆڵپاشان یەکێک لە گرینگترین شارۆچکە ئاشوورییەکان لە [[دەشتی ورمێ]].]] سەرەڕای ئەوەی ناوچەی ورمێ لەژێر فەرمانڕەوایی [[قاجاڕەکان|قاجاڕەکاندا]] بوو، بەڵام کەوتنی لە ناوچەی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیا]] و نزیکی لە سنوورەکانی [[عوسمانی]] وای کرد ببێتە یەکێک لە گرینگترین ئەو ئامانجانەی کە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا لە ماوەی زستانی ١٩١٤دا دەستی بەسەردا بگرن. ئەم ھەڵمەتە لە سەرەتادا شکستی ھێنا، بەڵام ھێرشی دووەم لە سەری ساڵدا ئەنجامی چاوەڕواننەکراوی بەدەست ھێنا و عوسمانییەکان توانییان بچنە ناو باکووری ئێران و دەستیان بەسەر [[ورمێ]] و [[تەورێز]]دا گرت. ڕووسەکان لە بەھاری ١٩١٥دا ھێرشێکی پێچەوانەیان ئەنجام دا و لەو ماوەیەدا توانییان ئەو ناوچانە وەربگرنەوە، تەنانەت تا ھاوین گەیشتنە دەریاچەی وان.<ref name="mcdowall103">McDowall,2000,p103</ref> گوندە ئاشوورییەکانی دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی ورمێ]] لە ماوەی کۆنترۆڵکردنیان لەلایەن عوسمانییەکانەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی بوونەوە،<ref name="mcdowall103"/> لە کانوونی دووەمی ١٩١٥دا ھێزێکی عوسمانی بە سەرکردایەتی «کەشلی خان» چوونە ناو شارۆچکەی گۆڵپاشان، کە یەکێک بوو لە ئاوەدانترین شارۆچکەکانی ناوچەکە، و وێرانیان کرد و تەنھا سەدان کەس لە دانیشتووانەکەی ڕزگاریان بوو. لە خوسرەوا، عوسمانییەکان نزیکەی ٧،٠٠٠ کەسیان لە دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر کۆکردەوە و لەگەڵ دانیشتووانی شارۆچکەکە سەربڕین، لە «حەفتەڤان» سەری ٧٥٠ پیاو بڕدرا و دواتر کوردەکان ٥،٠٠٠ ژنی شارۆچکەکەیان لەگەڵ خۆیان برد. ٢٠٠ کەسیش لە «کەنجار» سووتێنران. ھەروەھا کۆمەڵکوژی لە ھەر یەک لە «گیۆغتاپێ» و «ئادا» ڕووی دا، جگە لە گوندە ئاشووری/کلدانییەکانی تر، ھەروەھا عوسمانییەکان پێش کشانەوەیان نێرینە ئاشوورییەکانیان لە شارۆچکەی [[سەڵماس]] بە پاساوی سەرژمێری کۆکردەوە و سەریان بڕین.<ref name="gaunt82">Gaunt Beṯ-Şawoce,2006, p82</ref> ھانیباڵ تراڤیس، یاریدەدەری مامۆستای یاسا لە [[زانکۆی نێونەتەوەییی فلۆریدا]]، لە «گۆڤاری لێکۆڵینەوەکانی جینۆساید و ڕێگری لێکردن: گۆڤارێکی نێونەتەوەیی» نووسیوویەتی:<ref name=Travis>Hannibal Travis (2006), "Native Christians Massacred": The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I, ''Genocide Studies and Prevention: An International Journal'', vol. 1.3, pp. 334, 337-38. {{دوي|10.3138/YV54-4142-P5RN-X055}}</ref> کە شاری ورمێی ئاشووری «بە تەواوی لەناو چوو، و دانیشتووانەکەی سەربڕدران»، چونکە ٢٠٠ گوند لە دەوروبەریدا وێران کران، و ٢٠٠،٠٠٠ کوژراوی ئاشووری ھەبوون، و سەدان ھەزار ئاشووری کە لە دەربەدەریدا لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان لە برسان مردن. [[دەزگا|دەزگای ئەسۆشیتد پرێس]] ڕای گەیاند کە لە دەوروبەری ورمێ، ھێزە ڕێکخراوەکانی تورک و کوردەکان خەریکی چەوساندنەوە و سەربڕینی مەسیحییە [[ئاشوورییەکان]] بوون. ژمارەی قوربانییەکان ٨٠٠ کوژراو لە نزیک ورمێ، و نزیکەی ٢،٠٠٠ کوژراوی بەھۆی نەخۆشییەوە لەخۆگرتبوو. دووسەد ئاشووری لە ناوەوەی کڵێسایەکدا تا مردن سووتێنران، و ڕووسەکان زیاتر لە ٧٠٠ تەرمی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکیان لە گوندی حەفدیوان لە دەرەوەی ورمێ دۆزییەوە، کە زۆربەیان ڕووت و شێوێندراو بوون، ھەندێکیان گوللەیان لێدرابوو، و ھەندێکی تریش سەریان بڕدرابوو. ڕۆژنامە پێشەنگەکانی تری بەریتانیا و ئەمریکا ئەم گێڕانەوانەیان سەبارەت بە جینۆسایدی ئاشوورییەکان پشتڕاست کردەوە. ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] لە ١١ی تشرینی یەکەمدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ١٢،٠٠٠ مەسیحی ئاشووری بەھۆی کۆمەڵکوژی یان برسیێتی یان نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە. ھەزاران کچ کە تەمەنیان لە حەوت ساڵ تێنەپەڕیبوو، لە [[دەستدرێژی سێکسی]]دا ڕووبەڕووی دەستدرێژی بوونەتەوە، یان بە زۆر بوونەتە [[ئیسلام]]. گوندە مەسیحییەکان وێران کران، و سێ لەسەر چواری ئەم گوندە مەسیحییانە بە تەواوی سووتێنران».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ= https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |دوایین=2008-08-19 |ناونیشان=Turkish Horrors in Persia |بڵاوکەرەوە=New York Times |ساڵ=١٩١٥-١٠-١١|پەڕەکان=٤}}</ref> [[پەڕگە:Cavalry during the Assyrian Genocide.jpg|وێنۆک|سوارچاکی کورد لەگەڵ کۆمەڵێک لە کوژراوە ئاشوورییەکان لە ورمێ.|ڕاست]] تا ھاوینی ١٩١٥ کاروانەکانی ئاشوورییەکانی چیاکانی [[ھەکاری]] دەستیان کرد بە ڕووکردنە [[ورمێ]]. سەرەڕای ئەوەی ئەوان کردەوەی تاڵانکردنی تاکەسییان لە گوندە کوردییەکانی ناوچەکەدا ئەنجام دەدا، بەڵام زۆربەی توێژەران ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەوان بە شێوەیەکی باشتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا مامەڵەیان کردووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.<ref name="mcdowall105">McDowall,2000,p105</ref><ref name="Stafford26">Stafford,2006,p26</ref> تەنانەت لە کاتی ئەو برسیێتییەی کە لە کۆتایییەکانی جەنگدا بەشێک لە [[دەوڵەتی عوسمانی]] گرتبووەوە، کوردەکان دەستیان کرد بە ڕووکردنە ڕۆژھەڵات بەرەو گوندە ئاشوورییەکان لە دەشتی ورمێ، دانیشتووانەکەش پەنایان دان و خواردنیان پێشکەش کردن. ئەندامانی کۆمەڵەی فریاگوزاری ئەمریکی سەرسامی خۆیان دەگێڕنەوە کاتێک پیاوانی ئایینی ئاشووری داوای فریاگوزارییان بۆ ھەموو ئاوارە کوردەکان بەبێ جیاوازی کرد، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە دوژمنن یان دۆست.<ref name="jwaideh82">Jwaideh, 2006, p127</ref> ورمێ لە ماوەی نێوان ھاوینی ١٩١٥ واتا مێژووی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن ڕووسەکانەوە تا ١٩١٧ شایەدی ھیچ ئۆپراسیۆنێکی سەربازی ئەوتۆ نەبوو. بەڵام دۆخەکە لە بەھاری ١٩١٧دا گۆڕا کاتێک ڕووسەکان بەھۆی پشێوییە ناوخۆیییەکانی ناو خودی ڕووسیا و فشاری ئەڵمانیا لەسەر بەرەی ڕۆژھەڵاتیان دەستیان کرد بە پاشەکشە، بۆیە ھێزەکانیان لە بەرەی باشووریان کشاندەوە و ھەزاران ئاشووری و ئەرمەنییش لە ترسی دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکانی عوسمانی بەدوایاندا کەوتن. لێرەدا جارێکی تر ئاشوورییەکان خۆیان لەلایەن [[کورد]] و عوسمانییەکانەوە گەمارۆدراو بینییەوە، بەڵام ئەمجارەیان ڕێکخراوتر و بەئامێرتر بوون.<ref name="Stafford26"/> پەیوەندییان بە بەریتانییەکانەوە کرد کە لە [[٨ی ئازار|٨ی ئازاری]] ١٩١٧دا چووبوونە ناو بەغدا، لە ھەوڵێکدا بۆ کردنەوەی ھێڵەکانی دابینکردن کە لە [[بەغدا]]وە بۆ [[قەوقاز]] درێژ دەبێتەوە. سوپایەکی ئاشووری لە دوو باڵ پێکھات: ڕۆژھەڵات بە سەرکردایەتی [[ئاغا پترۆس]]، و ڕۆژاوا لەژێر فەرمانی برای [[بنیامین مارشەمعوون|شەمعوون بنیامین]]. لە حوزەیرانی ١٩١٧دا شەمعوون بنیامین سەرکردایەتی شەڕکەرەکانی کرد و سنوورەکانی عوسمانییان بەزاند و لەگەڵ میلیشیا کوردەکان لە «مەرگەوەڕ» و «تەرگەوەڕ» (دەشتی گەوەڕ) لە ھەکاری بەریەککەوتن و بەسەریاندا سەرکەوتن. چەند ڕۆژێک لەو گوندە وێرانکراوانەدا مانەوە و لەو ماوەیەدا ئێسکی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکانی ١٩١٥یان کۆکردەوە و ناشتیانن. دواتر ھێرشیان کردە سەر سەرکردەی کورد «سۆتۆ» لە مۆڵگەکەی لە ئۆرەمار، بەڵام توانی ڕابکات، ھەروەھا نێردەکە پێشڕەوییان کرد و دەستیان بەسەر «ئەترووش» و «ئەربووش»دا گرت. بەڵام ئامانجی سەرەکییان قەڵای «شال» بوو کە ناوەندی سەرەکی «سۆتۆ» بوو، توانییان کۆنترۆڵی بکەن و بیسووتێنن.<ref>A. Thiry، [http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ The Ataman and the Bloody Baron]، Shlama.be {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430173927/http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەم]]ی ڕووسیا بووە ھۆی ڕووخانی تەواوەتی سوپای باشووری ڕووسیا، و دوای ھەوڵە بێسوودەکانی شەمعوون بنیامین بۆ پەیوەندیکردن بە پاشای قاجاڕ بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییەی کە ڕووسەکان لە دەشتی ورمێدا بەجێیان ھێشتبوو، شەڕ و پێکدادان لە نێوان مەسیحی و موسڵمانان بۆ کۆنترۆڵکردنی ورمێ ڕووی دا کە بە سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لە شوباتی ١٩١٨ کۆتایی ھات و حکوومەتێکی مەدەنییان بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ئەو ناوچانە پێکھێنا. ==== تیرۆرکردنی شەمعوون بنیامین ==== کۆنترۆڵکردنی ئاشوورییەکان بەسەر کاروباری [[دەشتی ورمێ]]دا زۆری نەخایاند، چونکە [[سمکۆ شکاک]] یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی کورد لە ھەلی نەمانی دەسەڵاتی ڕووسیا و تورکیای لەوێ قۆستەوە لە ھەوڵێکدا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی لەوێ. بۆیە بانگھێشتی پاتریارکی ئاشووری کرد کە بەردەوام پشکنینی بۆ بارودۆخی ئەو شارانە دەکرد کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەودا بوون، بۆ ئەوەی سەردانی بکات لە مۆڵگەکەی لە [[سەڵماس]] و تیرۆری کرد.<ref name="mcdowall216">McDowall,2000,p216</ref> جۆن جۆزێف، یەکێک لە مێژوونووسانی ئەو سەردەمە، ڕووداوی تیرۆرکردنەکەی دەگێڕێتەوە:<ref name="apram">[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf PERIOD OF DECLINE 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RUWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN], Mar Apram {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073036/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |date=٠٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> {{وتە١|جارێکی تر پشێوی بۆ ناوچەکە گەڕایەوە. [[سمکۆ]] بە ھاندانی پارێزگاری [[تەورێز]] [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوونی]] بۆ گفتوگۆی دۆستانە بانگھێشت کرد. بە گەرمی پێشوازی لێکرد و لە کاتی ڕۆیشتنیدا ماچی کرد، پاشان پاتریارک و ھاوەڵەکانی دایە بەر دەستڕێژی گوللە، ئاوھا بوو نەریتەکان لە ساڵنامەکانی ناپاکی لە ڕۆژھەڵاتدا.}} کوژرانی ئەو پیاوەی کە لە ماوەی [[کۆمەڵکوژییەکانی ھەکاری]] سەرکردایەتی ئاشوورییەکانی دەکرد، بووە ھۆی وەشاندنی گورزێکی مەعنەویی بەھێز لێیان. ئاشوورییەکانی ھەکاری بە کوشتنی موسڵمانان لە «[[دیلمان]]» و «[[سەڵماس]]» تۆڵەیان کردەوە و دوای ئەوە «سمکۆ» لەگەڵ پیاوەکانیدا بەرەو «[[خۆی]]» ڕۆشت و مەسیحییەکانی ئەوێیان کوشت.<ref name="apram"/> ==== کۆچکردن بۆ عێراق ==== [[پەڕگە:Burying of the dead.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[ئاشوورییەکان]] گۆڕی بەکۆمەڵ بۆ ئەو کەسانە ھەڵدەکەن کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە لەکاتی گەیشتنیان بۆ نێردەی ئەمریکی لە باشووری [[ورمێ]].]] دوای کەوتنی [[وان]] بە دەستی عوسمانییەکان، ٢٠،٠٠٠ کەس لە دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی پەنایان بۆ «سەڵماس» برد دوای ئەوەی «نووری پاشا» دوایان کەوت. تا ھاوینی ١٩١٨ بەریتانییەکان دەستیان کرد بە داگیرکردنی باکووری وڵاتی فارس، و داوایان لە ئاشووری و [[ئەرمەنییەکان]] کرد پشتگیری لە ھێزە بەریتانییەکانی نیشتەجێ لە «[[ساین قەڵا]]» بکەن.<ref name="apram"/> بۆیە [[ئاغا پترۆس]] بەرەو «[[سۆج بوڵاق]]» بەڕێکەوت و لەوێ لەگەڵ ھێزێکی کوردی و تورکیدا بەریەککەوتن و گەڕاندنیاننەوە بۆ [[ڕواندز]]. بەڵام سەھەڵدانی ناکۆکی لە نێوان سەربازە ئاشووری و ئەرمەنییەکانیدا و لەبری ئەوەی پیاوان بۆ چاودێریکردنی «سۆج بوڵاق» دابنێن لە ئەگەری گەڕانەوەی تورکە شکستخواردووەکان، بە تەواوی ھێزی خۆیەوە بەرەو «ساین قەڵا» ڕۆیشت بۆ بینینی بەریتانییەکان، بەڵام بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای دواکەوتنی ئاشوورییەکان پاشەکشەیان کردووە.<ref name="Stafford29">Stafford ,2006 ,p29</ref> لە ماوەی غیابی درێژخایەنی پترۆس ئاغا، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ئەو ھێزە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناو براوە و ھەواڵی پێشڕەوی تورک و کوردەکان گەیشت، ئەمەش وای کرد زۆرێک لە دانیشتووان ورمێی ئاشووری بەرەو باشوور بە ئاراستەی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانییەکان کۆچ بکەن، زۆریان کوژران دوای ئەوەی کورد و تورکەکان ڕاویان نان و پەتاکانی وەک [[تیفۆید]] و [[سوورێژە]] و [[مەلاریا]] بڵاوبووەوە، و ھەزارانیان لە لێواری ڕێگاکان کەوتن دوای ئەوەی ماندووبوون پەکیکخستن. لە کاتێکدا ئەوانەی مانەوەیان لە ورمێ ھەڵبژاردبوو لەناوبران، کە لە سەرووی ھەموویانەوە [[تۆما ئۆدۆ]] پاتریارکی کلدانی لە شارەکەدا بوو.<ref name="apram"/><ref name="Stafford29"/> مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەو کەسانەی لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەستداوە زیاتر لە ١٧،٠٠٠ ئاشووری بێت. بەریتانییەکان دواتر پەنابەرە ئاشوورییەکانیان گواستەوە بۆ ئەو کەمپانەی بۆیان لە [[بەعقووبە]] دروست کرابوون بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[برسیێتیی گەورەی ئێران|برسیێتی لە ئێران]] و دواتر بۆ [[حەبانییە]].<ref name="apram"/> == ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر == [[پەڕگە:Assyrian leader Agha Petros portrait prior to 1930.jpg|وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [[ورمێ]]، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]] دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]]، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی [[جەزیرەی سەروو]] و [[کیلیکیا]] ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی [[حەلەب]]، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] لە شاری [[قامیشلۆ]] لە بەری [[سووریا]] بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو [[بەیرووت]] کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.<ref>كامل الغازي (1991)، نهر الذهب في تاريخ حلب، ص. 449-450</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161023053742/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Beirut_bw.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170226212629/http://www.zouhairghazzal.com/opinions/massacres.htm</ref> زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[ورمێ]] ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو [[ئاشووری]]یانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی [[شانشینی عێراق|پادشایەتی عێراق]] دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک [[بەغدا]]، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]] نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی [[حەکاری]] پێکھاتبوون کە [[تورکیا]] داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی [[پەیماننامەی لۆزان]] ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «[[برادۆست]]» لە [[باشووری کوردستان]] شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری [[پارێزگای دھۆک]]ی ئێستا. بەڵام [[سوپای عێراق]] زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە [[سووریا]] و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری [[خابوور (فورات)|خابوور]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] نیشتەجێ بوون.<ref>Stafford 2006، صفحة 41</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012052757/https://www.fidh.org/IMG/pdf/iq350a.pdf</ref><ref>"Modern Aramaic Dictionary & Phrasebook" By Nicholas Awde. Page 11.</ref> ==پێشانگە== [[پەڕگە:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]]] [[پەڕگە:Assyrian_Genocide_Memorial_Wall_and_Plaque_at_St._Mary's_Parish_in_Tarzana_CA_17February2007.jpg|وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [[تارزانا]] لە [[ئەمریکا]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تورکیا|سووریا|کوردستان|ئێران|ئەرمەنستان|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نیشانی وتاری باش}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian genocide}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥]] [[پۆل:ئاشووریەکان]] [[پۆل:سمکۆ شکاک]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] m4kfgesbrtpq1qwifb6rblu9nsd2vmx 1594115 1594114 2026-06-25T10:41:50Z 1silent scientist 51740 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1594038|1594038]] لە لایەن [[Special:Contributions/~2026-36719-23|~2026-36719-23]] ([[User talk:~2026-36719-23|لێدوان]]) 1594115 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Assyrian genocide o2p-ar.svg}} '''کۆمەڵکوژیی سەیفۆ''' یان '''جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان''' زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە]] ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانییان]] کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی [[وڵاتی فارس|فارس]] [[ئێرانی قاجار|(دەوڵەتی قاجار]]) جێبەجێکران.<ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانی]] و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا.<ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە [[جینۆساید]] دەزانن،{{Sfn|Gaunt|2017}} {{Sfn|Gaunt|Atto|Barthoma|2017}} کە ھاوشێوەی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] و [[جینۆسایدی یۆنانییەکان|یۆنانییەکان]] ڕوویداوە.{{Sfn|Khosroeva|2007}} {{Sfn|Travis|2010}}<ref>Schaller, Dominik J. and Zimmerer, Jürgen (2008) "Late Ottoman Genocides: The Dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies."</ref> خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] (شارۆچکەکانی [[ڕحا|ئورفا]]، [[مێردین|ماردین]]، و [[مدیاد|میدیات]]، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی [[توور عەبدین]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری،]] [[ویلایەتی وان|وان]] و [[بدلیس]]، و لە ناوچەی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی [[١٩١٤| ١٩١٤]] بۆ [[١٩٢٠| ١٩٢٠]]، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر.{{Sfn|Travis|2010}} جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و [[باشووری کوردستان]] دووچاری [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن.<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?</ref><ref name="Hovannisian272">{{Harvard citation no brackets|Hovannisian|2007}}</ref><ref>Not Even My Name: A True Story - Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref> جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|بە جینۆسایدی ئەرمەن]] و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە.<ref name="Scaller272">{{Harvard citation no brackets|Schaller|2009}}</ref> [[تورکیا]] بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ [[سمکۆ]] لە سەڵماس ڕوویاندا<ref name="totten26">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}</ref> بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی [[جینۆساید]] بوون، بەڵام [[تورکیا]] ڕەتیدەکاتەوە. کۆمەڵکوژیی دەشتی [[ورمێ]] لە [[ئێران]] پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی [[١٩١٥]] ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی [[کوردەکان]]، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی [[١٩١٥| ١٩١٥]] ئاشوورییەکانی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] پەنایان ھێنایە ورمێ و [[سەڵماس]] کە ھێزی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی [[وان]]، [[ئامەد]]، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون.<ref name="مولد تلقائیا4">[https://global.rutgers.edu/cghr The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present], [[جامعة ڕوتجرز]]<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20120322055212/http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html "نسخة مؤرشفة"]. مؤرشف من [http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html الأصل] فی 2012-03-22<span class="reference-accessdate">. اطلع علییە بتاریخ <span class="nowrap">2011-06-08</span></span>.</cite></ref> و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان. == ناوی سەیفۆ == ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای ([[شمشێر]]) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی [[سوریانی]] ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «[[پاکتاوی نەژادی|پاکتاوکردنی نەتەوەیی]]». لە [[تورکیا]]، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن. == ھۆکارەکان == توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان [[تورکاندن|بۆ بە تورکیکردنی]] ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری<ref>Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" page 198</ref> لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[ئاشوورییەکان|و ئاشووری]] لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی [[ئادانا|ئەدەنە]] و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]].<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide Armenian Massacres]، [[زانیارینامەی بریتانیکا|الموسوعة البریطانیة]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|ڕێکەوتی سەردان=4 یونیو 2011}}</ref> بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی [[حملة القوقاز الأولی فی شتاء ١٩١٤|یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson, Edward J.|سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War|ناونیشان=https://archive.org/details/orderedtodiehist0000eric|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٠٣١٣٣١٥١٦٩}}</ref> تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان. == پێشینەی مێژوویی == ژمارەی [[ئاشوورییەکان]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر [[ئێران]] [[عێراق|و عێراق]] [[تورکیا|و تورکیا]] دابەش دەبێت.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.<ref name="Travis2"/> [[ئاشوورییەکان]] لە ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|باشووری دەریاچەی وان]] (بەتایبەت ناوچەی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]]) [[مێزۆپۆتامیا|و میزۆپۆتامیا]] و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک [[ویلایەتی دیاربەکر|ئامەد،]] [[ویلایەتی ئەرزڕۆم|ئەرزرۆم و]] بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن. توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦.<ref name="Anahit">Khosoreva, Anahit.</ref> کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> === ھەڵگیرسانی شەڕ === ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان<ref name="Travis2"/> ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]].<ref name="Travis2"/> === بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی === لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە [[٢٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩١٤]] فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز. == دۆخی پێش جەنگی گەورە == [[ئاشووری]]/[[ئاشوورییەکان|سوریان]]/[[ئاشوورییەکان|کلدان]] لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]ن، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک [[مووسڵ| مووسڵ]]، [[حەلەب]] و [[ئامەد]] دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی [[ورمێ]] و تا [[مێردین|ماردین]] ھاوسێ لەگەڵ [[کورد]] و [[ئەرمەنییەکان| ئەرمەنەکان]] دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی ([[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کاسۆلیکی]] [[سووریا]]) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە: === ورمێ === [[ورمێ]] دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجار]]دا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم [[ڕۆژنامە]]ی زمانی [[زمانی سوریانی|سوریانی]] دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی [[ئینجیل]] لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە [[مەسیحییەت]] بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، [[چاپخانە]]یان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] و [[کاسۆلیک|کڵێسای کاسۆلیکی]] [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کلدان]] کەوتبوون، بۆ ئایینی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ڕۆژنامەگەری]] و [[پەروەردە]] لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.<ref>https://web.archive.org/web/20160325152500/http://www.assyriancc-nohadra.com/files_bank/748fec36089a58b47191455f99519efc.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170501094955/http://www.aina.org/books/fla/fla.htm</ref> === ھەکاری === [[پەڕگە:Qudshanis-Hakkari_Mar_Shimon_house.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [[ھەکاری]].]] ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دادەنرا، کە لە [[دھۆک]]ەوە لە باشوورەوە تا [[وان]] لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری [[تورکیا]] وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی [[ھەکاری]] لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوون]] کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.<ref>Heazell & Smith 1913، لاپەڕە 9</ref><ref>Wigram 1929، لاپەڕە 167-168</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190810202944/http://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william3.htm</ref> تا [[سەدەی نۆزدەھەم]]، [[میرنشینە کوردییەکان]] دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد ڕەواندزی]] لە ناوچەکانی [[ڕێکەوتی]] و [[شنگال]] چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] و [[ئێزدی|ئێزیدییەکانی]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی [[ئیسلام]] بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و [[بۆتان]] [[کۆمەڵکوژی]]ی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی [[فورات]]دا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی [[محەممەد عەلی پاشا]] بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و [[میرنشینی سۆران]]ی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند. چالاکیی مژدەدەرە [[پرۆتێستانت]]ەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و [[دەشتی نەینەوا]] و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری [[میرنشینی بۆتان]]ی کورد [[بەدرخان]] کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم ([[باب ئەلعالی]]) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.<ref>McDowall 2000، لاپەڕە 42-44</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304090511/http://www.bethsuryoyo.com/currentevents/KurdishHiddenPages/KurdishHiddenPages.htm</ref><ref>McDowall 2000، لاپەڕە 45-47</ref> === توور عەبدین/ ھەڤێرکان === {{سەرەکی|کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر (١٨٩٥)}} ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی [[کاسۆلیکی]]، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە [[ماردین]]. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە [[توور عەبدین]] مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی [[خوێندنگە]]ی مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات خوێندنگە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.<ref>Joseph 1983، لاپەڕە 88</ref> تەواوی [[پارێزگای دیاربەکر]] لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا [[کورد]] نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی [[توور عەبدین]] پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.<ref>Andrieu, Sémelin & Gensburger 2010، لاپەڕە 386</ref> == کۆمەڵکوژییەکان == [[پەڕگە:Shimun_Benyamin.jpg|وێنۆک| [[بنیامین مارشەمعوون]]، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]] مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات|کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری]] و پاتریارکی، پێش ئەوەی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بچێتە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەڵێنی پێدرا کە [[خوێندنگە]]کان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، [[ئاشوورییەکان]] لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە [[ئەرمەنییەکان]]ەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی [[قەوقاز]] بەرەو [[باتومی]]، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی [[دیمۆگرافیا]]ی ناوچەکانی [[بەرزاییەکانی ئەرمەنستان|ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی]]، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، [[محەممەدی پێنجەم|سوڵتان محەممەدی پێنجەم]]ی عوسمانی [[جیھاد]]ی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە [[فەتوا]]ی جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی [[ڕووسیا]] لە [[ئێران]] و [[تەورێز]] و [[ورمێ]] کۆنتڕۆڵ بکەن. لە ھەمان کاتدا لە [[ھەکاری]]، میلیشیاکانی [[کورد]] کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری [[دەریاچەی وان]]) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.<ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 57</ref><ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 19</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 135</ref> بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە [[ئەستەمبوڵ]] خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ [[مووسڵ]] و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ [[ڕووسیا]] بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.<ref>Stafford 2006، لاپەڕە 25</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181010132238/http://www.aina.org/books/tat.htm</ref> === ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) === سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤٠٠ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن میلیشیا [[کوردەکان]]ەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 121</ref> {{وتە|دوای مانگێک لە شەڕ لەگەڵ [[کورد]]، مەھدی پاشا، والی عوسمانی [[مووسڵ]]، یەکەکانی عوسمانی بە تۆپخانەی قورس نارد. گوندەکانی ئێمەیان داگیر کرد و سووتاندیان… ئێستا ئاشوورییەکان لەسەر لووتکەی چیاکانی تیاری و تەخوما و دیز دەژین و لە نەبوونی خۆراکدا دەمرن. ئێمە ھیچ کەرەستەیەکمان نییە و تورکەکان گەمارۆمان دەدەن، بژاردەمان تەواو بووە.}} ==== ڕاکردن بەرەو ورمێ ==== شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی [[زستان]] بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ [[ئێران]] کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە [[عوسمانییەکان]] پێشبینییان نەکردبوو بەرەو [[ورمێ]] ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی [[سەڵماس]] و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 271</ref> دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە. === کۆمەڵکوژیی سێرت === [[پەڕگە:Copy_of_L._de_Mango's_painting,_picturing_the_outrage_of_the_Wadi_Wawela_valley.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.]] ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە [[وان]] لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ [[سێرت]]، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - [[چەقۆ]] یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە [[سێرت]] و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ [[مێردین]] ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە [[شمشێر]] و [[خەنجەر]] و [[بەرد]] کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار [[مەسیحی]] لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی [[ڤێنێزوێلا]] کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە [[سێرت]]، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە: {{وتە|شوێنەواری کۆمەڵکوژییەکان لەسەر [[گرد]]ەکان دەبینرا کە ڕوویان لە ڕێگای سەرەکی بوو، کە لێوارە تاریکەکانیان بە ھەزاران تەرمی نیوە ڕووت و خوێناوی داپۆشرابوو، کە کەڵەکەبوون و بەیەکەوە لکاون یان لە کۆتا ھەناسەبڕکێی مردنیاندا یەکتریان لە باوەش گرتبوو. من و پیاوەکانم توانیمان بە سەختی بچینە ناو سێرتەوە بەھۆی کەڵەکەبوونی لاشە کە ڕێگاکەمانی گرتبوو. لەوێ بینیمان کە چۆن ھەندێک لە دانیشتووانەکەی بە یاوەری پۆلیسی ناوچەکە ماڵی مەسیحییەکانیان تاڵان کردووە. لەگەڵ گەیشتنمان بە سێرت، چاومان بە پارێزگارە ناوخۆییەکان کەوت کە لەگەڵ جەودەت پاشا کۆدەبوونەوە. لە گفتوگۆکەیان کۆبوومەوە کە ئەو کۆمەڵکوژییە ڕۆژی پێشتر لەلایەن خودی جەودەت پاشاوە پلانی بۆ دانراوە.}} ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری [[دیاربەکر]] قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür). === کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد === [[پەڕگە:Rafael_de_Nogales_Mendez.png|ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن]] و ئاشوورییەکانی بە [[جینۆساید]]ێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]] جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە [[تورک]]ن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.<ref>https://web.archive.org/web/20170320105005/http://www.aina.org/books/stnd.htm</ref> بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، [[محەممەد ڕەشید پاشا]]، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 269</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 265</ref> دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە [[تەلعەت پاشا]]ی وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).<ref>Ungor 2005، لاپەڕە 63</ref><ref>Ungor 2005، لاپەڕە 48</ref> ==== کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین ==== [[پەڕگە:Mehmet_Talat_Pasha.jpg|وێنۆک|215x215پیکسڵ| [[تەلعەت پاشا]] وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]] لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی [[جزیر|جەزیرەی فوراتی]]. لە ١٠ی حوزەیراندا [[کۆمەڵکوژیی مێردین]] و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر [[نسێبین]]. بەڵام لە نسێبین، [[نووری پاشا]]ی حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا [[محەممەد ڕەشید پاشا]]ی والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە [[مدیاد]] ڕوویدا.<ref>https://web.archive.org/web/20171012050414/http://www.ermenisoykirimi.net/thesis.pdf</ref> [[خەلیل پاشا]] دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پارتی نازی]] لە [[ئەڵمانیا]]؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە [[توور عەبدین]]. سەرەڕای بیرۆکە [[ڕەگەزپەرستی]]یەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە [[بەرلین]] دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی [[ھەزەخ]]، [[ئێوەرت]] و [[باسبرین]]، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. [[ئەنوەر پاشا]] ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو [[بەرگری لە ھەزەخ|ھەزەخ]] و [[بەرگری لە ئێوەرت|ئێوەرت]]. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 194</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 281</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە [[توور عەبدین]] بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 282</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 283</ref> ==== [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]] ==== لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی [[ھەزەخ]] بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی [[تونێل]] لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا. باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[ئەستەنبوڵ]] لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا [[بێتمان ھۆڵویگ]]، دۆخی ناوچەی [[توور عەبدین]]ی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان [[مێردین]] و [[مدیاد]] خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی [[ئەڵمانیا]] لە [[مووسڵ]]ەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە. گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە [[مووسڵ]] و [[سووریا]] جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە [[ناجی پاشا]] پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا. === کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ === [[پەڕگە:Ruins of Gulpashan.jpg|وێنۆک|٣٠٠پکسڵ|کەلاوەکانی گۆڵپاشان یەکێک لە گرینگترین شارۆچکە ئاشوورییەکان لە [[دەشتی ورمێ]].]] سەرەڕای ئەوەی ناوچەی ورمێ لەژێر فەرمانڕەوایی [[قاجاڕەکان|قاجاڕەکاندا]] بوو، بەڵام کەوتنی لە ناوچەی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیا]] و نزیکی لە سنوورەکانی [[عوسمانی]] وای کرد ببێتە یەکێک لە گرینگترین ئەو ئامانجانەی کە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا لە ماوەی زستانی ١٩١٤دا دەستی بەسەردا بگرن. ئەم ھەڵمەتە لە سەرەتادا شکستی ھێنا، بەڵام ھێرشی دووەم لە سەری ساڵدا ئەنجامی چاوەڕواننەکراوی بەدەست ھێنا و عوسمانییەکان توانییان بچنە ناو باکووری ئێران و دەستیان بەسەر [[ورمێ]] و [[تەورێز]]دا گرت. ڕووسەکان لە بەھاری ١٩١٥دا ھێرشێکی پێچەوانەیان ئەنجام دا و لەو ماوەیەدا توانییان ئەو ناوچانە وەربگرنەوە، تەنانەت تا ھاوین گەیشتنە دەریاچەی وان.<ref name="mcdowall103">McDowall,2000,p103</ref> گوندە ئاشوورییەکانی دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی ورمێ]] لە ماوەی کۆنترۆڵکردنیان لەلایەن عوسمانییەکانەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی بوونەوە،<ref name="mcdowall103"/> لە کانوونی دووەمی ١٩١٥دا ھێزێکی عوسمانی بە سەرکردایەتی «کەشلی خان» چوونە ناو شارۆچکەی گۆڵپاشان، کە یەکێک بوو لە ئاوەدانترین شارۆچکەکانی ناوچەکە، و وێرانیان کرد و تەنھا سەدان کەس لە دانیشتووانەکەی ڕزگاریان بوو. لە خوسرەوا، عوسمانییەکان نزیکەی ٧،٠٠٠ کەسیان لە دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر کۆکردەوە و لەگەڵ دانیشتووانی شارۆچکەکە سەربڕین، لە «حەفتەڤان» سەری ٧٥٠ پیاو بڕدرا و دواتر کوردەکان ٥،٠٠٠ ژنی شارۆچکەکەیان لەگەڵ خۆیان برد. ٢٠٠ کەسیش لە «کەنجار» سووتێنران. ھەروەھا کۆمەڵکوژی لە ھەر یەک لە «گیۆغتاپێ» و «ئادا» ڕووی دا، جگە لە گوندە ئاشووری/کلدانییەکانی تر، ھەروەھا عوسمانییەکان پێش کشانەوەیان نێرینە ئاشوورییەکانیان لە شارۆچکەی [[سەڵماس]] بە پاساوی سەرژمێری کۆکردەوە و سەریان بڕین.<ref name="gaunt82">Gaunt Beṯ-Şawoce,2006, p82</ref> ھانیباڵ تراڤیس، یاریدەدەری مامۆستای یاسا لە [[زانکۆی نێونەتەوەییی فلۆریدا]]، لە «گۆڤاری لێکۆڵینەوەکانی جینۆساید و ڕێگری لێکردن: گۆڤارێکی نێونەتەوەیی» نووسیوویەتی:<ref name=Travis>Hannibal Travis (2006), "Native Christians Massacred": The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I, ''Genocide Studies and Prevention: An International Journal'', vol. 1.3, pp. 334, 337-38. {{دوي|10.3138/YV54-4142-P5RN-X055}}</ref> کە شاری ورمێی ئاشووری «بە تەواوی لەناو چوو، و دانیشتووانەکەی سەربڕدران»، چونکە ٢٠٠ گوند لە دەوروبەریدا وێران کران، و ٢٠٠،٠٠٠ کوژراوی ئاشووری ھەبوون، و سەدان ھەزار ئاشووری کە لە دەربەدەریدا لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان لە برسان مردن. [[دەزگا|دەزگای ئەسۆشیتد پرێس]] ڕای گەیاند کە لە دەوروبەری ورمێ، ھێزە ڕێکخراوەکانی تورک و کوردەکان خەریکی چەوساندنەوە و سەربڕینی مەسیحییە [[ئاشوورییەکان]] بوون. ژمارەی قوربانییەکان ٨٠٠ کوژراو لە نزیک ورمێ، و نزیکەی ٢،٠٠٠ کوژراوی بەھۆی نەخۆشییەوە لەخۆگرتبوو. دووسەد ئاشووری لە ناوەوەی کڵێسایەکدا تا مردن سووتێنران، و ڕووسەکان زیاتر لە ٧٠٠ تەرمی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکیان لە گوندی حەفدیوان لە دەرەوەی ورمێ دۆزییەوە، کە زۆربەیان ڕووت و شێوێندراو بوون، ھەندێکیان گوللەیان لێدرابوو، و ھەندێکی تریش سەریان بڕدرابوو. ڕۆژنامە پێشەنگەکانی تری بەریتانیا و ئەمریکا ئەم گێڕانەوانەیان سەبارەت بە جینۆسایدی ئاشوورییەکان پشتڕاست کردەوە. ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] لە ١١ی تشرینی یەکەمدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ١٢،٠٠٠ مەسیحی ئاشووری بەھۆی کۆمەڵکوژی یان برسیێتی یان نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە. ھەزاران کچ کە تەمەنیان لە حەوت ساڵ تێنەپەڕیبوو، لە [[دەستدرێژی سێکسی]]دا ڕووبەڕووی دەستدرێژی بوونەتەوە، یان بە زۆر بوونەتە [[ئیسلام]]. گوندە مەسیحییەکان وێران کران، و سێ لەسەر چواری ئەم گوندە مەسیحییانە بە تەواوی سووتێنران».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ= https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |دوایین=2008-08-19 |ناونیشان=Turkish Horrors in Persia |بڵاوکەرەوە=New York Times |ساڵ=١٩١٥-١٠-١١|پەڕەکان=٤}}</ref> [[پەڕگە:Cavalry during the Assyrian Genocide.jpg|وێنۆک|سوارچاکی کورد لەگەڵ کۆمەڵێک لە کوژراوە ئاشوورییەکان لە ورمێ.|ڕاست]] تا ھاوینی ١٩١٥ کاروانەکانی ئاشوورییەکانی چیاکانی [[ھەکاری]] دەستیان کرد بە ڕووکردنە [[ورمێ]]. سەرەڕای ئەوەی ئەوان کردەوەی تاڵانکردنی تاکەسییان لە گوندە کوردییەکانی ناوچەکەدا ئەنجام دەدا، بەڵام زۆربەی توێژەران ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەوان بە شێوەیەکی باشتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا مامەڵەیان کردووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.<ref name="mcdowall105">McDowall,2000,p105</ref><ref name="Stafford26">Stafford,2006,p26</ref> تەنانەت لە کاتی ئەو برسیێتییەی کە لە کۆتایییەکانی جەنگدا بەشێک لە [[دەوڵەتی عوسمانی]] گرتبووەوە، کوردەکان دەستیان کرد بە ڕووکردنە ڕۆژھەڵات بەرەو گوندە ئاشوورییەکان لە دەشتی ورمێ، دانیشتووانەکەش پەنایان دان و خواردنیان پێشکەش کردن. ئەندامانی کۆمەڵەی فریاگوزاری ئەمریکی سەرسامی خۆیان دەگێڕنەوە کاتێک پیاوانی ئایینی ئاشووری داوای فریاگوزارییان بۆ ھەموو ئاوارە کوردەکان بەبێ جیاوازی کرد، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە دوژمنن یان دۆست.<ref name="jwaideh82">Jwaideh, 2006, p127</ref> ورمێ لە ماوەی نێوان ھاوینی ١٩١٥ واتا مێژووی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن ڕووسەکانەوە تا ١٩١٧ شایەدی ھیچ ئۆپراسیۆنێکی سەربازی ئەوتۆ نەبوو. بەڵام دۆخەکە لە بەھاری ١٩١٧دا گۆڕا کاتێک ڕووسەکان بەھۆی پشێوییە ناوخۆیییەکانی ناو خودی ڕووسیا و فشاری ئەڵمانیا لەسەر بەرەی ڕۆژھەڵاتیان دەستیان کرد بە پاشەکشە، بۆیە ھێزەکانیان لە بەرەی باشووریان کشاندەوە و ھەزاران ئاشووری و ئەرمەنییش لە ترسی دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکانی عوسمانی بەدوایاندا کەوتن. لێرەدا جارێکی تر ئاشوورییەکان خۆیان لەلایەن [[کورد]] و عوسمانییەکانەوە گەمارۆدراو بینییەوە، بەڵام ئەمجارەیان ڕێکخراوتر و بەئامێرتر بوون.<ref name="Stafford26"/> پەیوەندییان بە بەریتانییەکانەوە کرد کە لە [[٨ی ئازار|٨ی ئازاری]] ١٩١٧دا چووبوونە ناو بەغدا، لە ھەوڵێکدا بۆ کردنەوەی ھێڵەکانی دابینکردن کە لە [[بەغدا]]وە بۆ [[قەوقاز]] درێژ دەبێتەوە. سوپایەکی ئاشووری لە دوو باڵ پێکھات: ڕۆژھەڵات بە سەرکردایەتی [[ئاغا پترۆس]]، و ڕۆژاوا لەژێر فەرمانی برای [[بنیامین مارشەمعوون|شەمعوون بنیامین]]. لە حوزەیرانی ١٩١٧دا شەمعوون بنیامین سەرکردایەتی شەڕکەرەکانی کرد و سنوورەکانی عوسمانییان بەزاند و لەگەڵ میلیشیا کوردەکان لە «مەرگەوەڕ» و «تەرگەوەڕ» (دەشتی گەوەڕ) لە ھەکاری بەریەککەوتن و بەسەریاندا سەرکەوتن. چەند ڕۆژێک لەو گوندە وێرانکراوانەدا مانەوە و لەو ماوەیەدا ئێسکی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکانی ١٩١٥یان کۆکردەوە و ناشتیانن. دواتر ھێرشیان کردە سەر سەرکردەی کورد «سۆتۆ» لە مۆڵگەکەی لە ئۆرەمار، بەڵام توانی ڕابکات، ھەروەھا نێردەکە پێشڕەوییان کرد و دەستیان بەسەر «ئەترووش» و «ئەربووش»دا گرت. بەڵام ئامانجی سەرەکییان قەڵای «شال» بوو کە ناوەندی سەرەکی «سۆتۆ» بوو، توانییان کۆنترۆڵی بکەن و بیسووتێنن.<ref>A. Thiry، [http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ The Ataman and the Bloody Baron]، Shlama.be {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430173927/http://www.shlama.be/shlama/content/view/235/205/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەم]]ی ڕووسیا بووە ھۆی ڕووخانی تەواوەتی سوپای باشووری ڕووسیا، و دوای ھەوڵە بێسوودەکانی شەمعوون بنیامین بۆ پەیوەندیکردن بە پاشای قاجاڕ بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییەی کە ڕووسەکان لە دەشتی ورمێدا بەجێیان ھێشتبوو، شەڕ و پێکدادان لە نێوان مەسیحی و موسڵمانان بۆ کۆنترۆڵکردنی ورمێ ڕووی دا کە بە سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لە شوباتی ١٩١٨ کۆتایی ھات و حکوومەتێکی مەدەنییان بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ئەو ناوچانە پێکھێنا. ==== تیرۆرکردنی شەمعوون بنیامین ==== کۆنترۆڵکردنی ئاشوورییەکان بەسەر کاروباری [[دەشتی ورمێ]]دا زۆری نەخایاند، چونکە [[سمکۆ شکاک]] یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی کورد لە ھەلی نەمانی دەسەڵاتی ڕووسیا و تورکیای لەوێ قۆستەوە لە ھەوڵێکدا بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی لەوێ. بۆیە بانگھێشتی پاتریارکی ئاشووری کرد کە بەردەوام پشکنینی بۆ بارودۆخی ئەو شارانە دەکرد کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەودا بوون، بۆ ئەوەی سەردانی بکات لە مۆڵگەکەی لە [[سەڵماس]] و تیرۆری کرد.<ref name="mcdowall216">McDowall,2000,p216</ref> جۆن جۆزێف، یەکێک لە مێژوونووسانی ئەو سەردەمە، ڕووداوی تیرۆرکردنەکەی دەگێڕێتەوە:<ref name="apram">[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf PERIOD OF DECLINE 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RUWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN], Mar Apram {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073036/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |date=٠٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> {{وتە١|جارێکی تر پشێوی بۆ ناوچەکە گەڕایەوە. [[سمکۆ]] بە ھاندانی پارێزگاری [[تەورێز]] [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوونی]] بۆ گفتوگۆی دۆستانە بانگھێشت کرد. بە گەرمی پێشوازی لێکرد و لە کاتی ڕۆیشتنیدا ماچی کرد، پاشان پاتریارک و ھاوەڵەکانی دایە بەر دەستڕێژی گوللە، ئاوھا بوو نەریتەکان لە ساڵنامەکانی ناپاکی لە ڕۆژھەڵاتدا.}} کوژرانی ئەو پیاوەی کە لە ماوەی [[کۆمەڵکوژییەکانی ھەکاری]] سەرکردایەتی ئاشوورییەکانی دەکرد، بووە ھۆی وەشاندنی گورزێکی مەعنەویی بەھێز لێیان. ئاشوورییەکانی ھەکاری بە کوشتنی موسڵمانان لە «[[دیلمان]]» و «[[سەڵماس]]» تۆڵەیان کردەوە و دوای ئەوە «سمکۆ» لەگەڵ پیاوەکانیدا بەرەو «[[خۆی]]» ڕۆشت و مەسیحییەکانی ئەوێیان کوشت.<ref name="apram"/> ==== کۆچکردن بۆ عێراق ==== [[پەڕگە:Burying of the dead.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[ئاشوورییەکان]] گۆڕی بەکۆمەڵ بۆ ئەو کەسانە ھەڵدەکەن کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە لەکاتی گەیشتنیان بۆ نێردەی ئەمریکی لە باشووری [[ورمێ]].]] دوای کەوتنی [[وان]] بە دەستی عوسمانییەکان، ٢٠،٠٠٠ کەس لە دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی پەنایان بۆ «سەڵماس» برد دوای ئەوەی «نووری پاشا» دوایان کەوت. تا ھاوینی ١٩١٨ بەریتانییەکان دەستیان کرد بە داگیرکردنی باکووری وڵاتی فارس، و داوایان لە ئاشووری و [[ئەرمەنییەکان]] کرد پشتگیری لە ھێزە بەریتانییەکانی نیشتەجێ لە «[[ساین قەڵا]]» بکەن.<ref name="apram"/> بۆیە [[ئاغا پترۆس]] بەرەو «[[سۆج بوڵاق]]» بەڕێکەوت و لەوێ لەگەڵ ھێزێکی کوردی و تورکیدا بەریەککەوتن و گەڕاندنیاننەوە بۆ [[ڕواندز]]. بەڵام سەھەڵدانی ناکۆکی لە نێوان سەربازە ئاشووری و ئەرمەنییەکانیدا و لەبری ئەوەی پیاوان بۆ چاودێریکردنی «سۆج بوڵاق» دابنێن لە ئەگەری گەڕانەوەی تورکە شکستخواردووەکان، بە تەواوی ھێزی خۆیەوە بەرەو «ساین قەڵا» ڕۆیشت بۆ بینینی بەریتانییەکان، بەڵام بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای دواکەوتنی ئاشوورییەکان پاشەکشەیان کردووە.<ref name="Stafford29">Stafford ,2006 ,p29</ref> لە ماوەی غیابی درێژخایەنی پترۆس ئاغا، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ئەو ھێزە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناو براوە و ھەواڵی پێشڕەوی تورک و کوردەکان گەیشت، ئەمەش وای کرد زۆرێک لە دانیشتووان ورمێی ئاشووری بەرەو باشوور بە ئاراستەی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانییەکان کۆچ بکەن، زۆریان کوژران دوای ئەوەی کورد و تورکەکان ڕاویان نان و پەتاکانی وەک [[تیفۆید]] و [[سوورێژە]] و [[مەلاریا]] بڵاوبووەوە، و ھەزارانیان لە لێواری ڕێگاکان کەوتن دوای ئەوەی ماندووبوون پەکیکخستن. لە کاتێکدا ئەوانەی مانەوەیان لە ورمێ ھەڵبژاردبوو لەناوبران، کە لە سەرووی ھەموویانەوە [[تۆما ئۆدۆ]] پاتریارکی کلدانی لە شارەکەدا بوو.<ref name="apram"/><ref name="Stafford29"/> مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەو کەسانەی لەم ڕێپێوانەدا گیانیان لەدەستداوە زیاتر لە ١٧،٠٠٠ ئاشووری بێت. بەریتانییەکان دواتر پەنابەرە ئاشوورییەکانیان گواستەوە بۆ ئەو کەمپانەی بۆیان لە [[بەعقووبە]] دروست کرابوون بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[برسیێتیی گەورەی ئێران|برسیێتی لە ئێران]] و دواتر بۆ [[حەبانییە]].<ref name="apram"/> == ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر == [[پەڕگە:Assyrian leader Agha Petros portrait prior to 1930.jpg|وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [[ورمێ]]، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]] دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]]، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی [[جەزیرەی سەروو]] و [[کیلیکیا]] ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی [[حەلەب]]، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] لە شاری [[قامیشلۆ]] لە بەری [[سووریا]] بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو [[بەیرووت]] کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.<ref>كامل الغازي (1991)، نهر الذهب في تاريخ حلب، ص. 449-450</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161023053742/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Beirut_bw.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170226212629/http://www.zouhairghazzal.com/opinions/massacres.htm</ref> زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[ورمێ]] ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو [[ئاشووری]]یانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی [[شانشینی عێراق|پادشایەتی عێراق]] دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک [[بەغدا]]، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]] نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی [[حەکاری]] پێکھاتبوون کە [[تورکیا]] داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی [[پەیماننامەی لۆزان]] ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «[[برادۆست]]» لە [[باشووری کوردستان]] شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری [[پارێزگای دھۆک]]ی ئێستا. بەڵام [[سوپای عێراق]] زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە [[سووریا]] و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری [[خابوور (فورات)|خابوور]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] نیشتەجێ بوون.<ref>Stafford 2006، صفحة 41</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012052757/https://www.fidh.org/IMG/pdf/iq350a.pdf</ref><ref>"Modern Aramaic Dictionary & Phrasebook" By Nicholas Awde. Page 11.</ref> ==پێشانگە== [[پەڕگە:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]]] [[پەڕگە:Assyrian_Genocide_Memorial_Wall_and_Plaque_at_St._Mary's_Parish_in_Tarzana_CA_17February2007.jpg|وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [[تارزانا]] لە [[ئەمریکا]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تورکیا|سووریا|کوردستان|ئێران|ئەرمەنستان|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نیشانی وتاری باش}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian genocide}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥]] [[پۆل:ئاشووریەکان]] [[پۆل:سمکۆ شکاک]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] 2eyc7fj1vez48e5o7r1hpmukfd8cn36 4 241625 1593899 1593511 2026-06-24T21:00:45Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1593899 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٨٢٠٤ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٨٩٨ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/SakuraBot|٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ١٨٥٣٢ || bot || ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥١١ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٣١ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٨ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 6i3vqlb2k9ne61jcejj1vk8gsyvr7ia 0 243448 1594050 1459538 2026-06-25T05:14:51Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594050 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=حەسەن خەیری بەگ|وێنە=File:Hasan Hayri.jpg|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٨٨١|ڕێکەوتی مردن=٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦|ھۆکاری مردن=لە سێدارە درا|شوێنی لەدایکبوون=[[خۆزات]]|شوێنی مردن=[[خارپێت]]}} '''حەسەن خەیری بەگ''' (بە [[کوردیی باکووری]]: Hesen Xeyrî Beg) [[سیاسەتوان|سیاسەتمەتدارێکی]] کورد بوو لە [[پارێزگای دێرسم|دێرسم]]، جێگری سەرۆکی شارەوانیی دێرسم بوو. حەسەن خەیری زمانێکی زبری ھەبووە و کەسێکی گەل ویست و [[کوردایەتی|کوردپەروەر]] بووە، ئەوەی بەناوی حەسەن خەیرییەوە گوتراوە لەناو کوردان کە گوایە «حەسەن خەیری [[خیانەتکار]] بووە» بە تەواوی قسە و قسەڵۆکن و ھەڵبەستراون. حەسەن خەیری لە ڕێگەی شێخ شەرەفەوە پشتیوانی تەواوی شۆڕشی شێخ سەعیدی کردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/opinion/231120222-amp|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لە چیرۆکە هەڵبەستراوەکانی مێژووی کورد: ناپاکی و قارەمانێتی حەسەن خەیری وەک نموونە!.|ناونیشان=https://www.sharpress.net/op-detail.aspx?jimare=219191|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.sharpress.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240201131812/https://www.sharpress.net/op-detail.aspx?jimare=219191|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About: Hasan Hayri|ناونیشان=https://dbpedia.org/page/Hasan_Hayri|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=dbpedia.org}}</ref> == ژیانی سەرەتایی == حەسەن کوڕی بەگزادە مورتەزا ئاغا بوو. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە دێرسم، لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٦دا بردیانە چینی خێڵەکی ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی. لە یەکەی سواری لە سوپای چوارەم دامەزرا، لە ٢٤ی شوباتدا بە پلەی لیوای سوارچاک دەرچوو.<ref>https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=89485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207210855/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=89485 |date= ٧ی شوباتی ٢٠٢٣ }}</ref> === پیشە === لەکاتێکدا کە بەرپرسی لقی خزمەتگوزاریی سەربازیی [[وان]] بووە، لە ھەڵبژاردنێکدا کە بۆ دوا قۆناغی لە مەجلیسی مەبعوسان بەڕێوەچوو، بووە جێگری سەرۆک شارەوانیی دێرسیم. لە ساڵی ١٩٢٠ لە قۆناغی یەکەمی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیادا وەک جێگری دێرسم کاری کردووە: لە پەرلەمان بۆ تەندروستی و یارمەتیی کۆمەڵایەتی، داواکاری، ئابووری، و کۆمیسیۆنەکانی بەرگریی نیشتمانی کاری کردووە لە کاتی شۆرشی [[شێخ سەعید|شێخ سەعیدی پیران]]، حەسەن خەیری لە دادگای سەربەخۆیی ڕۆژھەڵات دەستبەسەر بوو و سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، بەو پێیەی بەشداری لە چالاکییەکانی یارمەتیدانی شۆڕشەکەی کردووە. === ژیانی تایبەتی === خێزاندار بووە و خاوەنی چوار منداڵ بووە. بنەماڵەکەی ناوی "کانکۆ"یان وەرگرتووە. == مردن == لە ساڵی ١٩٢٣ [[شەریف پاشا]] لە کۆنگرەی [[پەیمانی لۆزان]] داوای سەربەخۆیی بۆ [[کورد|گەلی کورد]] کرد، دواتر ناسیۆنالیستە تورکەکان خەریکی دانوستان بوون لەسەر ئەم باسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(حەسەن خەیری) و (ئەتاتوورک)|ناونیشان=http://www.awene.com/article?no=20335&auther=1443|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.awene.com}}</ref> بەپێی ئەو بەڵگەنامە نوێیانەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] «کاتێک لایەنگرانی شێخ سەعید چوونە ناو شاری [[خارپێت|خارپێتەوە]]، شێخ شەرەف چووەتە ماڵی حەسەن خەیری و ھەر ئەویش بردوونی بۆ ناوەندی ویلایەتی خارپێت و ڕادەستی کردوون. حەسەن خەیری تەلەگرافێکی بۆ مەمەد جەلال ئەفەندی ئامۆزای ناردووە، داوای لێکردوون دەبێت عەشیرەتەکانی دێرسیم بەشداری لە شۆڕشەکەی شێخ سەعیددا بکەن، بەڵام لە [[خۆزات]] کە ناوەندی دێرسیم بووە، تەلەگرافەکە کەوتووەتە دەست سوپای تورکیا، بۆیە دەستبەجێ محەممەد جەلال ئەفەندی و دوای ئەویش حەسەن خەیریان گرتووە، ساڵی ١٩٢٦ لە سێدارەیان دەدەن». حەسەن خەیری لە پەرلەمانی تورکیادا بە ئەتاتورکی گوتووە «تۆ کەسێکی دیکتاتۆریت!» کە تاوەکو ئەوکاتە کەس نەیوێرابوو بەرامبەر ئەتاتورک شتێکی ھەڵە بەسەر زمانیشیدا بێت.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Neviyê Şêx Seîd ji AK Partiyê, yê Hesen Xeyrî Beg ji CHPê bûn parlamenter|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17067932664028&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www-rudaw-net.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201131811/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17067932664028&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hesen Xêrî Beg: Lehengekî dîrokî yê heqê wî xwarine|ناونیشان=https://bianet.org/haber/hesen-xeri-beg-lehengeki-diroki-ye-heqe-wi-xwarine-253779|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=bianet.org|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gelo Hesen Xeyrî xayin bû yan welatperwer bû?|ناونیشان=https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17067932664028&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www-rudaw-net.cdn.ampproject.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201131811/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=From%20%251$s&aoh=17067932664028&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022|url-status=dead}}</ref> == وێنەکان == <gallery> Hasan_Hayri_Kanko-2.jpg|گۆڕەکەی لە [[خارپێت]] Hasan_Hayri_Kanko-3.jpg </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Hasan Hayri Bey}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|تورکیا|سیاسەت|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٥]] fo1ys3tuhqlhgjn6puam95pjfm8arh9 0 243955 1593738 1593437 2026-06-24T13:24:29Z محمد محسن 90 59391 1593738 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ئاخبرینوس | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی | subject = ڕۆمان | genre = [[ڕیالیزمی جادوویی]] | publisher = | pub_date = ٢٠١٨ | media_type = چاپ | pages = ٧٩ | isbn = 978-9-92221-622-5 }} '''ئاخبرینوس''' ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ISBNiraq.org|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mohammed|یەکەم=Mllat|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Mllat Mohammed|ژپنک=٩٧٨-٩٩٢٢-٢١-٦٢٢-٥|زمان=ku}}</ref> == کورتەی ناوەڕۆک == چیرۆکەکەی ڕۆمانەکە لە دەوری سەربازێک دەسووڕێتەوە کە یاریی شەتڕەنج دەکات. لە ڕێگەی ڕووداوەکانی یارییەکەوە، نووسەر تیشک دەخاتە سەر کێشە کۆمەڵایەتی و فەلسەفییەکان.<ref>[https://sidqihirori.blogspot.com/2020/08/axbirinus.html?m=1 ڕۆمانى ئاخبرینوس - صدقی نامە، صدقی هەروری، ٢٠٢٠]</ref> == پێشوازیی ڕەخنەگران == ڕۆمانی ئاخبرینوس لەلایەن ماڵپەڕی کوردیپیدیاوە وەک بەرهەمێک لە چەشنی ڕیالیزمی جادوویی تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ڕۆمانى ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20190208172929256169&lng=16|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org|زمان=ku}}</ref> هەروەها لە بنکەدراوەی کتێبی Open Library و Goodreads تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/works/OL37069788W|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/203781215|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Goodreads|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3 ئاخبرینوس لە ماڵپەڕی ژپنکی عێراقی] {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|ڕۆمان|کوردستان}} [[پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٨]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]] e2425a7h3fimtya3fzu7iuhl83hqkzv 1593881 1593738 2026-06-24T20:27:46Z محمد محسن 90 59391 1593881 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ئاخبرینوس | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی | subject = ڕۆمان | genre = [[ڕیالیزمی جادوویی]] | publisher = | pub_date = ٢٠١٨ | media_type = چاپ | pages = ٧٩ | isbn = 978-9-92221-622-5 }} '''ئاخبرینوس''' ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ISBNiraq.org|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mohammed|یەکەم=Mllat|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Mllat Mohammed|ژپنک=٩٧٨-٩٩٢٢-٢١-٦٢٢-٥|زمان=ku}}</ref> == کورتەی ناوەڕۆک == چیرۆکەکەی ڕۆمانەکە لە دەوری سەربازێک دەسووڕێتەوە کە یاریی شەتڕەنج دەکات. لە ڕێگەی ڕووداوەکانی یارییەکەوە، نووسەر تیشک دەخاتە سەر کێشە کۆمەڵایەتی و فەلسەفییەکان.<ref>[https://sidqihirori.blogspot.com/2020/08/axbirinus.html?m=1 ڕۆمانى ئاخبرینوس - صدقی نامە، صدقی هەروری، ٢٠٢٠]</ref> == پێشوازیی ڕەخنەگران == ڕۆمانی ئاخبرینوس لەلایەن ماڵپەڕی کوردیپیدیاوە وەک بەرهەمێک لە چەشنی ڕیالیزمی جادوویی تۆمار کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ڕۆمانى ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20190208172929256169&lng=16|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org|زمان=ku}}</ref> هەروەها لە بنکەدراوەی کتێبی Open Library و Goodreads تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/works/OL37069788W|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاخبرینوس|ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/203781215|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Goodreads|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3 ئاخبرینوس لە ماڵپەڕی ژپنکی عێراقی] {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|ڕۆمان|کوردستان}} [[پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٨]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] ifbh58h9oqltjipufs230rgrc5lhbh0 0 243971 1593739 1593423 2026-06-24T13:25:44Z محمد محسن 90 59391 1593739 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = no | name = ئولیڤیا | image = | image_size = | alt = بەرگی کتێب | caption = | author = [[میللەت محەممەد]] | audio_read_by = | title_orig = ئولیڤیا | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = ئیسماعیل مەلک، دەلال ئادەم | cover_artist = | country = [[کوردستان]]، [[عێراق]] | language = کوردی | series = | release_number = | subject = ڕۆمان | genre = ڕیالیزمی | set_in = | published = | publisher = | publisher2 = | pub_date = {{plainlist| ٢٠٢٠ (چاپی یەکەم) ٢٠٢١ (چاپی دووەم)}} | english_pub_date = | media_type = {{plainlist| ‎* چاپ (ھاردباک)}} | pages = {{plainlist| ‎* ١٩٧ (چاپی دووەم)}} | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = 1345278768 | dewey = | congress = MLCSN 2022/12364 (P) | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} '''ئولیڤیا''' [[ڕۆمان|ڕۆمانێکی]] [[ڕیالیزم|ڕیالیزمیی]] کۆمەڵایەتییە لە نووسینی نووسەر ([[میللەت محەممەد]]).<ref>[https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200512222252383920&lng=3 ڕۆمانى ئولیڤیا لە ڕۆپەلى کوردپیدیا]</ref> ناوەرۆکی ڕۆمانەکە باس لە کچێک بەناوی «ئولیڤیا» دەکات کە بەھۆی بارودۆخی جیاوازەوە، ناچار دەبێت بەبێ ویستی خۆی [[ھاوسەرگیری]] لەگەڵ کوڕی ھاوڕێیەکی کۆنی باوکیدا بکات کە پیشەی پاسەوانی سنوورە. چوارچێوەی چیرۆکەکە تیشک دەخاتە سەر کێشە خێزانییەکان، جیاوازییەکانی بیرکردنەوە و ئاڵۆزییەکانی پەیوەندیی نێوان ھاوسەران لە ژیانی نوێی ئولیڤیادا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman|ناونیشان=https://lccn.loc.gov/2022357777|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=OpenLibrary.org|سەردێڕ=ئولیڤیا by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/works/OL37000126W/%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A4%DB%8C%D8%A7?edition=key%3A%2Fbooks%2FOL49953015M|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=ck}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://catalog.library.nashville.org/Record/CARL0001013599|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman /|edition=Çapa dûyê.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman {{!}} WorldCat.org|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1345278768|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=search.worldcat.org|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.librarything.com/work/31473349|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman by Millet Miḧemed|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/Ul%C3%AEvya.html?hl=ar&id=AFRuzwEACAAJ|سەردێڕ=Ulîvya: r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=AFRuzwEACAAJ&redir_esc=y|سەردێڕ=Ulîvya: r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=ku}}</ref> {{میللەت محەممەد}} {{ڕۆمانە کوردییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mllat Mohammed}} [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]] gktewqy6ssttwp6qnr2eeum7gq2av4o 1593879 1593739 2026-06-24T20:26:38Z محمد محسن 90 59391 1593879 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = no | name = ئولیڤیا | image = | image_size = | alt = بەرگی کتێب | caption = | author = [[میللەت محەممەد]] | audio_read_by = | title_orig = ئولیڤیا | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = ئیسماعیل مەلک، دەلال ئادەم | cover_artist = | country = [[کوردستان]]، [[عێراق]] | language = کوردی | series = | release_number = | subject = ڕۆمان | genre = ڕیالیزمی | set_in = | published = | publisher = | publisher2 = | pub_date = {{plainlist| ٢٠٢٠ (چاپی یەکەم) ٢٠٢١ (چاپی دووەم)}} | english_pub_date = | media_type = {{plainlist| ‎* چاپ (ھاردباک)}} | pages = {{plainlist| ‎* ١٩٧ (چاپی دووەم)}} | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = 1345278768 | dewey = | congress = MLCSN 2022/12364 (P) | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} '''ئولیڤیا''' [[ڕۆمان|ڕۆمانێکی]] [[ڕیالیزم|ڕیالیزمیی]] کۆمەڵایەتییە لە نووسینی نووسەر ([[میللەت محەممەد]]).<ref>[https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200512222252383920&lng=3 ڕۆمانى ئولیڤیا لە ڕۆپەلى کوردپیدیا]</ref> ناوەرۆکی ڕۆمانەکە باس لە کچێک بەناوی «ئولیڤیا» دەکات کە بەھۆی بارودۆخی جیاوازەوە، ناچار دەبێت بەبێ ویستی خۆی [[ھاوسەرگیری]] لەگەڵ کوڕی ھاوڕێیەکی کۆنی باوکیدا بکات کە پیشەی پاسەوانی سنوورە. چوارچێوەی چیرۆکەکە تیشک دەخاتە سەر کێشە خێزانییەکان، جیاوازییەکانی بیرکردنەوە و ئاڵۆزییەکانی پەیوەندیی نێوان ھاوسەران لە ژیانی نوێی ئولیڤیادا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman|ناونیشان=https://lccn.loc.gov/2022357777|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=OpenLibrary.org|سەردێڕ=ئولیڤیا by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/works/OL37000126W/%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A4%DB%8C%D8%A7?edition=key%3A%2Fbooks%2FOL49953015M|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=ck}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://catalog.library.nashville.org/Record/CARL0001013599|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman /|edition=Çapa dûyê.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman {{!}} WorldCat.org|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1345278768|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=search.worldcat.org|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.librarything.com/work/31473349|سەردێڕ=Ulîvya : r̄oman by Millet Miḧemed|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/Ul%C3%AEvya.html?hl=ar&id=AFRuzwEACAAJ|سەردێڕ=Ulîvya: r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miḧemed|یەکەم=Millet|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=AFRuzwEACAAJ&redir_esc=y|سەردێڕ=Ulîvya: r̄oman|ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Millet Miḧemed|زمان=ku}}</ref> {{میللەت محەممەد}} {{ڕۆمانە کوردییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mllat Mohammed}} [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] t46q3hv640xx1adv7ajh3yv6jrydeqy 0 243988 1593737 1593441 2026-06-24T13:21:36Z محمد محسن 90 59391 كورتە دەستکاری 1593737 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = گەشتا داعشێن فۆراتێ | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | illustrator = نیروژ ئارت | country = [[عێراق]] | language = کوردی | subject = ڕۆمان | genre = [[ڕیالیزم]] | pub_date = ٢٠١٩ | media_type = چاپ | pages = ١٧٥ | isbn = 978-9-92221-621-8 | oclc = 1345242505 | congress = MLCSN 2022/12344 (P) }} '''گەشتا داعشێن فۆراتێ''' ڕۆمانێکی ڕیالیزمی کۆمەڵایەتی و سیاسییە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە. بە یەکەم ڕۆمانی بادینی دادەنرێت کە لەسەر بابەتی داعش نووسرابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گەشتا داعشێن فۆراتێ|ناونیشان=https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ISBNiraq.org|زمان=ar}}</ref><ref>[https://ezidi24.com/ar/?p=13345 اصدار رواية “رحلة دواعش الفرات” للكاتب ملت محمد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref> == ناوەڕۆک == ڕۆمانەکە لە دوو تەوەری سەرەکی پێکدێت. تەوەری یەکەم باس لە هێرشی داعش بۆ سەر [[شنگال]] و ڕفاندنی کچان و ژنان بۆ شاری ڕەققە لە [[سووریا]] دەکات. تەوەری دووەم تیشک دەخاتە سەر ژیانی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتیی شاری [[دھۆک]].<ref>[https://sidqihirori.blogspot.com/2020/07/navekitebe-gesta-daisen-furate-niviskar.html?m=1 ڕۆمانى (گەشتا داعشێن فۆراتێ) - ماڵپەڕى صدقی هروری]</ref> چیرۆکەکە لە ڕێگەی دوو کارەکتەری سەرەکییەوە دەگێڕدرێتەوە کە هەردووکیان کچن. یەکێکیان موسڵمانە و لە ڕۆژاوای کوردستانەوە هاتووەتە دهۆک، ئەوی تریان خەڵکی شنگالە و باس لە تاوانەکانی داعش دەکات لە شنگالەوە تا شاری ڕەققە.<ref>[https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d گەشتا داعشێن فۆراتێ‌ - ڕۆژنامەی دەنگێ لالش، ژمارە ٥١٢، ١٠-٢-٢٠٢٠]</ref> == پێشوازیی ڕەخنەگران == ڕۆمانەکە لەلایەن چەندین میدیای کوردییەوە باسی لێوەکراوە، لەوانە ماڵپەڕی ئێزیدی ٢٤،<ref>[https://ezidi24.com/ar/?p=13345 اصدار رواية “رحلة دواعش الفرات” للكاتب ملت محمد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref> ڕۆژنامەی دەنگێ لالش،<ref>[https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d گەشتا داعشێن فۆراتێ‌ - ڕۆژنامەی دەنگێ لالش، ژمارە ٥١٢]</ref> و ڕۆژنامەی سەباح کوردستان.<ref>[https://www.calameo.com/read/000821235854a72e40a61 ڕۆژنامەی سەباح کوردستان، ژمارە ٦١]</ref> هەروەها لە بنکەدراوەکانی کتێبخانەی کۆنگرەی ئەمریکا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Congress|یەکەم=The Library of|سەردێڕ=LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies|ناونیشان=https://id.loc.gov/resources/instances/22667430.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=id.loc.gov}}</ref> WorldCat<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1345242505|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref> و کتێبخانەی زانکۆی پێنسلڤانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman|ناونیشان=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی پێنسلڤانیا}}</ref> تۆمارکراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E گەشتا داعشێن فۆراتێ لە ماڵپەڕی ژپنکی عێراقی] {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|ڕۆمان|کوردستان}} [[پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]] [[پۆل:ڕۆمانی ڕیالیزمی]] [[پۆل:وێژەی داعش]] 46z2rad503uye375vbnsikp30u9b5av 1593872 1593737 2026-06-24T20:20:46Z محمد محسن 90 59391 1593872 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = گەشتا داعشێن فۆراتێ | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | illustrator = نیروژ ئارت | country = [[عێراق]] | language = کوردی | subject = ڕۆمان | genre = [[ڕیالیزم]] | pub_date = ٢٠١٩ | media_type = چاپ | pages = ١٧٥ | isbn = 978-9-92221-621-8 | oclc = 1345242505 | congress = MLCSN 2022/12344 (P) }} '''گەشتا داعشێن فۆراتێ''' ڕۆمانێکی ڕیالیزمی کۆمەڵایەتی و سیاسییە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە. بە یەکەم ڕۆمانی بادینی دادەنرێت کە لەسەر بابەتی داعش نووسرابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گەشتا داعشێن فۆراتێ|ناونیشان=https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ISBNiraq.org|زمان=ar}}</ref><ref>[https://ezidi24.com/ar/?p=13345 اصدار رواية “رحلة دواعش الفرات” للكاتب ملت محمد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref> == ناوەڕۆک == ڕۆمانەکە لە دوو تەوەری سەرەکی پێکدێت. تەوەری یەکەم باس لە هێرشی داعش بۆ سەر [[شنگال]] و ڕفاندنی کچان و ژنان بۆ شاری ڕەققە لە [[سووریا]] دەکات. تەوەری دووەم تیشک دەخاتە سەر ژیانی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتیی شاری [[دھۆک]].<ref>[https://sidqihirori.blogspot.com/2020/07/navekitebe-gesta-daisen-furate-niviskar.html?m=1 ڕۆمانى (گەشتا داعشێن فۆراتێ) - ماڵپەڕى صدقی هروری]</ref> چیرۆکەکە لە ڕێگەی دوو کارەکتەری سەرەکییەوە دەگێڕدرێتەوە کە هەردووکیان کچن. یەکێکیان موسڵمانە و لە ڕۆژاوای کوردستانەوە هاتووەتە دهۆک، ئەوی تریان خەڵکی شنگالە و باس لە تاوانەکانی داعش دەکات لە شنگالەوە تا شاری ڕەققە.<ref>[https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d گەشتا داعشێن فۆراتێ‌ - ڕۆژنامەی دەنگێ لالش، ژمارە ٥١٢، ١٠-٢-٢٠٢٠]</ref> == پێشوازیی ڕەخنەگران == ڕۆمانەکە لەلایەن چەندین میدیای کوردییەوە باسی لێوەکراوە، لەوانە ماڵپەڕی ئێزیدی ٢٤،<ref>[https://ezidi24.com/ar/?p=13345 اصدار رواية “رحلة دواعش الفرات” للكاتب ملت محمد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref> ڕۆژنامەی دەنگێ لالش،<ref>[https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d گەشتا داعشێن فۆراتێ‌ - ڕۆژنامەی دەنگێ لالش، ژمارە ٥١٢]</ref> و ڕۆژنامەی سەباح کوردستان.<ref>[https://www.calameo.com/read/000821235854a72e40a61 ڕۆژنامەی سەباح کوردستان، ژمارە ٦١]</ref> هەروەها لە بنکەدراوەکانی کتێبخانەی کۆنگرەی ئەمریکا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Congress|یەکەم=The Library of|سەردێڕ=LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies|ناونیشان=https://id.loc.gov/resources/instances/22667430.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=id.loc.gov}}</ref> WorldCat<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1345242505|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref> و کتێبخانەی زانکۆی پێنسلڤانیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman|ناونیشان=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی پێنسلڤانیا}}</ref> تۆمارکراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E گەشتا داعشێن فۆراتێ لە ماڵپەڕی ژپنکی عێراقی] {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|ڕۆمان|کوردستان}} [[پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] [[پۆل:ڕۆمانی ڕیالیزمی]] [[پۆل:وێژەی داعش]] ehy7rwng9uo7puc3kz24c5r6c1k37g2 0 244008 1593883 1593439 2026-06-24T20:29:57Z محمد محسن 90 59391 1593883 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی | subject = شیعر | genre = شیعری نوێ | publisher = ڕێنما | pub_date = ٢٠١٦ | place = [[سلێمانی]] | media_type = چاپ | pages = ١٣٧ }} '''د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت''' کتێبێکی شیعرییە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠١٦ لە چاپخانەی ڕێنما لە [[سلێمانی]] بڵاوکراوەتەوە. ئەمە یەکەمین کتێبی شیعری نووسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=خواندنەک د پەرتۆکا (دمالپچویکێ‌ ھەدا زارویەک تابۆتا خوە دروست دکەت) یا مللەت محەمەد|ناونیشان=https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|نووسەر=عەبدولڕەحمان بامەڕنی|وێبگە=ebdulrehman bamerni|زمان=ku}}</ref> == ناوەڕۆک == کتێبەکە کۆمەڵە شیعرێک لەخۆدەگرێت کە بە زمانی کوردی و زاراوەی بادینی نووسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kovara Peyv 74 Bihara 2017|ناونیشان=https://www.calameo.com/read/0003445761147084b161d|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Calameo|زمان=ku|پەڕە=١١٢}}</ref> == پێشوازیی ڕەخنەگران == لەلایەن نووسەر عەبدولڕەحمان بامەڕنییەوە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ کتێبەکە نووسراوە و لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=خواندنەک د پەرتۆکا (دمالپچویکێ‌ ھەدا زارویەک تابۆتا خوە دروست دکەت) یا مللەت محەمەد|ناونیشان=https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|نووسەر=عەبدولڕەحمان بامەڕنی|وێبگە=ebdulrehman bamerni|زمان=ku}}</ref> هەروەها لە ژمارە ٧٤ی گۆڤاری «پەیڤ»ی بەهاری ٢٠١٧ باسی لێوەکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kovara Peyv 74 Bihara 2017|ناونیشان=https://www.calameo.com/read/0003445761147084b161d|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Calameo|زمان=ku|پەڕە=١١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html خوێندنەوەی عەبدولڕەحمان بامەڕنی بۆ کتێبەکە] {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|شیعر|کوردستان}} [[پۆل:کتێبە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٦]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] [[پۆل:شیعری کوردی]] ann8h6bp4zdlmfgeidwaeewx8kfo132 1 244247 1594051 1379160 2026-06-25T05:15:02Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594051 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن خەیری بەگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1132519 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230207210855/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=89485 بۆ https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=89485 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٢، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن خەیری بەگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1379159 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240201131812/https://www.sharpress.net/op-detail.aspx?jimare=219191 بۆ https://www.sharpress.net/op-detail.aspx?jimare=219191 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٣٠، ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حەسەن خەیری بەگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594050 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240201131811/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= بۆ https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040620235-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240201131811/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= بۆ https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/kurmanci/opinion/27112022-amp?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM= زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:١٥، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) f576go3fqxqvtj07hcz0ybaskar6joa 0 245044 1593723 1593503 2026-06-24T12:04:33Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593723 wikitext text/x-wiki '''ئینفانت تێڕەبڵ''' دەربڕینێکی فەڕەنسییە، لە فەڕەنسی کۆن بە مناڵێک وتراوە کە شتی شەرمەزارکەر بە باوانی یان کەسانی تر دەڵێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=enfant terrible|ناونیشان=http://dictionary.reverso.net/english-cobuild/enfant%20terrible|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=dictionary.reverso.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=enfant terrible|ناونیشان=http://www.wordreference.com/definition/enfant%20terrible|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=www.wordreference.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170929091059/http://www.wordreference.com/definition/enfant%20terrible|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == بەکارھێنانی سەردەمیی == لە سەردەمی مۆدێرندا، زۆر شتی گرتۆتەوە و لە زۆر شوێندا بەکارھاتووە وەک، ھونەر، فاشن، مۆسیقا و زۆر کاری ھونەری تر. بێگوومان لەم کارانە بەکارھێنانی ئەم دەستەواژەیە بەمانای سەرکەوتوو، یان بە زۆری کەسێکی گەنجی زۆر زیرک "عبقری" دێت کە زۆر سەرکەشە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=enfant terrible|ناونیشان=http://translation.babylon.com/english/enfant%20terrible/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304084310/http://translation.babylon.com/english/enfant%20terrible/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=translation.babylon.com}}</ref> یەکێک لە فەرھەنگەکانی وێبستەر پێناسەی ئینفانت تێڕەبڵ دەکات وەکوو "بەزۆری کەسێکی گەنجی سەرکەوتوو، نانەریتی، داھێنەر".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=enfant terrible|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/enfant%20terrible|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=merriam-webster.com}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{authority control}}{{کۆلکە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 1p0rrzot2gpxxrjo14kj58vpcvu96vn 0 245132 1593729 1593440 2026-06-24T12:05:36Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593729 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = نامە بۆ بتنێبوونێ | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەمەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی، تورکی | subject = پەخشانەشیعر | genre = ئەدەبی دووزمانی | publisher = پێنووس | pub_date = ٢٠٢١ | place = تاران، [[ئێران]] | media_type = چاپ | pages = ٩٨ | oclc = 1347225742 | congress = PK6908.9.M54N36 2021 }} '''نامە بۆ بتنێبوونێ''' کتێبێکی پەخشانەشیعرە لە نووسینی [[میللەت محەمەد]]. کتێبەکە بە زمانی کوردی نووسراوە و لەلایەن ڕەنا هەیسەمەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی تورکی بە ناوی «Yalnızlığa mesaj». یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠٢١ لەلایەن وەشانخانەی پێنووسەوە لە چاپخانەی تاران لە ئێران بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mohammed|یەکەم=Mllat|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=پێنووس|شوێن=تاران|oclc=١٣٤٧٢٢٥٧٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref> == ناوەڕۆک == کتێبەکە کۆمەڵێک پەخشانەشیعر لەخۆدەگرێت کە بە هەردوو زمانی کوردی و تورکی چاپ کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref> == بایەخداری == کتێبەکە لە چەندین بنکەدراوەی کتێبخانەی جیهانی وەک WorldCat، کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی و Open Library تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/books/OL50541244M|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{میللەت محەمەد}} {{دەروازە|کتێب|وێژە|کوردستان}} [[پۆل:کتێبە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]] [[پۆل:پەخشانەشیعری کوردی]] 7cxls6oj7f12q6zitji3aweiw16ctqv 1593740 1593729 2026-06-24T13:26:49Z محمد محسن 90 59391 1593740 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = نامە بۆ بتنێبوونێ | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی، تورکی | subject = پەخشانەشیعر | genre = ئەدەبی دووزمانی | publisher = پێنووس | pub_date = ٢٠٢١ | place = تاران، [[ئێران]] | media_type = چاپ | pages = ٩٨ | oclc = 1347225742 | congress = PK6908.9.M54N36 2021 }} '''نامە بۆ بتنێبوونێ''' کتێبێکی پەخشانەشیعرە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. کتێبەکە بە زمانی کوردی نووسراوە و لەلایەن ڕەنا هەیسەمەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی تورکی بە ناوی «Yalnızlığa mesaj». یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠٢١ لەلایەن وەشانخانەی پێنووسەوە لە چاپخانەی تاران لە ئێران بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mohammed|یەکەم=Mllat|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=پێنووس|شوێن=تاران|oclc=١٣٤٧٢٢٥٧٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref> == ناوەڕۆک == کتێبەکە کۆمەڵێک پەخشانەشیعر لەخۆدەگرێت کە بە هەردوو زمانی کوردی و تورکی چاپ کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref> == بایەخداری == کتێبەکە لە چەندین بنکەدراوەی کتێبخانەی جیهانی وەک WorldCat، کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی و Open Library تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/books/OL50541244M|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|وێژە|کوردستان}} [[پۆل:کتێبە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]] [[پۆل:پەخشانەشیعری کوردی]] 7bwzsxqirtto4qypmzfxohpyhsz7w59 1593885 1593740 2026-06-24T20:31:09Z محمد محسن 90 59391 1593885 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = نامە بۆ بتنێبوونێ | image = | alt = بەرگی کتێب | author = [[میللەت محەممەد]] | country = [[عێراق]] | language = کوردی، تورکی | subject = پەخشانەشیعر | genre = ئەدەبی دووزمانی | publisher = پێنووس | pub_date = ٢٠٢١ | place = تاران، [[ئێران]] | media_type = چاپ | pages = ٩٨ | oclc = 1347225742 | congress = PK6908.9.M54N36 2021 }} '''نامە بۆ بتنێبوونێ''' کتێبێکی پەخشانەشیعرە لە نووسینی [[میللەت محەممەد]]. کتێبەکە بە زمانی کوردی نووسراوە و لەلایەن ڕەنا هەیسەمەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی تورکی بە ناوی «Yalnızlığa mesaj». یەکەم چاپی لە ساڵی ٢٠٢١ لەلایەن وەشانخانەی پێنووسەوە لە چاپخانەی تاران لە ئێران بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mohammed|یەکەم=Mllat|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=پێنووس|شوێن=تاران|oclc=١٣٤٧٢٢٥٧٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref> == ناوەڕۆک == کتێبەکە کۆمەڵێک پەخشانەشیعر لەخۆدەگرێت کە بە هەردوو زمانی کوردی و تورکی چاپ کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref> == بایەخداری == کتێبەکە لە چەندین بنکەدراوەی کتێبخانەی جیهانی وەک WorldCat، کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی و Open Library تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.worldcat.org/title/1347225742|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=WorldCat|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نامە بۆ بتنێبوونێ|ناونیشان=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay/alma991086032141706532/01UCS_BER:UCB|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=کتێبخانەی زانکۆی بێرکڵی|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed|ناونیشان=https://openlibrary.org/books/OL50541244M|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Open Library|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{میللەت محەممەد}} {{دەروازە|کتێب|وێژە|کوردستان}} [[پۆل:کتێبە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] [[پۆل:پەخشانەشیعری کوردی]] r1uz6gwiscm996bg7ephas6gc05pdag 0 247193 1593725 1593472 2026-06-24T12:05:06Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593725 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hip,_Hip,_Hurrah!_Artists’_Party,_Skagen_(Peder_Severin_Krøyer)_-_Gothenburg_Museum_of_Art_-_F_62.tif|وێنۆک|300x300پیکسڵ| ''"ھیپ، ھیپ، ھورا!"'' (١٨٨٨) تابلۆیەک کە ئاھەنگێکی ھونەرمەندانانی دانیمارک لە سەدەی نۆزدەھەم نیشان دەدات، دروستکەر: پێدەر سێڤرین کڕۆیەر]] [[پەڕگە:Selborne_Road_-_Victory_Street_Party_Sep_1,_1945_-_geograph.org.uk_-_447551.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| ئاھەنگێکی شەقام، ئەیلوولی ١٩٤٥ لە شەقامی سێلبۆرن، [[ئینگلتەرا]]؛ کە ئاھەنگیان گێڕا بۆ سەرکەوتنی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] لە [[جەنگی جیھانیی دووەم]]]] '''ئاھەنگ''' بریتییە لە کۆبوونەوەی ئەو کەسانەی کە لەلایەن خانەخوێیەکەوە بانگھێشت کراون بۆ مەبەستی پتەو کردنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی، [[وتووێژ|گفتوگۆ]]، کات بەسەربردن، یان وەک بەشێک لە [[فێستیڤاڵ]]ێک یان یادکردنەوەیەکی تر یان ئاھەنگ گێڕان بۆ بۆنەیەکی تایبەت. زۆرجار لە ئاھەنگەکاندا [[خۆراک|خواردن]] و [[خواردنەوە]] پێشکەش دەکات، و گفتوگۆ، مۆسیقا، سەما،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاهەنگ {{!}} هەنبانە بۆرینە {{!}} ڤەژینلێکس|ناونیشان=http://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/ئاهەنگ|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=VejinLex|زمان=ku}}</ref> یان جۆرەکانی تری کات بەسەربردن پەیڕەو دەکرێن. ھەندێک ئاھەنگ بۆ ڕێزلێنان لە کەسێک، ڕۆژێک، یان بۆنەیەکی دیاریکراو بەڕێوەدەچن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وشەدان|ناونیشان=https://bradost.net/ferheng/?name=ئاهەنگ|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Party Idioms: Cool English Idioms & Phrases to Describe Parties|ناونیشان=https://preply.com/en/blog/it-s-party-time-popular-phrases-and-idioms-to-describe-parties-in-english/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=preply.com|زمان=en}}</ref> وەک ئاھەنگی لەدایکبوون یان وەک ئاھەنگی [[ڕۆژی سەینت پاتریک]]. مەرج نییە بۆنەی حیزبەکان تایبەت بێت، ھەندێک جار ئاھەنگی گشتی لە چێشتخانە، مەیخانە، باخچەکان و [[یانەی شەوانە|یانە شەوانەکان]] بەڕێوەدەچێت و ئەو کەسانەی کە بەشداری لەو جۆرە ئاھەنگانە دەکەن لەوانەیە لەلایەن خانەخوێوە پارەی چوونە ژوورەوەیان لێ وەربگیرێت. ڕەنگە ئاھەنگە گەورەکان لە شەقامە گشتییەکان ئاھەنگ بگێڕن بۆ ڕووداوەکانی وەک ماردی گراس یان واژوو کردنی [[پەیمانی ئاشتی]] کە کۆتایی بە شەڕێکی درێژخایەن ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dictionary.com {{!}} Meanings & Definitions of English Words|ناونیشان=https://www.dictionary.com/browse/party|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Dictionary.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=party - WordReference.com Dictionary of English|ناونیشان=https://www.wordreference.com/definition/party|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.wordreference.com|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231229184925/https://www.wordreference.com/definition/party|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Party - Definition & Meaning|ناونیشان=https://www.gymglish.com/en/gymglish/english-translation/party|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.gymglish.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What does Party mean?|ناونیشان=https://www.definitions.net/definition/Party|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.definitions.net}}</ref> == ئاھەنگەکان لە ڕۆژانی تایبەتدا == [[پەڕگە:Isaac_Oliver_I_-_A_Party_in_the_Open_Air._Allegory_on_Conjugal_Love_-_Google_Art_Project.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| '''"ئاھەنگێک لە ھەوای کراوەدا"''' لە نووسینی ئیسحاق ئۆلیڤەر، ١٥٩٠]] == نێونەتەوەیی == * [[کریسمس]] * [[ھاڵۆوین]] * [[ڕۆژی ڤالانتاین]] * [[ڕۆژی ھاوڕێیەتی]] * [[ڕۆژی جیھانیی ژنان]] * [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]] * [[دیوالی]] * [[ڕۆژی جیھانیی بەرەنگاربوونەوەی جگەرەکێشان]] * [[سەری ساڵ]] * [[ڕۆژی جیھانیی کتێب]] == کلتوورییەکان == * [[نەورۆز]] * [[نەورۆزی کوردەواری]] * [[ڕۆژی سەربەخۆیی]] * [[ڕۆژی جیھانی حیجاب]] * [[ڕۆژی جیھانیی کۆبانی]] * [[ڕۆژی جیھانیی زمانی دایک]] == ئایینییەکان == === ئیسلام === * [[جێژنی قوربان]] * [[جێژنی ڕەمەزان]] === مەسیحی === * [[جەژنی زیندووبوونەوە]] * [[ڕۆژی سەینت پاتریک]] * [[کریسمس]] === ئایینی جوولەکە === * [[خەنوکە]] == وێنەکان == <gallery mode="packed"> پەڕگە:Morjim,_Goa,_Trance_music_party,_deep_twilight_hour.jpg|alt=Party on the beach late at night, Goa|ئاھەنگێک لە کەنار دەریا کاتی خۆرئاوا بوون پەڕگە:Kazantip,_Crimea,_Party.jpg|alt=Costume party at Kazantip Festival, Crimea|ئاھەنگی جلوبەرگ لە فێستیڤاڵێک پەڕگە:This_is_my_church_(2006-08-108)_(327847300).jpg|alt=Music party in the club, Kazantip Festival, Crimea|ئاھەنگی مۆسیقا لە یانەیەک پەڕگە:Nightlife,_dancing,_Koh_Chang,_Thailand.jpg|alt=Dance party on the beach, Thailand|ئاھەنگی سەما کردن لە کەناری دەریا پەڕگە:Kids_and_cake_3.jpg|alt=Children at a birthday party|منداڵان لە ئاھەنگی لە دایکبوون پەڕگە:House_party_in_Denver_Colorado.JPG|alt=A house party in Denver|ئاھەنگێکی ماڵەوە لە شاری دێنڤەر پەڕگە:Beach_Party_-_Wikimania_2011_P1040340.JPG|alt=Beach party - Haifa, Israel (2011)|ئاھەنگی کەنار دەریا - [[حەیفا]]، [[ئیسرائیل]] (٢٠١١) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Parties}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک}} [[پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان]] n6sjb4izn2zg6wad1srt9w17lqi9lje 0 249408 1594043 1579687 2026-06-25T04:15:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594043 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = حامد سۆھراب نەژاد | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | وێنە = | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٣ | شوێنی لەدایکبوون =[[سنە]] | ڕێکەوتی ونبوون = | شوێنی ونبوون = | ڕەوشی ونبوون = | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | پۆتانەکانی گۆڕ = | مۆنیومێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە =[[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = <!-- ئاستی پەروردە، نم. بەکەلۆریۆس، دکتۆرا، ھتد. لەگەڵ بواری خوێندنەکەی --> | خوێندنگە = <!-- ئەو زانکۆ، قوتابخانە، یان پەیمانگایەی لێی خوێندووە --> | پیشە =[[تۆپی سەبەتە|یاریزانی تۆپی سەبەتە]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | وەکیل = | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | شێواز = | دارایی = | باڵا = | تەلەڤیزیۆن = | ئۆفیس = | وادە = | پێش = | پاش = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین =[[ئیسلام]]، [[سوننە]] | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | باوان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خێزان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''حامد سۆھراب نەژاد''' لەدایکبووی ٧ [[ئایار|ئایاری]] ١٩٨٣ لە شاری [[سنە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=حامد سهراب‌نژاد ⋆ خانه بسکتبال ایران|ناونیشان=https://www.irbasketball.com/sohrabnejad/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20240222145649/https://www.irbasketball.com/sohrabnejad/|url-status=dead}}</ref> ئەو یاریزانی پێشوو و ئەندامی هەڵبژاردەی [[تۆپی سەبەتە|تۆپی سەبەتەی]] [[ئێران|ئێرانە]]. سۆهراب نەژاد هاوزاوای حامد ئافاقە. شارەزایی لە تەقەکردنی هەرێمی و گەڕانەوەی سۆهراب نەژاد یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی یارییەکەی. لە ساڵی ۲۰۱۹ لەگەڵ یانەی گورگان شارداری بوو بە جێگری سەرۆکی خولی باسکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/83300698/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%84%D9%8A%DA%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF|سەردێڕ=شهرداري گرگان نائب قهرمان ليگ برتر بسكتبال ايران شد|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.irna.ir}}</ref> لە دوایین ڕۆڵی خۆیدا سۆهراب نەژاد وەک ڕاهێنەری هەڵبژاردەی نیشتمانیی [[تۆپی سەبەتە|تۆپی سەبەتەی]] لاوانی ئێران هەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fars {{!}} فارس|ناونیشان=https://farsnews.ir/kordestan/news/14020313000480/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-2-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%85%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%DA%A9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=farsnews.ir|زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=میزان|یەکەم=خبرگزاری|ڕێکەوت=۱۱ی ۰۳ی ۱۴۰۲|سەردێڕ=معرفی کادر فنی تیم بسکتبال نوجوانان ایران/ ۱۷ بازیکن به اردوی دعوت شدند|ناونیشان=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4715772/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%86%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B3%DA%A9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B7-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%A9%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=fa|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.mizanonline.ir/fa/news/4715772/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%86%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%B3%DA%A9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B7-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%A9%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:خەڵکی سنە]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی سەبەتەی ئێرانی]] [[پۆل:وەرزشکارانی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] l0pgioftsf9q2qkokbjjiqe64yban6j 0 254636 1593708 1593655 2026-06-24T12:01:02Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593708 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بریل ئێمبۆلۆ''' (لەدایکبووی ١٤ی شوباتی ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] و وەک [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەرێک]] یاری بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سویسرا|ھەڵبژاردەی سویس]] دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Breel Embolo - Player profile 24/25|ناونیشان=https://www.transfermarkt.com/breel-embolo/profil/spieler/237662|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.transfermarkt.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=All you need to know about AS Monaco's Breel Embolo|ناونیشان=https://www.asmonaco.com/en/joueurs/breel-embolo/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=AS Monaco|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240615192044/https://www.asmonaco.com/en/joueurs/breel-embolo/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێمبۆلۆ یەکەم یاری نێودەوڵەتی خۆی لە ساڵی ٢٠١٥ ئەنجامدا. لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦|ساڵانی ٢٠١٦]] و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠|٢٠٢٠]] و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤|٢٠٢٤]] لە پاڵەوانێتی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] نوێنەرایەتی سویسی کردووە و لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بەشداری کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Breel Embolo}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سویس|تۆپی پێ}} [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ksi60hhhocytfqo7l5sh19usmyyuyhr 0 267243 1593821 1480442 2026-06-24T17:40:41Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593821 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}{{محەممەد}} '''پەیمانی عەقەبە، بەیعەتی عەقەبە''' ({{بە عەرەبی|بیعة العقبة}}) ڕووداوێکی گرنگ بوو لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] کە ٧٠ کەسی دانیشتووی شاری [[مەدینە]] لە سوێندێکدا کە بە ''[[بەیعەت]]'' ناسراوە بەڵێنی دڵسۆزی خۆیان بۆ [[محەممەد]] وەک سەرکردەیان دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tyan|یەکەم=E.|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Bayʿa|ناونیشان=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/baya-COM_0107?s.num=1&s.au=%22Tyan%2C+E.%22|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|بڵاوکەرەوە=Brill|زمان=en}}</ref> پێش [[کۆچی موسڵمانان|کۆچی]] محەممەد و لایەنگرانی لە [[مەککە|مەککەوە]] بوو، کە لەوێ گۆشەگیرییان لەسەر کرا، بۆ [[مەدینە]]، لەوێ محەممەد بوو بە فەرمانڕەوا. بەڵێننامەکە لە ساڵی ٦٢٢ی زایینی لە دەروازەیەکی شاخاوی بەناوی عەقەبە درا کە پێنج کیلۆمەتر لە مەککەوە دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان|ناونیشان=https://www.zanayan.org/to_print.php?id=1013&section=7|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=www.zanayan.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٢٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807123203/https://www.zanayan.org/to_print.php?id=1013&section=7|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ھل بیعة العقبة الأولی کانت بیعة النساء؟ - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/327960/ھل-بیعة-العقبة-الاولی-کانت-بیعة-النساء|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص129 - کتاب الرحیق المختوم - بیعة العقبة الأولی - المکتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/9820/127|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=shamela.ws}}</ref> == پێشھات == لە پەیمانی یەکەم ١٢ موسڵمان لە ھەردوو ھۆزی ئەوس و [[خەزرەج]] ھاتبوون لە مەدینەوە، لەپەیمانی دووەمدا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی دواتر حەفتا و پێنج موسڵمان ھاتنە مەککە بۆ حەج و چاوپێکەوتن لەگەڵ محەممەد. بە شەوانە بە نھێنی چاویان پێی کەوت، گرووپەکە بۆ جارەی دووەم بەعەتیان دا کە بە بەیعەتی دووەمی عەقەبە ناسراوە. گەرەنتی پاراستن و گوێڕایەڵی محەممەد، فەرمانی چاکە و ڕێگری لە خراپە، ھەروەھا وەڵامدانەوەی بانگەوازی شەڕ لەکاتی پێویستدا.<ref>[[Ibn Hisham]], [[Sirah Rasul Allah]], Vol. I p. 454</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بیعة العقبة الأولی|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/152552/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Islamweb إسلام ویب|زمان=ar}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{محەممەد٢}} {{تد|ئیسلام|محەممەد|مێژووی ئیسلام|مێژوو}} [[پۆل:ژینی محەممەد]] [[پۆل:ڕێککەوتنەکانی محەممەد]] ih22j4irsqgv4nn7arm2es568imngkw 0 270203 1593902 1478615 2026-06-24T21:01:33Z Kawanii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1593902 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتیی ئایینی|religion=[[ئیسلام]]|name=سەلمان عۆدە|image=Salman_al-Ouda.jpg|image_size=250px|caption=سەلمان عۆدە لە ٢٠١٢|title=|birth_date={{birth date and age|df=yes|1956|12|14}}<ref name=muslim500>[https://themuslim500.com/books/The%20Muslim%20500%202022%20edition%20-%20Free%20eBook.pdf The Muslim 500 2022 edition] themuslim500.com</ref>|birth_name=|birth_place=قەسیم، عەرەبستانی سعوودی|death_date=|death_place=|death_cause=|resting_place=|other_names=|nationality=سعوودی|era=|region=|occupation=|denomination=سوونە|jurisprudence=فەرموودە|movement=ڕابوونی ئیسلامی<ref>Pashayan, Araks. "Saudi Arabia on the Road to Modernization: Reality or Myth?." Ժամանակակից Եվրասիա= Contemporary Eurasia 8.1 (2019): 34-44.</ref>|main_interests=[[شەریعەت]]|notable_ideas=|notable_works=|alma_mater=بەشی شەریعەی زانکۆی قەسیم|Sufi_order=|disciple_of=|awards=|influences=ئیبن جبرین, [[سەید قوتب]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Robert G. Rabil|سەردێڕ=Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism|ناونیشان=https://archive.org/details/salafisminlebano0000rabi|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦٢٦١٦-١١٧-٧|پەڕە=[https://archive.org/details/salafisminlebano٠٠٠٠rabi/page/٥٥ ٥٥]}}</ref>|influenced=[[محەممەد عورەیفی]], [[زاکر نایک]], [[یاسر قازی]]|module=|website=|children=عەبدوڵڵا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Alaoudh |یەکەم١=Abdullah |سەردێڕ=Opinion {{!}} My Father Faces the Death Penalty. This Is Justice in Saudi Arabia. |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/02/13/opinion/saudi-arabia-judiciary.html |وێبگە=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190226132813/https://www.nytimes.com/2019/02/13/opinion/saudi-arabia-judiciary.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref>}} '''سەلمان کوڕی فەھد کوڕی عەبدوڵڵا عۆدە''' ({{بە عەرەبی|سلمان بن فھد بن عبد اللە العودة}})یان '''سەلمان عۆدە''' ({{بە عەرەبی|سلمان العودة}})، '''ئەبوو مەعاز''' (أبو معاذ)- (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) زانای موسڵمانی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]. سەلمان عۆدە ئەندامی یەکێتی نێودەوڵەتی زانایانی موسڵمانە و لە دەستەی ئەمینداری ئەو یەکێتییەدایە. بەڕێوەبەری چاپی عەرەبی ماڵپەڕی ''ئیسلام ئەمڕۆیە'' و لە ژمارەیەک بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و نووسەرانی بابەتی ڕۆژنامەوانیدا دەردەکەوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murad Batal Al-shishani|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Ibrahim al-Rubaish: New Religious Ideologue of al-Qaeda in Saudi Arabia Calls for Revival of Assassination Tactic|ناونیشان=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=35771&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=7&cHash=d0039659b9|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110228121511/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=35771&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=7&cHash=d0039659b9|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[The Jamestown Foundation]]|وتەگێڕانەوە=...[[Ibrahim Sulayman Muhammad Arbaysh|al-Rubaish]] released a book criticizing Shaykh Salman al-Ouda because of the latter's "alliance" with the Saudi regime. The shaykh, who directs the website Islam Today, has condemned the 9/11 attacks and used his media access to rebuke Osama bin Laden as a killer of innocent people.}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٣ سەلمان عۆدە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کۆمیتەی گرووپی ناڕازی بۆ بەرگریکردن لە مافە شەرعییەکان (CDLR) کە تەحەدای حکوومەتی سعودی کرد، کە بەھۆیەوە لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٩ زیندانی کرا. لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک لایەنگری حکوومەت سەیر دەکرا، لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودیەوە دەستبەسەر کرا. {{ھەتا ڕێکەوتی|٢٠١٨|٠٧}}، بەبێ تۆمەت و دادگاییکردن لە ژووری تاکەکەسیدا ماوەتەوە. بەرپرسان قەدەغەکردنی گەشتکردنیان بەسەر ئەندامانی خێزانەکەیدا سەپاند.<ref>[https://www.nbcnews.com/news/mideast/saudi-cleric-salman-al-awda-called-reform-now-he-s-n840916 Saudi cleric Salman al-Awda called for reform.]</ref> ناوبراو بەھۆی ڕەتکردنەوەی پابەندبوونی بە فەرمانی دەسەڵاتدارانی سعودیە بۆ تویتکردنی دەقێکی دیاریکراو بۆ پشتگیریکردن لە گەمارۆدانی قەتەر بە سەرۆکایەتی سعودیە دەستگیرکرا. لە دانیشتنێکی یاساییدا لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨، داواکارانی گشتی داوای [[سزای مەرگ|سزای لەسێدارەدانیان]] بۆ سەلمان عۆدە کرد. == ژیانی تایبەتی == سەلمان عۆدە لە ساڵی ١٩٥٦ لە شاری بەسر لە نزیک شاری بورەیدە لە قەسیم لە ناوەڕاستی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sheikh Dr Salman Al-Odah &#124; CILE - Research Center for Islamic Legislation and Ethics|ناونیشان=https://www.cilecenter.org/about-us/our-team/sheikh-dr-salman-al-odah|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221006112832/https://www.cilecenter.org/about-us/our-team/sheikh-dr-salman-al-odah|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵانی سەرەتای لە بەسر بەسەر بردووە، پاشان ڕووی لە بورەیدە کردووە. سەلمان عۆدە ھاوسەرگیری لەگەڵ ھەیا سەیاری کردووە. کوڕە گەورەکەی ناوی مەعازە. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧دا ڕووداوێکی ھاتوچۆ بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ھیشامی کوڕی سەلمان عۆدە و ھەیا ھاوسەرەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=وفاە زوجە الشیخ #سلمان_العودە وابنە فی حادث مروری|ناونیشان=https://twitter.com/SaudiNews50/status/824337968878014464|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204214532/https://twitter.com/SaudiNews50/status/824337968878014464|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Twitter|بڵاوکەرەوە=أخبار السعودیة|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=فاە زوجە الشیخ #سلمان_العودە وابنە فی حادث مروری|ناونیشان=https://twitter.com/kbr_1121/status/824339795967168520|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204221157/https://twitter.com/kbr_1121/status/824339795967168520|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Twitter|بڵاوکەرەوە=أخبارکم|زمان=ar}}</ref> پرسە و سەرەخۆشی ئاراستەی سەلمان عۆدە کرا لەسەر ئەم ڕووداوە لە تویتەر لەلایەن [[محەممەد عورەیفی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=العریفی|یەکەم=محمد|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=د. محمد #العریفی on Twitter: "#وفاھ_زوجھ_سلمان_العودھ_وابنە لا حول ولا قوة إلا باللە اللھم اغفر لھم وارحمھم واربط علی قلب الشیخ وأسرتە واجعل ھذا المصاب رفعةً فی درجاتھم"|ناونیشان=https://twitter.com/MohamadAlarefe/status/824339078422429696|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170125211535/https://twitter.com/MohamadAlarefe/status/824339078422429696|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=Twitter}}</ref> [[عایز قەڕنی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=القرنی|یەکەم=عائض|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=د. عائض القرنی on Twitter: "#وفاھ_زوجھ_سلمان_العودھ_وابنە أسأل اللە باسمە الأعظم أن یتغمّدھم برحمتە وأن یحسن عزاء أخینا د. سلمان العودە وأھلە وذویە."|ناونیشان=https://twitter.com/Dr_alqarnee/status/824339143736119302|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170125211542/https://twitter.com/Dr_alqarnee/status/824339143736119302|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=Twitter}}</ref> ئیبراھیم دوێش، [[حەسەن حوسێنی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الحسینی|یەکەم=حسن|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=د. حسن الحسینی on Twitter: "اللھم اغفر لھما وارحمھما واربط علی قلب الشیخ وقلوب ابنائە وذویە وانا للە وانا الییە راجعون #وفاھ_زوجھ_سلمان_العودھ_وابنھ"|ناونیشان=https://twitter.com/7usaini/status/824338939477655552|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204222149/https://twitter.com/7usaini/status/824338939477655552|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|وێبگە=Twitter}}</ref> زیاد شەھری، ٢٠١٦.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الشھری|یەکەم=زیاد|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=زیاد الشھری #مرحبلی. On Twitter: "للە سبحانە ما اعطی ولە ما أخذ، احسن اللە عزاک یاشیخ سلمان إنا للە وإنا إلییە راجعون. #وفاھ_زوجھ_سلمان_العودھ_وابنھ"|ناونیشان=https://twitter.com/zio36/status/824338358944071680|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204223455/https://twitter.com/zio36/status/824338358944071680|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|وێبگە=Twitter|شوێن=Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia}}</ref> نایف سەحفی، موسا عومەر، و محەممەد یەقوبی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Al-Yaqoubi|یەکەم=Muhammad|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Our heartfelt condolences to Dr. @salman_alodah…|ناونیشان=https://twitter.com/Shaykhabulhuda/status/824366421786447877|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170205012358/https://twitter.com/Shaykhabulhuda/status/824366421786447877|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Twitter}}</ref> == خوێندن == سەلمان عۆدە پەیوەندی بە پەیمانگایەکی پەروەردەیییەوە کرد لە شاری بورەیدە و شەش ساڵ لەوێ بوو. لەژێر دەستی زانایانی وەک [[عەبدولعەزیز کوڕی باز|ئیبن باز]] و [[ئیبن عوسەیمین]] و ئیبن جبرین خوێندوویەتی. لە بورەیدە بە ڕێنمایی شێخە ناوخۆیییەکان ڕێزمانی عەرەبی و فیقھی [[حەنبەلی]] و فەرموودەی خوێندووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماجستێر و دکتۆرای تەواو کردووە. لە [[فیقھی ئیسلامی]] لە زانکۆی ئیمام محەممەد بن سعود. دەرچووی فاکەڵتی شەریعەت و بنەما ئاینییەکان لە قاسم، پاشان بووەتە مامۆستا لە پەیمانگا زانستییەکانی ئەوێ. کتێبی ({{بە عەرەبی|أفعل ولا حرج}})،<ref>"http://islamtoday.net/salman/aboutus.htm." ''Sheik Salman Al-Audah's website''.</ref>ی نوسیوە کە بەناوبانگ بوو. == پیشە == لە ساڵی ١٩٩٠ سەلمان عۆدە مامۆستا بووە لە مزگەوتی سەرەکی بورەیدە. ھەفتانە وانەی بۆ خەڵکی گشتی لە مزگەوت و وانەکانی تر کە تێیدا شرۆڤەی کتێبی بولوغ المرام دەدا. ڕۆژانە وانەی دەدا لە دوای نوێژی بەیانی، لەوێ باسی لە کتێبەکانی [[فەرموودە]] - [[سەحیحی بوخاری]]، [[سەحیحی موسلیم]] دەکرد و باسی قورئانی دەکرد. ناوەڕۆکی کتێبەکانی کیتاب التوحیدی [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] و نوخبە الفکر باس کردووە. [[شەڕی کەنداو]] لە ساڵانی ١٩٩٠–١٩٩١، کە تێیدا ھاوپەیمانییەکی ھێزەکان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە وەڵامی دەستبەسەرداگرتنی [[کووەیت]] دژی ڕژێمی عێراقی [[سەددام حوسێن]] ھاوپەیمان بوون، دەرفەتێکی بۆ سەلمان عۆدە و ئەوانی دیکە سەلماند کە دەست لە ڕژێمێکی پێشتر ھەبوو جەریانی ناڕەزایی لەناو شانشینی یەکگرتوودا. کاتێک موفتی گەورەی ئەوکات عەبدولعەزیز بن باز فەتوایەکی دەرکرد کە پاساوی ئیسلامی بە قەرز داوە بۆ ڕژێم بۆ بانگھێشتکردنی ھێزەکانی ئەمریکا بۆ بەرگریکردن لە سعودیە لە حوسێن، سەلمان عۆدە پرسیاری لەبارەی توانای سوپای سعودیە بۆ بەرگریکردن لە شانشینی سعودیە بەو شێوەیە وروژاند وەبەرھێنانێکی زۆر لە چەکەکانی ئەمریکادا. لە کاتی شەڕدا، سەلمان عۆدە ھێزێکی جووڵاو بوو لە پشت دوو داواکاری چاکسازییەوە کە ئاراستەی پاشا کرابوون. یەکەمیان لە ساڵی ١٩٩١ بە نامەی داواکاری ناسرا و لەلایەن کەسایەتییە دیارەکانی ئایینی و بازرگانی و کۆمەڵایەتی سعودیەوە واژوو کرا کە بەدوای گۆڕانکاری لە شێوەی حکوومەتدا دەگەڕان، بەتایبەتی دامەزراندنی ئەنجومەنی شورا (ڕاوێژکاری). دوای ساڵێک، داواکاری دووەم کە بە یاداشتنامەی ئامۆژگاری ناسراوە، کە زیاتر لە سەد زانای ئایینی واژوویان لەسەر کرد، لەوانەش ئولەمەی دامەزراو، داوای کرد ئەنجومەنی شورا و ھەروەھا سانسۆری میدیایی لەژێر ڕێنمایی ئایینی و پێداچوونەوە بە ھەموو یاساکانی شانشینی یەکگرتوودا بکرێت بۆ دڵنیابوون لە گونجانیان لەگەڵ شەریعەت. ھەردوو داواکارییەکە دڵسۆزییان بۆ ماڵی سەعود دەربڕی و لە ھەمان کاتدا دژایەتی نەبوونی نوێنەرایەتی لە حکوومەتی ھەنووکەیی دەکرد. ھاوکات شریتە دەنگییەکانی وتاری سەلمان عۆدە بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی بەدەستھێنا و ھانی دەنگەکانی تری ئۆپۆزسیۆن بوو لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو، چونکە سوپای ئەمریکا بۆ مانەوەیەکی دوورودرێژ لە بنکەیەکی ئاسمانی لە دەرەوەی پایتەخت نیشتەجێ بوو. سەلمان عۆدە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کۆمیتەی داکۆکی لە مافە شەرعییەکان (CDLR) کە گرووپێکی ناڕازی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] بوو کە لە ساڵی ١٩٩٣ دروست کرابوو و یەکەم ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆن بوو لە شانشینی یەکگرتوودا کە بە ئاشکرا تەحەدای دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەھای دەکرد، حکوومەت و پلە باڵاکانی تۆمەتبار کرد زانایانی سعوودی کە بەشی پێویست بۆ پاراستنی مافە شەرعییە ئیسلامییەکانی موسڵمانان نەکەن. لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٤ سەلمان سەلمان عۆدە بە تۆمەتی «چالاکی دژە حکوومەت» زیندانی کرا. ئەو و [[سەفەر حەوالی]] لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە شوێنکەوتووانی خۆیان لە شاری بورایدا لە ناوچەی قەسیم دەستگیرکران. دوای پێنج ساڵ زیندانیکردنی بەھۆی ھاندانی دژایەتیکردنی حکوومەتی سعودیە، سەلمان عۆدە لە ساڵی ١٩٩٩دا «نۆژەنکرایەوە» سەریھەڵدا و ببێتە یەکێک لە دیارترین وتەبێژە ئایینییەکانی شانشینی سعودیە. بە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی و ماڵپەڕێکی بە چوار زمان، لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک لایەنگرێکی حکوومەتی سعودیە سەیر دەکرا، لەژێر پاراستنی ئەو وڵاتە و لە کێبڕکێدا لەگەڵ دامەزراوەی ئولەمە (پیاوانی ئایینی) کە حکوومەت سپۆنسەری دەکات. ھەروەھا داکۆکیکار بوو بۆ گفتوگۆی سوننە-شیعە،<ref name="economist_appeal_mercy">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Muslim appeal for Saudi Arabia to show mercy|ناونیشان=https://www.economist.com/erasmus/2019/06/02/a-muslim-appeal-for-saudi-arabia-to-show-mercy|ئیش=[[The Economist]]|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> داوای کۆمەڵگەیەکی گشتگیرتری دەکرد کە کۆتایی بە پەراوێزخستنی ھاووڵاتیانی [[شیعە|شیعەی]] سعودیە بھێنێت. لە مانگی ئایاری ٢٠١٧ لەگەڵ بیلال فیلیپس و چوار کەسی دیکەدا بۆ ماوەی دوو ساڵ ھاتنە ناو دانیمارک قەدەغەکرا بەھۆی نیگەرانییەکانی لەوەی ئەوەی کە بانگەشەی ڕق بەرامبەر کۆمەڵگەی دانیمارکی دەکەن و کەسانی دیکەش پەروەردە بکەن بۆ ئەنجامدانی [[توندوتیژی دژی ژنان]] و منداڵان و بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکان سەبارەت بە [[خەلافەت|خەلافەتێک]].<ref name="Reuters-20170502">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jensen|یەکەم=Teis|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Denmark bans six 'hate preachers' from entering the country|ناونیشان=https://uk.reuters.com/article/uk-denmark-security-religion/denmark-bans-six-hate-preachers-from-entering-the-country-idUKKBN17Y1N9|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Reuters]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190413183513/https://uk.reuters.com/article/uk-denmark-security-religion/denmark-bans-six-hate-preachers-from-entering-the-country-idUKKBN17Y1N9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rabiate religiøse forkyndere får indrejseforbud til Danmark — Udlændinge- og Integrationsministeriet|ناونیشان=http://uim.dk/nyheder/2017-05/rabiate-religiose-forkyndere-far-indrejseforbud-til-danmark|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170506143447/http://uim.dk/nyheder/2017-05/rabiate-religiose-forkyndere-far-indrejseforbud-til-danmark|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Minister for Refugees, Immigrants and Integration (Denmark)|Ministry of Immigration and Integration]]|زمان=da}}</ref> ناوەکە کەمێک پێش بەسەرچوونی (٢ی ئایاری ٢٠١٩) لە لیستەکە لابرا، بەبێ ئەوەی ڕوونکردنەوە بدرێت.<ref name="SN.DK-20190412">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ritzau|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Saudiarabisk forkynder er fjernet fra dansk sanktionsliste|ناونیشان=https://sn.dk/Danmark/Saudiarabisk-forkynder-er-fjernet-fra-dansk-sanktionsliste/artikel/831378?rss|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=sn.dk|زمان=da}}</ref><ref name="NYI as of 20190215">This archive of the sanction list, dated 15 February 2019, includes him (number 005). {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Den nationale sanktionsliste - Religious preachers with entry ban|ناونیشان=https://www.nyidanmark.dk/en-GB/Words-and-concepts/US/Religious-workers/Religious-preachers-with-entry-ban|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190215050543/https://www.nyidanmark.dk/en-GB/Words-and-concepts/US/Religious-workers/Religious-preachers-with-entry-ban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Danish Immigration Service]]|زمان=da}}</ref><ref name="NYI as of 20190411">This archive of the list, dated 11 April 2019, no longer includes him, nor does the Google cache dated 27 March 2019.{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Den nationale sanktionsliste - Religious preachers with entry ban|ناونیشان=https://www.nyidanmark.dk/en-GB/Words-and-concepts/US/Religious-workers/Religious-preachers-with-entry-ban|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190411152642/https://www.nyidanmark.dk/en-GB/Words-and-concepts/US/Religious-workers/Religious-preachers-with-entry-ban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Danish Immigration Service]]|زمان=da}}</ref> لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧دا، سەلمان عۆدە لەگەڵ بانگخوازان و چالاکانی دیاری دیکەی وەک عەواد قرنی و عەلی عومەری، بە تۆمەتی «تیرۆر و پیلانگێڕی دژی دەوڵەت» لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودیەوە دەستبەسەر کران.<ref name="Al-Ouda's_son-4-12-2020">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al-Ouda's son: 'My father lost half his ability to see and hear'|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20201204-al-oudas-son-my-father-lost-half-his-ability-to-see-and-hear/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|agency=Middle East Monitor|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> بانگەوازی «کەسایەتی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و ئیسلامییەکان بۆ ئازادکردنیان» کراوە و نیگەرانی زیادی کردووە لەو کاتەوەی لە مانگی نیسانی ٢٠١٩دا ٣٧ سعودی بەھۆی ئەوەی دەسەڵاتداران وتوویانە «تاوانەکانی پەیوەست بە تیرۆر»،<ref name="trial-jazeera-28-7-2019"/> یەکێک لە تۆمەتەکانی دژی. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، سەلمان عۆدە «دوای چەند کاتژمێرێک لە بڵاوکردنەوەی تویتێکی پێشوازی لە ڕاپۆرتەکانی ئەگەری ئاشتەوایی نێوان سعودیە و قەتەر» کە شازادەی جێنشینی سعودیە محەممەد بن سەلمان لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧ەوە گەمارۆی گرتبوو، دەستگیرکرا.<ref name="trial-jazeera-28-7-2019">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Trial of Saudi scholar Salman al-Awdah postponed, says son|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2019/7/28/trial-of-saudi-scholar-salman-al-awdah-postponed-says-son|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|agency=Al Jazeera|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، عەبدوڵڵا سەلمان عۆدەی کوڕی سەلمان عۆدە ڕای گەیاندووە کە باوکی «نزیکەی نیوەی توانای بیستن و بینینی لەدەستداوە» لە زینداندا.<ref name="Al-Ouda's_son-4-12-2020"/> عەبدوڵڵا عەلاود لە پارچەیەکدا لە ''[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا]]''، تیشکی خستە سەر تێکچوونی دۆخی سەلمان سەلمان عۆدەی باوکی، کە لە زیندانێکی تاکەکەسی لە سعودیە ڕاگیرابوو. ئەو زانا و چالاکوانە سعودیە ئاماژەی بەوەشکردووە، بەھۆی سێ ساڵ دەستدرێژی و گۆشەگیرییەوە، باری جەستەیی و دەروونی باوکی بە خێرایی زیاتر بەرەو دابەزین دەچێت. ھەروەھا داوای لە [[جۆ بایدن]] سەرۆکی ھەڵبژێردراوی سعودیە کرد کە پاڵ بە حکوومەتی سعودیەوە بنێت بۆ ئازادکردنی باوکی و زیندانیانی سیاسی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/12/30/opinion/saudi-arabia-political-prisoners.html|سەردێڕ=Saudi Arabia Is Slowly Killing My Father|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|دوایین=Alaoudh|یەکەم=Abdullah}}</ref> == کتێبەکان == ناوەڕۆکی دژە حکوومەت لە ھەندێک لە کتێبەکانی و ھەندێک لەو وانانەی کە دابووی، ھۆکارێک بوو بۆ زیندانیکردنی سەلمان عۆدە لە ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٩. ناوبراو لە نامەیەکی کراوەی ساڵی ١٩٩٤ بۆ شێخ بن باز سەبارەت بە پووچەڵبوونەوەی فەتوای ئاشتی لەگەڵ جوولەکەکان، لەلایەن [[ئوسامە بن لادن|ئوسامە بن لادنەوە]] وەرگیراوە. دوای ئازادکردنی، سەلمان عۆدە لە ماڵەکەی خۆیەوە دەستی بە چالاکییەکانی کردەوە، ھەفتانە لە چوارشەممە تا ھەینی وانەی لەسەر بابەتەکانی وەک تەفسیری قورئان و ئەخلاق و پەروەردە و چاکسازی کەسی دەخوێند. سەلمان عۆدە ڕای گەیاندووە کە پشتگیری لە [[ئاشتی]] و لێبوردەیی لەگەڵ ئایینەکانی دیکە دەکات. ڕای گەیاند کە ئەمە لە ئەنجامی تێگەیشتنێکی قووڵترە لە فێرکارییە ئیسلامییەکان. سەلمان عۆدە بەرپرسی ماڵپەڕی بەناوبانگی<ref name="IslamToday">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Islam Today|ناونیشان=http://www.islamtoday.net/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181205232704/http://www.islamtoday.net/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> وان و وانە لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پێشکەش بە کۆمەڵێکی بەرفراوان لە گوێگران دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sheikh Salman al-Ouda Articles|ناونیشان=http://en.islamtoday.net/Sheikh-Articles|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160506130134/http://en.islamtoday.net/Sheikh-Articles|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=En.islamtoday.net}}</ref> ڕۆژانە کار لەسەر وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە دەکات کە خەڵک بۆی دەنێرن جگە لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی ژمارەیەک لە نووسینەکانی بۆ چاپکردن. بەرنامەیەکی لە کەناڵی MBC TV ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sheikh Salman al-Ouda TV Show on MBC Channel|ناونیشان=http://vramadan.mbc.net/mediamanager/?ee_category=6711|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081011084805/http://vramadan.mbc.net/mediamanager/?ee_category=6711|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦ نزیکەی ٢٠ ھەزار گەنجی موسڵمانی بەریتانی لە ئیست ئێند لە [[لەندەن]] گوێیان لە وتارێکی سەلمان عۆدە گرت. شێخ سەلمان بە… زیاتر لە ٤٠٠٠ ھاوڕێی [[فەیسبووک]] و زیاتر لە یەک ملیۆن ھەوادار لە ڕێگەی سایتەکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World's 25th Most Influential Muslim|ناونیشان=http://www.rissc.jo/index.php/english-publications/125-worlds-25th-most-influential-muslim.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101118065233/http://www.rissc.jo/index.php/english-publications/125-worlds-25th-most-influential-muslim.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> ھەیەتی ١٤ ملیۆن فۆڵۆوەر لە [[تویتەر]].<ref name="economist_MBS_cracks_down">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Muhammad bin Salman cracks down on his perceived opponents|ناونیشان=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21729460-police-have-arrested-dozens-public-figures-who-were-critical-crown|ئیش=[[The Economist]]|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922175535/https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21729460-police-have-arrested-dozens-public-figures-who-were-critical-crown|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> == سەرزەنشتکردنی ئوسامە بن لادن == سەلمان عۆدە نەک تەنھا بە ڕەخنەگرتن لە [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول]] ناسراوە بەڵکو بە ڕەخنەی ڕاستەوخۆی [[ئوسامە بن لادن]] ناسراوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ لە دەوروبەری شەشەمین ساڵیادی ١١ی ئەیلوولدا، لە کەناڵی MBC کە تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بینەری ھەیە، قسەی لەگەڵ سەرۆکی [[ئەلقاعیدە|قاعیدە]] کرد و لێی پرسی:<blockquote>ئوسامەی برام چەند خوێن ڕژاوە؟ چەند کەسی بێتاوان و منداڵ و بەساڵاچوو و ژن کوژراون … بە ناوی قاعیدە؟ ئایا دڵخۆش دەبیت کە خودای گەورە ببینیت کە باری ئەم سەدان ھەزار یان ملیۆنە قوربانییەت لەسەر پشتت ھەڵگرتووە؟<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Unraveling by Peter Bergen and Paul Cruickshank. The jihadist revolt against bin Laden|ناونیشان=http://www.tnr.com/politics/story.html?id=702bf6d5-a37a-4e3e-a491-fd72bf6a9da1&k=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090102142834/http://www.tnr.com/politics/story.html?id=702bf6d5-a37a-4e3e-a491-fd72bf6a9da1&k=|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref></blockquote> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Salman al-Ouda}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|عەرەبستانی سعوودی|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:قوڕەیش]] t2ll9esnsni1b1jva4emrr38cxu12od 0 274815 1593719 1593608 2026-06-24T12:02:32Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593719 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قوشتەپە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قوشتبە }}<br>{{lang-en| Qushtapa }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Arbil Districs.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان). | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.00193| 44.03827 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارۆچکەی قوشتەپە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.00193| 44.03827 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٧٥ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = بژار خدر | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٫٨٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٩٦ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٨٠٠<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = قەراجی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قوشتەپە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای قوشتەپە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. قوشتەپە ناوەندی [[قەزای قوشتەپە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی قوشتەپە بەدووریی ٢١ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری شاری [[ھەولێر]]، بەدووریی ٣٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[پردێ]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == وشەی قوشتەپە وشەیەکی لێکدراوی [[زمانی تورکی]]یە، لە دوو وشەی(قوش + تەپە) پێکھاتووە، قوش بە واتای [[باڵندە]] یا [[چۆلەکە]] دێت و تەپەش بە واتای [[گرد]] دێت، ناوەکە بەسەر یەکەوە دەبێتە گردی باڵندە یا گردی چۆلەکە. گردێک لە ناو شارەدێی [[قوشتەپە]]دا ھەیە کە پێشتر ئەو گردە بۆ چاودێری کردنی رێگایەکان و ھەروەھا وەک نیشانەیەک بۆ رێبوارەکان بۆ دیارکردنی رێگاکان بە کارھاتووە, گردی لەم شێوەیە لە سنوری قەزای قوشتەپە زۆرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای قوشتەپە}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] iy09inra1syml94rr6n2aylr02q2huv 0 275175 1594076 1334710 2026-06-25T07:33:37Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[یوو تی سی+٠١:٠٠]] 1594076 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[یوو تی سی+٠١:٠٠]] dq4mjwljqpun7n21yilutgvhmupq4nk 0 276232 1593895 1486141 2026-06-24T20:45:33Z 1silent scientist 51740 1593895 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ئۆپەراسیۆنی بەدر''' ئۆپەراسیۆنێکی ھێرشبەری [[ئێران]] بوو کە لەکاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دژی [[عێراق]] ئەنجامدرا ئێرانییەکان لە ١١ی ئازارەوە ھێرشەکەیان دەستپێکرد، و سەرکەوتوو بوون لە دەستبەسەرداگرتنی بەشێک لە ڕێگای خێرای [[بەغدا]] - [[بەسرە]] بۆ ماوەیەکی کاتی. بەڵام ھێرشی پێچەوانەی عێراق '''شەڕی تاجی شەڕەکان'''، ھێزەکانی ئێرانی دەرکرد و ناچاریان کردن لە شەڕێکی بەردەوامی چەقبەستووی بێکۆتایی بن. ==شەڕ== ئۆپراسیۆنی بەدر لە شەوی ١٠ی ئازاری ١٩٨٥، بە ھێرشێکی تۆپخانە بۆ سەر [[بەسرە]] دەستی پێ کرد. شەوی دواتر، ھێزەکانی پاسداران و بەسیج بە نێو زۆنگاوەکاندا پێشڕەوییان کرد بۆ ئەوەی بەرگریکارانی عێراقی لە باکووری ئەلقوورنە تووشی سەرسوڕمان بکەن.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Steven |title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces Illustrated Edition|url=|url-access= |quote="Operation Badr began on the night of March 10, 1985, with a diversioanry artillery barrage against Al Basrah. On the following night, Pasdaran and Basij units moved through the marshes to surprise the Iraqi defenders north of Al Qurnah."|year=2009 |publisher=Georgetown University Press|isbn= |pages=266}}</ref> لە ١١ی ئازاردا، ئێران ھێزێکی ١٠٠،٠٠٠ کەسیی نارد بۆ ھێرشکردنە سەر دەوروبەری [[دوورگەی مەجنوون]]؛ ئەم ھێزە لە ئەلقوورنە دابەزین، لەو شوێنەی کە [[ڕووباری دیجلە]] بە تەنیشت شاڕێگەکەدا تێدەپەڕێت و ھێرشیان کردە سەری،<ref>{{cite book |last=Hume |first=Cameron R. |title=The United Nations, Iran, and Iraq: How Peacemaking Changed |url=https://archive.org/details/unitednationsira00hume |url-access=registration |quote=operation badr. |year=1994 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-32874-8 |pages=[https://archive.org/details/unitednationsira00hume/page/50 50]}}</ref> کە سەرکەوتوو بوون لە گرتنی بەشێکی، لە بەرامبەردا عێراق بە تۆپخانە، ھێرشی ئاسمانی و فیرقە زرێپۆشەکان لە باکوورەوە دەستی بە دژەھێرش کرد. ئەم جەنگە یەکەمجار بوو کە یەکەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]] وەک ھێزی یەدەگ بەکاربھێنرێن. ئێرانییەکان لە دوورگەکانی مەجنوونەوە ھێرشیان کرد، جارێکی دیکە عێراقییەکانیان تووشی سەرسوڕمان کرد، و لە کۆتاییی باشووری فەیلەقی ٤ی سوپای عێراقیان دا، لە بەرەیەک بە پانیی ١٢ کیلۆمەتر. ھێرشی ئێران ھێڵەکانی عێراقی بەزاند، سوپای پاسداران بە پاڵپشتی تانک و تۆپخانە لە ١٤ی ئازاردا باکووری قوورنەیان بەزاند. دوو ڕۆژ دوای ھێرشەکە، ئێرانییەکان ١٦ کیلۆمەتر (١٠ میل) چوونە ناو خاکی عێراقەوە؛ ھەمان شەو ٣٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی گەیشتنە [[ڕووباری دیجلە]] و بە بەکارھێنانی سێ [[پردی سەرئاوکەوتوو|پردی سەرئاوکەوتووەوە]] لێی پەڕینەوە، کە یەکێکیان توانای ھەڵگرتنی ئۆتۆمبێلی قورسی ھەبوو. بەم شێوەیە سەرکەوتوو بوون لە گرتنی بەشێک لە [[شاڕێگەی ٦ (عێراق)|شاڕێگەی بەغدا–بەسرە]] ٦، کە لە کاتی ئۆپراسیۆنەکانی فەجر ٥ و فەجر ٦دا نەیانتووانیبوو بیگرن؛ بەڵام سەرەڕای سەرکەوتنیان، ئێرانییەکان بە شێوەیەکی مەترسیدار خۆیان کشاندبوو، و ھێشتا بەدەست کەمیی زرێپۆشەوە دەیناڵاند. سەددام حوسێن بە [[ھێرشە کیمیایییەکانی عێراق بۆ سەر ئێران|دەستپێکردنی ھێرشی کیمیایی]] (بریکاری [[تابوون (گازی دەمار)|تابوون]]) بۆ سەر پێگەکانی ئێران لە درێژایی شاڕێگەکە و بە دەستپێکردنی دووەم «[[جەنگی شارەکان]]»، بە ھەڵمەتێکی ئاسمانی و مووشەکی بۆ سەر بیست ناوەندی دانیشتووانی ئێران، لەوانەش تاران، وەڵامی دایەوە. عێراقییەکان ھەوڵیان دابوو لە کاتی جەنگەکەدا زیانی قورس بە ئێرانییەکان بگەیەنن بە ئاڕاستەکردنی پیادەکانیان بۆ ناو «ناوچەکانی کوشتن»ی تۆپخانەی پێشوەختە دیاریکراو؛ ئەم دژەھێرشە دوای ئەوە دەستی پێ کرد کە ئێرانییەکان گەیشتنە ئامانجەکەیان. یەدەگەکانی عێراق، لەوانەش یەکەکانی بژاردەی پاسەوانی کۆماری، لە سێ ئاڕاستەوە دژەھێرشیان بۆ سەر ئێرانییەکان دەست پێ کرد. ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق و بۆردوومانی چڕی تۆپخانەکان، بە بەکارھێنانی ھەم ماددەی تەقەمەنی بەھێز و ھەم بریکارە کیمیایییەکان، پێگەکانی ئێرانیان تێکشکاند. دوای دوو ڕۆژ لە ھێرشە بێوچانەکانی عێراق، ھێزەکانی پاسداران ناچار بوون بۆ ناو زۆنگاوەکان پاشەکشە بکەن. زیانە گیانییەکانی ئێران لە نێوان یازدە ھەزار بۆ حەڤدە ھەزار سەرباز خەمڵێندرا.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Steven |title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces Illustrated Edition|url=|url-access= |quote="Operation Badr began on the night of March 10, 1985, with a diversioanry artillery barrage against Al Basrah. On the following night, Pasdaran and Basij units moved through the marshes to surprise the Iraqi defenders north of Al Qurnah."|year=2009 |publisher=Georgetown University Press|isbn= |pages=266}}</ref> ماوەیەکی کورت دوای ھێرشی سەرەتایی بۆ سەر شاڕێگەکە، ئێران پلانی دانابوو ھێرشێکی لاوەکی بۆ سەر ناوچەیەکی دیکە ئەنجام بدات، بەڵام زۆر درەنگ دەستی پێ کرد و ئەویش تێکشکێندرا. بەم شێوەیە ئێرانییەکان لە کۆتاییدا لە پێگەکانیان دەرکران و شاڕێگەکە لەلایەن عێراقییەکانەوە گیرایەوە. == ئاسەوارەکان == لە وەڵامی ئۆپەراسیۆنی بەدر، [[سەددام]] لە مانگی ئازاری ئەو ساڵەدا "جەنگی شارەکانی دووەم"ی کردەوە و بە توندی ھێرشی کردە سەر شارەکانی وەک [[ئەسفەھان]]، [[تەورێز]]، [[شیراز]] و تەنانەت [[تاران]]یش (بە ھێزی ئاسمانی یان مووشەک). ئێرانیش بە شێوەی ماددی وەڵامی دایەوە، کە زۆربەیان بە ھەڵدانی مووشەک و مووشەکی مامناوەند بۆ ناو بەندەری بەسرە. ھەرچەندە ئێران بەھۆی نەبوونی [[زرێپۆش]] و ھێزی ئاسمانییەوە سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام سەرکردایەتی ئێرانی بڕوا پێھێنا کە تاکتیکەکانی ھێشتا باشن، چونکە توانی تا ئەو ڕادەیە بگاتە [[عێراق]]. ھەروەھا عێراقییەکان بڕوایان ھەبوو کە تاکتیکەکانیان بە ھەمان شێوە دروستە. لە سایەی ئەو ئەزموونەی لەم شەڕەدا بەدەستی ھێنا و شەڕی پێشوو کە لە ئەھوارەکاندا ڕوویدا، ئێران [[ئۆپەراسیۆنی فەجر ٨|ئۆپەراسیۆنی سەرکەوتووی فەجر ٨ی]] دەستپێکرد کە [[نیمچەدوورگەی فاو|دوورگەی فاو]]ی گرت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|شەڕ|دەیەی ١٩٨٠}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی | سەردان = ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Badr}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 6mpnm0zvzu7mmqkpkpo35p0db5wmayz 1593896 1593895 2026-06-24T20:45:58Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1593896 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ئۆپەراسیۆنی بەدر''' ئۆپەراسیۆنێکی ھێرشبەری [[ئێران]] بوو کە لەکاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]] دژی [[عێراق]] ئەنجامدرا ئێرانییەکان لە ١١ی ئازارەوە ھێرشەکەیان دەستپێکرد، و سەرکەوتوو بوون لە دەستبەسەرداگرتنی بەشێک لە ڕێگای خێرای [[بەغدا]] - [[بەسرە]] بۆ ماوەیەکی کاتی. بەڵام ھێرشی پێچەوانەی عێراق '''شەڕی تاجی شەڕەکان'''، ھێزەکانی ئێرانی دەرکرد و ناچاریان کردن لە شەڕێکی بەردەوامی چەقبەستووی بێکۆتایی بن. ==شەڕ== ئۆپراسیۆنی بەدر لە شەوی ١٠ی ئازاری ١٩٨٥، بە ھێرشێکی تۆپخانە بۆ سەر [[بەسرە]] دەستی پێ کرد. شەوی دواتر، ھێزەکانی پاسداران و بەسیج بە نێو زۆنگاوەکاندا پێشڕەوییان کرد بۆ ئەوەی بەرگریکارانی عێراقی لە باکووری ئەلقوورنە تووشی سەرسوڕمان بکەن.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Steven |title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces Illustrated Edition|url=|url-access= |quote="Operation Badr began on the night of March 10, 1985, with a diversioanry artillery barrage against Al Basrah. On the following night, Pasdaran and Basij units moved through the marshes to surprise the Iraqi defenders north of Al Qurnah."|year=2009 |publisher=Georgetown University Press|isbn= |pages=266}}</ref> لە ١١ی ئازاردا، ئێران ھێزێکی ١٠٠،٠٠٠ کەسیی نارد بۆ ھێرشکردنە سەر دەوروبەری [[دوورگەی مەجنوون]]؛ ئەم ھێزە لە ئەلقوورنە دابەزین، لەو شوێنەی کە [[ڕووباری دیجلە]] بە تەنیشت شاڕێگەکەدا تێدەپەڕێت و ھێرشیان کردە سەری،<ref>{{cite book |last=Hume |first=Cameron R. |title=The United Nations, Iran, and Iraq: How Peacemaking Changed |url=https://archive.org/details/unitednationsira00hume |url-access=registration |quote=operation badr. |year=1994 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-32874-8 |pages=[https://archive.org/details/unitednationsira00hume/page/50 50]}}</ref> کە سەرکەوتوو بوون لە گرتنی بەشێکی، لە بەرامبەردا عێراق بە تۆپخانە، ھێرشی ئاسمانی و فیرقە زرێپۆشەکان لە باکوورەوە دەستی بە دژەھێرش کرد. ئەم جەنگە یەکەمجار بوو کە یەکەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]] وەک ھێزی یەدەگ بەکاربھێنرێن. ئێرانییەکان لە دوورگەکانی مەجنوونەوە ھێرشیان کرد، جارێکی دیکە عێراقییەکانیان تووشی سەرسوڕمان کرد، و لە کۆتاییی باشووری فەیلەقی ٤ی سوپای عێراقیان دا، لە بەرەیەک بە پانیی ١٢ کیلۆمەتر. ھێرشی ئێران ھێڵەکانی عێراقی بەزاند، سوپای پاسداران بە پاڵپشتی تانک و تۆپخانە لە ١٤ی ئازاردا باکووری قوورنەیان بەزاند. دوو ڕۆژ دوای ھێرشەکە، ئێرانییەکان ١٦ کیلۆمەتر (١٠ میل) چوونە ناو خاکی عێراقەوە؛ ھەمان شەو ٣٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی گەیشتنە [[ڕووباری دیجلە]] و بە بەکارھێنانی سێ [[پردی سەرئاوکەوتوو|پردی سەرئاوکەوتووەوە]] لێی پەڕینەوە، کە یەکێکیان توانای ھەڵگرتنی ئۆتۆمبێلی قورسی ھەبوو. بەم شێوەیە سەرکەوتوو بوون لە گرتنی بەشێک لە [[شاڕێگەی ٦ (عێراق)|شاڕێگەی بەغدا–بەسرە]] ٦، کە لە کاتی ئۆپراسیۆنەکانی فەجر ٥ و فەجر ٦دا نەیانتووانیبوو بیگرن؛ بەڵام سەرەڕای سەرکەوتنیان، ئێرانییەکان بە شێوەیەکی مەترسیدار خۆیان کشاندبوو، و ھێشتا بەدەست کەمیی زرێپۆشەوە دەیناڵاند. سەددام حوسێن بە [[ھێرشە کیمیایییەکانی عێراق بۆ سەر ئێران|دەستپێکردنی ھێرشی کیمیایی]] (بریکاری [[تابوون (گازی دەمار)|تابوون]]) بۆ سەر پێگەکانی ئێران لە درێژایی شاڕێگەکە و بە دەستپێکردنی دووەم «[[جەنگی شارەکان]]»، بە ھەڵمەتێکی ئاسمانی و مووشەکی بۆ سەر بیست ناوەندی دانیشتووانی ئێران، لەوانەش تاران، وەڵامی دایەوە. عێراقییەکان ھەوڵیان دابوو لە کاتی جەنگەکەدا زیانی قورس بە ئێرانییەکان بگەیەنن بە ئاڕاستەکردنی پیادەکانیان بۆ ناو «ناوچەکانی کوشتن»ی تۆپخانەی پێشوەختە دیاریکراو؛ ئەم دژەھێرشە دوای ئەوە دەستی پێ کرد کە ئێرانییەکان گەیشتنە ئامانجەکەیان. یەدەگەکانی عێراق، لەوانەش یەکەکانی بژاردەی پاسەوانی کۆماری، لە سێ ئاڕاستەوە دژەھێرشیان بۆ سەر ئێرانییەکان دەست پێ کرد. ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق و بۆردوومانی چڕی تۆپخانەکان، بە بەکارھێنانی ھەم ماددەی تەقەمەنی بەھێز و ھەم بریکارە کیمیایییەکان، پێگەکانی ئێرانیان تێکشکاند. دوای دوو ڕۆژ لە ھێرشە بێوچانەکانی عێراق، ھێزەکانی پاسداران ناچار بوون بۆ ناو زۆنگاوەکان پاشەکشە بکەن. زیانە گیانییەکانی ئێران لە نێوان یازدە ھەزار بۆ حەڤدە ھەزار سەرباز خەمڵێندرا.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Steven |title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces Illustrated Edition|url=|url-access= |quote="Operation Badr began on the night of March 10, 1985, with a diversioanry artillery barrage against Al Basrah. On the following night, Pasdaran and Basij units moved through the marshes to surprise the Iraqi defenders north of Al Qurnah."|year=2009 |publisher=Georgetown University Press|isbn= |pages=266}}</ref> ماوەیەکی کورت دوای ھێرشی سەرەتایی بۆ سەر شاڕێگەکە، ئێران پلانی دانابوو ھێرشێکی لاوەکی بۆ سەر ناوچەیەکی دیکە ئەنجام بدات، بەڵام زۆر درەنگ دەستی پێ کرد و ئەویش تێکشکێندرا. بەم شێوەیە ئێرانییەکان لە کۆتاییدا لە پێگەکانیان دەرکران و شاڕێگەکە لەلایەن عێراقییەکانەوە گیرایەوە. == ئاسەوارەکان == لە وەڵامی ئۆپەراسیۆنی بەدر، [[سەددام]] لە مانگی ئازاری ئەو ساڵەدا "جەنگی شارەکانی دووەم"ی کردەوە و بە توندی ھێرشی کردە سەر شارەکانی وەک [[ئەسفەھان]]، [[تەورێز]]، [[شیراز]] و تەنانەت [[تاران]]یش (بە ھێزی ئاسمانی یان مووشەک). ئێرانیش بە شێوەی ماددی وەڵامی دایەوە، کە زۆربەیان بە ھەڵدانی مووشەک و مووشەکی مامناوەند بۆ ناو بەندەری بەسرە. ھەرچەندە ئێران بەھۆی نەبوونی [[زرێپۆش]] و ھێزی ئاسمانییەوە سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام سەرکردایەتی ئێرانی بڕوا پێھێنا کە تاکتیکەکانی ھێشتا باشن، چونکە توانی تا ئەو ڕادەیە بگاتە [[عێراق]]. ھەروەھا عێراقییەکان بڕوایان ھەبوو کە تاکتیکەکانیان بە ھەمان شێوە دروستە. لە سایەی ئەو ئەزموونەی لەم شەڕەدا بەدەستی ھێنا و شەڕی پێشوو کە لە ئەھوارەکاندا ڕوویدا، ئێران [[ئۆپەراسیۆنی فەجر ٨|ئۆپەراسیۆنی سەرکەوتووی فەجر ٨ی]] دەستپێکرد کە [[نیمچەدوورگەی فاو|دوورگەی فاو]]ی گرت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|شەڕ|دەیەی ١٩٨٠}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Badr}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 3rv7fo804d018tds3en7q7ttxer80md 0 276280 1593817 1593609 2026-06-24T17:04:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1593817 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ھاودیان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ھاودیان}}<br>{{lang-en| '''Hawdian'''}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.69751| 44.47704}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ھاودیان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.69751| 44.47704 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای سۆران|سۆران]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی دیانا|دیانا]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٥٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ھاودیان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی دیانا]] لە [[قەزای سۆران]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. کەوتۆتە دیوی باکووری بناری [[برادۆست (چیا)|چیای برادۆست]]. بریتیە لە نزیکەی ٧٥٠ ماڵ و زۆرینە موسڵمانی شافعین و ئەوانی تر [[ئاشوورییەکانی عێراق|دیانن]] کە لە ساڵانی ١٩١٧ لە ترسی [[کۆمەڵکوژیی سەیفۆ]] لە [[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|ھەکاری و شەمزینانەوە]] ھەڵاتوون. پێشان چەند ماڵێکی [[جوو|جوولەکەش]] ھەبوون ساڵی ١٩٥٠ ناچارکران کۆچ بکەن. زمانی ئاخاوتنی خەڵکەکە کوردیە بە زاری [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] و تیرەکانی بریتین لە [[باڵەک|باڵەکی]] و [[بەگزادە]] و [[ھەرکی]] و [[سوورچی]]. گوندی ھاودیان، ٤ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای [[مەجیداوە]]، کە پایتەختی [[ئادیابین|ھەرێمی حەدیاب]] (Hadiab) بووە و لە پەیمانی کۆندا (تەوڕات و ئینجیل) بە ناوی "ئەدیابین" (Adiabene) ئاماژەی پێکراوە.<ref>Fiey, J. M. (1965). Assyrie chrétienne I. Beirut: Imprimerie catholique.</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای سۆران}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] 5dvk2ky9zwuvr1wzat3hu2s0f6od7gd 1 276876 1594081 1371493 2026-06-25T08:02:18Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594081 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان (٢٠٢١)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1371492 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211122214107/https://rojnews.news/%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C/%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C/ بۆ https://rojnews.news/%da%af%d8%b4%d8%aa%db%8c/%d8%ae%d9%88%db%8e%d9%86%d8%af%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b2%d8%a7%d9%86%da%a9%db%86%db%8c-%d8%b3%d9%84%db%8e%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%ac%d8%a7%d8%b1%db%8e%da%a9%db%8c-%d8%af%db%8c/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:١٩، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی ھەرێمی کوردستان (٢٠٢١)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594080 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211204130320/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2711202120-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D بۆ https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2711202120-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211204131809/https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/251120212-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D بۆ https://www-rudaw-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.rudaw.net/sorani/kurdistan/251120212-amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٠٢، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hiwz3husos4hk6l5nokxhwtsfxnllgg 0 277272 1594045 1500323 2026-06-25T04:44:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594045 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox country|conventional_long_name=حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان|common_name=خۆراسان|image_flag=State flag of Iran (1907-1933).svg|image_map=|capital=[[مەشھەد]]|government_type=[[دیکتاتۆریەتی سەربازی]]|established=١٩٢١|leader_title1=سەرۆک|leader_name1=[[محەممەدتەقی پسیان]]}} '''حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان''' ({{بە فارسی|دولت خودمختار خراسان}}) [[دیکتاتۆریەتی سەربازی|دەوڵەتێکی سەربازی]] کورتخایەن بوو کە لە ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] لەلایەن [[محەممەدتەقی پسیان]] دامەزرا. لە ٢ی نیسانی ١٩٢١ بە فەرمی دامەزرا و چەند مانگێک دواتر لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١ ڕووخا. پایتەختەکەی [[مەشھەد]] بوو. == دامەزراندن == لە ٢ی نیسانی ١٩٢١دا، سەرھەنگ پسیان، سەرۆکی [[ژەندرمە]]ی خۆراسان، لەگەڵ [[سەرداری یەکەم]] حەیدەرغۆلی پسیان، کە ئامۆزای بوو، فەرماندەی یەکەی کۆزاکەکانی ئێران، [[ئەحمەد قەوام]]، پارێزگاری گشتی خۆراسانیان لە [[کوودەتا]]یەکی سەربازی لابرد، دەستگیرکرا و ڕەوانەی [[تاران]] کرا. قەوام و چەند کەسایەتییەکی دیکەی باڵادەستی خۆراسان بە تۆمەتی خۆدزینەوە لە باج تۆمەتبار کران، بەڵگەکانیش لەلایەن کەسێکی بەلجیکی بە ناوی دوبۆیس بەردەست خران، کە بەڕێوەبەری داھاتی خۆراسان بوو لە لایەنی پسیان. لەکاتێکدا قەوام لە زیندانی تاران بوو، پسیان وەک پارێزگاری گشتی خۆراسان ناسێندرا و بە شێوەیەکی سەربەخۆ حوکمڕانی خۆراسانی دەکرد ھەرچەندە لایەنگری سەید زیائەدین تەباتەبایی بوو، کە ئەوکات سەرۆکوەزیرانی ئێران بوو. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢١دا قەوام لە زیندان ئازاد کرا و تەباتەبایی سەرۆک وەزیران نەما. قەوام بووە سەرۆک وەزیران و پلانی داڕشت بۆ تۆڵەسەندنەوە لە پسیان. پسیان تا ٣٠ی ئایاری ١٩٢١ ڕای گەیاند کە خۆراسان بە تەواوی خۆسەرە و '''کۆمیتەی نیشتمانی خۆراسان''' یان '''کۆمیتەی میللیی خۆراسانی''' بە زمانی فارسی دامەزراند. لیژنەکە بەرنامەی پلان و چاکسازی دەستپێکرد، بەڵام ڕووبەڕووی ھەندێک دژایەتی توندی ھەندێک لە سەرکردە عەشایەر و ئایینییەکان بووەوە. == شەڕەکان == چەند سەرکردەیەکی ھۆزەکان کە بەھۆی بەرنامەکانی چاکسازیی پسیانەوە زۆربەی سەروەت و سامان و کەلوپەلەکانیان لە دەست دابوو، لەلایەن حکوومەتی قەوامەوە پاڵپشتی کران. ھەر بۆیە لە ١١ی ئابی ١٩٢١ یەکەم شەڕ لە نێوان یەکەیەکی ژەندرمەکان لە گوندێکی نزیک کەریز لە سنووری [[ئەفغانستان]] و ھێزەکانی شوجا ئەلمولک سەرۆکی [[ھەزارە]] ڕوویدا. ژەندرمەکان شکستیان ھێنا و بەرەو [[مەشھەد]] ھەڵھاتن. ئەم شکستە دەبێتە ھۆی دەستنیشانکردنی شەوکەت دەولە، کە ڕکابەری شوجا ئەلمولک بوو وەک پارێزگاری [[تۆربەت جام]] بە ئەرکی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژاوەگێڕییەکان و ناردنی ھێزی ژەندرمەی زۆر لە ٢٠ی ئابی ١٩٢١. === شەڕی جەعفەرئاباد === {{وتاری سەرەکی|شەڕی جەعفەرئاباد}} لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١دا، خودی پسیان کەوتە شەڕەوە، خۆی سەرکردایەتی ١٥٠ ژەندرمەی کرد بۆ شەڕکردن لەگەڵ ھێزێکی خێڵەکی ھاوپەیمانی [[کورد]]ی کە زیاتر لە ھەزار پیاو بوون، بە سەرۆکایەتی سەرداری سەربازیی [[بوژنۆرد]] و تاج محەممەد خانی [[قۆچان]]، کە ھاوکات لە ڕووی دارایی و سەربازییەوە ھاوکارییان دەکرا لەلایەن ئینگلیزەکان و حکوومەتی ئێرانی ئەحمەد قەوامەوە. پسیان تەنھا بە ٦٠ فیشەک شەڕی کرد، دواتریش خۆی و ھێزە بچووکەکەی لەلایەن کوردەکانەوە گەمارۆدران و کۆمەڵکوژ کران. سەری پسیان وەک بەڵگەی مردنی بڕدرا و ڕەوانەی قەوام کرا. == ڕووخان == دوای مردنی پسیان، لیژنەی بەڕێوەبردن یەکگرتوو نەبوون. ڕکابەرییەکە لە نێوان نەوزەری و ئیسماعیل خان بەھادوور کە لە لایەنی پسیان بوون، دەستی پێکرد. نەوزەری توانی دەسەڵاتدارێتی خۆراسان بگرێتە ئەستۆ و خۆی ڕادەستی حکوومەتی ئێران کرد. لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢١ ھێزێکی سەربازی بەھێز لە ژەندرمە و کۆزاکەکان گەیشتنە [[مەشھەد|شاری مەشھەد]] و ئەرکی بەڕێوەبەرایەتییان ڕادەستی پارێزگاری گشتی تازە دەستنیشانکراوی پارێزگاکە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.iichs.org/index.asp?id=45&doc_cat=1 ئینستیتیوتی لێکۆڵینەوەی مێژووی ھاوچەرخی ئێران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130000029/http://www.iichs.org/index.asp?id=45&doc_cat=1 |date=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }} * [http://www.tabriz-info.com/tabriz/shahrdaran/bahdor-esmael.htm تەورێز-ئینفۆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627082836/http://tabriz-info.com/tabriz/shahrdaran/bahdor-esmael.htm |date=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ }} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|مێژوو}} [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١]] 1c62lmzatvtxuu329nja6n2k3ljiktn 0 277808 1593718 1593610 2026-06-24T12:02:22Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593718 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=ئەشڕەف موسا |title=ئەمیری جەزیرە، شای ئەرمەن، ئەمیری دیمەشق |image=Dinastia_ayyubide,_monete_in_rame_di_ashraf_muzaffar_al-din,_1210-1220_ca.,_01.jpg |image_size= |caption=سکەیەکی مسی مەلیک ئەشرەف موزەفەرەدین موسای ئەیوبی |reign= |coronation= |full name= |predecessor= |successor= |dynasty=[[دەوڵەتی ئەییووبی| ئەیووبی]] |father=[[عادل سەیفەدین ئەحمەد| سوڵتان سەیفەدین ئەحمەد]] |spouse= |birth_date=١١٧٨ |birth_place= |death_date=١٢٣٧ |death_place= |place of burial= |religion=[[سوننە]] |succession1=ئەمیری جەزیرە |reign1=١٢١٠–١٢٢٩ |predecessor1=ئەوحەدی ئەیوبی |successor1=موزەفەر غازی ئەیوبی |succession2=سوڵتانی شام |reign2=١٢٢٩–١٢٣٧ |predecessor2=ناسڕ داود ئەیوبی |successor2=مەلیک ساڵح ئیسمایل}} '''مەلیک''' ئەشڕەف یان '''ئەشڕەف مووسا''' یان '''ئەشڕەف شا ئەرمەن'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=evzQm3DwVcQC&dq=Al-Ashraf+Arman+shah&pg=PA441|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|ڕێکەوت=١٩١٣|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill|پەڕەکان=٤٤١|زمان=en}}</ref> (٢٧ی ئابی ١٢٣٧ مردووە) ناوی تەواوی مەلیک ئەشڕەف موسا ئەبو فەتح موزەفەرەدین فەرمانڕەوایەکی [[کورد]] بووە لە [[دەوڵەتی ئەییووبی|بنەماڵەی ئەیوبییەکان]]. == حاکمی جەزیرە (١٢٠١–١٢٢٩) == [[پەڕگە:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|وێنۆک|upright=1.35|وێنەی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەدین]] لەسەر درھەمێک کە لە زەمانی فەرمانڕەوای ئەشڕەف مووسا لە ساڵی ١٢١٥–١٢١٦ دروست کراوە، لەسەری نەخشێندراوە لەلای پێشەوە: شای سەرکەوتوو، ڕاست و دروستی جیھان و ئیمان، یوسف کوڕی ئەیوب''.<ref name="BAL">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Balog|سەردێڕ=دراوی ئەیوبییەکان|ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=کۆمەڵەی دراوی شاھانە|شوێن=لەندەن|لاپەڕە=دراوی 182}}، ھەروەھا ویلان جۆری سێیەم، 258-60؛ ئەلبوومی ٧٩١٫٤ بۆ دراوێکی ھاوشێوە لە مۆزەخانەی بەریتانی کە لە ساڵی ٥٨٦/١١٩٠ی کۆچی دا دروست کراوە: {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britismuseum.org/collection /object/C_1865-0804-40-X |وێبگە=www.britishmuseum.org |زمان=en |سەردێڕ=دراوی سەلادین مۆزەخانەی بەریتانی }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.britismuseum.org/collection |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}، و یەکێکی تریش لە ساڵی ١١٩٠دا دروست کرا: [[پەڕگە:سەلادین_١١٩٠_معنا_ئۆف_مایافاریکین.jpg|٢٠x20px]]. ھەروەھا [https://www.numisbids.com/n.php?p=lot&sid=5085&lot=548]، [https://www.coinarchives.com/w/lotviewer.php?LotID=6582815&AucID=7626&Lot=1243&Val= d89ed4f58f834cadef373b4bbd223b6a]</ref><ref name="DN">{{harvnb|Nicolle|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ&pg=PA26 ٢٦]}}: "ئەم مسەیە." dirham، کە لە مایافەریقین لە ساڵی ٥٨٧ی کۆچی (١١٩٠/٠١ ز) داڕێژراوە، سەلاحەدین کڵاوی تیژیی فەرمانڕەوایەکی تورکی شێوازی سەلجوقی لەبەردایە."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب |دوایین١=Lesley Baker |یەکەم١=Patricia |سەردێڕ=مێژوویەک لە جل و بەرگی دادگای ئیسلامی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست |ڕێکەوت=١٩٨٨|doi=10.25501/SOAS.00033676 |بڵاوکەرەوە=SOAS, زانکۆی لەندەن |پەڕە=١١٩ |ناونیشان=https://eprints.soas.ac.uk/ |وتەگێڕانەوە=لە کۆتایی سەدەی دوازدەھەمدا، لەبەرکردنی [[شاربوش]] پشتگیری سەڵاح الدینی نیشان دا. لە ژێر سەردەمی مەملوکی بەحری دواتر لە میسر و سوریا بەشێک بوو لەو [[خیلعە]] کە دەدرا بە ئەمیرێک لەسەر وەبەرھێنانەکەی. |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241122095930/https://eprints.soas.ac.uk/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەردەمی ژیانی سەڵاحەدیندا دراوی ھاوشێوە دروستکراون.<ref>بۆ دراوێکی ھاوشێوە لە مۆزەخانەی بەریتانی کە لە ساڵی ٥٨٦/١١٩٠ی کۆچی دا دروست کراوە: {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https: //www.britismuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |وێبگە=www.britismuseum.org |زمان=en |سەردێڕ=دراوی سەلادین مۆزەخانەی بەریتانی }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.britismuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}، و یەکێکی تریش لە ساڵی ١١٩٠دا دروست کرا: [[فایل:سەلادین ١١٩٠ نەعنا ی مەیافەریقین.jpg| 20x20px]]. ھەروەھا [https://www.numisbids.com/n.php?p=lot&sid=5085&lot=548]، [https://www.coinarchives.com/w/lotviewer.php?LotID=6582815&AucID=7626&Lot=1243&Val= d89ed4f58f834cadef373b4bbd223b6a]</ref>'']]کوڕی سوڵتان [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی یەکەم]]، ئەشڕەف لەلایەن باوکییەوە لە [[حەڕان|ھەران]] لە ساڵی ١٢٠١ وەک حاکمی جەزیرە دامەزرا. دوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٢١٨ تا ساڵی ١٢٢٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییی ناوچەکە. === فەتحکردنی خەلات === لە ساڵی ١٢٠٧دا، شا ئەرمەن لەلایەن ئەیوبییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، کە لە مێژە تامەزرۆی [[خەلات]] بوون. ئەیوبییەکان لەسەر بانگھێشتی گەلی خەلات ھاتبوونە شارەکە دوای ئەوەی دوایین فەرمانڕەوای سۆکمەنلی لەلایەن توغرولشا، فەرمانڕەوا مەلیکی [[ئەرزڕۆم]] بەناوی سوڵتانییەتی ڕۆم و برای سوڵتان کەیقوبادی یەکەمەوە کوژرا. تا ساڵی ١٢٠٩ [[جۆرجیا]] ئاستەنگی فەرمانڕەواییی ئەیوبییەکانی کرد لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان و سەرکردایەتیی جەنگی ڕزگاریی خوازی بۆ باشووری ئەرمینیا کرد. سوپای جۆرجیا گەمارۆی خەلاتی دا. لە وەڵامدا [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|سوڵتان عادلی یەکەم]] سوپایەکی ڕێکخست و بە خودی خۆی سەرکردایەتیی سوپایەکی مەزنی کرد کە میرەکانی [[حومس]]، [[حەما]]، و [[بەعلبەک]] و ھەروەھا بەشێک لە میرنشینەکانی تری ئەیوبی بۆ پشتگیریکردن لە ئەوحەدی ئەیوبی ئەمیری جزیرە. لە کاتی گەمارۆدانەکەدا، ژەنەراڵی جۆرجیا ئیڤان مخارگدزلی بە ھەڵە کەوتە دەستی ئەوحەد لە جەرگەی خەلات. ئەوحەد بەسوود بینین لە بەکارھێنانی ئیڤان وەکو چەکێک، ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادکردنی لە بەرامبەر ئاگربەستێکی ٣٠ ساڵە لەگەڵ جۆرجیا، بەم شێوەیە کۆتایی بە ھەڕەشەی دەستبەجێی جۆرجیا بۆ سەر ئەیوبیەکان ھێنا. ئەمەش ململانێی خاکی ئەرمەنەکانی گەیاندە بنبەست.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lortʻkʻipʻaniże |یەکەم=Mariam |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8hYdAAAAMAAJ |سەردێڕ=Georgia in سەدەی XI-XII |ڕێکەوت=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=بڵاوکەرەوەکانی گاناتلێبا |لاپەڕەکان=154 |زمان=ku}}</ref> بەمەش ناوچەی دەریاچەی وانیان بەجێھێشت بۆ ئەیوبییەکان لە دیمەشق.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=ڕ. ستیڤن |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC |سەردێڕ=لە سەلاحەددینەوە بۆ مەغۆلەکان: ئەیوبییەکانی دیمەشق، 1193-1260 |بەروار=1977-01-01 |بڵاوکەرەوە=SUNY Press | ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٩٥-٢٦٣-٧|لاپەڕەکان=130–131 |زمان=ku}}</ref> لە ماوەی فەرمانڕەوایی ئەشڕەف موسادا، ھەندێک دراوی بە وێنەی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەدین]] لە سکە درابوو، کە لەسەری نووسرابوو: ''شای سەرکەوتوو، ڕاست و دروستی جیھان و دین، یوسف کوڕی ئەیوب''، بە مۆدێلی دراوەکانی پێشووتر کە لە سەردەمی خودی سەڵاحەدین لەسکە درابوو.<ref name="DN">{{harvnb|Nicolle|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ&pg=PA26 26]}}: "ئەم درھەمە مسییە."، کە لە مەیافەریقین لە ساڵی ٥٨٧ی کۆچی (١١٩٠/٠١ ز) نەخشێنراوە، سەلاحەدین کڵاوی تیژ بووشی فەرمانڕەوایەکی تورکی لە شێوازی سەلجوق لەبەردایە."</ref> دراوەکانی ئەشڕەف موسا لە سکە درابوون لە [[فارقین]]، [[شەنگال]]، [[خەلات]]، [[ئەربیلا|ئەربەلا]]، [[حەڕان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کۆمەڵگەی دراوی ئەمریکی: Browse کۆکردنەوە |ناونیشان=https://numismatics.org/search/results?q=ڕووی_دەسەڵات%3A%22ئەشرەف%20موزەفەر%20الدین%20ئەبو%20الفەت%20موسا%22&دەستپێکردن=0 |وێبگە=numismatics.org |بڵاوکەرەوە=کۆمەڵەی دراوی ئەمریکی |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://numismatics.org/search/results?q=%DA%95%D9%88%D9%88%DB%8C_%D8%AF%DB%95%D8%B3%DB%95%DA%B5%D8%A7%D8%AA%3A%22%D8%A6%DB%95%D8%B4%D8%B1%DB%95%D9%81%20%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%95%D9%81%DB%95%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%20%D8%A6%DB%95%D8%A8%D9%88%20%D8%A7%D9%84%D9%81%DB%95%D8%AA%20%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%22&%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86=0 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> شازادەی جۆرجیا تەمتا یەکێک بوو لە ھاوسەرەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eastmond |یەکەم١=Antony |سەردێڕ=جیھانی تامتا |بەروار=20 نیسانی 2017 |بڵاوکەرەوە=زانکۆی کامبریج چاپەمەنی |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١٦٧٥٦-٨|لاپەڕە=172 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ANAoDwAAQBAJ&pg=PA172 |زمان=ku |وتەگێڕانەوە=تامتا، ئەیوبید ھاوسەری ئەل -ئەشرەف موسا}}</ref> == ئەمیری دیمەشق (١٢٢٩–١٢٣٧) == دوای مردنی براکەی موعەزەم لە ساڵی ١٢٢٧، ئەشڕەف داواکارییەکی لە برازاکەی، کوڕی موعەزەم، ناسڕ داود وەرگرت، بۆ یارمەتیدان لە دژایەتیکردنی براکەی [[کامیل]] کە لە میسڕ بوو. لەبری ئەوە ئەشڕەف و کامیل گەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دابەشکردنی زەوی و زاری برازاکەیان لە نێوانیاندا. ئەشڕەف دیمەشکی گرت لە حوزەیرانی ١٢٢٩ و دەستی بەسەر شارەکە گرت، وەک ئەمیری دیمەشق مایەوە تا مردنی لە ساڵی ١٢٣٧. لە ساڵی ١٢٣٠، شاری بەعلبەکیشی گرت. لیە بەرامبەردا زەویەکانی لە میزۆپۆتامیا دایە دەست کامیل و دان بە زەویەکانی خۆیدا نا باڵادەستی، لەکاتێکدا ناسڕ دەبوو لە خاوەندارێتی میرنشینێک کە سەنتەری [[کەراک]] بوو لە ناوچەی ترانس ئوردن ڕازی بێت. دوای چەند ساڵێک، ئەشڕەف دوای چەند ساڵێک، ئەشڕەف لە ژێر دەسەڵاتی براکەیدا دەستی کرد بە ھەڵگەڕانەوە، لە ساڵی ١٢٣٧دا لەگەڵ کەیقوبادی یەکەم، سوڵتانی سەلجوقی ڕۆما و شازادەکانی ئەیوبی کە بنکەکەیان لە سوریا بوو، دژی کامیل ھاوپەیمانیی کرد. بەڵام کەیقوباد لە سەرەتای ھاوینی ئەو ساڵەدا مرد و ئەشڕەف خۆی لە ٢٧ی ئابدا کۆچی دواییی کرد و ھاوپەیمانەکەش ھەڵوەشایەوە. دوای ئەشڕەف، ساڵح ئیسماعیلی برای دەسەڵاتی گرتە دەست.<ref name="Lewis2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Franklin D. Lewis| سەردێڕ=ڕومی - ڕابردوو و ئێستا، ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا: ژیان و فێرکاری و شیعری جەل الدین Rumi|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PFsQBwAAQBAJ&pg=PT69|بەروار=18ی تشرینی یەکەمی 2014|بڵاوکەرەوە=بڵاوکراوەکانی یەک وۆرلد|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٧٣٧-٨|لاپەڕە=69}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == پەرتووکەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Nicolle |یەکەم١=David |سەردێڕ=Saladin |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٨-٣١٨-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |زمان=en}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Al-Ashraf Muzaffar al-Din Abu al-Fath Musa}} [[پۆل:مردووانی ١٢٣٧]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم]] kvvjaf3bsq9hi7xtqewlo04unyrctlq 1593816 1593718 2026-06-24T17:03:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:میسر|میسر]] 1593816 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=ئەشڕەف موسا |title=ئەمیری جەزیرە، شای ئەرمەن، ئەمیری دیمەشق |image=Dinastia_ayyubide,_monete_in_rame_di_ashraf_muzaffar_al-din,_1210-1220_ca.,_01.jpg |image_size= |caption=سکەیەکی مسی مەلیک ئەشرەف موزەفەرەدین موسای ئەیوبی |reign= |coronation= |full name= |predecessor= |successor= |dynasty=[[دەوڵەتی ئەییووبی| ئەیووبی]] |father=[[عادل سەیفەدین ئەحمەد| سوڵتان سەیفەدین ئەحمەد]] |spouse= |birth_date=١١٧٨ |birth_place= |death_date=١٢٣٧ |death_place= |place of burial= |religion=[[سوننە]] |succession1=ئەمیری جەزیرە |reign1=١٢١٠–١٢٢٩ |predecessor1=ئەوحەدی ئەیوبی |successor1=موزەفەر غازی ئەیوبی |succession2=سوڵتانی شام |reign2=١٢٢٩–١٢٣٧ |predecessor2=ناسڕ داود ئەیوبی |successor2=مەلیک ساڵح ئیسمایل}} '''مەلیک''' ئەشڕەف یان '''ئەشڕەف مووسا''' یان '''ئەشڕەف شا ئەرمەن'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=evzQm3DwVcQC&dq=Al-Ashraf+Arman+shah&pg=PA441|سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples|ڕێکەوت=١٩١٣|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill|پەڕەکان=٤٤١|زمان=en}}</ref> (٢٧ی ئابی ١٢٣٧ مردووە) ناوی تەواوی مەلیک ئەشڕەف موسا ئەبو فەتح موزەفەرەدین فەرمانڕەوایەکی [[کورد]] بووە لە [[دەوڵەتی ئەییووبی|بنەماڵەی ئەیوبییەکان]]. == حاکمی جەزیرە (١٢٠١–١٢٢٩) == [[پەڕگە:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|وێنۆک|upright=1.35|وێنەی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەدین]] لەسەر درھەمێک کە لە زەمانی فەرمانڕەوای ئەشڕەف مووسا لە ساڵی ١٢١٥–١٢١٦ دروست کراوە، لەسەری نەخشێندراوە لەلای پێشەوە: شای سەرکەوتوو، ڕاست و دروستی جیھان و ئیمان، یوسف کوڕی ئەیوب''.<ref name="BAL">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Balog|سەردێڕ=دراوی ئەیوبییەکان|ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=کۆمەڵەی دراوی شاھانە|شوێن=لەندەن|لاپەڕە=دراوی 182}}، ھەروەھا ویلان جۆری سێیەم، 258-60؛ ئەلبوومی ٧٩١٫٤ بۆ دراوێکی ھاوشێوە لە مۆزەخانەی بەریتانی کە لە ساڵی ٥٨٦/١١٩٠ی کۆچی دا دروست کراوە: {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britismuseum.org/collection /object/C_1865-0804-40-X |وێبگە=www.britishmuseum.org |زمان=en |سەردێڕ=دراوی سەلادین مۆزەخانەی بەریتانی }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.britismuseum.org/collection |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}، و یەکێکی تریش لە ساڵی ١١٩٠دا دروست کرا: [[پەڕگە:سەلادین_١١٩٠_معنا_ئۆف_مایافاریکین.jpg|٢٠x20px]]. ھەروەھا [https://www.numisbids.com/n.php?p=lot&sid=5085&lot=548]، [https://www.coinarchives.com/w/lotviewer.php?LotID=6582815&AucID=7626&Lot=1243&Val= d89ed4f58f834cadef373b4bbd223b6a]</ref><ref name="DN">{{harvnb|Nicolle|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ&pg=PA26 ٢٦]}}: "ئەم مسەیە." dirham، کە لە مایافەریقین لە ساڵی ٥٨٧ی کۆچی (١١٩٠/٠١ ز) داڕێژراوە، سەلاحەدین کڵاوی تیژیی فەرمانڕەوایەکی تورکی شێوازی سەلجوقی لەبەردایە."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب |دوایین١=Lesley Baker |یەکەم١=Patricia |سەردێڕ=مێژوویەک لە جل و بەرگی دادگای ئیسلامی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست |ڕێکەوت=١٩٨٨|doi=10.25501/SOAS.00033676 |بڵاوکەرەوە=SOAS, زانکۆی لەندەن |پەڕە=١١٩ |ناونیشان=https://eprints.soas.ac.uk/ |وتەگێڕانەوە=لە کۆتایی سەدەی دوازدەھەمدا، لەبەرکردنی [[شاربوش]] پشتگیری سەڵاح الدینی نیشان دا. لە ژێر سەردەمی مەملوکی بەحری دواتر لە میسر و سوریا بەشێک بوو لەو [[خیلعە]] کە دەدرا بە ئەمیرێک لەسەر وەبەرھێنانەکەی. |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241122095930/https://eprints.soas.ac.uk/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەردەمی ژیانی سەڵاحەدیندا دراوی ھاوشێوە دروستکراون.<ref>بۆ دراوێکی ھاوشێوە لە مۆزەخانەی بەریتانی کە لە ساڵی ٥٨٦/١١٩٠ی کۆچی دا دروست کراوە: {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https: //www.britismuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |وێبگە=www.britismuseum.org |زمان=en |سەردێڕ=دراوی سەلادین مۆزەخانەی بەریتانی }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.britismuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}، و یەکێکی تریش لە ساڵی ١١٩٠دا دروست کرا: [[فایل:سەلادین ١١٩٠ نەعنا ی مەیافەریقین.jpg| 20x20px]]. ھەروەھا [https://www.numisbids.com/n.php?p=lot&sid=5085&lot=548]، [https://www.coinarchives.com/w/lotviewer.php?LotID=6582815&AucID=7626&Lot=1243&Val= d89ed4f58f834cadef373b4bbd223b6a]</ref>'']]کوڕی سوڵتان [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی یەکەم]]، ئەشڕەف لەلایەن باوکییەوە لە [[حەڕان|ھەران]] لە ساڵی ١٢٠١ وەک حاکمی جەزیرە دامەزرا. دوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٢١٨ تا ساڵی ١٢٢٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییی ناوچەکە. === فەتحکردنی خەلات === لە ساڵی ١٢٠٧دا، شا ئەرمەن لەلایەن ئەیوبییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، کە لە مێژە تامەزرۆی [[خەلات]] بوون. ئەیوبییەکان لەسەر بانگھێشتی گەلی خەلات ھاتبوونە شارەکە دوای ئەوەی دوایین فەرمانڕەوای سۆکمەنلی لەلایەن توغرولشا، فەرمانڕەوا مەلیکی [[ئەرزڕۆم]] بەناوی سوڵتانییەتی ڕۆم و برای سوڵتان کەیقوبادی یەکەمەوە کوژرا. تا ساڵی ١٢٠٩ [[جۆرجیا]] ئاستەنگی فەرمانڕەواییی ئەیوبییەکانی کرد لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان و سەرکردایەتیی جەنگی ڕزگاریی خوازی بۆ باشووری ئەرمینیا کرد. سوپای جۆرجیا گەمارۆی خەلاتی دا. لە وەڵامدا [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|سوڵتان عادلی یەکەم]] سوپایەکی ڕێکخست و بە خودی خۆی سەرکردایەتیی سوپایەکی مەزنی کرد کە میرەکانی [[حومس]]، [[حەما]]، و [[بەعلبەک]] و ھەروەھا بەشێک لە میرنشینەکانی تری ئەیوبی بۆ پشتگیریکردن لە ئەوحەدی ئەیوبی ئەمیری جزیرە. لە کاتی گەمارۆدانەکەدا، ژەنەراڵی جۆرجیا ئیڤان مخارگدزلی بە ھەڵە کەوتە دەستی ئەوحەد لە جەرگەی خەلات. ئەوحەد بەسوود بینین لە بەکارھێنانی ئیڤان وەکو چەکێک، ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادکردنی لە بەرامبەر ئاگربەستێکی ٣٠ ساڵە لەگەڵ جۆرجیا، بەم شێوەیە کۆتایی بە ھەڕەشەی دەستبەجێی جۆرجیا بۆ سەر ئەیوبیەکان ھێنا. ئەمەش ململانێی خاکی ئەرمەنەکانی گەیاندە بنبەست.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lortʻkʻipʻaniże |یەکەم=Mariam |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8hYdAAAAMAAJ |سەردێڕ=Georgia in سەدەی XI-XII |ڕێکەوت=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=بڵاوکەرەوەکانی گاناتلێبا |لاپەڕەکان=154 |زمان=ku}}</ref> بەمەش ناوچەی دەریاچەی وانیان بەجێھێشت بۆ ئەیوبییەکان لە دیمەشق.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=ڕ. ستیڤن |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC |سەردێڕ=لە سەلاحەددینەوە بۆ مەغۆلەکان: ئەیوبییەکانی دیمەشق، 1193-1260 |بەروار=1977-01-01 |بڵاوکەرەوە=SUNY Press | ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٩٥-٢٦٣-٧|لاپەڕەکان=130–131 |زمان=ku}}</ref> لە ماوەی فەرمانڕەوایی ئەشڕەف موسادا، ھەندێک دراوی بە وێنەی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەدین]] لە سکە درابوو، کە لەسەری نووسرابوو: ''شای سەرکەوتوو، ڕاست و دروستی جیھان و دین، یوسف کوڕی ئەیوب''، بە مۆدێلی دراوەکانی پێشووتر کە لە سەردەمی خودی سەڵاحەدین لەسکە درابوو.<ref name="DN">{{harvnb|Nicolle|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ&pg=PA26 26]}}: "ئەم درھەمە مسییە."، کە لە مەیافەریقین لە ساڵی ٥٨٧ی کۆچی (١١٩٠/٠١ ز) نەخشێنراوە، سەلاحەدین کڵاوی تیژ بووشی فەرمانڕەوایەکی تورکی لە شێوازی سەلجوق لەبەردایە."</ref> دراوەکانی ئەشڕەف موسا لە سکە درابوون لە [[فارقین]]، [[شەنگال]]، [[خەلات]]، [[ئەربیلا|ئەربەلا]]، [[حەڕان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کۆمەڵگەی دراوی ئەمریکی: Browse کۆکردنەوە |ناونیشان=https://numismatics.org/search/results?q=ڕووی_دەسەڵات%3A%22ئەشرەف%20موزەفەر%20الدین%20ئەبو%20الفەت%20موسا%22&دەستپێکردن=0 |وێبگە=numismatics.org |بڵاوکەرەوە=کۆمەڵەی دراوی ئەمریکی |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://numismatics.org/search/results?q=%DA%95%D9%88%D9%88%DB%8C_%D8%AF%DB%95%D8%B3%DB%95%DA%B5%D8%A7%D8%AA%3A%22%D8%A6%DB%95%D8%B4%D8%B1%DB%95%D9%81%20%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%95%D9%81%DB%95%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%20%D8%A6%DB%95%D8%A8%D9%88%20%D8%A7%D9%84%D9%81%DB%95%D8%AA%20%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%22&%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86=0 |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> شازادەی جۆرجیا تەمتا یەکێک بوو لە ھاوسەرەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eastmond |یەکەم١=Antony |سەردێڕ=جیھانی تامتا |بەروار=20 نیسانی 2017 |بڵاوکەرەوە=زانکۆی کامبریج چاپەمەنی |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١٦٧٥٦-٨|لاپەڕە=172 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ANAoDwAAQBAJ&pg=PA172 |زمان=ku |وتەگێڕانەوە=تامتا، ئەیوبید ھاوسەری ئەل -ئەشرەف موسا}}</ref> == ئەمیری دیمەشق (١٢٢٩–١٢٣٧) == دوای مردنی براکەی موعەزەم لە ساڵی ١٢٢٧، ئەشڕەف داواکارییەکی لە برازاکەی، کوڕی موعەزەم، ناسڕ داود وەرگرت، بۆ یارمەتیدان لە دژایەتیکردنی براکەی [[کامیل]] کە لە میسڕ بوو. لەبری ئەوە ئەشڕەف و کامیل گەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دابەشکردنی زەوی و زاری برازاکەیان لە نێوانیاندا. ئەشڕەف دیمەشکی گرت لە حوزەیرانی ١٢٢٩ و دەستی بەسەر شارەکە گرت، وەک ئەمیری دیمەشق مایەوە تا مردنی لە ساڵی ١٢٣٧. لە ساڵی ١٢٣٠، شاری بەعلبەکیشی گرت. لیە بەرامبەردا زەویەکانی لە میزۆپۆتامیا دایە دەست کامیل و دان بە زەویەکانی خۆیدا نا باڵادەستی، لەکاتێکدا ناسڕ دەبوو لە خاوەندارێتی میرنشینێک کە سەنتەری [[کەراک]] بوو لە ناوچەی ترانس ئوردن ڕازی بێت. دوای چەند ساڵێک، ئەشڕەف دوای چەند ساڵێک، ئەشڕەف لە ژێر دەسەڵاتی براکەیدا دەستی کرد بە ھەڵگەڕانەوە، لە ساڵی ١٢٣٧دا لەگەڵ کەیقوبادی یەکەم، سوڵتانی سەلجوقی ڕۆما و شازادەکانی ئەیوبی کە بنکەکەیان لە سوریا بوو، دژی کامیل ھاوپەیمانیی کرد. بەڵام کەیقوباد لە سەرەتای ھاوینی ئەو ساڵەدا مرد و ئەشڕەف خۆی لە ٢٧ی ئابدا کۆچی دواییی کرد و ھاوپەیمانەکەش ھەڵوەشایەوە. دوای ئەشڕەف، ساڵح ئیسماعیلی برای دەسەڵاتی گرتە دەست.<ref name="Lewis2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Franklin D. Lewis| سەردێڕ=ڕومی - ڕابردوو و ئێستا، ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا: ژیان و فێرکاری و شیعری جەل الدین Rumi|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PFsQBwAAQBAJ&pg=PT69|بەروار=18ی تشرینی یەکەمی 2014|بڵاوکەرەوە=بڵاوکراوەکانی یەک وۆرلد|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٧٣٧-٨|لاپەڕە=69}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == پەرتووکەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Nicolle |یەکەم١=David |سەردێڕ=Saladin |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٨-٣١٨-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |زمان=en}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سووریا|میسر}} {{پۆلی کۆمنز|Al-Ashraf Muzaffar al-Din Abu al-Fath Musa}} [[پۆل:مردووانی ١٢٣٧]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم]] tn9ki0j5rvfoj2l92ozxthynkgvp164 1 278054 1594046 1379158 2026-06-25T04:44:18Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594046 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1379157 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220627082836/http://tabriz-info.com/tabriz/shahrdaran/bahdor-esmael.htm بۆ http://www.tabriz-info.com/tabriz/shahrdaran/bahdor-esmael.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٢٠، ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594045 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20241130000029/http://www.iichs.org/index.asp?id=45&doc_cat=1 بۆ http://www.iichs.org/index.asp?id=45&doc_cat=1 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٤٤، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) q69wde5hqatc5ngx689ofu4ypzx36vb 0 280638 1593714 1593621 2026-06-24T12:01:52Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593714 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = براوەکان Sieger Sein | image = Winners 2024 film poster.jpg | caption = پۆستەری فیلم | director = {{ill|سۆلین یووسف|de}} | producer = سۆنیا شمیت | writer = سۆلین یووسف | starring = * دیلێلا ئاگرمان * ئەندریاس دۆھلەر | music = * دێڤد مێنکە * بۆریس رۆگۆڤسکی | cinematography = ستیفان بورخارد | editing = مارتی شەنک | distributor = DCM Film Distribution | released = فیستیڤاڵی ٧٤ەمی نێودەوڵەتی فیلم / بەرلین | runtime = ١١٩ خولەک | country = ئەڵمانبا | language = * ئەڵمانی * کوردی | budget = | gross = }} '''''براوەکان''''' ({{Langx|de|Sieger sein}}) فیلمێکی [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|درامای خێزانیی]] ئەڵمانییە لە نووسین و دەرھێنانی [[سۆلین یووسف|سۆلین یوسف]]، ساڵی ٢٠٢٤ پەخش کراوە. فیلمەکە باس لە (مۆنا)ی کچە پەنابەری کوردی سووریا دەکات، کە تەمەنی یازدە ساڵانە و دەچێتە قوتابخانەیەک لە شاری وێدینگ لە بەرلین زمانی ئەڵمانی کەم دەزانێت، بەڵام لە یاری تۆپی پێی دا زۆر باشە.<ref name="ten:crew">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.crew-united.com/en/Sieger-sein__291391.html|سەردێڕ=Winner, Feature Film, Children, Drama, Family, 2023–2024 {{!}} Crew United |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Crew United |زمان=en}}</ref> وەک فیلمی دەسپێک ھەڵبژێردرا بەشی نەوەی Kplus لە ٧٤ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی بەرلین دا، و لە ١٦ی شوبات بۆ یەکەمجار لە جیھان نمایشکرا. ھەروەھا کێبڕکێی بەدەستھێنانی خەڵاتی ورچیی کریستاڵی دەکات بۆ باشترین فیلم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Economou |یەکەم=Vassilis |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://cineuropa.org/en/newsdetail/454955/|سەردێڕ=Informazioni sul Visitatore |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Cineuropa]] |زمان=en}}</ref> == پوختەی فیلم == مۆنا تەمەنی یازدە ساڵە و لە بنەماڵەیەکی کوردە کە حەوت ئەندامن و لە سووریاوە ھەڵھاتوون بۆ بەرلین. ئەوان لە گەڕەکی وێدینگ دەژین لە بەرلین، لەوێدا زۆربەی منداڵەکانی قوتابخانە نوێیەکەی خەڵکی وڵاتی دیکەن. دۆخی قوتابخانەکە ناڕێکە. مامۆستاکانی خەریکە عەقڵ لەدەست دەدەن و خوێندکارەکانیشی ڕۆژ دوای ڕۆژ تووڕەتر دەبن. مۆناش ھەمان ھەستی ھەیە. زۆر زمانی ئەڵمانی نازانێت، بەڵام لە یاری تۆپی پێ دا زیرەکە. لە شەقامەکانی گەڕەکە کۆنەکەیدا لەگەڵ ھاوڕێکانی یاری دەکات. بیری ماڵەکەی و ھاوڕێکانی و بەتایبەتی ھێلینی خاڵۆزای دەکات. خاڵۆزاکەی ئەو کەسە بوو کە ھەمیشە ھانی مۆنای دەدا بەدوای خەونەکانی تۆپی پێدا بگەڕێت؛ بەڵام ئەڵمانیا ھیچی وەک ماڵەکەی نییە. مامۆستایەکی خەمخۆری بە ناوی (مستەر چە) دەبینێت مۆنا لە تۆپی پێدا باشە بۆیە دەیباتە ناو تیپی پێی کچان؛ بەڵام بەمەش دۆخەکە باشت نابێت. مۆنا وەک کەسێکی بیانی سەیر دەکرێت و سەختە لەگەڵ کچەکانی تری تیپەکەدا بگونجێت. ھەموویان کێشەی خۆیان ھەیە بەڵام زۆری پێناچێت تێدەگەن کە تەنھا لە حاڵەتێکدا دەتوانن سەرکەوتن بەدەستبھێنن کە وەک تیمێک کاربکەن. == تیمی نواندن == * دیلەیلا ئاگرمان وەک مۆنا * ئەندریاس دۆھلەر وەک مستەر چێ * شیرین سیارا مێرای وەک یاسمین * تامیرا بویبۆ وەک تێری * حەلیمە ئیلتەر وەک نەدا سەبری * ھێڤین تەکین وەک پوورە ھێلین * پێری باومیستەر وەک خاتوو ئابێل * عەلیرەزا ئەحمەدی وەک جاگار * کاری نا ویس وەک خاتوو بورخارت * فاتیمە ھامییە وەک ئایسەل * سەمیرە ھامییە وەک ئایلا * ھێیدی تێبرۆک وەک جینا * یومین حەننا چۆ وەک تی-لێ * کارلۆتا سو ئیپسن وەک نادین * ئارتێمیس کۆستۆپۆلۆ وەک فوندا * ئەنیسا پێرک وەک ڕانیە * ڕانکین دەفی وەک ھاری * ماناسێ کیفەر وەک حوسێن * ماتیۆ مێرمەر وەک ڤەدات * دۆمینیک جۆن براندل وەک فوود * سیسی چوو وەک کۆمینتار == بەرھەمھێنان == [[پەڕگە:Soleen Yusef.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ| دەرھێنەر [[:de:Soleen Yusef|سۆلین یوسف]]]] فیلمی ''براوەکان'' یازدەھەمین فیلمە لە زنجیرەی 'فیلمی تایبەت بە منداڵان'. دەرھێنەری ئەڵمانی-کورد سۆلین یوسف، لەگەڵ خانمەکتەرە گەنجەکان، لەسەر بنەمای ئەزموونی خۆیان فیلمەکەیان ئەفراندووە. مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن دێڤید مێنکە و بۆریس ڕۆگۆڤسکی ئاوازی بۆ دانراوە.<ref name="prod:">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٣|trans-title=Filming ends for "Being a Winner" by Soleen Yusef in Germany|ناونیشان=https://www.blickpunktfilm.de/produktion/foto-des-tages-drehschluss-fuer-sieger-sein-von-soleen-yusef-in-deutschland-1b27409a9384f2d309f22cffe1642476|سەردێڕ=Drehschluss für „Sieger sein“ von Soleen Yusef in Deutschland|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Blickpunkt:Film|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231220143712/https://www.blickpunktfilm.de/produktion/foto-des-tages-drehschluss-fuer-sieger-sein-von-soleen-yusef-in-deutschland-1b27409a9384f2d309f22cffe1642476|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وێنەگرتنی فیلمەکە لە ١٣ی ئازار تا ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، لە بەرلین و [[ساکسۆنیا-ئەنھالت|ساکسۆنی-ئانھاڵت]] بەڕێوەچوو، لەژێر دەستی بەڕێوەبەری فۆتۆگرافی ستیفان بورخارت.<ref name="ten:crew"/> == پەخش == ''براوەکان'' یەکەم نمایشی جیھانی لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ ئەنجامدا، وەک بەشێک لە ٧٤ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی بەرلین، لە نەوەی Kplus.<ref name="pan:dl">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Goodfellow |یەکەم=Melanie |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://deadline.com/2024/01/berlinale-2024-full-panorama-forum-generation-line-ups-1235795060/|سەردێڕ=Berlinale Unveils Full Panorama, Forum & Generation Line-Ups With New Films By Nathan Silver, Levan Akin, André Téchiné & Bruce LaBruce |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Deadline Hollywood|Deadline]]}}</ref><ref name="gen:sd">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dalton |یەکەم=Ben |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.screendaily.com/news/berlinale-unveils-complete-2024-panorama-generation-forum-sections/5189510.article|سەردێڕ=Berlinale unveils complete 2024 Panorama, Generation, Forum sections |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=[[ScreenDaily]] |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.berlinale.de/en/2024/programme/202403796.html#screening_dates|سەردێڕ={{!}} Berlinale {{!}} Archive {{!}} Programme {{!}} Programme |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Berlinale}}</ref> لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٤ لە سینەماکانی ئەڵمانیا نمایشکرا.<ref name="ten:crew"/> ھەروەھا لە پێشبڕکێی نێودەوڵەتی فیلمە درێژەکان لە بەشی منداڵان لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ٦٤ەمین خولی فێستیڤاڵی زلین فیلم بەشداری کرد، کە بە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلم بۆ منداڵان و لاوان ناسراوە کە ساڵانە لە کۆماری چیک بەڕێوە دەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kudláč |یەکەم=Martin |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://cineuropa.org/en/newsdetail/462177/|سەردێڕ=Informazioni sul Visitatore |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Cineuropa |زمان=en}}</ref> == ڕێزلێنان == ڤێرینا شمۆلەر لە پێداچوونەوە لە فیلمی کینۆ زیت لە بەرلینال فیلمەکەی بە چوار ئەستێرە ھەڵسەنگاند و نووسیویەتی «''براوەکان'' بە دڵنیایییەوە تازەگەرییە، لە ئەستێرەبۆشایییەکانی کارەکتەرەکانیدا و ھەروەھا لە دیمەنەکەیدا». شمۆلەر ستایشی دیزاینی دەنگ و مۆسیقای کردووە و نووسیویەتی «دیزاینی دەنگ و مۆسیقا بە ڕیتمە بەھێزەکانەوە لەگەڵ دیالۆگەکان و کەشوھەواکەدا دەگونجێت، کە ھەندێکجار بەقەد ئەو بارودۆخە توند و شەڕانگێزانەن کە لە قوتابخانەی سەرەتایی وێدینگدا وێناکراون».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Verena Schmöller |trans-title=Winners (2024 film) |ناونیشان=https://www.kino-zeit.de/film-kritiken-trailer-streaming/sieger-sein-2024|سەردێڕ=Sieger Sein (2024) {{!}} Film, Trailer, Kritik |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Kino Zeit |زمان=de}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !خەڵات ! ڕێکەوت ! جۆر ! وەرگر ! ئەنجام ! {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی بەرلین|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی بەرلین]] | ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤ | نەوەی Kplus Crystal Bear (ورچی کریستاڵی) بۆ باشترین فیلمی درێژ | سۆلین یوسف | {{پاڵێوراو}} |<ref name="pan:dl"/> |- ! scope="row" | خەڵاتی فیلمی ئەورووپی | ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ | خەڵاتی بینەرانی گەنجی ئەکادیمیای فیلمی ئەورووپی | براوەکان | {{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.europeanfilmacademy.org/press/nominations-2024-european-film-awards/|سەردێڕ=Nominations 2024 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[European Film Academy]] |زمان=en-US}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|url=https://dcmstories.com/en/movie/sieger-sein/}} * {{IMDb title|tt28228462}} * [https://teddyaward.tv/en/archive/sieger-sein/ ''براوەکان''] لە تێدی ئەوارد * [https://www.berlinale.de/en/2024/programme/202403796.html ''براوەکان''] لە Berlinale {{تووڵی دەروازە|فیلم|ئەڵمانیا|سووریا|کوردستان}} [[پۆل:فیلمەکان کە لە بەرلین وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٤]] 479lvh6b3g84htcsexca58n0rjg3zai 1 280766 1594049 1415755 2026-06-25T05:04:40Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594049 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەریم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1415754 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230306132716/http://www.iharem.com/ بۆ http://www.iharem.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٢٩، ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەریم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594048 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161116011609/http://www.wordreference.com/definition/harem بۆ http://www.wordreference.com/definition/harem زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٠٤، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 42cd42vjatdl62vhu91q8zlz1fv4p8u 0 283935 1593720 1593583 2026-06-24T12:02:42Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593720 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person |name = ئەردەشێر پێشەنگ |image = Ardeshir_Pashang_at_Press_conference.jpg |caption = ئەردەشێر پێشەنگ لە ساڵی ٢٠١٧ |birth_name = ئەردەشێر پێشەنگ |birth_date = {{Birth date and age|١٩٧٩|١٢|٢٢}} |birth_place = [[کرماشان]]، [[ئێران]] |occupation = کەسایەتیی تەلەڤیزیۆنی، زانای سیاسی، ڕۆژنامەنووس و توێژەر |years_active = ٢٠٠١–ئێستا | website = {{وێبگەی فەرمی|https://web.archive.org/web/20201106073647/http://www.pashang.ir/}} }} '''ئەردەشیر پێشەنگ''' ({{بە فارسی|اردشیر پشنگ}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩)<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/4962|سەردێڕ=the biography of Kurdish-Iranian journalist "Ardeshir Pashang" on Faratab|بڵاوکەرەوە=Faratab News Agency}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/4962 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> سیاسەتمەدار، رۆژنامەنووس و لێکۆڵەری کورده کە سەرنجی سەرەکی لەسەر لێکۆڵینەوەکان لەسەر کوردستان و پرسەکانی ئێرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cmess.ir/Page/Person/699/699 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Center For Scientific Research And Middle East Strategic Studies |سەردێڕ=Articles by Ardeshir Pashang, researcher on Kurdish and Iranian issues, on the official website of the "Center for Scientific Research and Strategic Studies of the Middle East"}}</ref> ئەو لە شیکارییەکانیدا چاویەکی رەخنەگرانە بەکاردەهێنێت و تەوەرەکانی وەک مافەکانی مرۆڤ، دیموکراسی و پەیوەندییە سیاسییەکان لە ناوچەکەدا دەخاتە بەرچاو. پەشەنگ خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکان و بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://kfuture.media/author/ardeshirpashang/ |وێبگە=kfuture.media |سەردێڕ=A review of the exclusive writings of "Ardeshir Pashang", senior researcher on Middle East issues for the Kurdish media outlet kfuture.media}}</ref> ئەو لە سەرەتاکانی ساڵانی ٢٠٠٠دا دەستی بە کارە رۆژنامەوانییەکەی کردووە و لەوەتەوە بەشداری لە پرۆژە میدیایی و پەروەردەییەکان لە ئێراندا کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://fa.shafaqna.com/news/112374/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Shafaqna, International Shia News Agency |زمان=fa-IR |سەردێڕ=The danger of extremism and radicalism in the Middle East at the shafaqna roundtable with Ardeshir Pashang: ISIS is the product of Mossad's design, the Baathist organizational network, and the money of some Arabs/ The presence of dictators in the Middle East is a pain, and their departure is a greater pain!}}</ref> ئەو پارێزگاری لە ئاشتی، دیموکراسی پشتبەستوو بە مافەکانی مرۆڤ و گفتوگۆی چارەسەرکەر لە نێوان کۆمەڵگە مەدەنییەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر دەکات. لە رێگەی کارەکانیەوە، پەشەنگ جەخت لە کەمکردنەوەی کێشە نالەبارەکانی ئایدیۆلۆژی و ناسیۆنالیزمی توندڕەو دەکات، بە مەبەستی پەرەپێدانی هەماهەنگی ناوچەیی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://kurdistanbas.com/ku/news/9588|وێبگە=Kurdistan Bas|سەردێڕ=Ardeshir Pashang: The change in the stance of the Bahçeli and Erdoğan government is part of a planned scenario.}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanbas.com/ku/news/9588 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == ئەردەشیر پەشەنگ لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ لە کرماشان، ئێران، لە خێزانێکی کوردی چینی ناوەند لەدایک بووە کە کەلتوورێکی بەهێزی ئێرانی و کوردی هەبووە. ئەو خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە کرماشان تەواو کردووە. لە ساڵی ٢٠٠١، خزمەتی سەربازیی سەرەتایی خۆی لە هێزی ئاسمانیی ئێران لە تاران تەواو کرد. لە ساڳی ٢٠٠٣، لە پرۆگرامی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی رازی لە کرماشان وەرگیرا و بە سەرکەوتوویی لە ماوەی شەش وەری خوێندندا بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەدەست هێنا. بەردەوام لە رێگەی ئەکادیمیکی خۆی، پەشەنگ لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی بە خوێندنی ماستەر کرد لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی تاران و لە ٢٠١١ دەرچوو.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/4960/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%28%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%85%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%29|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Ardeshir Pashang at a Glance (Professional and Academic Resume)}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/4960/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%28%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%85%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%29 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Biography of Ardeshir Pashang|ناونیشان=http://www.pashang.ir/news/27/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911013248/http://www.pashang.ir/news/27/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Ardeshir Pashang's Official Website|زمان=fa-IR}}</ref> لە کاتی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران لە ٢٠٠٩، بەشداریی پەشەنگ لە چالاکییە سیاسی و قوتابییەکان بووە هۆی دەستگیرکردنی. ئەو بۆ دوو هەفتە دەستبەسەر کرا و گوازرایەوە بۆ بەشی ٢٠٩ی زیندانی ئەوین، کە زیندانێکە ناسراوە بۆ زیندانییە سیاسییەکان. لە ساڵی ٢٠١٢، وەرگرتنی بۆ پرۆگرامی دکتۆرا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی تاران بە نایاسایی هەڵوەشایەوە، کە ئەوە بووە هۆی ئەووە کە دکتۆراکەی لە زانکۆی ئازادی ئیسلامی، لقی زانست و لێکۆڵینەوە لە تاران، بکات.<ref name=":02" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> بەڵام، پرۆسەی وەرگرتنی لەم دامەزراوەیەدا پڕ لە کێشە بوو، چونکە ناوی بۆ زیاتر لە سێ مانگ لە لیستی وەرگیراوان و رەتکراواندا نەبوو. لە ماوەی خوێندنی دکتۆراکەی، پەشەنگ رووبەڕووی ئەستەمگەرییە سەخترەکان بووەوە، لەوانە درێژخایەنی لە پەسەندکردنی پێشنیاری تیزەکەی و بەرگریکردن لێی، کە بە هۆی فشارەکانی هەندێک لە دەسەڵاتدارانی زانکۆ و ئەندامانی فاکەڵتی بووە. سەرەڕای ئەم کێشانە، ئەو لە ساڵی ٢٠٢٣ بە سەرکەوتوویی تیزەکەی بەرگری کرد. خێزانی پەشەنگ، نەژادێکی کوردگۆی ناودارە کە مێژوویەکی دیاری هەیە لە چالاکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئێران و کوردستان، کە رۆڵێکی گرنگی لە مێژووی هاوچەرخی ناوچەکەدا گێڕاوە. خێزانەکە بە چالاکی بەشدار بووە لە رووداوە گرنگەکان، لەوانە تێکۆشانی دەستووری لە ١٩١٢، بەرگری لە دژی رەزاشا لە ١٩٣١، پشتیوانی لە حکوومەتی محەمەد موسەدەق لە ١٩٥٣، و پشتیوانی لە بزووتنەوەی مەلا مستەفا بارزانی دژی رژێمی بەعس لە عێراق لە ١٩٦٠ تا ١٩٧٥. لە ساڵی ١٩٣١، دوو کەسایەتیی دیاری خێزانەکە، ئاغا عینایەت جوانرودی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Who Was Agha Enayat Hedayati?|ناونیشان=https://jvrd.farhang.gov.ir/fa/mashahir/agaenaiat|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250530024328/https://jvrd.farhang.gov.ir/fa/mashahir/agaenaiat|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Ministry of Culture and Islamic Guidance|زمان=fa-IR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و محەمەد رەشید بەگ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.komarixwaz.com/fa/index.php/2011-10-20-08-16-42/181-2012-04-23-00-25-04 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan Republicans Movement |سەردێڕ=The Rule of Mohammad Beyg II (Vakil of Javanrud) Coinciding with the Kurdistan Republic in Mahabad}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/kordestan-36889/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%88%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9-%D8%B3%D9%86%D9%86%D8%AF%D8%AC |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iranian Students' News Agency |زمان=fa |سەردێڕ=Vakil al-Molk Mansion in Sanandaj – Mohammad-rashid Beyg}}</ref> کە هەردووکیان باپیرەکانی ئەردەشیر پەشەنگ بوون، بە فەرمانی رەزاشا دەستگیر کران و بۆ یەک دەیە لە زیندانی قەسری قاجار لە تاران و دواتر لە ئەسفەهان زیندانی کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.salampaveh.ir/46144/%d8%b4%d8%a7%d8%af%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b1%d8%ad%d9%88%d9%85-%d8%a2%d9%82%d8%a7%d8%b9%d9%86%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%a7%d9%88%d9%87-%d8%a7%db%8c-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Salam Paveh - News Agency |زمان=fa-IR |سەردێڕ=A Review of the Late Agha Enayat Pavehi, a Legendary Figure of the Kurds |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161455/http://www.salampaveh.ir/46144/%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%88%D9%85-%D8%A2%D9%82%D8%A7%D8%B9%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%D9%88%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B3/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاغا عینایەت جوانرودی دواتر سەرگوزشتە پڕشێواوی خۆی و هاوڕێکانی لە کتێبێکدا بە هەردوو زمانی کوردی و فارسی نووسی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://books.vejin.net/fa/book/21 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250211151908/https://books.vejin.net/fa/book/21 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Vejin Book |زمان=fa |سەردێڕ=Works of Agha Enayat, Renowned Kurdish Poet and Fighter |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە وەک بەڵگەیەکی مێژوویی گرنگ لە بەرگریکردنی خێزانەکە دژی ستمەکانی رژێمی پەهلەوی وەستاوە. هەروەها، "[[جیھان ئارا پاوەیی|جەهان ئارا خانم]]"،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشان=https://sorankurdistani.com/2022/03/10/famous-kurdish-women/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdistan {{!}} The First Research Website on Kurdish Studies |زمان=fa-IR |سەردێڕ=Famous Kurdish Women}}</ref> خوشکی ئاغا عینایەت جوانرودی، لەگەڵ براکەی، وەک یەکێک لە شاعیر و ئەدیبانی دیار و پێشەنگ لە ناوچەی باشووری کوردستان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/9291/%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%A2%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%28%D9%BE%D8%A7%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C%29|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Unveiling of Jahan Ara Khanum (Pavehi)'s Divan}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/9291/%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%A2%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%28%D9%BE%D8%A7%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C%29 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Remembering Jahan Ara Khatun Pavehi, One of the Prominent Kurdish Figures|ناونیشان=http://www.pavehpress.ir/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D9%88%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%8C-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151029075740/http://www.pavehpress.ir/%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D9%88%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%8C-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Paveh Press|زمان=fa-IR}}</ref> == کار == ئەردەشیر پەشەنگ کەریەری رۆژنامەوانی خۆی<ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/4960/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%28%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%85%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%29|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Ardeshir Pashang at a Glance (Professional and Academic Resume)}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/4960/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%28%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%85%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%29 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنێکی کەمدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی قوتابیانی ئێران (ISNA) دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/1401072715238 |وێبگە=Iranian Students' News Agency |سەردێڕ=Iraq’s New Government Faces a More Restless and Protesting “Sadr”}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.isna.ir/news/99031911350 |وێبگە=Iranian Students' News Agency |سەردێڕ=Securing U.S. Forces in Iraq: The Core of Washington-Baghdad Negotiations!}}</ref> دواتر کاری خۆی بەرەو بڵاوکردنەوەی چەندین بڵاوکراوەی ناوخۆیی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/695304|وێبگە=Guds Online|سەردێڕ=The Duality of Cooperation and Competition}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.qudsonline.ir/news/695304 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.tahlilbazaar.com/news/98010|وێبگە=Tahlil Bazaar|سەردێڕ=A New “Last Supper” Banquet with Iran and Others as Guests: Iraq Seeks Diversity and Balance in Trade Relations}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.tahlilbazaar.com/news/98010 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/17054 |وێبگە=Diplomacy of Iran |سەردێڕ=The Second Flag War Between Kurds and Arabs in Iraq }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/17054 |date=شوباتی ٢٠٢٦ }}</ref> و نێودەوڵەتی، وەک رۆژنامەی ئێران، شەرق،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/847442-%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DB%8C%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA |سەردێڕ=Ardeshir Pashang: The Kurdistan Region of Iraq: A Threat or an Opportunity |بڵاوکەرەوە=Shargh Newspaper}}</ref> تەعادل،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.taadolnewspaper.ir/fa/news/24175 |وێبگە=Taadol Newspaper |سەردێڕ=The Nuclear Last Supper with an Iranian Flavor}}</ref> خەبەرئۆنلاین،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/336807 |وێبگە=Khabaronline |سەردێڕ=The Duality of Crisis and Hope in Six Hubs of Middle East Transformation}}</ref> ئیرنا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/81996361 |وێبگە=Syrian Kurds Pursue the Model of “Democratic Self-Management” |سەردێڕ=Syrian Kurds Pursue the Model of “Democratic Self-Management”}}</ref> سپووتنیک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://spnfa.ir/20240416/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%AF%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C-20348544.html |سەردێڕ=An Exclusive Interview with Kurdish and Iranian Journalist Ardeshir Pashang on Iran-Israel Issues |بڵاوکەرەوە=Sputnik}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://spnfa.ir/20181122 |وێبگە=Sputnik |سەردێڕ=Archive of News and Key Events of 22.11.2018}}</ref> پیس مارک (چالاکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.peace-mark.org/en/conversation/166-15-2/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en-US |سەردێڕ=Ardeshir Pisheng: The diversity of mother tongues in Iran is an opportunity, not a threat/ Azar Taherabadi.}}</ref> و یوونایتد وەرڵد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://unitedworldint.com/26338-the-effects-of-the-nuclear-deal-on-the-us-iran-uae-relations/|سەردێڕ=The effects of the Nuclear Deal on the US-Iran-UAE relations|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161454/https://unitedworldint.com/26338-the-effects-of-the-nuclear-deal-on-the-us-iran-uae-relations/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uwidata.com/experts/ardeshir-pashang/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191227101557/https://uwidata.com/experts/ardeshir-pashang/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Ardeshir Pashang - United World International}}</ref> فراوان کرد. پەشەنگ خاوەنی دکتۆرایە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و لێکۆڵەرێکی سەرەکییە کە شارەزایی لە کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لێکۆڵینەوەکانی کوردستانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://vista.ir/n/ecoiran-iiyn3 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Vista |زمان=fa |سەردێڕ=Turkey’s Resolve to Expand Regional Power: Is the Sultan Seeking New Territories?}}</ref> ئێستا، ئەو وەک سەرنووسەری ئاژانسی هەواڵی فەراتاب<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.faratab.com/blog/user/pashang |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Faratab News Agency |زمان=fa-IR |سەردێڕ=The Chief Editor of Faratab }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/blog/user/pashang |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.magiran.com/author/profile/496720/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF |وێبگە=MagIran |سەردێڕ=Information bank of Iranian publications: Ardeshir Pashang}}</ref> کار دەکات و وەک رۆژنامەنووسێکی سەربەخۆ لە تاران، سەرنجی لەسەر شیکاری سیاسی و لێدوان لەسەر ناوچەکەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/01/20/1373125/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9-%D9%87%D9%85-%D8%B3%D8%AE%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Tasnim News Agency |زمان=fa |سەردێڕ=Agreement on Kirkuk Is Both Difficult and Unlikely – Tasnim}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=International |یەکەم=United World |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٢ |ناونیشان=https://unitedworldint.com/26338-the-effects-of-the-nuclear-deal-on-the-us-iran-uae-relations/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=United World International |زمان=en-US |سەردێڕ=The effects of the Nuclear Deal on the US-Iran-UAE relations |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161454/https://unitedworldint.com/26338-the-effects-of-the-nuclear-deal-on-the-us-iran-uae-relations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەروەها، ئەو سەرکردایەتی پرۆژە پەروەردەییەکان دەکات، لەوانە وۆرکشۆپەکانی رۆژنامەنووسی و نووسین،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/12187/%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%28%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%29|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=The Twelfth Professional Workshop on Writing and Journalism Training (Beginner Level)}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/12187/%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%28%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%29 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> و بە چالاکی بەشداری لە گفتوگۆ ئەکادیمییەکان لەسەر ژێئۆپۆلەتیکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات، وەک بەشدارییەکەی لە کۆنفرانسی "رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناوەندی جەنگ و ئاشتی" لە زانکۆی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٥. == دەرکەوتنەکانی میدیایی == لە ماوەی ١٥ ساڵی رابردوودا، ئەردەشیر پەشەنگ وەک شارەزایەک لە کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران و پرسەکانی کوردستان خزمەتی کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tfpsq.net/fa/post.php?id=100 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Tallahassee Fast Pitch Softball Association |سەردێڕ=Tehran Foreign Policy Studies Quarterly |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250918051533/https://tfpsq.net/fa/post.php?id=100 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بەشداری لە چەندین پرۆگرامی تەلەفزیۆنی و رادیۆیی نێودەوڵەتی و ناوچەیی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-107/60170-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%AA%DA%A9%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Eco Iran |زمان=fa |سەردێڕ=The Model of Pluralistic Order in Foreign Policy}}</ref> لە نێوان ئەم میدیایانەدا، جەزیرە، رووداو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://x.com/RudawEnglish/status/1895400913306829244 |وێبگە=Rudaw English on X (Twitter) |سەردێڕ=Ardeshir Pashang at the Erbil Forum annual event organized by Rudaw Research Center in the capital of the Kurdistan}}</ref> کوردستان ٢٤،<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=np9oegePde0|سەردێڕ=Ardeshir Pashang’s Views and Analysis on the Russia-Ukraine War|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|دوایین=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|via=YouTube}}</ref> تەلەفزیۆنی کوردستان، تەلەفزیۆنی، IRINN، سەحەر کوردی، سەحەر بۆسنیا، کوردسات، زاگرۆس تیڤی، راشیا تودەی، رادیۆی ئێران، رادیۆی گۆفتوگۆ، گەلی کوردستان، ئیکۆ ئێران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D9%88%D9%84%D8%AA%D9%86-125/57905-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%82%D8%A8%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Eco Iran |زمان=fa |سەردێڕ=Is Iran Entering the Mineral Rivalry Game?}}</ref> و پرێس تیڤی دیارن. پەشەنگ هەروەها لە دۆکیومێنتاری "سەرپاتیها" (٢٠٢٢) دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://kurdpress.com/news/36560/%D8%AA%D9%84%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurd Press|زمان=fa|سەردێڕ=Sarpatiha's Documentary: Ardeshir Pashang}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdpress.com/news/36560/%D8%AA%D9%84%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hamshahri.ir/movie/a0a4c4a0-5f9e-11ee-901e-f1721434921d |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Hamshahri |زمان=fa |سەردێڕ=Sarpatiha}}</ref> ئەم دۆکیومێنتارییە سەرنج دەداتە سەر رۆڵی یارمحەمەد خان کرماشانی و کەسایەتییە گرنگەکانی دیکە، وەک عەبدولکەریم بەگ، وەکیلی جوانرود، لە شۆڕشی دەستووری لە کرماشان. وشەی "سەرپاتی" لە کەلتووری کوردیدا بە مانای "سەر بەتاڵ" دێت، کە نیشانەی ئازادیخوازانیە کە لە شەوی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩١٢، لە ناوەندی شاری کرماشان کۆبوونەوە، بە چەک و بەبێ سەرپۆش، وەک نیشانەی پابەندبوونیان بە ئازادکردنی شارەکە لە دەسەڵاتی خودسەری. دۆکیومێنتارییەکە ئەم ساتەوەختە گرنگەی بزووتنەوەی دەستووری دەرخات، کە جەخت لە بوێری و هەوڵە ستراتیژییەکانی ئەم کەسایەتییانە دەکات. پەشەنگ وەک شارەزایەک بەشداری دەکات، کە زانیاری مێژوویی و شیکارییەکان لەسەر رووداوەکان پێشکەش دەکات، و شارەزایی خۆی لە لێکۆڵینەوەکانی کوردستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەهێنێت بۆ گوزارشتکردن لە گرنگی شۆڕشەکە لە مێژووی سیاسی ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1383455-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Ilna News Agency |زمان=fa |سەردێڕ=Screening of the documentary "Sarpatiha" on home entertainment network / How did the constitutional movement of Kermanshah take shape?}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-32/3887607-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Donya-e-Eqtesad Newspaper |زمان=fa |سەردێڕ=Unveiling of "Sarpatiha" on the anniversary of the issuance of the constitutional decree}}</ref> == چالاکییە پیشەییەکان == ==== ئاژانسی هەواڵی فەراتاب ==== لە ساڵی ٢٠١٤، ئەردەشیر پەشەنگ میدیای فەراتابی دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.faratab.com/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|سەردێڕ=the official website of Kurdish-Iranian news outlet "Faratab"}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەم پلاتفۆرمە، کە بە هاوکاری گرووپێک لە نووسەر و رۆژنامەنووسی سەربەخۆ دامەزراوە، سەرنجی لەسەر بەرهەمهێنانی ناوەرۆکی شیکاریی و رەخنەییە. لە سەرەتای دامەزراندنەوەی، فەراتاب زیاتر لە ١٣,٠٠٠ راپۆرت، وتار، بابەت و چاوپێکەوتنی بڵاوکردووەتەوە. هەروەها، زیاتر لە ٥٦٠ بەشداریکەری سەربەخۆ کارەکانیان بە شێوەیەکی تایبەت لەسەر ئەم پلاتفۆرمە بڵاوکردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/809/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=About Faratb}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/809/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> [[File:طرح_جلد_مجله_فراتاب.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B7%D8%B1%D8%AD_%D8%AC%D9%84%D8%AF_%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8.jpg|وێنۆک|گۆڤاری فەراتاب، کە [[مەزھەر خالقی|مەزهەر خالقی]] تێدایە.]] ==== گۆڤاری مانگانەی فەراتاب ==== لە ساڵی ٢٠١٩، پەشەنگ یەکەمین چاپی چاپکراوی فەراتابی بڵاوکردەوە بە ناوی "فەراتابی مانگانە"، کە وێنەی گۆرانیبێژی کورد [[مەزھەر خالقی|مەزهەر خالقی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/11758/%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Mazhar Khaleghi’s Insightful Remarks on the Kurdish Faratab Monthly}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/11758/%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/11355/%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C%3A-%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%B2-%D9%86%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Mazhar Khaleghi, Master of Kurdish Music: Shajarian Will Never Die}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/11355/%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%DB%8C%3A-%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%B2-%D9%86%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AF |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> لەسەر بەرگی یەکەم بوو. عەباس وەلی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/11873/%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%81%D8%B3%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87%21|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Kurds and the High-Stakes Role in Turkey’s Minimal Democracy!}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/news/11873/%DA%A9%D9%8F%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%81%D8%B3%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87%21 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> صادق زیباکەلام، قادر ناسری، ماجید ساڵح و نادر ئینتسار لە نێوان شیکەرەکانی ژمارەی یەکەمدا بوون. ==== کۆرسەکانی رۆژنامەنووسی ==== لە پێش چالاکییەکانی میدیایی، فەراتاب لە بواری پەروەردەی رۆژنامەنووسی و نووسین چالاک بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.faratab.com/category/187/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Faratab News Agency |زمان=fa-IR |سەردێڕ=Educational Workshops }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.faratab.com/category/187/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> ١٦ کۆرسی راهێنانی پیشەیی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.faratab.com/news/12397/14%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%28%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%29|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Faratab News Agency|زمان=fa-IR|سەردێڕ=Professional Workshop on Writing and Journalism Training|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161455/https://www.faratab.com/news/12397/14%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-(%D8%AA%D8%B1%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C)|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە بواری رۆژنامەنووسی، نووسین و براندینگ رێکخستووە، کە هەر یەکەیان سەرەتایی، ناوەندی و پێشکەوتوو پێکەوە گرتووە. بە کۆی گشتی، ٢٧٨ کەس لەم پرۆگرامانە دەرچوون، کە زۆرێکیان ئێستا لە تەلەفزیۆن، رادیۆ و ئاژانسەکانی هەواڵ لە زمانەکانی پارسی، کوردی و ئینگلیزی کار دەکەن. ئەردەشیر پەشەنگ بەرپرسی دیزاین و وانەبێژی ئەم کۆرسانە بووە. فەراتاب هەروەها لەگەڵ دامەزراوە پەروەردەیی و پیشەییە ناودارەکان هاوکاری کردووە، و پرۆگرامە هاوبەشەکان لەگەڵ دامەزراوەکانی وەک زانکۆی تاران، زانکۆی خەرازمی، زانکۆی تربیت موەددەرەس، زانکۆی عەللامە تاباتابایی، زانکۆی رازی لە کرماشان، زانکۆی زەنجان، ئۆتاقی بازرگانیی ئێران، دامەزراوەی هور، میدیای رووداو، زانکۆی سۆران لە هەرێمی کوردستان، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کۆمەڵەی ئێرانی بۆ لێکۆڵینەوەکانی رۆژئاوای ئاسیا و بڵاوکردنەوەی سالس رێکخستووە. == کتێبنامە == [[File:Ardeshir_Pashang_and_Nechirvan_Barzani.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ardeshir_Pashang_and_Nechirvan_Barzani.jpg|وێنۆک|دیدار و گفتوگۆی ئەردەشیر پەشەنگ لەگەڵ سەرۆک [[نێچیرڤان بارزانی|نێچیروان بارزانی]]، سەرکردەی هەرێمی کوردستانی عێراق، و پێشکەشکردنی کتێبی ''کوردەکان لە ناوەندی جەنگی ئێران-عێراق'' لە لایەن پەشەنگ ەوە بە ئەو.]] * ''کوردەکان لە ناوەندی جەنگی ئێران-عێراق''، ئەردەشیر پەشەنگ، تاران: بڵاوکراوەی مەرز-و-بوم، کانوونی دووەمی ٢٠١٦.<ref name=":1" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/81970871/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Islamic Republic News Agency |زمان=fa |سەردێڕ=The Book "Kurds in the Midst of the Iran-Iraq War" Published}}</ref> * ''تورکیا: رابردوو، ئێستا و داهاتوو''، ئەسەدەڵڵا عەسەری، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکان)، تاران: ناوەندی لێکۆڵینەوەی زانستی و لێکۆڵینەوەی ستراتیژی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایاری ٢٠١٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ketab.ir/book/d251e09a-6137-44d7-b164-32b25cd4e686 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Ketab |سەردێڕ=the book of: "Turkey: Past, Present, and Future" |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161454/https://ketab.ir/book/d251e09a-6137-44d7-b164-32b25cd4e686 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * ''ئینسایکڵۆپیدیای کەسایەتی و خێزانە هاوچەرخەکانی عێراق''، صادق خەرازی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد، تاران: بڵاوکراوەی عەزام، حوزەیرانی ٢٠١٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.lib.ir/fa/book/99234140/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Iran Libraries Information |سەردێڕ=Encyclopedia of Contemporary Iraqi Figures and Families }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.lib.ir/fa/book/99234140/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> * ''رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیای ناوەندی و قەوقاز ٢٠١٢''، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، سەرنوسەر: سەید سەلمان سەفەوی و هتد، ئەیلوولی ٢٠١٣. * ''رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیای ناوەندی و قەوقاز ٢٠١١''، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، ئەیلوولی ٢٠١٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/1899648/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-2011 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Iranian Diplomacy |زمان=fa |سەردێڕ=Middle East, Central Asia, and Caucasus 2012 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250611161456/http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/1899648/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-2011 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * ''ئینسایکڵۆپیدیای کەسایەتییە هاوچەرخەکانی عێراق''، صادق خەرازی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد، تاران: ناوەندی بڵاوکردنەوەی مەجلیسی شۆرای ئیسلامی، ئایاری ٢٠١١. * ''دیپلۆماسی: یەک پلاتفۆرم، چەندین خەون: کەنداوی پارسی ٢٠١٠''، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، کانوونی یەکەمی ٢٠١١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/513182/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Khabaronline |زمان=fa |سەردێڕ=Diplomacy: One Platform, Multiple Dreams: Persian Gulf 2010}}</ref> * ''رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و قەوقاز سیاسی ٢٠١٠''، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، نیسانی ٢٠١١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.farhangemrooz.com/print/51906/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Farhang Emrooz|زمان=fa|سەردێڕ=Introducing the book "Political Middle East and Caucasus"}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.farhangemrooz.com/print/51906/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> * ''کرماشان''، ئەردەشیر پەشەنگ (سەرنوسەر)، هەولێر (عێراق): بڵاوکراوەی ئاراس، حوزەیرانی ٢٠٠٩.<ref name=":1" /> * ''لە کرماشانەوە بۆ بارزان''، ئەردەشیر پەشەنگ (سەرنوسەر)، هەولێر (عێراق): بڵاوکراوەی ئاراس، ئایاری ٢٠٠٧.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Karimi |یەکەم=Soraya |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشان=https://zagrosecology.com/majala-farhangi-hamzehee-kermashn/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Zagros Ecology |زمان=fa-IR |سەردێڕ=From Kermanshan to Barzan, the origin of ancient world civilizations {{!}} Cultural Magazine interview with Professor Hamzeh }}{{بەستەری مردوو|url=https://zagrosecology.com/majala-farhangi-hamzehee-kermashn/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://x.com/ardeshirpashang/status/1904505505034244179 |وێبگە=X - Twitter |سەردێڕ=From Kermanshan to Barzan}}</ref> == فیلمۆگرافی == {| class="wikitable sortable" |+دۆکیومێنتاری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.imdb.com/name/nm11108816/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=IMDb |زمان=en-US |سەردێڕ=Ardeshir Pashang {{!}} Writer}}</ref> !ساڵ !سەردێڕ |- |۲۰۰۷ |''ئاغا عینایەت'' |- |۲۰۱۱ |''زەیەلە'' |- |۲۰۱۷ |''هەڤپەیڤین'' |- |۲۰۱۹ |''لە مەهابادەوە'' |- |۲۰۲۲ |''سەرپاتی'' |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://web.archive.org/web/20201106073647/http://www.pashang.ir/}} * [http://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/08/18/1234405/حضور-کُردها-در-آزادسازی-رقه-موجب-تثبیت-داشته-های-آنها-می-شود ئەردەشێر پێشەنگ: بوونی کورد ئاسانکاری بۆ ڕزگارکردنی ڕەققە دەکات.] * [https://www.khabaronline.ir/news/1388072/عراق-معجزه-می-خواهد عێراق موعجیزەیەکی دەوێت.] * [http://www.faratab.com/news/10689 دڵی شەھیدی کوردانی شاخەکانی سووریا!]{{بەستەری مردوو|url=http://www.faratab.com/news/10689 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }} * [https://www.isna.ir/news/98091107505 ڕۆڵی ھێرش بۆ سەر نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی ئێران لە عێراق چییە؟] * [https://www.mashreghnews.ir/news/1056984 جیھان زیاتر پێویستی بەو ژنانە ھەیە.] * [http://www.pavehpress.ir/عذرای-کم‌نظیر-اردشیرپشنگ/ خاڵێکی لاواز!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802062034/http://www.pavehpress.ir/%D8%B9%D8%B0%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%E2%80%8C%D9%86%D8%B8%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF/ |date= ٢ی ئابی ٢٠٢٠ }}، ئەرشیڤ لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠. [http://www.pavehpress.ir/عذرای-کم‌نظیر-اردشیرپشنگ/ / ئەردەشیر پاشان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802062034/http://www.pavehpress.ir/%D8%B9%D8%B0%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%85%E2%80%8C%D9%86%D8%B8%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B4%D9%86%DA%AF/ |date= ٢ی ئابی ٢٠٢٠ }}، ئەرشیڤ لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠. * [https://alikonline.ir/fa/news/political/سیاسی/item/6945-اردشیر-پشنگ-با-اشاره-به-نتایج-برگزاری-انتخابات-پارلمانی-کردستان-عراق-مطرح-کرد-تثبیت-احیای-قدرت-بارزانی-پس-از-حوادث-سال-گذشته سەبارەت بە ئەنجامی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی عێراق، ئەردەشێر پێشەنگ ڕای گەیاند؛ بوژانەوەی دەسەڵاتی بارزانی دەای ڕووداوەکانی ساڵی ڕابردوو.]{{بەستەری مردوو}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|تەلەڤیزیۆن|سیاسەت|کوردستان|ئێران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:خەڵکی کرماشان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی]] [[پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:زانایانی سیاسەت]] loxozgu1xx9xuay5ddjhpu5p55xe3ev 0 284504 1593923 1472953 2026-06-24T21:27:28Z Ari Qasm 57423 1593923 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=زەعیم عەلی{{ھن}}مولازم عەلی|وێنە=Zaim Ali.jpeg|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٤٩|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەولێر]]|نیشتەجێ={{ئاڵای کوردستان}} [[ھەرێمی کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|شارۆمەندێتی={{ئاڵا|عێراق}}|پیشە=ئەندامی مەکتەبی سیاسی، فەرماندە|حیزب={{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د. ک]]|خەڵاتەکان=[[File:Barzani Medal.png|15px]] مەدالیای بارزانی|باوک=عوسمان ئیبراھیم}} '''عومەر عوسمان ئیبراھیم''' ناسراو بە '''زەعیم عەلی''' (لە دایکبووی ١٩٤٩ لە [[ھەولێر]]) [[سیاسەتوان|سیاسەتمەدار]] و فەرماندەیەکی کوردە، لە ساڵی ١٩٦٢ پەیوەندیی بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] کردووە و لە چەند کۆنگرەیەکدا وەک ئەندام کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە و پاشان بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ساڵی ٢٠١٠دا بە ئەندامی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی ھەڵبژێردراوە و دواتر بووەتەوە بە ئەندام مەکتەب سیاسی. لە چەند کابینەیەکی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بووەتە [[وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە|وەزیری کاروباری پێشمەرگە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=زەعیم عەلی |ناونیشان=https://partipedia.org/ku/articles/گشت-بابەتەکان/زەعیم-عەلی-١٩٤٩ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Parti Pedia (partipedia.org) |زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=زەعیم عەلی |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2008110614514829&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan Democratic Party announces Politburo members |ناونیشان=https://www.kdp.info/p/p.aspx?p=2&l=12&s=010100&r=345 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.kdp.info}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:ناودارانی کورد]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان]] np0h2s80linlv5xavltvahpwovz6c6u 1593925 1593923 2026-06-24T21:28:34Z Ari Qasm 57423 1593925 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=زەعیم عەلی{{ھن}}مولازم عەلی|وێنە=Zaim Ali.jpeg|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٤٩|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەولێر]]|نیشتەجێ={{ئاڵای کوردستان}} [[ھەرێمی کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|شارۆمەندێتی={{ئاڵا|عێراق}}|پیشە=ئەندامی مەکتەبی سیاسی، فەرماندە|حیزب={{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د. ک]]|خەڵاتەکان=[[File:Barzani Medal.png|15px]] مەدالیای بارزانی|باوک=عوسمان ئیبراھیم}} '''عومەر عوسمان ئیبراھیم''' ناسراو بە '''زەعیم عەلی''' (لە دایکبووی ١٩٤٩ لە [[ھەولێر]]) [[سیاسەتوان|سیاسەتمەدار]] و فەرماندەیەکی کوردە، لە ساڵی ١٩٦٢ پەیوەندیی بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] کردووە و لە چەند کۆنگرەیەکدا وەک ئەندام کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە و پاشان بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ساڵی ٢٠١٠دا بە ئەندامی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی ھەڵبژێردراوە و دواتر بووەتەوە بە ئەندام مەکتەب سیاسی. لە چەند کابینەیەکی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بووەتە [[وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە|وەزیری کاروباری پێشمەرگە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=زەعیم عەلی |ناونیشان=https://partipedia.org/ku/articles/گشت-بابەتەکان/زەعیم-عەلی-١٩٤٩ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Parti Pedia (partipedia.org) |زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=زەعیم عەلی |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2008110614514829&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan Democratic Party announces Politburo members |ناونیشان=https://www.kdp.info/p/p.aspx?p=2&l=12&s=010100&r=345 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.kdp.info}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:ناودارانی کورد]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان]] [[پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان]] j7ztx74fgbwijkm35stsc4zec1s6zvy 0 284795 1593922 1438782 2026-06-24T21:27:11Z Ari Qasm 57423 1593922 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=حەمید حسێن حەمەد|ناوی خۆماڵی=حەمید ئەفەندی|شوێنی لەدایکبوون=[[سیدەکان]]|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٣٤|شوێنی مەرگ=[[ھەولێر]]|ڕێکەوتی مەرگ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ھۆکاری مەرگ=[[نەخۆشی]]|شوێنی ناشتن=[[قەزای سیدەکان]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[باشووری کوردستان]]|نیشتەجێ=[[ھەرێمی کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|شارۆمەندێتی={{flagicon image|Flag of Iraq (1991–2004).svg}} [[عێراق|کۆماری عێراق]]|پیشە=[[مامۆستا]]، [[پێشمەرگە]]، فەرماندە، [[وەزیر]]|حیزب={{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د.ک]]|ئایین=[[ئیسلام]]|باوک=حسێن مەلا|خەڵاتەکان=[[File:Barzani Medal.png|15px]] مەدالیای بارزانی|وێنە=Hamid Effendi.jpg|قەبارەی وێنە=300px}} '''حەمید حوسێن حەمەد''' ناسراوە بە '''حەمیدە فەندی''' (١٩٣٤ لە [[سیدەکان]] - ٢٠٢٣ لە [[ھەولێر]]) [[پێشمەرگە]] و فەرماندەیەکی سەربازی و وەزیری پێشووی [[وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە|وەزارەتی کارووباری پێشمەرگە]] بووە و لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی کردووە بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بووەتە ئەندام لێی. بەشدار بووە لە [[شۆڕشی گوڵان]] و [[شۆڕشی ئەیلوول]] و چەند جارێک وەک ئەندام کۆمیتەی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە. لە کابینەی چوارەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە ساڵی ٢٠٠١ وەک وەزیری کارووباری پێشمەرگە کاری کردووە و لە [[شەڕی دژ بە داعش|شەڕی دژ بە داعشدا]] بەرپرسی میحوەری چەند بەشێکی ھێزەکانی پێشمەرگە بووە. لە پێشووتردا فەرماندەی گشتی ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20230217203935467901&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%8A%D9%94%DB%95%D9%81%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D9%A1%D9%A9%D9%A3%D9%A4-%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Parti Pedia (partipedia.org) |زمان=ku}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەرپرسێکی باڵای پێشمەرگە (حەمید ئەفەندی) کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=121992&Jor=1 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=speemedia.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: کۆچی دوایی حەمید ئەفەندی زۆر خەمگینی کردم |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/231477 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=کوردستان ٢٤}}</ref> == ژیاننامە == حەمید حوسێن حەمەد لە ساڵی ١٩٣٤ لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە، ساڵی ١٩٤١ لە [[سیدەکان]] سەر بە پارێزگای ھەولێر چووەتە بەر خوێندن، لە ساڵی ١٩٥٧ قۆناغی ئامادەیی لە بەشی وێژەیی تەواو کردووە، دەرچووی پەیمانگای مۆمۆستایانی ھەولێرە، ساڵی ١٩٥٨ داخوازی وەرگیران لە کۆلێژی فڕۆکەوانی [[شانشینی عێراق]] دەکات بەڵام لەبەرئەوەی کورد بوو وەرنەگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٩ لە قوتابخانەی سەرەتایی دێلزیان سەر بە پەروەردەی پارێزگای ھەولێر بە [[مامۆستا]] دامەزراوە، ساڵی ١٩٦٠ بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی سیدەکان لە سنووری پەروەردەی پارێزگای ھەولێر دامەزراوە، ساڵی ١٩٧٥ لە دوای نسکۆی [[شۆڕشی ئەیلوول]] ئاوارەی [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] بووە، شارەزای زمانەکانی [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] بووە.<ref name=":0" /> == مردن == حەمید حوسێن حەمەد، لە ١٧ی شووباتی ساڵی ٢٠٢٣ی زایینی لە شاری [[ھەولێر]] بە ھۆی [[نەخۆشی|نەخۆشییەوە]] <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=سەرۆک بارزانی بە مەبەستی ھەواڵپرسین سەردانی حەمید ئەفەندی دەکات |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/230470 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=سەرۆک بارزانی بە مەبەستی هەواڵپرسین سەردانی حەمید ئەفەندی دەکات}}</ref> لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە [[قەزای سیدەکان]] بە خاک سپێردرا.<ref name=":1" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠٢٣ |سەردێڕ=بە خاک سپاردنی حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=S_tKkRwhVDA |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠٢٣ |سەردێڕ=تەرمی حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=OZgQ8GIKtTM |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە رێوڕسمیکی شایستەدا و بەڕێز و شکۆوە تەرمی حەمید ئەفەندی بۆ زێدی خۆی بەڕێکرا |ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/5229 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hawlergov.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|کوردستان|عێراق|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:مردووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:کوردانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارتی دیموکراتی کوردستان]] [[پۆل:جیاییخوازی لە عێراق]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەت]] [[پۆل:شۆڕشگێڕەکان]] [[پۆل:مامۆستایانی کورد]] e4iy1i8mt3l2ma9qgraaugsy71jbnd6 1593924 1593922 2026-06-24T21:28:17Z Ari Qasm 57423 1593924 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=حەمید حسێن حەمەد|ناوی خۆماڵی=حەمید ئەفەندی|شوێنی لەدایکبوون=[[سیدەکان]]|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٣٤|شوێنی مەرگ=[[ھەولێر]]|ڕێکەوتی مەرگ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ھۆکاری مەرگ=[[نەخۆشی]]|شوێنی ناشتن=[[قەزای سیدەکان]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[باشووری کوردستان]]|نیشتەجێ=[[ھەرێمی کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|شارۆمەندێتی={{flagicon image|Flag of Iraq (1991–2004).svg}} [[عێراق|کۆماری عێراق]]|پیشە=[[مامۆستا]]، [[پێشمەرگە]]، فەرماندە، [[وەزیر]]|حیزب={{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د.ک]]|ئایین=[[ئیسلام]]|باوک=حسێن مەلا|خەڵاتەکان=[[File:Barzani Medal.png|15px]] مەدالیای بارزانی|وێنە=Hamid Effendi.jpg|قەبارەی وێنە=300px}} '''حەمید حوسێن حەمەد''' ناسراوە بە '''حەمیدە فەندی''' (١٩٣٤ لە [[سیدەکان]] - ٢٠٢٣ لە [[ھەولێر]]) [[پێشمەرگە]] و فەرماندەیەکی سەربازی و وەزیری پێشووی [[وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە|وەزارەتی کارووباری پێشمەرگە]] بووە و لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی کردووە بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بووەتە ئەندام لێی. بەشدار بووە لە [[شۆڕشی گوڵان]] و [[شۆڕشی ئەیلوول]] و چەند جارێک وەک ئەندام کۆمیتەی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە. لە کابینەی چوارەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە ساڵی ٢٠٠١ وەک وەزیری کارووباری پێشمەرگە کاری کردووە و لە [[شەڕی دژ بە داعش|شەڕی دژ بە داعشدا]] بەرپرسی میحوەری چەند بەشێکی ھێزەکانی پێشمەرگە بووە. لە پێشووتردا فەرماندەی گشتی ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20230217203935467901&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%8A%D9%94%DB%95%D9%81%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D9%A1%D9%A9%D9%A3%D9%A4-%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A3 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Parti Pedia (partipedia.org) |زمان=ku}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەرپرسێکی باڵای پێشمەرگە (حەمید ئەفەندی) کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=121992&Jor=1 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=speemedia.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: کۆچی دوایی حەمید ئەفەندی زۆر خەمگینی کردم |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/231477 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=کوردستان ٢٤}}</ref> == ژیاننامە == حەمید حوسێن حەمەد لە ساڵی ١٩٣٤ لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە، ساڵی ١٩٤١ لە [[سیدەکان]] سەر بە پارێزگای ھەولێر چووەتە بەر خوێندن، لە ساڵی ١٩٥٧ قۆناغی ئامادەیی لە بەشی وێژەیی تەواو کردووە، دەرچووی پەیمانگای مۆمۆستایانی ھەولێرە، ساڵی ١٩٥٨ داخوازی وەرگیران لە کۆلێژی فڕۆکەوانی [[شانشینی عێراق]] دەکات بەڵام لەبەرئەوەی کورد بوو وەرنەگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٩ لە قوتابخانەی سەرەتایی دێلزیان سەر بە پەروەردەی پارێزگای ھەولێر بە [[مامۆستا]] دامەزراوە، ساڵی ١٩٦٠ بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی سیدەکان لە سنووری پەروەردەی پارێزگای ھەولێر دامەزراوە، ساڵی ١٩٧٥ لە دوای نسکۆی [[شۆڕشی ئەیلوول]] ئاوارەی [[شانشینی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] بووە، شارەزای زمانەکانی [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] بووە.<ref name=":0" /> == مردن == حەمید حوسێن حەمەد، لە ١٧ی شووباتی ساڵی ٢٠٢٣ی زایینی لە شاری [[ھەولێر]] بە ھۆی [[نەخۆشی|نەخۆشییەوە]] <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=سەرۆک بارزانی بە مەبەستی ھەواڵپرسین سەردانی حەمید ئەفەندی دەکات |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/230470 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=سەرۆک بارزانی بە مەبەستی هەواڵپرسین سەردانی حەمید ئەفەندی دەکات}}</ref> لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە [[قەزای سیدەکان]] بە خاک سپێردرا.<ref name=":1" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠٢٣ |سەردێڕ=بە خاک سپاردنی حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=S_tKkRwhVDA |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠٢٣ |سەردێڕ=تەرمی حەمید ئەفەندی |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=OZgQ8GIKtTM |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە رێوڕسمیکی شایستەدا و بەڕێز و شکۆوە تەرمی حەمید ئەفەندی بۆ زێدی خۆی بەڕێکرا |ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/5229 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hawlergov.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|کوردستان|عێراق|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:مردووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:کوردانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارتی دیموکراتی کوردستان]] [[پۆل:جیاییخوازی لە عێراق]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەت]] [[پۆل:شۆڕشگێڕەکان]] [[پۆل:مامۆستایانی کورد]] [[پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان]] 722rbc1q1gw6k6jfcyng0i5qmkzfjvu 0 286364 1593965 1497051 2026-06-24T23:33:49Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593965 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''تەھا محێدین مەعرووف''' ([[١٩٢٩]] – [[٧ی ئاب|٧ی ئابی]] [[٢٠٠٩]]) [[سیاسەتوان|سیاسەتمەدار]] و [[دیپلۆماتکار]]ێکی [[کورد]]ی [[خەڵکی عێراق|عێراقی]] بووە و لە ساڵی ١٩٧٥ تا ساڵی ٢٠٠٣ [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣|لە داگیرکردنی عێراق]] وەک جێگری [[سەرۆک کۆماری عێراق]] کاری کردووە. ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە، ئەمەش وایکردووە یەکێک بێت لەو کەم سەرکردە کوردانەی کە پێگەی دیاری لەناو [[ڕژێمی بەعس]]دا ھەبێت، ئەگەرچی بە پێگەی تاڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو.<ref>https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA449</ref> == ژیانی سەرەتایی == لە ساڵی ١٩٢٤ لە شاری [[سلێمانی]] لەدایک بووە، لە بنەماڵەیەکی [[دەوڵەمەند]] و کاریگەری [[کورد]]. خوێندنی ناوەندی لە شارەکەی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٤٨ کۆلێژی یاسای لە [[بەغدا]] تەواو کردووە، دوای ئەنجامدانی پارێزەرێتی، چووەتە بواری [[سیاسەت]]ەوە، لە ساڵی ١٩٤٥ پەیوەندی بە حیزبی ڕزگاریخوازی کوردەوە کردووە، دواتر لە ساڵی ١٩٤٦ بەشداری لە دامەزراندنی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] کردووە، وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. قادر ئاغا برا گەورەکەی سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانی سلێمانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://bo.io.gov.mo/bo/ii/2004/11/aviso06lista_en.asp |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٨ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218210724/http://bo.io.gov.mo/bo/ii/2004/11/aviso06lista_en.asp |url-status=dead }}</ref> == مەرگ == لە ٧ی ئابی ٢٠٠٩ لە شاری [[عەممان]]ی پایتەختی [[ئوردن]] کۆچی دوایی کردووە. ڕۆژی دواتر لە شاری [[ھەولێر]]ی [[ھەرێمی کوردستان]] بە خاک سپێردرا.<ref>https://web.archive.org/web/20090815103751/http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5irxf9BzMk7BjwpgOk_FT7SJ29uJw</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]] [[پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق]] 9z42tgy6638kaxyspmvhjvyyxbhl96g 0 291823 1593963 1558527 2026-06-24T23:22:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1593963 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:تل_شمامك_الأثري_في_أربيل.jpg|وێنۆک|تەپۆلکەی شەمامک]] تەپۆلکە شوێنەوارییەکانی [[ھەولێر]] دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغە مێژووییە جیاوازەکان. ئەو ڕووپێوییە شوێنەوارییانەی لە [[ھەولێر|دەڤەری ھەولێر]] ئەنجامدراون، پاشماوەی نیشینگە و شاری دێرینیان دەرکەوتووە، دیارترینیان: بە قەڵەنگ ئاغا، بە تەپۆلکەی نادر، کەڵەک مشک، قەسر شەمامک، قەسرە، باقرتە، و مامۆستایان. زۆربەی تەپۆلکە شوێنەوارییەکانی ھەولێر مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[پێش مێژوو]]، ھەروەھا سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] و [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام|ئیسلامی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alsabaah.iq/44627-.html|سەردێڕ=التلال الأثرية في مدينة أربيل.. مستوطنات و بقايا مدن وقرى آشورية » جريدة الصباح |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230618184547/https://alsabaah.iq/44627-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> == کورتە == [[پەڕگە:Archaeological_Erbil_Citadel_wall_archaeological.jpg|وێنۆک|دیواری [[قەڵای ھەولێر]]]] [[قەڵای ھەولێر]] یەکێکە لە تەپۆلکە شوێنەوارییە گەورە و گرنگەکانی ناو شاری [[ھەولێر]]. ھەرچەندە [[قەڵای ھەولێر]] لە [[١٩٣٧|ساڵی ١٩٣٧]] بە شوێنەوار ناسێندرا، بەڵام تا [[٢٠٠٦|ساڵی ٢٠٠٦]] ھیچ ھەڵکۆڵینێکی شوێنەواریی ئەنجام نەدرا، کاتێک نوێنەرایەتییەکی شوێنەواریی [[کۆماری چیک|چیکی]] لە زانکۆی بۆھێمیای ڕۆژاوا بە سەرۆکایەتی کارێل نۆڤیچێک بە ھاوکاری بەشی شوێنەوار [[زانکۆی سەڵاحەدین|لە زانکۆی سەلاحەدین]] دەستی بە ھەڵکۆڵینەکان کرد. ئەرکەکە لێکۆڵینەوەیەکی جیۆفیزیکی ئەنجامدا، کە بەڵگەی نایەکسانی لە چەند ناوچەیەکی تەپۆلکەی قەڵاکەدا لە قووڵایی ٩–٢١ مەتردا ئاشکرا کرد. ئەمەش ئاماژەیە بۆ لەناوبردنی بلۆک و پێکھاتە بەردییەکان، کە لەوانەیە بە ڕەچەڵەک ئاشووری بن. ھەروەھا ئەم نێردییە کۆمەڵێک پارچەی گۆزەی گلیی شکاو و کەرەستەی دیکەی لە لێواری ڕۆژاوای [[قەڵای ھەولێر]] کۆکردەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی ناوەڕاست (١٣٠٠٠–٨٥٠٠ پێش زایین)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە [[قەڵای ھەولێر|قەڵاکە]] لە کۆنەوە نیشینگەی بووە و شوێنی چەندین شارستانیەتی و ئیمپراتۆرییەت بووە. بۆ خستنی ڕۆشنایی لەسەر قۆناغەکانی نیشتەجێبوونی مێژوویی و شارستانییەتی ئەو قۆناغانە لەم قەڵا دێرینەدا، لیژنەی باڵای پاراستن و نۆژەنکردنەوەی [[قەڵای ھەولێر]] لە [[٢٠١٢|ساڵی ٢٠١٢]] بڕیاریدا حەوت شوێنی ھەڵکەندن (A, B, F, E, D, C, G) دیاری بکات. ھەڵکۆڵینەکان لە ماوەی چوار وەرزدا (٢٠١٣، ٢٠١٤، و ٢٠١٥) بە سەرکردایەتی دکتۆر عەبدوڵڵا خورشید قادر و چەند ڕاوێژکارێکی بیانی ئەنجامدراون، لەنێویاندا [https://www.ejaba.com/question/من-هو-جون-ماكينزي دکتۆر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124012547/https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ }} [https://www.ejaba.com/question/من-هو-جون-ماكينزي جۆن مەکێنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124012547/https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ }} لە [[زانکۆی کامبریج]] لە بەریتانیا. بەشێک لە دیواری [[قەڵای ھەولێر]] دۆزرایەوە کە پێشتر لە چاوی خەڵک شاردرابووەوە. زۆر شت لەبارەیەوە نەدەزانرا جگە لە ئاماژە تێپەڕەکان لە نووسینە مێژوویییەکاندا کە باس لەوە دەکەن دیوارەکە یان شووراکە دەوری قەڵاکەی داوە، ئەمەش وای کردووە دانیشتووانەکەی بتوانن بەرگریی بکەن لە بەرامبەر ھێرشی دووژمنان و داگیرکەران. ھەڵکەندنی شوێنەواری زیاتر لە قەڵاکەدا شوێنەوارە ونبووەکانی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی میر، قوتابخانە، نووسینگەکان، پاشماوەی کڵێساکە، زیندان، مزگەوتی قەڵاکە، پەرستگای عەشتار، و زەقورە ئاشکرا دەکات، کە بەڵگەی ماددی بۆ [[قەڵای ھەولێر]] زیاد دەکات کە گەورەیی و مێژووە دوور و درێژەکەی پشتڕاست دەکاتەوە وەک یەکێک لە شوێنەوارە گەورە و گرنگەکانی [[کوردستان]]. == گرنگترین تەپۆلکە شوێنەوارییەکان لەناو سنوورەکانی پارێزگای ھەولێر == === تەپۆلکەی کەڵەک مشک === [[پەڕگە:تل_كلك_مشك_.jpg|وێنۆک]] یەکێک لە تەپۆلکە شوێنەوارییەکان کە دەکەوێتە ناو شاری [[ھەولێر]] دەکەوێتە گەڕەکی شادی بە دووری ١٥ کم باشووری ڕۆژاوای [[قەڵای ھەولێر]]. شارۆچکەیەکی گەورەی شوێنەوارییە، کە تەپۆڵکەکە ٤٠١٫٥ مەتر لە ئاستی [[ئاستی دەریا|دەریاوە]] بەرزە و ١٥ مەتر لە ئاستی شارەوە. ڕووبەرەکەی ٢٤٠ مەتر لە ٢٩٠ مەتر دەبێت. ناوی کەڵەک مشک خۆجێیییە و بە عەرەبی بە واتای «کلکی مشک» دێت، ھەرچەندە ئەم ناوە لە ھیچ سەرچاوەیەکدا ئاماژەی پێنەکراوە. لە ٢٥ی شوباتی ١٩٤٦ بە فەرمی لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عێراقی وەک شوێنەوارێکی تۆمارکراو ناسێندرا. بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ئاسەوارەکان لە [[باشووری کوردستان|ھەرێمی کوردستان]] لە ماوەی چوار وەرزدا شوێنەکەیان ھەڵداوەتەوە. وەرزی یەکەم، لە [[٢٠١٠|ساڵی ٢٠١٠،]] بریتی بوو لە ھەڵکۆڵینی ڕاھێنان بۆ خوێندکارانی بەشی شوێنەوار بە ھاوکاری بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوارەکانی [[ھەولێر]] بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر یووسف خەلەف عەبدوڵڵا، ھەروەھا نوێنەرایەتی فەڕەنسی بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر ئۆلیڤیێر ڕۆئاڵت لە زانکۆی لیۆن ٢ و ماریا گرازیا لە زانکۆی سۆربۆن. وەرزی دووەم و سێیەم و چوارەم لە ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢ و ٢٠١٤ بەڕێوەچوو و لەلایەن دکتۆر نوعمان جومعە ئیبراھیم، پرۆفیسۆری شوێنەوار [[زانکۆی سەڵاحەدین|لە زانکۆی سەلاحەدین]] سەرۆکایەتی دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alsabaah.iq/44627-.html|سەردێڕ=التلال الأثرية في مدينة أربيل.. مستوطنات و بقايا مدن وقرى آشورية » جريدة الصباح |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230618184547/https://alsabaah.iq/44627-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> کۆمەڵێک دۆزراوەی شوێنەواریی دۆزراونەتەوە کە ئاماژە بەوە دەکەن شوێنەکە لە سەردەمی جیاوازدا نیشینگە بووە، لەوانە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشووری،]] ھێلینیستی، سەلجووقی، حووری -میتانی، ئیسلامی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{شریتی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر]] [[پۆل:ھەولێر]] 2wlm9wlf0sbcpjw40bx4ttgynkxcel5 1 291992 1594064 1559679 2026-06-25T05:47:04Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594064 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حەمید ھیراد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1559678 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230227162930/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/516890-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87 بۆ http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/516890-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200713120637/https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-114/334350-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 بۆ https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-114/334350-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٣٢، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەمید ھیراد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594063 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260218153021/https://namnak.com/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF.p63610 بۆ https://namnak.com/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D9%87%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AF.p63610 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٤٧، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5bkg936xn741dk7fs9mhr0uknd4sjmc 4 292559 1593710 1593672 2026-06-24T12:01:19Z Min.neel 4435 /* پزیشکی */ شائەمراز 1593710 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[ھەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ھیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[ھێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[ھیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی دەست، پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕوەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی ھەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی ھندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩٫٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ھێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی ھاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 4kfuyr8stp40u7x3zofcgrty08cxzy5 1593715 1593710 2026-06-24T12:02:02Z Min.neel 4435 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1593710|1593710]] لە لایەن [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] ([[User talk:Min.neel|لێدوان]]) 1593715 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} bgrfxk7r9diyi7a9l24pmigc1xb373u 1593734 1593715 2026-06-24T12:39:30Z Ari Qasm 57423 1593734 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 7tscrllbi051sfx9sjcpaissdkpojlt 1593823 1593734 2026-06-24T17:42:32Z Ari Qasm 57423 1593823 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} jlez2uu9zdv3r55aev6lc6444ckpbnl 1593825 1593823 2026-06-24T17:49:50Z Ari Qasm 57423 1593825 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} tcrtwb1scruxjjs9v2axt7clm5bv7rx 1593827 1593825 2026-06-24T18:16:07Z Kawanii 76577 /* پزیشکی */ 1593827 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 4yntms26t014k09k87jgowrlfp1kw4a 1593828 1593827 2026-06-24T18:18:25Z Kawanii 76577 /* پزیشکی */ 1593828 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} kdup2xw634ocq7q3fg4vw21uib6a9an 1593836 1593828 2026-06-24T19:16:08Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1593836 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | ١٥٧ کیلۆبایت (١٧٬٠٩٩ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} sel9g1w0ip9xvcb8bhjhupwvd6lexrj 1593837 1593836 2026-06-24T19:21:07Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1593837 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | ١٥٧ کیلۆبایت (١٧٬٠٩٩ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} sjpivil1i6f9yzrrj4un8t5yt7rtjei 1593892 1593837 2026-06-24T20:44:20Z Ari Qasm 57423 1593892 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | ١٥٧ کیلۆبایت (١٧٬٠٩٩ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 6ohvbof8ot0gid7rz7zrvggbrlzelqc 1594029 1593892 2026-06-25T02:15:29Z Min.neel 4435 /* پزیشکی */ 1594029 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[سرینچکی تاڵ]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تەشەنای ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوویی]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[زەیتوونی تاڵ]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | ١٥٧ کیلۆبایت (١٧٬٠٩٩ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} qdnqk0fpw50ugwn9s8mjruh3brmf8z9 1594077 1594029 2026-06-25T07:39:45Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1594077 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''لێژنەی دادوەری''' * [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Min.neel]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | [[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگونیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | (بایت) ١٨٬١٨٦ | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ (ڕووەک)]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئەسکاریازیس]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | ٦٣ کیلۆبایت (٤٬٦٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[سرینچکی تاڵ]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تەشەنای ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | ١٥٬٢١٩ بایت | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[هەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | ٤٤ کیلۆبایت (٣٬٧٨٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوویی]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشی ئەدیسۆن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | ٧٥ کیلۆبایت (٥٬٩٢٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[زەیتوونی تاڵ]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | ٩.٨ کیلۆبایت | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | تەواو بووە |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | | تەواو بووە |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | ١٥٧ کیلۆبایت (١٧٬٠٩٩ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 52foq20hkmr4ojr2udltjjhf3bhgimo 0 292631 1593751 1562296 2026-06-24T14:46:20Z MFTG 21816 /* top */ 1593751 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەران | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| مران}}<br>{{lang-en| Maran }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.60236| 44.94383}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی مەران''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.60236| 44.94383 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥١٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٧٩ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مەران''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. == مێژوو == ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] nt40rcmn8ppi2jbqt4vtchqd1fcntji 0 292634 1593752 1562300 2026-06-24T14:46:46Z MFTG 21816 /* top */ 1593752 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەمی خەلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ممي خلان}}<br>{{lang-en| Mami Khalan }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.642373| 44.916817}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی مەمی خەلان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.642373| 44.916817 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٤٠٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٩٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مەمی خەلان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] nwvsedbj5wgqgul28sd631wev5qy5xi 0 292635 1593755 1562301 2026-06-24T14:47:45Z MFTG 21816 /* top */ 1593755 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وەردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| وردي}}<br>{{lang-en| Warde }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.66194| 44.87785}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وەردێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.66194| 44.87785 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٥٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٦٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وەردێ''' یان '''وەردە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] 29ag1bwjoew98qs4c5g8ar3ciue2sec 0 292656 1593753 1562387 2026-06-24T14:47:05Z MFTG 21816 /* top */ 1593753 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناوبەرگە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناوبرکة}}<br>{{lang-en| Nawbarga}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.60611| 44.88361}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ناوبەرگە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.60611| 44.88361 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٢٢٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٩ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناوبەرگە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] k46ytlvng6rtveisggero0dv4bk8ozu 0 292657 1593754 1562388 2026-06-24T14:47:26Z MFTG 21816 /* top */ 1593754 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناوپردان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناوبردان}}<br>{{lang-en| Nawprdan}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.61667| 44.88058}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ناوپردان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.61667| 44.88058 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٠٥٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٧٦ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناوپردان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] deugth9suext1u101srmh7wrkcxt2ni 3 292794 1594117 1563096 2026-06-25T11:14:12Z -Haryad 40333 پێشنیاری سڕینەوە بۆ ئەنجام شەوالی 1594117 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٩:٥٣، ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]] بۆ [[:ئەنجام شەوالی]] == [[پەڕگە:Ambox warning yellow.svg|left|link=|alt=تێبینی|48px|]] وتاری [[:ئەنجام شەوالی]] [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]]ی بۆ کراوە. تاگی پێشنیاری سڕینەوە کە لەسەر وتارەکە داندراوە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی. ھەرچەندە ھەموو بەشدارییە سوودبەخشەکان لە ویکیپیدیا بەرز دەنرخێندرێن، بەڵام لەوانەیە پەڕەکان [[وپ:پسخ|لەبەر چەند ھۆکارێک بسڕدرێنەوە]]. دەتوانیت ئەم سڕینەوەیە بوەستێنیت بە لابردنی ئاگاداری {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}}، بەڵام تکایە ھەوڵی ڕوونکردنەوە لە [[یارمەتی:کورتەی دەستکاری|کورتەی دەستکارییەکە]] یان لە [[وتووێژ:ئەنجام شەوالی|پەڕەی وتووێژی وتارەکە]] بدە کە بۆچی نابێت بسڕدرێتەوە. تکایە بیر لە چاکسازیکردنی پەڕەکە و چارەسەرکردنی ئەو کێشانە بکەرەوە کە ڕوون کراوەتەوە. لابردنی {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}} [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پڕۆسەی پێشنیاری سڕینەوەکە]] دەوەستێنێت، بەڵام [[:en:Wikipedia:Deletion process|پڕۆسەکانی تری سڕینەوە]] بوونیان ھەیە. بەتایبەتی، پڕۆسەی [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] دەتوانێت بەبێ وتووێژ ببێتە ھۆی سڕینەوە، و [[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە|وتارەکان بۆ سڕینەوە]] ڕێگە بە وتووێژ دەدات تا [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|بگەین بە یەکدەنگی]] بۆ سڕینەوە.<!-- داڕێژە:ئاگاداریی پێشنیاری سڕینەوە --> [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٤، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) e0qh3rfkjdbf3gddy1wrpmaty9v6nrt 3 292893 1593744 1593491 2026-06-24T14:12:12Z MeerFarhad97 74793 /* سەرچاوەکان کۆپی مەکە! */ وەڵامدانەوە 1593744 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٢٢، ١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) {{یەکەم وتار}} [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:١٧، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == دانانی سەرچاوە == سەرەتا دەستخۆشی لە کارەکانت ئەکەم بۆ دەوڵەمەندکردنی ویکیپیدیا. بینیم لە وتاری [[گرگنی شین]] کە سەرچاوەکان لە کۆتاییی وتارەکە دائەنێیت؛ پێویستە ئاماژە بەوە کەم کە ئەگەر وتارەکە لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگێڕی، ئەبێ سەرچاوەکانیش ھەر لەوێ لەبەر بگریتەوە و لە ویکیپیدیای کوردیشدا ڕێک لە دوای ڕستەکان دایان بنێیتەوە، بە ھەمان شێوەی کە لە ویکییە ئینگلیزییەکە کراوە. بۆ ئەوەی وتارەکانت جێگەی متمانە بن و بە شێوەیەکی زانستی بمێننەوە، پێویستە لە کاتی نووسینی وتار ئاماژە بە سەرچاوەکان کەیت. دەتوانی بۆ ئاشنابوون بە چۆنێتیی داڕشتنی ناوەڕۆک، سەردانی [[ویکیپیدیا:شێواز/ڕێکخستنی وتار|شێوازی ڕێکخستنی وتار]]ەکە کەیت، ھەروەھا بۆ فێربوونی شێوازی دروستیی دانانی ھەر زانیارییەک و بەستنەوەی بە سەرچاوە بڕواپێکراوەکان، پێویستە لاپەڕەی [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|سەرچاوەکان]] بە وردی بخوێنیتەوە. بەم کارە ھاوکار ئەبی لە پاراستنی کوالێتی و ڕاستوێژیی ئەو بابەتانەی بڵاویان ئەکەیتەوە. بە ھیوای پەیڕەوکردنیان لە وتارەکانت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سپاس بۆ تێبینییەکەت. بەڵام چەندە هەوڵ ئەیەم ناتوانم سەرچاوەکان لە ویکیپیدییای ئنگلیزییەوە کۆپی و پەیست بکەم، چووکە کاتێک وا ئەکەم هەمووی ئەبێت بە چەند کۆدێکی سەیر و سەمەرە، ئاسانترین شێوازی کۆپی کردنی سەرچاوەکان چییە؟ یان جاری وایە لە ویکی ئنگلیزی سەرچاوەکان نووسراوە RefList و ئیتر هیچ سەرچاوەیەک بە دیار نییە بۆ کۆپی کردن. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٠٠:٣٦، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@MeerFarhad97: لەوانەیە کێشە لەوە بێ کە دەستکاریی ناوەوەی تاگی <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> ئەکەیت. ئەم تاگانە زۆر ھەستیارن؛ ئەگەر تەنیا یەک پیت یان ھێمایەکیان لێ بێتەوە، ھەموو سەرچاوەکە تێکەچێت و وەک کۆدێکی ھەڵە و بە سوور دەرەکەوێت. بۆ چاککردنی سەرچاوەی وتاری گرنگنی شین، دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: کاتێک دەقێک لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە ئەگوازیتەوە، ئەبێت لە بەشی Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) کار بکەی. ھەر سەرچاوەیەک بە تاگی <code><nowiki><ref></nowiki></code> دەست پێ ئەکات و بە <code><nowiki></ref></nowiki></code> کۆتایی یەت. ئەبێت تەواوی کۆدەکە لە<code><nowiki><ref></nowiki></code> تا کۆتایییەکەی کە <code><nowiki></ref></nowiki></code>ە، وەک '''خۆی لەبەر بگریتەوە و بیھێنیتە ناو ویکیی کوردی. ھیچ پیتێکی ناو تاگەکە مەگۆڕە'''. بۆ ڕێکخستنی لیستی سەرچاوەکان (RefList) کە ئەمە شێوازی سەرچاوەیە بۆ ئەو سەرچاوانە بە کار یەت کە لەناو دەقەکەیا دانراون، تا بە ڕێکوپێکی لە کۆتاییی پەڕەکەیا دەرکەون. بۆ ئەوەی لە ویکیی کوردیش وا دەرکەوێ دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: لە ویکیپیدیای ئینگلیزیدا بڕۆ بۆ بەشی References کلیک لە Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) بکە ئەم کۆدە لەوێ بدۆزەرەوە کە بەم شێوەیە دەست پێ ئەکات: <code><nowiki>{{reflist|25em|refs=</nowiki></code> ئەمە سەرەتای لیستی سەرچاوەکانە. ئەمە و ھەموو ئەوەی لە ناوی یایە لەبەری بگرەوە تا ئەگەیتە کۆتایییەکەی کە بەمە بەستراوە: <code><nowiki>}} <!-- end "refs=" --></nowiki></code> لە ویکیی کوردی لە بەشی «سەرچاوەکان» داینێرەوە. کێشەی سەرچاوەکانت نامێنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٥٧، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :بەڕێز چاکم کرد، بە ئەرک نەبێت بزانە تەواوە؟ [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@MeerFarhad97: دەستخۆش ئێستا تەواوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر چاکە، گەلێک سپاس بۆ هاوکارییەکەت. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::شایەنی نییە. :) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::بەڕێزم دەتوانیت بەستەری نێوانزمان بۆ وتاری (سۆنۆرا) زیاد بکەیت؟ هەرچەند هەوڵ دەدەم نایەڵێت. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%86%D9%86%DB%86%D8%B1%D8%A7 [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٣٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{کرا}} ئێستا سێریکەرەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٥، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) === سەرچاوەکان کۆپی مەکە! === سڵاو @MeerFarhad97: پێشتریش پێم وتوی، تکایە سەرچاوەکان کۆپی مەکە وەک تێکست داینێیتەوە. سەرچاوە ئەبێ وەک لینک وابێ و خوێنەر بتوانێ بگاتە ئەو شوێنەی لێوەی ھاتووە (باسی وتارێک ناکەم کە سەرچاوەکەی کتێبێکە یان لە سەرھێڵ بەردەست نییە). وتارەکانی تۆ، بە زۆری لەویکیییەکانی ترەوە وەریەگری و لەوێ وەک لینک وان و ئەبێ لێرەش وا بێ. ئەگەر وا بە تێکستی مایەوە، ئەسڕێتەوە وتارەکە تاگی بێسەرچاوەی لێ ئەیرێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٥٣، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :باشە هۆکار چییە کە بە لینکەکەشەوە کۆپی ئەکەم و ئەیهێنم و دای ئەنێم ئەبێت بە تێکست؟ زۆر هەوڵم یا لەگەڵی بەس بە ئینگلیزیش ڤیدۆیەکی باش نییە پیشانی بات چۆن سەرچاوەکان بە سەرکەوتوویی وەک لینک بگوازیتەوە بۆ وتارێکی تر. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:١٢، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jypzzgjzyk9y0h7g8eimicfpfk3v2q1 1593759 1593744 2026-06-24T15:15:38Z -Haryad 40333 /* سەرچاوەکان کۆپی مەکە! */ وەڵامدانەوە 1593759 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٢٢، ١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) {{یەکەم وتار}} [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:١٧، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == دانانی سەرچاوە == سەرەتا دەستخۆشی لە کارەکانت ئەکەم بۆ دەوڵەمەندکردنی ویکیپیدیا. بینیم لە وتاری [[گرگنی شین]] کە سەرچاوەکان لە کۆتاییی وتارەکە دائەنێیت؛ پێویستە ئاماژە بەوە کەم کە ئەگەر وتارەکە لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگێڕی، ئەبێ سەرچاوەکانیش ھەر لەوێ لەبەر بگریتەوە و لە ویکیپیدیای کوردیشدا ڕێک لە دوای ڕستەکان دایان بنێیتەوە، بە ھەمان شێوەی کە لە ویکییە ئینگلیزییەکە کراوە. بۆ ئەوەی وتارەکانت جێگەی متمانە بن و بە شێوەیەکی زانستی بمێننەوە، پێویستە لە کاتی نووسینی وتار ئاماژە بە سەرچاوەکان کەیت. دەتوانی بۆ ئاشنابوون بە چۆنێتیی داڕشتنی ناوەڕۆک، سەردانی [[ویکیپیدیا:شێواز/ڕێکخستنی وتار|شێوازی ڕێکخستنی وتار]]ەکە کەیت، ھەروەھا بۆ فێربوونی شێوازی دروستیی دانانی ھەر زانیارییەک و بەستنەوەی بە سەرچاوە بڕواپێکراوەکان، پێویستە لاپەڕەی [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|سەرچاوەکان]] بە وردی بخوێنیتەوە. بەم کارە ھاوکار ئەبی لە پاراستنی کوالێتی و ڕاستوێژیی ئەو بابەتانەی بڵاویان ئەکەیتەوە. بە ھیوای پەیڕەوکردنیان لە وتارەکانت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سپاس بۆ تێبینییەکەت. بەڵام چەندە هەوڵ ئەیەم ناتوانم سەرچاوەکان لە ویکیپیدییای ئنگلیزییەوە کۆپی و پەیست بکەم، چووکە کاتێک وا ئەکەم هەمووی ئەبێت بە چەند کۆدێکی سەیر و سەمەرە، ئاسانترین شێوازی کۆپی کردنی سەرچاوەکان چییە؟ یان جاری وایە لە ویکی ئنگلیزی سەرچاوەکان نووسراوە RefList و ئیتر هیچ سەرچاوەیەک بە دیار نییە بۆ کۆپی کردن. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٠٠:٣٦، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@MeerFarhad97: لەوانەیە کێشە لەوە بێ کە دەستکاریی ناوەوەی تاگی <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> ئەکەیت. ئەم تاگانە زۆر ھەستیارن؛ ئەگەر تەنیا یەک پیت یان ھێمایەکیان لێ بێتەوە، ھەموو سەرچاوەکە تێکەچێت و وەک کۆدێکی ھەڵە و بە سوور دەرەکەوێت. بۆ چاککردنی سەرچاوەی وتاری گرنگنی شین، دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: کاتێک دەقێک لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە ئەگوازیتەوە، ئەبێت لە بەشی Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) کار بکەی. ھەر سەرچاوەیەک بە تاگی <code><nowiki><ref></nowiki></code> دەست پێ ئەکات و بە <code><nowiki></ref></nowiki></code> کۆتایی یەت. ئەبێت تەواوی کۆدەکە لە<code><nowiki><ref></nowiki></code> تا کۆتایییەکەی کە <code><nowiki></ref></nowiki></code>ە، وەک '''خۆی لەبەر بگریتەوە و بیھێنیتە ناو ویکیی کوردی. ھیچ پیتێکی ناو تاگەکە مەگۆڕە'''. بۆ ڕێکخستنی لیستی سەرچاوەکان (RefList) کە ئەمە شێوازی سەرچاوەیە بۆ ئەو سەرچاوانە بە کار یەت کە لەناو دەقەکەیا دانراون، تا بە ڕێکوپێکی لە کۆتاییی پەڕەکەیا دەرکەون. بۆ ئەوەی لە ویکیی کوردیش وا دەرکەوێ دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: لە ویکیپیدیای ئینگلیزیدا بڕۆ بۆ بەشی References کلیک لە Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) بکە ئەم کۆدە لەوێ بدۆزەرەوە کە بەم شێوەیە دەست پێ ئەکات: <code><nowiki>{{reflist|25em|refs=</nowiki></code> ئەمە سەرەتای لیستی سەرچاوەکانە. ئەمە و ھەموو ئەوەی لە ناوی یایە لەبەری بگرەوە تا ئەگەیتە کۆتایییەکەی کە بەمە بەستراوە: <code><nowiki>}} <!-- end "refs=" --></nowiki></code> لە ویکیی کوردی لە بەشی «سەرچاوەکان» داینێرەوە. کێشەی سەرچاوەکانت نامێنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٥٧، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :بەڕێز چاکم کرد، بە ئەرک نەبێت بزانە تەواوە؟ [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@MeerFarhad97: دەستخۆش ئێستا تەواوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر چاکە، گەلێک سپاس بۆ هاوکارییەکەت. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::شایەنی نییە. :) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::بەڕێزم دەتوانیت بەستەری نێوانزمان بۆ وتاری (سۆنۆرا) زیاد بکەیت؟ هەرچەند هەوڵ دەدەم نایەڵێت. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%86%D9%86%DB%86%D8%B1%D8%A7 [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٣٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{کرا}} ئێستا سێریکەرەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٥، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) === سەرچاوەکان کۆپی مەکە! === سڵاو @MeerFarhad97: پێشتریش پێم وتوی، تکایە سەرچاوەکان کۆپی مەکە وەک تێکست داینێیتەوە. سەرچاوە ئەبێ وەک لینک وابێ و خوێنەر بتوانێ بگاتە ئەو شوێنەی لێوەی ھاتووە (باسی وتارێک ناکەم کە سەرچاوەکەی کتێبێکە یان لە سەرھێڵ بەردەست نییە). وتارەکانی تۆ، بە زۆری لەویکیییەکانی ترەوە وەریەگری و لەوێ وەک لینک وان و ئەبێ لێرەش وا بێ. ئەگەر وا بە تێکستی مایەوە، ئەسڕێتەوە وتارەکە تاگی بێسەرچاوەی لێ ئەیرێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٥٣، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :باشە هۆکار چییە کە بە لینکەکەشەوە کۆپی ئەکەم و ئەیهێنم و دای ئەنێم ئەبێت بە تێکست؟ زۆر هەوڵم یا لەگەڵی بەس بە ئینگلیزیش ڤیدۆیەکی باش نییە پیشانی بات چۆن سەرچاوەکان بە سەرکەوتوویی وەک لینک بگوازیتەوە بۆ وتارێکی تر. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:١٢، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@MeerFarhad97: بۆ دانانی سەرچاوە لەم [https://m.youtube.com/watch?v=8nZdHT7hxYo&pp=iggCQAE%3D لینکەوە] سەیری بکە، بە ئینگلیزی فێرکارییەکی داناوە سودی ئەبێ. ئەوەی من وتم ئاوا سەرچاوە کۆپی بکە سەیرکە :: <code><nowiki><ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref></nowiki></code> :: ئەمەی دامنا، سەرچاوەیەکە لە وتاری [[:en:Pad thai]] لە ویکیی ئینگلیزی ھێنام. ئێستا ئەم سەرچاوەیە وەک خۆی کۆپی بکە و لە وتاری [[پاد تای]] لە کۆتا دێڕ داینێرەوە و پاشەکەوتی بکە بزانە ئەبێتە سەرچاوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:١٥، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0e6s35bgp98lz5upb0cjemysss187p1 1593765 1593759 2026-06-24T15:52:39Z MeerFarhad97 74793 /* سەرچاوەکان کۆپی مەکە! */ وەڵامدانەوە 1593765 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٢٢، ١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) {{یەکەم وتار}} [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:١٧، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == دانانی سەرچاوە == سەرەتا دەستخۆشی لە کارەکانت ئەکەم بۆ دەوڵەمەندکردنی ویکیپیدیا. بینیم لە وتاری [[گرگنی شین]] کە سەرچاوەکان لە کۆتاییی وتارەکە دائەنێیت؛ پێویستە ئاماژە بەوە کەم کە ئەگەر وتارەکە لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگێڕی، ئەبێ سەرچاوەکانیش ھەر لەوێ لەبەر بگریتەوە و لە ویکیپیدیای کوردیشدا ڕێک لە دوای ڕستەکان دایان بنێیتەوە، بە ھەمان شێوەی کە لە ویکییە ئینگلیزییەکە کراوە. بۆ ئەوەی وتارەکانت جێگەی متمانە بن و بە شێوەیەکی زانستی بمێننەوە، پێویستە لە کاتی نووسینی وتار ئاماژە بە سەرچاوەکان کەیت. دەتوانی بۆ ئاشنابوون بە چۆنێتیی داڕشتنی ناوەڕۆک، سەردانی [[ویکیپیدیا:شێواز/ڕێکخستنی وتار|شێوازی ڕێکخستنی وتار]]ەکە کەیت، ھەروەھا بۆ فێربوونی شێوازی دروستیی دانانی ھەر زانیارییەک و بەستنەوەی بە سەرچاوە بڕواپێکراوەکان، پێویستە لاپەڕەی [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|سەرچاوەکان]] بە وردی بخوێنیتەوە. بەم کارە ھاوکار ئەبی لە پاراستنی کوالێتی و ڕاستوێژیی ئەو بابەتانەی بڵاویان ئەکەیتەوە. بە ھیوای پەیڕەوکردنیان لە وتارەکانت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سپاس بۆ تێبینییەکەت. بەڵام چەندە هەوڵ ئەیەم ناتوانم سەرچاوەکان لە ویکیپیدییای ئنگلیزییەوە کۆپی و پەیست بکەم، چووکە کاتێک وا ئەکەم هەمووی ئەبێت بە چەند کۆدێکی سەیر و سەمەرە، ئاسانترین شێوازی کۆپی کردنی سەرچاوەکان چییە؟ یان جاری وایە لە ویکی ئنگلیزی سەرچاوەکان نووسراوە RefList و ئیتر هیچ سەرچاوەیەک بە دیار نییە بۆ کۆپی کردن. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٠٠:٣٦، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@MeerFarhad97: لەوانەیە کێشە لەوە بێ کە دەستکاریی ناوەوەی تاگی <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> ئەکەیت. ئەم تاگانە زۆر ھەستیارن؛ ئەگەر تەنیا یەک پیت یان ھێمایەکیان لێ بێتەوە، ھەموو سەرچاوەکە تێکەچێت و وەک کۆدێکی ھەڵە و بە سوور دەرەکەوێت. بۆ چاککردنی سەرچاوەی وتاری گرنگنی شین، دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: کاتێک دەقێک لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە ئەگوازیتەوە، ئەبێت لە بەشی Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) کار بکەی. ھەر سەرچاوەیەک بە تاگی <code><nowiki><ref></nowiki></code> دەست پێ ئەکات و بە <code><nowiki></ref></nowiki></code> کۆتایی یەت. ئەبێت تەواوی کۆدەکە لە<code><nowiki><ref></nowiki></code> تا کۆتایییەکەی کە <code><nowiki></ref></nowiki></code>ە، وەک '''خۆی لەبەر بگریتەوە و بیھێنیتە ناو ویکیی کوردی. ھیچ پیتێکی ناو تاگەکە مەگۆڕە'''. بۆ ڕێکخستنی لیستی سەرچاوەکان (RefList) کە ئەمە شێوازی سەرچاوەیە بۆ ئەو سەرچاوانە بە کار یەت کە لەناو دەقەکەیا دانراون، تا بە ڕێکوپێکی لە کۆتاییی پەڕەکەیا دەرکەون. بۆ ئەوەی لە ویکیی کوردیش وا دەرکەوێ دوای ئەم ھەنگاوانە بکەوە: لە ویکیپیدیای ئینگلیزیدا بڕۆ بۆ بەشی References کلیک لە Edit Source (دەستکاریی سەرچاوە) بکە ئەم کۆدە لەوێ بدۆزەرەوە کە بەم شێوەیە دەست پێ ئەکات: <code><nowiki>{{reflist|25em|refs=</nowiki></code> ئەمە سەرەتای لیستی سەرچاوەکانە. ئەمە و ھەموو ئەوەی لە ناوی یایە لەبەری بگرەوە تا ئەگەیتە کۆتایییەکەی کە بەمە بەستراوە: <code><nowiki>}} <!-- end "refs=" --></nowiki></code> لە ویکیی کوردی لە بەشی «سەرچاوەکان» داینێرەوە. کێشەی سەرچاوەکانت نامێنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٥٧، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :بەڕێز چاکم کرد، بە ئەرک نەبێت بزانە تەواوە؟ [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@MeerFarhad97: دەستخۆش ئێستا تەواوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر چاکە، گەلێک سپاس بۆ هاوکارییەکەت. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::شایەنی نییە. :) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::بەڕێزم دەتوانیت بەستەری نێوانزمان بۆ وتاری (سۆنۆرا) زیاد بکەیت؟ هەرچەند هەوڵ دەدەم نایەڵێت. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%86%D9%86%DB%86%D8%B1%D8%A7 [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٣٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{کرا}} ئێستا سێریکەرەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٥، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) === سەرچاوەکان کۆپی مەکە! === سڵاو @MeerFarhad97: پێشتریش پێم وتوی، تکایە سەرچاوەکان کۆپی مەکە وەک تێکست داینێیتەوە. سەرچاوە ئەبێ وەک لینک وابێ و خوێنەر بتوانێ بگاتە ئەو شوێنەی لێوەی ھاتووە (باسی وتارێک ناکەم کە سەرچاوەکەی کتێبێکە یان لە سەرھێڵ بەردەست نییە). وتارەکانی تۆ، بە زۆری لەویکیییەکانی ترەوە وەریەگری و لەوێ وەک لینک وان و ئەبێ لێرەش وا بێ. ئەگەر وا بە تێکستی مایەوە، ئەسڕێتەوە وتارەکە تاگی بێسەرچاوەی لێ ئەیرێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٥٣، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :باشە هۆکار چییە کە بە لینکەکەشەوە کۆپی ئەکەم و ئەیهێنم و دای ئەنێم ئەبێت بە تێکست؟ زۆر هەوڵم یا لەگەڵی بەس بە ئینگلیزیش ڤیدۆیەکی باش نییە پیشانی بات چۆن سەرچاوەکان بە سەرکەوتوویی وەک لینک بگوازیتەوە بۆ وتارێکی تر. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٤:١٢، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@MeerFarhad97: بۆ دانانی سەرچاوە لەم [https://m.youtube.com/watch?v=8nZdHT7hxYo&pp=iggCQAE%3D لینکەوە] سەیری بکە، بە ئینگلیزی فێرکارییەکی داناوە سودی ئەبێ. ئەوەی من وتم ئاوا سەرچاوە کۆپی بکە سەیرکە :: <code><nowiki><ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref></nowiki></code> :: ئەمەی دامنا، سەرچاوەیەکە لە وتاری [[:en:Pad thai]] لە ویکیی ئینگلیزی ھێنام. ئێستا ئەم سەرچاوەیە وەک خۆی کۆپی بکە و لە وتاری [[پاد تای]] لە کۆتا دێڕ داینێرەوە و پاشەکەوتی بکە بزانە ئەبێتە سەرچاوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:١٥، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەڵێ لە کۆتایی وتارەکەیا دامنا و بوو بە سەرچاوە لە خوارەوە، سپاس لەمەودوا هەوڵ ئەیەم ئاوها بیکەم. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٥٢، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5arht2hedzg9qd6re09smsz5tfoh7tw 0 295975 1593970 1585764 2026-06-24T23:51:24Z MFTG 21816 /* top */ 1593970 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بەردەسپیان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بردةسبیان}}<br>{{lang-en| Bardaspian}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.71601| 44.96846}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بەردەسپیان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.71601| 44.96846 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٠٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بەردەسپیان''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 0xvro2xz6fv1bqxs96xw2t1csvaxbjd 0 295976 1593978 1585765 2026-06-24T23:54:47Z MFTG 21816 /* top */ 1593978 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەرسول | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سرسول}}<br>{{lang-en| Sarsul}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.64726| 45.00399}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی سەرسول''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.64726| 45.00399 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٣٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەرسول''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 5wognbsa6j1ltwp4e9j0qvcf2i6u67j 0 295977 1593984 1585766 2026-06-24T23:59:18Z MFTG 21816 /* top */ 1593984 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناوڕۆین | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناوروین}}<br>{{lang-en| Nawroin}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70626| 44.98713}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ناوڕۆین''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70626| 44.98713 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناوڕۆین''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] iz05emphaiqjxej4lqy6jq5twhblm6d 0 295978 1593986 1585767 2026-06-25T00:00:11Z MFTG 21816 /* top */ 1593986 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وارگورگ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| وارکورک}}<br>{{lang-en| Wargurg}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.64646| 45.01687}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی وارگورگ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.64646| 45.01687 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٤٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''وارگورگ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] mvgwk6jjhqgbh9ptkc8bb1mhtrqxje4 0 296020 1594001 1586063 2026-06-25T00:07:36Z MFTG 21816 /* top */ 1594001 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێقەپوش | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بیقبوش}}<br>{{lang-en| Beqapush}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70361| 44.80197}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی بێقەپوش''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70361| 44.80197 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٦٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێقەپوش''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] ip3ll6rds2kv95credcro5q4t5kok0a 0 296021 1594003 1586065 2026-06-25T00:08:27Z MFTG 21816 /* top */ 1594003 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پالوسە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| بالوسة}}<br>{{lang-en| Palusa}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70778| 44.77889}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی پالوسە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70778| 44.77889 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سمێلان|سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٣٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پالوسە''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سمێلان]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی سمیلان]] roz0rqoyxe5uooaomht9b9qwk1xxqax 0 296047 1593918 1586343 2026-06-24T21:07:24Z MFTG 21816 /* top */ 1593918 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمانی مستەفائاغا | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومان مصطفی آغا}}<br>{{lang-en| Choman Mstafa Agha}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = نەخشەی قەزاکانی(ڕەواندز، سۆران، چۆمان و خەلیفان).png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|سۆران]]، [[قەزای چۆمان|چۆمان]]، [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان) | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.58307| 44.80993}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی چۆمانی مستەفائاغا''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.58307| 44.80993 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی قەسرێ|قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٩٣٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} ''' چۆمانی مستەفائاغا''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی قەسرێ]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] gwxkwuvxk9856adsq9cvwnpdzxckhu2 3 296173 1594122 1588576 2026-06-25T11:30:02Z -Haryad 40333 دڵشاد تۆفیق بەنگینە بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا 1594122 wikitext text/x-wiki == سڵاو! == بەخێرهاتیت بۆ ویکیپیدیا، سەبارەت بە وتاری [[بەنگینە]] تێبینییەکم هەیە، تکایە گەر وسەیەکی وەسفی دەزانی نووسیوتە لە وتارەکەدا ئەوا باشترە کە چاکی بکەیت و بیکەیتە شێوازی ستاندار، چونکە ویکیپیدیا لەسەر هاوسەنگیی بێلایەنی تێپەڕدەبێت و دەڕوات نەک وەسف. گەر پێویستت بە هەر شتێک بێت، ئەوا لێرە بیڵێ و سوپاس بۆ یارمەتیت لەم کارەدا. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٠٠، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاوتان لێ بێت، زۆر سوپاس بۆ گرنگیدانتان بە بەنگینە، بەسەرچاو بەسەریدا دەچمەوە و دایدەڕێژمەوە، رەنگە زیادەرەویم کردبێت ئەویش مەسەلە پەیوەندییە خێزانییەکەیە کەمن نەوەى بەنگینەم و ئەوەش تۆزێک بەسەرمدا زاڵە، بەلام قسەى جەنابتان لەشوێنی خۆیەتی و چێکی دەکەمەوە، زۆر سوپاس بۆ جەنابتان [[بەکارھێنەر:Hawkarjahmed|Hawkarjahmed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hawkarjahmed|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:دڵشاد تۆفیق بەنگینە]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:دڵشاد تۆفیق بەنگینە]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:دڵشاد تۆفیق بەنگینە|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D8%AF%DA%B5%D8%B4%D8%A7%D8%AF+%D8%AA%DB%86%D9%81%DB%8C%D9%82+%D8%A8%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86%DB%95|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٢٩، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0f5ab2pt3xkn2h2ittwljewuzkf8pjk 0 296226 1594067 1593487 2026-06-25T07:03:41Z -Haryad 40333 شائەمراز 1594067 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=Ryan Dahl|image=Ryan Dahl.jpg|caption=Dahl (2010; age 29).|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1981}}|birth_place=[[San Diego]], California, U.S|education=[[UC San Diego]]{{ھن}}[[University of Rochester]]|known_for=[[Node.js]] and [[Deno (software)|Deno]]|website=https://tinyclouds.org/}} '''ڕایەن داڵ''' ({{بە ئینگلیزی|Ryan Dahl}}؛ لەدایکبووی ١٩٨١) [[ئەندازیاریی نەرمامێر]]، کە بەھۆی دروستکردنی ژینگەی ڕەنتایمی جاڤاسکریپتی (Node.js) و ھەروەھا ژینگەی ڕەنتایمی (Deno) بۆ جاڤاسکریپت و تایپسکریپت ناسراوە. == ژیاننامە == ڕایەن لە [[سان دیێگۆ|شاری سان دیێگۆ]] لە ویلایەتی کالیفۆرنیا گەورە بووە. کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو دایکی ئۆتۆمبێلێکی جۆری Apple IIcی بۆ کڕی، ئەمەش یەکێک بوو لە یەکەم ئەزموونەکانی لەگەڵ تەکنەلۆژیادا. داڵ لە کۆلێژێکی کۆمەڵایەتی لە سان دیێگۆ خوێندوویەتی و دواتر گواستراوەتەوە بۆ زانکۆی سان دیێگۆ و لەوێ [[ماتماتیک|بیرکاری]] خوێندووە. دواتر لە زانکۆی ڕۆچێستەر خوێندکاری خوێندنی باڵای بیرکاری کرد و لەوێ تۆپۆلۆژیای جەبریی خوێند، کە بۆ یەک دوو ساڵ «زۆر ئەبستراکت و جوان»ی زانی بەڵام دواتر بێزار بوو لێی چونکە «ھێندە بۆ ژیانی ڕاستەقینە ناگونجێت».<ref name="interview">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Okhotnikov |یەکەم=Andrey |ناونیشان=https://www.linkedin.com/pulse/interview-ryan-dahl-creator-nodejs-andrey-okhotnikov |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=LinkedIn}}</ref> === کاری ڕوبی === دوای تەواوکردنی خوێندن، ڕایەن چووە ناو بڕوانامەی دکتۆرا؛ بەڵام لە کۆتاییدا وازی لە خوێندن ھێنا، بەو پێیەی نەیدەویست تەواوی ژیانی بۆ بیرکاری تەرخان بکات. لەبری ئەوە بەرەو ئەمریکای باشوور بەڕێکەوت و لەوێ دەستی کرد بە پەرەپێدانی بەرنامەی وێب بە زمانی [[ڕووبی|Ruby]].<ref name="interview"/> === Node.js === لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩ داھل پڕۆژەکەی بڵاو کردەوە کە بریتی بوو لە [[نۆد جەی ئێس|Node.js]] runtime.<ref name="nodehistory">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://blog.builtinnode.com/post/a-history-of-node-js|سەردێڕ=A history of Node.js |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=BuiltInNode.com}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە کاری لەسەر پڕۆژەی Node.js کردووە، ڕایەن ڕای گەیاند کە لە پڕۆژەکە دوور دەکەوێتەوە و بەڕێوەبردنی کارگێڕی دەداتە دەست دروستکەری NPM و کارمەندی پێشووی کۆمپانیای جۆینت، ئیسحاق ز.<ref name="nodehistory"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|سەردێڕ=One Year with Node.js|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Joyent.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190430175616/https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ryan Dahl}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١]] [[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] dpdzfnxgvnfj760f3g88c7hqmdc8o59 1594068 1594067 2026-06-25T07:05:38Z -Haryad 40333 زیادکردنی [[داڕێژە:تووڵی دەروازە|دەروازەی]] ژیاننامە، + دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، + دەروازەی کۆمپیوتەر 1594068 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=Ryan Dahl|image=Ryan Dahl.jpg|caption=Dahl (2010; age 29).|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1981}}|birth_place=[[San Diego]], California, U.S|education=[[UC San Diego]]{{ھن}}[[University of Rochester]]|known_for=[[Node.js]] and [[Deno (software)|Deno]]|website=https://tinyclouds.org/}} '''ڕایەن داڵ''' ({{بە ئینگلیزی|Ryan Dahl}}؛ لەدایکبووی ١٩٨١) [[ئەندازیاریی نەرمامێر]]، کە بەھۆی دروستکردنی ژینگەی ڕەنتایمی جاڤاسکریپتی (Node.js) و ھەروەھا ژینگەی ڕەنتایمی (Deno) بۆ جاڤاسکریپت و تایپسکریپت ناسراوە. == ژیاننامە == ڕایەن لە [[سان دیێگۆ|شاری سان دیێگۆ]] لە ویلایەتی کالیفۆرنیا گەورە بووە. کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو دایکی ئۆتۆمبێلێکی جۆری Apple IIcی بۆ کڕی، ئەمەش یەکێک بوو لە یەکەم ئەزموونەکانی لەگەڵ تەکنەلۆژیادا. داڵ لە کۆلێژێکی کۆمەڵایەتی لە سان دیێگۆ خوێندوویەتی و دواتر گواستراوەتەوە بۆ زانکۆی سان دیێگۆ و لەوێ [[ماتماتیک|بیرکاری]] خوێندووە. دواتر لە زانکۆی ڕۆچێستەر خوێندکاری خوێندنی باڵای بیرکاری کرد و لەوێ تۆپۆلۆژیای جەبریی خوێند، کە بۆ یەک دوو ساڵ «زۆر ئەبستراکت و جوان»ی زانی بەڵام دواتر بێزار بوو لێی چونکە «ھێندە بۆ ژیانی ڕاستەقینە ناگونجێت».<ref name="interview">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Okhotnikov |یەکەم=Andrey |ناونیشان=https://www.linkedin.com/pulse/interview-ryan-dahl-creator-nodejs-andrey-okhotnikov |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=LinkedIn}}</ref> === کاری ڕوبی === دوای تەواوکردنی خوێندن، ڕایەن چووە ناو بڕوانامەی دکتۆرا؛ بەڵام لە کۆتاییدا وازی لە خوێندن ھێنا، بەو پێیەی نەیدەویست تەواوی ژیانی بۆ بیرکاری تەرخان بکات. لەبری ئەوە بەرەو ئەمریکای باشوور بەڕێکەوت و لەوێ دەستی کرد بە پەرەپێدانی بەرنامەی وێب بە زمانی [[ڕووبی|Ruby]].<ref name="interview"/> === Node.js === لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩ داھل پڕۆژەکەی بڵاو کردەوە کە بریتی بوو لە [[نۆد جەی ئێس|Node.js]] runtime.<ref name="nodehistory">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://blog.builtinnode.com/post/a-history-of-node-js|سەردێڕ=A history of Node.js |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=BuiltInNode.com}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە کاری لەسەر پڕۆژەی Node.js کردووە، ڕایەن ڕای گەیاند کە لە پڕۆژەکە دوور دەکەوێتەوە و بەڕێوەبردنی کارگێڕی دەداتە دەست دروستکەری NPM و کارمەندی پێشووی کۆمپانیای جۆینت، ئیسحاق ز.<ref name="nodehistory"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|سەردێڕ=One Year with Node.js|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Joyent.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190430175616/https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ryan Dahl}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەروازەی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١]] [[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] 0xgibnz7ndjbp1sjt83nq2886i5zwd8 1594069 1594068 2026-06-25T07:06:19Z -Haryad 40333 /* سەرچاوەکان */ 1594069 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=Ryan Dahl|image=Ryan Dahl.jpg|caption=Dahl (2010; age 29).|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1981}}|birth_place=[[San Diego]], California, U.S|education=[[UC San Diego]]{{ھن}}[[University of Rochester]]|known_for=[[Node.js]] and [[Deno (software)|Deno]]|website=https://tinyclouds.org/}} '''ڕایەن داڵ''' ({{بە ئینگلیزی|Ryan Dahl}}؛ لەدایکبووی ١٩٨١) [[ئەندازیاریی نەرمامێر]]، کە بەھۆی دروستکردنی ژینگەی ڕەنتایمی جاڤاسکریپتی (Node.js) و ھەروەھا ژینگەی ڕەنتایمی (Deno) بۆ جاڤاسکریپت و تایپسکریپت ناسراوە. == ژیاننامە == ڕایەن لە [[سان دیێگۆ|شاری سان دیێگۆ]] لە ویلایەتی کالیفۆرنیا گەورە بووە. کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو دایکی ئۆتۆمبێلێکی جۆری Apple IIcی بۆ کڕی، ئەمەش یەکێک بوو لە یەکەم ئەزموونەکانی لەگەڵ تەکنەلۆژیادا. داڵ لە کۆلێژێکی کۆمەڵایەتی لە سان دیێگۆ خوێندوویەتی و دواتر گواستراوەتەوە بۆ زانکۆی سان دیێگۆ و لەوێ [[ماتماتیک|بیرکاری]] خوێندووە. دواتر لە زانکۆی ڕۆچێستەر خوێندکاری خوێندنی باڵای بیرکاری کرد و لەوێ تۆپۆلۆژیای جەبریی خوێند، کە بۆ یەک دوو ساڵ «زۆر ئەبستراکت و جوان»ی زانی بەڵام دواتر بێزار بوو لێی چونکە «ھێندە بۆ ژیانی ڕاستەقینە ناگونجێت».<ref name="interview">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Okhotnikov |یەکەم=Andrey |ناونیشان=https://www.linkedin.com/pulse/interview-ryan-dahl-creator-nodejs-andrey-okhotnikov |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=LinkedIn}}</ref> === کاری ڕوبی === دوای تەواوکردنی خوێندن، ڕایەن چووە ناو بڕوانامەی دکتۆرا؛ بەڵام لە کۆتاییدا وازی لە خوێندن ھێنا، بەو پێیەی نەیدەویست تەواوی ژیانی بۆ بیرکاری تەرخان بکات. لەبری ئەوە بەرەو ئەمریکای باشوور بەڕێکەوت و لەوێ دەستی کرد بە پەرەپێدانی بەرنامەی وێب بە زمانی [[ڕووبی|Ruby]].<ref name="interview"/> === Node.js === لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩ داھل پڕۆژەکەی بڵاو کردەوە کە بریتی بوو لە [[نۆد جەی ئێس|Node.js]] runtime.<ref name="nodehistory">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://blog.builtinnode.com/post/a-history-of-node-js|سەردێڕ=A history of Node.js |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=BuiltInNode.com}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە کاری لەسەر پڕۆژەی Node.js کردووە، ڕایەن ڕای گەیاند کە لە پڕۆژەکە دوور دەکەوێتەوە و بەڕێوەبردنی کارگێڕی دەداتە دەست دروستکەری NPM و کارمەندی پێشووی کۆمپانیای جۆینت، ئیسحاق ز.<ref name="nodehistory"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|سەردێڕ=One Year with Node.js|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Joyent.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190430175616/https://www.joyent.com/blog/one-year-with-nodejs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ryan Dahl}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپیوتەر}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١]] [[پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] m94kqylec50oa26l1c0pz5eb9evu6z0 0 296281 1594074 1591625 2026-06-25T07:32:18Z -Haryad 40333 +ڕێکخستنەوە +گۆڕینی سەرچاوەکان بۆ ئینگلیزی 1594074 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی|partof=[[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان]]، [[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە|کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان]]|وێنە=Gabriel Danbo.jpg|سەردێڕ=کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد{{ھن}}ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ|شوێن=[[ئەلقۆش]]، [[باشووری کوردستان]]|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ١٨٣٢|چەکوچۆڵ=بەکارھێنانی [[خەنجەر]] ئاماژەی پێدراوە، لەگەڵ چەکی دیکەش|قوربانی={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییە کلدانییەکان]] (سریانەکان)|تاوانبار={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران|سوپای سۆران]]|مردنەکان=٢٧٢ بۆ ٣٦٧|ھەنگاونەری تۆمەتبار=ھەڵە تێگەیشتن|شرۆڤەی وێنە=پۆرترەیتێک کە کوشتنی گابرێل دانبۆ (جبریل دەنبۆ) دەخاتەڕوو لە ماوەی کۆمەڵکوژییەکە}}'''کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد''' ({{بە سوریانی|ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ}}) لە ١٥ی ئازاری ١٨٣٢ ڕوویدا، کە لەلایەن سەربازە کوردییەکانی [[میرنشینی سۆران]] ئەنجامدرا، کە لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشای ڕەواندزدا]] بوو و [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیان]] کردە ئامانج لە [[دێر]]ی کلدانیی [[دێری ڕەبان ھورمزد|ڕەبان ھورمزد]]. == پێشینە == گابرێل دانبۆ، لە ساڵی ١٨٠٨ دەستیکرد بە کردنەوەی [[دێری ڕەبان ھورمزد]] کە دەکەوێتە ناوچەی شاخاویی نزیک گوندی [[ئەلقۆش]] بۆ [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|ڕێبازی کڵێسای کاسۆلیکیی کلدانی]] تازە دامەزراوەکەی سانت ھورمزد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arzhanov|یەکەم=Yury|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Sergius_of_Reshaina_Commentary_on_Aristo/WG8NEQAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Sergius of Reshaina, Commentary on Aristotle’s ›Categories‹: Critical Edition and Translation|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٤٤٤٥٣-٦|پەڕەکان=٣٢|زمان=en}}</ref> چوار ساڵ پێشتر ئەلقۆش ٧٠٠ دانیشتووانی بە تاعونێک لە دەست دابوو و ھاتنی کورد لە ساڵی ١٨٣٢ کارەساتێکی نزیک بە ھەمان شێوەی گەورە بوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://archive.org/details/the-martyred-church/page/383/mode/1up|سەردێڕ=The Martyred Church: A History of the Church of the East|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=East & West Publishing Limited|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٧٣١٨-٠٤-٧|پەڕەکان=٣٨٣-٣٨٤|زمان=en}}</ref> == کۆمەڵکوژییەکە == گابرێل دامبۆ، سەرۆکی دێری ڕەبان ھورمزد، لە نزیک [[ئەلقۆش]]، تازە لەم دوایییانەدا لە [[ڕۆما|ڕۆماوە]] ھاتبووەوە، لەوێ چووبوو بۆ ئەوەی داوای ڕەزامەندیی پەیمانگاکەی لە [[پاپا گریگۆری شانزدەھەم]] بکات. کاتێک کوردەکانی میرنشینی سۆران بەدوایدا ڕۆیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Journal_asiatique/AopEAQAAMAAJ?hl=en|سەردێڕ=Journal asiatique|ڕێکەوت=١٩١٠|بڵاوکەرەوە=Société asiatique.|پەڕەکان=١٣٤|زمان=fr}}</ref> سەربازە کوردییەکان لەسەر ئەلقۆش دابەزین و ھاووڵاتییانیان کۆمەڵکوژکرد، ھەندێک سەرچاوە ڕای دەگەیەنن کە سوپای سۆران ئەو بڕوایەیان ھەبووە کە قوربانییەکانیان [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] بوونە. بەو واتایەی کە ئەو سەرچاوانە باس لەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران کێشەی لەگەڵ مەسیحییەکان نەبووە تەنھا لەگەڵ ئێزیدییەکان.<ref name=":0"/> گابرێل شانبەشانی ھاودەروێشەکانی و خەڵکی ناوچەکە لە کاتی نوێژکردندا ئەژنۆی دا. کاتێک سەربازەکان نزیک بوونەتەوە سەرەتا ھێرشیان کردە سەر سێ دەروێشەکە و کوشتیان. گابرێل بەردەوام بوو لە نوێژکردن، کاتێک یەکێک لەو سەربازانەی کە دەوری دابوو بە [[خەنجەر]] چەقۆی لە سنگی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=مينا |یەکەم=آسي |ناونیشان=https://www.acimena.com/news/530/mn-ho-alanba-alshhyd-gbrayyl-dnbo|سەردێڕ=من هو الأنبا الشهيد جبرائيل دنبو؟ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=آسي مينا |زمان=en}}</ref> خەمڵاندنی سەرچاوە مەسیحییەکان بۆ ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٧٢ بۆ ٣٦٧ کوژراو بووە. حەوت قەشە لەنێو کوژراوەکاندا بوون و ڤیکار ھنانیشۆی پاتریارک لە کاتی بەڕێوەچوونی نوێژێکدا لە کڵێسادا کوژرا. گرنگترین قوربانی، گابرێل دامبۆ بوو. ئەلقۆش خۆی تاڵانکرا و ڕزگاربووان دزییان لێکرا و گۆڕی [[ناحوم|پێغەمبەر ناحومیش]] وێرانکرا. [[جۆزێڤ ئاودۆی شەشەم|جۆزێف ئاودۆش]] سووکایەتیی پێکراوە، بەڵام لە کۆتاییدا توانیی سەرکردەی کورد ئیقناع بکات کۆمەڵکوژییەکە ڕابگرێت، و پێداگریی لەسەر ئەوە کرد کە ئەو و ھاوقوربانییەکانی پابەندی ھەموو یاسایەکن و و ئەوان سریانن نەوەک [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref name=":0"/> سەرچاوە سریانییەکان دەڵێن گوایە منداڵ و ژنەکانیش تاوانیان بەرامبەر کراوە و ھەموو شتێک لەوێ تاڵانکراوە و پاشان برای میر محەممەد ([[ڕەسووڵ بەگ]]) بۆ جاری دووەم گەڕاوەتەوە، ھەموو ئەو شتانەی بردووە لێیان شاردرابووەوە و بە ھیچ شێوەیەک ھیچی لەوێ نەھێشتۆتەوە؛ و ھەروەھا دەشڵێن گوایە زۆربەی دانیشتووانەکەی کە لە مردن ڕزگاریان بووە، جل و بەرگیان لێسەندراوەتەوە و کۆرپەکانیش وازیان لێھێنراوە، ھەروەھا ئاماژەیان بە ئەشکەنجەدانیش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=P. Jacques Vosté|ناونیشان=http://archive.org/details/cataloguedelabib0000pjac|سەردێڕ=Catalogue de la Bibliothèque Syro-Chaldéenne: Du Couvent de Notre-Dame des Semences (Près d'alqoš - Iraq) / ܣܘܪܓܕܐ ܕܒܝܬ ܐܪ̈ܟܐ ܕܕܝܪܐ ܕܒܬܘܠܬܐ ܢܛܪܬ ܙܪ̈ܥܐ ܥܠ ܓܢܒ ܐܠܩܘܫ ܒܐܬܘܪ|ڕێکەوت=١٩٢٩|بڵاوکەرەوە=Bureaux de L' Angelicum and Libr. Orientaliste P. Geuthner|ئەوانی تر=Beth Mardutho: The Syriac Institute|پەڕەکان=٧٠|زمان=Syriac}}</ref> کاتێک عەبدوڵڵای سەرۆکی سەربازەکانی سۆران بیستبووی ئەوانەی کوژراون مەسیحین و نەوەک ئێزیدی و [[باج]] دەدەن بە [[میرنشینی سۆران|حکوومەتی سۆران]]، فەرمانی دا کۆمەڵکوژییەکە زوو ڕابگیرێت. ئەوانەی کە ھەڵھاتبوون، گەڕانەوە بۆ گەڕان بەدوای تەرمی گابرێل و باوکە ئۆگستینی تێلکێف و یۆحەنان بار سابنیا و جیسو کاسکۆ کە کوژرابوون. تەنھا تەرمی گابرێلیان دۆزییەوە؛ کە لە کڵێسای مار میکا بە خاک سپێردرا و تا ساڵی ١٨٤٩ لەوێ مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/sim_catholic-university-bulletin_1902-10_8_4|سەردێڕ=The Catholic University Bulletin 1902-10: Vol 8 Iss 4|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=Open Court Publishing Co|پەڕەکان=٤٧٩|زمان=English|via=Internet Archive}}</ref> == پاشھات و میرات == گابرێل دامبۆ دوای ئەمە لە [[مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات|ئایینی مەسیحیی ڕۆژھەڵاتدا]] بە پیرۆز (قیددیس) دانرا، بەھۆی ئەوەی کە گوایە تەرمە شەھیدییەکەی سێ ڕۆژ دوای مردنی لە کانییەکدا دۆزراوەتەوە، کە تەرمەکەی بە «لاشە و ڕوخسارێکی تەندروست و کوڵمەی سوور و ھێشتا پێدەچێت شوێنەواری ژیانی پاراستبێت» وەسفکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mayeur|یەکەم=Jean-Marie|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Libéralisme_industrialisation_expansion/F_P8AwAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Libéralisme, industrialisation, expansion européenne (1830-1914): Histoire du christianisme T.11|دوایین٢=Pietri|یەکەم٢=Luce|دوایین٣=Vauchez|یەکەم٣=André|دوایین٤=Venard|یەکەم٤=Marc|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Fleurus|ژپنک=٩٧٨-٢-٧١٨٩-٠٧٤١-٣|پەڕەکان=٨٤٧|زمان=fr}}</ref> ھەموو ساڵێک لە ١٥ی ئازاردا یادی شەھیدبوونی گابرێل دانبۆ دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Chaldean |یەکەم=The Chaldean Antonian Hormizdian Order |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://oaoc.net/%D8%AA%D8%B0%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%91%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A8/|سەردێڕ=Commemoration of the Martyrdom of the Servant of God, the Martyr Anba Danbo, Founder of the Antonian Hormizdian Order, Gabriel the Chaldean - The Chaldean Antonian Hormizdian Order |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Chaldean Antonian Hormizdian Order |زمان=en}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٦ [[سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ھێزەکانی عوسمانی]] دوای ھەوڵدانێکی زۆر کۆتایییان بە دەسەڵاتی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/eastern-churches-quarterly_july-september-1948_7_7|سەردێڕ=The Eastern Churches Quarterly|ڕێکەوت=تەممووز–ئەیلوولی ١٩٤٨|بەرگ=٧|پەڕەکان=٤٨٠|زمان=English|via=Internet Archive|issue=7}}</ref> بەشێک لە کوردەکان لە ساڵانی ١٨٤٢ و ١٨٥٠ و ١٨٥٨دا جارێکی دیکە ھەڵیانکوتایە سەر دێرەکە، ھەربۆیە بڕیاری دروستکردنی دێرێکی نوێی کلدانی درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|سەردێڕ=Hormizd, Monastery of Rabban|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241211071701/https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=gedsh.bethmardutho.org|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢، ڕێوڕەسمی ئەنتۆنی ھۆرمیزد کلدانی مەراسیمێکی فەرمی بۆ ڕاگەیاندنی گواستنەوەی پاشماوەی گابرێل دانبۆ، بۆ ئەو دێرە نوێیەی کە بە یادی کۆمەڵکوژییەکە دروست کراوە (دێری شەھید ئەنبا گابرێل دانبۆ) ئەنجامدا.​<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.abouna.org/content/%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D9%88-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B9%D9%86%D9%83%D8%A7%D9%88%D8%A7 |سەردێڕ=Transfer of the relics of the Servant of God, the Martyr Anba Gabriel Danbo, to the new monastery in Ankawa |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-25 |وێبگە=Abouna |زمان=en}}</ref> ئەمڕۆ، پاشماوە داپۆشراوەکانی بە ئاشکرا لە دێرەکەدا نمایش دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.chaldeannews.com/2025-content/2025/7/31/manuscripts-and-monasteries|سەردێڕ=Manuscripts and Monasteries |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Chaldean News |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|مەسیحییەت|مەرگ}} [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە باشووری کوردستان]] 22r41fcf2vrmgdc19ssaqnmn7kh1dlz 1594078 1594074 2026-06-25T07:44:44Z -Haryad 40333 /* پاشھات و میرات */ +سەرچاوە 1594078 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی|partof=[[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان]]، [[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە|کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان]]|وێنە=Gabriel Danbo.jpg|سەردێڕ=کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد{{ھن}}ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ|شوێن=[[ئەلقۆش]]، [[باشووری کوردستان]]|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ١٨٣٢|چەکوچۆڵ=بەکارھێنانی [[خەنجەر]] ئاماژەی پێدراوە، لەگەڵ چەکی دیکەش|قوربانی={{flagicon image|Flag of the Assyrians (no Assur).svg}} [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییە کلدانییەکان]] (سریانەکان)|تاوانبار={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران|سوپای سۆران]]|مردنەکان=٢٧٢ بۆ ٣٦٧|ھەنگاونەری تۆمەتبار=ھەڵە تێگەیشتن|شرۆڤەی وێنە=پۆرترەیتێک کە کوشتنی گابرێل دانبۆ (جبریل دەنبۆ) دەخاتەڕوو لە ماوەی کۆمەڵکوژییەکە}}'''کۆمەڵکوژیی دێری ڕەبان ھورمزد''' ({{بە سوریانی|ܡܩܛܠܐ ܕܪܒܢ ܗܘܪܡܙܕ}}) لە ١٥ی ئازاری ١٨٣٢ ڕوویدا، کە لەلایەن سەربازە کوردییەکانی [[میرنشینی سۆران]] ئەنجامدرا، کە لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشای ڕەواندزدا]] بوو و [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیان]] کردە ئامانج لە [[دێر]]ی کلدانیی [[دێری ڕەبان ھورمزد|ڕەبان ھورمزد]]. == پێشینە == گابرێل دانبۆ، لە ساڵی ١٨٠٨ دەستیکرد بە کردنەوەی [[دێری ڕەبان ھورمزد]] کە دەکەوێتە ناوچەی شاخاویی نزیک گوندی [[ئەلقۆش]] بۆ [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|ڕێبازی کڵێسای کاسۆلیکیی کلدانی]] تازە دامەزراوەکەی سانت ھورمزد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arzhanov|یەکەم=Yury|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Sergius_of_Reshaina_Commentary_on_Aristo/WG8NEQAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Sergius of Reshaina, Commentary on Aristotle’s ›Categories‹: Critical Edition and Translation|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٤٤٤٥٣-٦|پەڕەکان=٣٢|زمان=en}}</ref> چوار ساڵ پێشتر ئەلقۆش ٧٠٠ دانیشتووانی بە تاعونێک لە دەست دابوو و ھاتنی کورد لە ساڵی ١٨٣٢ کارەساتێکی نزیک بە ھەمان شێوەی گەورە بوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilmshurst|یەکەم=David|ناونیشان=https://archive.org/details/the-martyred-church/page/383/mode/1up|سەردێڕ=The Martyred Church: A History of the Church of the East|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=East & West Publishing Limited|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٧٣١٨-٠٤-٧|پەڕەکان=٣٨٣-٣٨٤|زمان=en}}</ref> == کۆمەڵکوژییەکە == گابرێل دامبۆ، سەرۆکی دێری ڕەبان ھورمزد، لە نزیک [[ئەلقۆش]]، تازە لەم دوایییانەدا لە [[ڕۆما|ڕۆماوە]] ھاتبووەوە، لەوێ چووبوو بۆ ئەوەی داوای ڕەزامەندیی پەیمانگاکەی لە [[پاپا گریگۆری شانزدەھەم]] بکات. کاتێک کوردەکانی میرنشینی سۆران بەدوایدا ڕۆیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Journal_asiatique/AopEAQAAMAAJ?hl=en|سەردێڕ=Journal asiatique|ڕێکەوت=١٩١٠|بڵاوکەرەوە=Société asiatique.|پەڕەکان=١٣٤|زمان=fr}}</ref> سەربازە کوردییەکان لەسەر ئەلقۆش دابەزین و ھاووڵاتییانیان کۆمەڵکوژکرد، ھەندێک سەرچاوە ڕای دەگەیەنن کە سوپای سۆران ئەو بڕوایەیان ھەبووە کە قوربانییەکانیان [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] بوونە. بەو واتایەی کە ئەو سەرچاوانە باس لەوە دەکەن کە میرنشینی سۆران کێشەی لەگەڵ مەسیحییەکان نەبووە تەنھا لەگەڵ ئێزیدییەکان.<ref name=":0"/> گابرێل شانبەشانی ھاودەروێشەکانی و خەڵکی ناوچەکە لە کاتی نوێژکردندا ئەژنۆی دا. کاتێک سەربازەکان نزیک بوونەتەوە سەرەتا ھێرشیان کردە سەر سێ دەروێشەکە و کوشتیان. گابرێل بەردەوام بوو لە نوێژکردن، کاتێک یەکێک لەو سەربازانەی کە دەوری دابوو بە [[خەنجەر]] چەقۆی لە سنگی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=مينا |یەکەم=آسي |ناونیشان=https://www.acimena.com/news/530/mn-ho-alanba-alshhyd-gbrayyl-dnbo|سەردێڕ=من هو الأنبا الشهيد جبرائيل دنبو؟ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=آسي مينا |زمان=en}}</ref> خەمڵاندنی سەرچاوە مەسیحییەکان بۆ ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٧٢ بۆ ٣٦٧ کوژراو بووە. حەوت قەشە لەنێو کوژراوەکاندا بوون و ڤیکار ھنانیشۆی پاتریارک لە کاتی بەڕێوەچوونی نوێژێکدا لە کڵێسادا کوژرا. گرنگترین قوربانی، گابرێل دامبۆ بوو. ئەلقۆش خۆی تاڵانکرا و ڕزگاربووان دزییان لێکرا و گۆڕی [[ناحوم|پێغەمبەر ناحومیش]] وێرانکرا. [[جۆزێڤ ئاودۆی شەشەم|جۆزێف ئاودۆش]] سووکایەتیی پێکراوە، بەڵام لە کۆتاییدا توانیی سەرکردەی کورد ئیقناع بکات کۆمەڵکوژییەکە ڕابگرێت، و پێداگریی لەسەر ئەوە کرد کە ئەو و ھاوقوربانییەکانی پابەندی ھەموو یاسایەکن و و ئەوان سریانن نەوەک [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref name=":0"/> سەرچاوە سریانییەکان دەڵێن گوایە منداڵ و ژنەکانیش تاوانیان بەرامبەر کراوە و ھەموو شتێک لەوێ تاڵانکراوە و پاشان برای میر محەممەد ([[ڕەسووڵ بەگ]]) بۆ جاری دووەم گەڕاوەتەوە، ھەموو ئەو شتانەی بردووە لێیان شاردرابووەوە و بە ھیچ شێوەیەک ھیچی لەوێ نەھێشتۆتەوە؛ و ھەروەھا دەشڵێن گوایە زۆربەی دانیشتووانەکەی کە لە مردن ڕزگاریان بووە، جل و بەرگیان لێسەندراوەتەوە و کۆرپەکانیش وازیان لێھێنراوە، ھەروەھا ئاماژەیان بە ئەشکەنجەدانیش کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=P. Jacques Vosté|ناونیشان=http://archive.org/details/cataloguedelabib0000pjac|سەردێڕ=Catalogue de la Bibliothèque Syro-Chaldéenne: Du Couvent de Notre-Dame des Semences (Près d'alqoš - Iraq) / ܣܘܪܓܕܐ ܕܒܝܬ ܐܪ̈ܟܐ ܕܕܝܪܐ ܕܒܬܘܠܬܐ ܢܛܪܬ ܙܪ̈ܥܐ ܥܠ ܓܢܒ ܐܠܩܘܫ ܒܐܬܘܪ|ڕێکەوت=١٩٢٩|بڵاوکەرەوە=Bureaux de L' Angelicum and Libr. Orientaliste P. Geuthner|ئەوانی تر=Beth Mardutho: The Syriac Institute|پەڕەکان=٧٠|زمان=Syriac}}</ref> کاتێک عەبدوڵڵای سەرۆکی سەربازەکانی سۆران بیستبووی ئەوانەی کوژراون مەسیحین و نەوەک ئێزیدی و [[باج]] دەدەن بە [[میرنشینی سۆران|حکوومەتی سۆران]]، فەرمانی دا کۆمەڵکوژییەکە زوو ڕابگیرێت. ئەوانەی کە ھەڵھاتبوون، گەڕانەوە بۆ گەڕان بەدوای تەرمی گابرێل و باوکە ئۆگستینی تێلکێف و یۆحەنان بار سابنیا و جیسو کاسکۆ کە کوژرابوون. تەنھا تەرمی گابرێلیان دۆزییەوە؛ کە لە کڵێسای مار میکا بە خاک سپێردرا و تا ساڵی ١٨٤٩ لەوێ مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/sim_catholic-university-bulletin_1902-10_8_4|سەردێڕ=The Catholic University Bulletin 1902-10: Vol 8 Iss 4|ڕێکەوت=١٩٠٢|بڵاوکەرەوە=Open Court Publishing Co|پەڕەکان=٤٧٩|زمان=English|via=Internet Archive}}</ref> == پاشھات و میرات == گابرێل دامبۆ دوای ئەمە لە [[مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات|ئایینی مەسیحیی ڕۆژھەڵاتدا]] بە پیرۆز (قیددیس) دانرا، بەھۆی ئەوەی کە گوایە تەرمە شەھیدییەکەی سێ ڕۆژ دوای مردنی لە کانییەکدا دۆزراوەتەوە، کە تەرمەکەی بە «لاشە و ڕوخسارێکی تەندروست و کوڵمەی سوور و ھێشتا پێدەچێت شوێنەواری ژیانی پاراستبێت» وەسفکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mayeur|یەکەم=Jean-Marie|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Libéralisme_industrialisation_expansion/F_P8AwAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Libéralisme, industrialisation, expansion européenne (1830-1914): Histoire du christianisme T.11|دوایین٢=Pietri|یەکەم٢=Luce|دوایین٣=Vauchez|یەکەم٣=André|دوایین٤=Venard|یەکەم٤=Marc|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Fleurus|ژپنک=٩٧٨-٢-٧١٨٩-٠٧٤١-٣|پەڕەکان=٨٤٧|زمان=fr}}</ref> ھەموو ساڵێک لە ١٥ی ئازاردا یادی شەھیدبوونی گابرێل دانبۆ دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Chaldean |یەکەم=The Chaldean Antonian Hormizdian Order |ڕێکەوت=2024-03-16 |ناونیشان=https://h1.nu/1sncQ |سەردێڕ=Commemoration of the Martyrdom of the Servant of God, the Martyr Anba Danbo, Founder of the Antonian Hormizdian Order, Gabriel the Chaldean - The Chaldean Antonian Hormizdian Order |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-15 |وێبگە=The Chaldean Antonian Hormizdian Order |زمان=en}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٦ [[سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ھێزەکانی عوسمانی]] دوای ھەوڵدانێکی زۆر کۆتایییان بە دەسەڵاتی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/eastern-churches-quarterly_july-september-1948_7_7|سەردێڕ=The Eastern Churches Quarterly|ڕێکەوت=تەممووز–ئەیلوولی ١٩٤٨|بەرگ=٧|پەڕەکان=٤٨٠|زمان=English|via=Internet Archive|issue=7}}</ref> بەشێک لە کوردەکان لە ساڵانی ١٨٤٢ و ١٨٥٠ و ١٨٥٨دا جارێکی دیکە ھەڵیانکوتایە سەر دێرەکە، ھەربۆیە بڕیاری دروستکردنی دێرێکی نوێی کلدانی درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|سەردێڕ=Hormizd, Monastery of Rabban|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241211071701/https://gedsh.bethmardutho.org/Hormizd-Monastery-of-Rabban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=gedsh.bethmardutho.org|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢، ڕێوڕەسمی ئەنتۆنی ھۆرمیزد کلدانی مەراسیمێکی فەرمی بۆ ڕاگەیاندنی گواستنەوەی پاشماوەی گابرێل دانبۆ، بۆ ئەو دێرە نوێیەی کە بە یادی کۆمەڵکوژییەکە دروست کراوە (دێری شەھید ئەنبا گابرێل دانبۆ) ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://h1.nu/1snc4 |سەردێڕ=Transfer of the relics of the Servant of God, the Martyr Anba Gabriel Danbo, to the new monastery in Ankawa |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-25 |وێبگە=Abouna |زمان=en}}</ref> ئەمڕۆ، پاشماوە داپۆشراوەکانی بە ئاشکرا لە دێرەکەدا نمایش دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.chaldeannews.com/2025-content/2025/7/31/manuscripts-and-monasteries|سەردێڕ=Manuscripts and Monasteries |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Chaldean News |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|مەسیحییەت|مەرگ}} [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان]] [[پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە باشووری کوردستان]] msneony0twzv20fctir4mog0eq47807 0 296346 1594079 1588590 2026-06-25T07:49:56Z -Haryad 40333 شائەمراز 1594079 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=میر ئیسماعیل زەنگنە{{ھن}} میر سمایل زەنگنە|title={{Script/Arabic|[[میر (نازناو)|میر]]}}|reign=سەدەی ١٦یەم (~١٦٢٥ – ١٦٨٨)|predecessor=میر نەوشیروان|successor=[[میر ئەحمەد زەنگنە|ئەحمەد بەگ]]|issue=|full name={{Script/Arabic|میر ئیسماعیل کوڕی میر نەوشیروان کوڕی عەلی خان کوڕی میر ئەلقاس}}|royal house=[[پەڕگە:Coat of arms of the Zangana Emirate.png|20px]] میرانی زەنگنە|father=میر نەوشیروان|religion=[[ئیسلام]]|succession={{flagicon image|Flag of the Zangana Emirate.png}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی زەنگنە|زەنگنە]]|image=|caption=|succession1={{flagicon image|Ottoman flag c.1490-1701.png|border= no}} [[موتەسەللیم]]ی [[کەرکووک]]}} '''میر ئیسماعیل کوڕی میر نەوشیروان کوڕی عەلی خان کوڕی میر ئەلقاسی زەنگنە'''، یان '''میر ئیسماعیلی زەنگنە'''، و ناسراو بە '''میر سمایلی زەنگنە''' (~١٦٠٠، لە [[کرماشان]] – ~١٦٨٨، لە [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]]) میری [[میرنشینی زەنگنە]] بوو لە سەدەی شازدەیەم بە نزیکەیی لە ١٦٢٥ تا ١٦٨٨ لە [[باشووری کوردستان]] و وەک [[موتەسەللیم]]ی [[کەرکووک]] کاری دەکرد لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=عومەر حاجی عەلی زەنگنە |ساڵ=٢٠١٢ |سەردێڕ=مێژووی میرنشینەکانی زەنگنە و کارگێڕییەکانی |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2025/647816.PDF |وێبگە=کوردیپێدیا}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شەڕەفنامە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF |وێبگە=ویکیپیدیا |پەڕە=٤٣٥ - ''میرنشینی زەنگنە''}}</ref> پێش ئەوەی ببێت بە میر، لەو ناوچەیە دەژیا، دوای ئەوەی لەگەڵ ھۆزەکەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و کرماشانەوە کۆچیان کرد بۆ ناوچەکانی کەرکووک دوای ڕووخانی میرنشینی زەنگنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بە دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. نەوشیروان سەرپەرشتیی ھۆزەکەی گرتەدەست دوای کۆچکردنیان و لە دوای خۆی میر ئیسماعیلی کوڕی جێگای گرتەوە.<ref name=":0"/> میر ئیسماعیلیش لە ساڵی ١٦٢٥ توانیی [[میرنشینی زەنگنە]] پێکبھێنێت لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و نازناوی ''[[میر (نازناو)|میر]]ی'' پێبەخشرا. پایتەختی میرنشینی لە [[قەیتول|قەیتوول]] دامەزراند و دواتر وەک [[موتەسەللیم]]ی کەرکووکیش دیاریکرا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> پاش ماوەیەک، لە سەردەمی میر ئیسماعیلی زەنگنە، [[میرنشینی بابان]] کە لەژێر دەسەڵاتی میر سلێمانی بابان بوو، ھێرشیان ھێنایە سەر میرنشینی زەنگنە، بەڵام میر ئیسماعیل توانی لەشکری بابان بشکێنێت و بەرەو دواوەیان بگێڕێتەوە. بە نزیکەیی لە ساڵی ١٦٨٨ کۆچی دواییی کردووە و حوکمی بۆ کوڕەکەی، میر ئەحمەد بەگ، جێھێشت.<ref name=":0"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٠]] [[پۆل:مردووانی ١٦٨٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٦٠٠]] [[پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٨٠]] [[پۆل:خەڵکی کرماشان]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:زەنگەنە]] sv8xsgf55u7w5wgtw5s8mldstr6fjno 0 296360 1594121 1590493 2026-06-25T11:29:03Z -Haryad 40333 تاگی سڕینەوەی خێرا 1594121 wikitext text/x-wiki {{سخ-و٧}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=www.amazon.ca |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269 لەکوردپیدیاوە]: شەهیدان عەبەى مەلا و شەهید دڵشاد بەنگینە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= شەهیدان عەبەی مەلا و دڵشاد تۆفیق بەنگینە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269}}</ref> https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269<ref>https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269</ref> بەڤیدیۆ ژیانی شەهید دڵشاد تۆفیق بەنگینە [https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U لەیوتیوبەوە]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U</ref> [https://www.hoshyary.com/detail/16002 مەکتەبى راگەیاندن و هوشیارى]: شەهید دڵشاد بەنگینە کانییەک لەبیری جوان <ref>https://www.hoshyary.com/detail/16002</ref> https://www.hoshyary.com/detail/16002 '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} hcz00dy40i5hd0krdr4rv8yorzfog3w 0 296366 1594123 1588683 2026-06-25T11:35:32Z -Haryad 40333 شائەمراز 1594123 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=React|logo=React Logo SVG.svg|logo size=130px|author=Jordan Walke|developer=[[Meta Platforms|Meta]] and community|released={{Start date and age|2013|5|29}}<ref name="Occhino-2013">{{cite web|access-date=22 Oct 2018|first1=Tom|first2=Jordan|last1=Occhino|last2=Walke|title=JS Apps at Facebook|url=https://www.youtube.com/watch?v=GW0rj4sNH2w|website=YouTube|date=5 August 2013 |archive-date=31 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531133559/https://www.youtube.com/watch?v=GW0rj4sNH2w|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-12 |title=Is React a Library or a Framework? Here's Why it Matters |url=https://www.freecodecamp.org/news/is-react-a-library-or-a-framework/ |access-date=2024-10-12 |website=freeCodeCamp.org |language=en}}</ref>|latest release version={{wikidata|property|reference|edit|P348}}|latest release date={{start date and age| {{wikidata|qualifier|P348|P577}} }}<ref>https://github.com/facebook/react/tags</ref>|latest preview version=19.0.0-rc.١|latest preview date={{Start date and age|2024|11|14}}<ref name="customelements">{{cite web|url=https://react.dev/blog/2024/04/25/react-19#whats-new-in-react-19|title=What's new in React 19|access-date=2024-05-12|archive-date=2024-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512195006/https://react.dev/blog/2024/04/25/react-19#whats-new-in-react-19|url-status=live}}</ref>|programming language=[[JavaScript]]|platform=[[Web platform]]|genre=[[JavaScript library]]|license=[[MIT License]]}} '''ڕیاکت''' ({{بە ئینگلیزی|React}}) کتێبخانەیەکی [[بەرنامەی خۆڕایی و سەرچاوەکراوە|خۆڕایی و سەرچاوە کراوەیە]]<ref name="reactjs.org-3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://reactjs.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180408084010/https://reactjs.org/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=April 8, 2018 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2018 |وێبگە=reactjs.org |زمان=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/what-react-is/9781491996744/ch01.html|title=Chapter 1. What Is React? - What React Is and Why It Matters [Book]|work=www.oreilly.com|isbn=978-1-4919-9674-4|language=en|access-date=2023-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506100446/https://www.oreilly.com/library/view/what-react-is/9781491996744/ch01.html|archive-date=May 6, 2023|url-status=live}}</ref> کە بەھۆیەوە دەتوانی [[نێوانەڕووی بەکارھێنەر|ڕووکاری بەکارھێنەر]] دروست بکەیت، ڕیاکت لەسەر بنەمای کۆمپۆنێنت کار دەکات.<ref name="reactjs.org-3"/> لەلایەن [[مێتا پلاتفۆرمز|مێتا]] (پێشتر فەیسبووک) و کۆمەڵێک گەشەپێدەر و کۆمپانیا تاکەکەسیەکانەوە بەڕێوە دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Krill |first=Paul |ڕێکەوت=May 15, 2014 |ناونیشان=https://www.infoworld.com/article/2608181/javascript/react--making-faster--smoother-uis-for-data-driven-web-apps.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612141516/https://www.infoworld.com/article/2608181/javascript/react--making-faster--smoother-uis-for-data-driven-web-apps.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2018-06-12 |ڕێکەوتی سەردان=2021-02-23 |وێبگە=[[InfoWorld]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hemel |first=Zef |ڕێکەوت=June 3, 2013 |ناونیشان=https://www.infoq.com/news/2013/06/facebook-react |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220526082114/https://www.infoq.com/news/2013/06/facebook-react/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=May 26, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=2022-01-11 |وێبگە=infoq.com |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Dawson |first=Chris |ڕێکەوت=July 25, 2014 |ناونیشان=https://thenewstack.io/javascripts-history-and-how-it-led-to-reactjs/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806190027/https://thenewstack.io/javascripts-history-and-how-it-led-to-reactjs/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=Aug 6, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=2020-07-19 |وێبگە=The New Stack |زمان=en-US}}</ref> بەپێی ڕاپرسی گەشەپێدەرانی Stack Overflow لە ساڵی ٢٠٢٥، ڕیاکت یەکێکە لە تەکنەلۆژیاکانی وێب کە زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://survey.stackoverflow.co/2025/technology#1-web-frameworks-and-technologies |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251216042301/https://survey.stackoverflow.co/2025/technology/#1-web-frameworks-and-technologies |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2025-12-16 |ڕێکەوتی سەردان=2025-10-10 |وێبگە=Stack Overflow |زمان=en}}</ref> دەتوانرێت ڕیاکت بە کار بھێنرێت بۆ پەرەپێدانی بەرنامەی تاکە لاپەڕەیی، مۆبایل، یان سێرڤەر ڕەندەرکراو بە فرەیموۆرکی وەک Next.js و React Router. لەبەر ئەوەی ڕیاکت تەنیا پەیوەندی بە ڕووکاری بەکارھێنەر و ڕەندەرکردنی کۆمپۆنێنتەکان ھەیە بۆ [[بەڵگەنامەی مۆدێلی تەن|DOM]]، بەرنامەکانی ڕیاکت زۆرجار پشت بە کتێبخانە دەبەستن بۆ ڕێڕەوکردن و کاراییەکانی تری لایەنی کڕیار. {{Sfn|Dere|2017}} {{Sfn|Panchal|2022}} سوودێکی سەرەکیی ڕیاکت ئەوەیە کە تەنیا ئەو بەشانەی لاپەڕەکە کە گۆڕاون دووبارە ڕەندەر دەکاتەوە، ئەو ئیلیمێنتانەی کە لە Dom نەگۆردراون دووبارە ڕەندەریان ناکاتەوە. لە کۆی ھەموو ئەو ماڵپەڕانەی لەسەر ئینتەرنێت ھەن، نزیکەی ٦٪یان تەکنەلۆژیای (React) بە کار دەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=October 7, 2025 |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/js-react |ڕێکەوتی سەردان=October 7, 2025 |وێبگە=w3techs.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی فەیسبووک]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٥]] noc6741wez10ca9t4rmotrgg6wu16zp 0 296369 1594124 1590402 2026-06-25T11:38:29Z -Haryad 40333 شائەمراز 1594124 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = جێگری سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بووکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە. == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/وتووێژی-عومەر-ئیلخانیزادە/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 942pxr40eauqiqtew86mc4v1iy01vao 1594127 1594124 2026-06-25T11:43:55Z -Haryad 40333 -تاگ 1594127 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = جێگری سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بووکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە. == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/وتووێژی-عومەر-ئیلخانیزادە/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} bbupog40zi96ftn4dzup365zwxbnrvg 0 296387 1594120 1588870 2026-06-25T11:26:41Z -Haryad 40333 تاگی سڕینەوەی خێرا 1594120 wikitext text/x-wiki {{سخ-ڕ٣}} {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} # ڕەوانەکردن [[کۆلێژی ئەرکان]] [[پەڕگە:BoLinkKolezh.jpg|255x255پیکسڵ]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} c95faue11ykt7vpun5p81h42enkh1y0 0 296571 1594119 1592895 2026-06-25T11:21:14Z -Haryad 40333 شائەمراز 1594119 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم |ناو= ئەنفا ٨ {{ھن}} Anfa 8 |وێنە= Anfa 8 (Karzan Kardozi, 2026).jpg |دەرھێنەر= [[کارزان کاردۆزی]] |سەرچاوەی چیڕۆک= جەنگی خۆرەس و سێز{{ھن}}گەشتی ئینانا بۆ جیھانی مردن |چەشن= خەیاڵی زانستی، دراما، ھەستبزوێن |کاست= بەرزان یونس{{ھن}}کەنار سەرچڵ{{ھن}}ڕاگەش کیژان{{ھن}}نڤار یاسین |زمان= [[زمانی کوردی|کوردی]] |وڵات= [[ھەرێمی کوردستان]]{{ھن}}[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] |ڕێکەوتی دەرچوون= ھاوینی ٢٠٢٦ |وێنەگری سینەمایی= لانە دیار |ماوەی فیلم= ١٠٥ خولەک |imdb_id= tt22817100 }} '''ئەنفا ٨''' ({{بە ئینگلیزی|Anfa 8}}) فیلمێکی خەیاڵی زانستی، نوار و ھەستبزوێنی [[کورد]]ی و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]] لە ھاوینی ٢٠٢٦ لە سینەماکانی [[ھەرێمی کوردستان]] نمایش دەکرێت. فیلمەکە لە نووسین و بەرھەمھێنان و دەرھێنانی کارزان کاردۆزییە و نواندنی سەرەکی لەلایەن بەرزان یونس، کەنار سەرچڵ، ڕاگەش کیژان و نڤار یاسینە. چیرۆکی فیلمەکە سەرچاوەی گرتووە لە ئەفسانەکانی «جەنگی خۆرەس و سێز» و «گەشتی ئینانا بۆ جیھانی مردن» کە بە ناوەڕۆک و وێنەیەکی ھاوچەرخ دەگێڕرێتەوە لە چوارچێوەی ژانەری خەیاڵی زانستی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karzan Kardozi |ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt22817100/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=IMDB |زمان=en}}</ref> == چیرۆک == لە شاری سۆلێ کە دەسەڵاتداریەتی دەکرێت لەلایەن ئەنفا ٨، شەو ھەمیشەیییە و ڕۆژ بوونی نییە. خۆرەس لە ھێزی شۆپاژۆ، ڕاوی ئەندامانی گرووپێکی خۆرپەرست دەکات. پێداویستییە گرنگەکانی ژیان وەک ئاوی پاک تەنیا دەبەخشرێت بە ئەندامانی "یانەی ٣٣"، کە بۆ ئەنفا ٨ کار دەکەن لە"سێتەر".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Kurdistan24|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/882097|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == کاست == * بەرزان یونس لە ڕۆڵی [[خۆر|خۆرەس]] * کەنار سەرچڵ لە ڕۆڵی [[عەشتار|ئینانا]] * تەھا محەممەد لە ڕۆڵی ئەنفا ٨ * فەرھاد سەعدی لە ڕۆڵی شوفێر * ڕاگەش کیژان لە ڕۆڵی ھەنی وێڵ ٦٠٢٢ * نڤار یاسین لە ڕۆڵی ڕاوێژکاری ئەنفا ٨ * یاسین عومەر لە ڕۆڵی ژمارە ٣ == بەرھەمھێنان == فیلمەکە لە ماوەی ١٨ ڕۆژدا کاری وێنەگرتنی بۆ کراوە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە لۆکەیشن لە شاری [[سلێمانی]] لە باشووری کوردستان کاری وێنەگرتنی زۆربەی دیمەنەکانی فیلمەکە بە شەو کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ھەواڵی فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Channel 8|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/199488|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> فیلمی "ئەنفا ٨" بەشی دووەمە لە زنجیرەی "سێینەی ئەفسانە". بەشی یەکەمی سێینەکە، فیلمی "[[گلگامێش لە کوێیە؟|گێلگامێش لە کوێیە؟]]" لە ساڵی ٢٠٢٤دا بڵاوکراوەیەوە و بڕیارە بەشی سێیەمی لە ساڵی ٢٠٢٨دا بڵاو بکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Epic of Gilgamesh Comes to the Silver Screen|بڵاوکەرەوە=Kurdistan Chronicle|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/3595|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|39131341|ئەنفا ٨}} {{فیلمە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:فیلمە کوردییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە تاوانکارییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی نوار]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کوردستان داندراون]] [[پۆل:پێڕستە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل:کارەکان سەبارەت بە خەیاڵی زانستی]] [[پۆل:فیلمە خەیاڵییە زانستییەکانی چەشنی ڕۆژاواییی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە داھاتوودا داندراون]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:مانگ لە فیلم]] [[پۆل:مێژووی خەیاڵی زانستی]] [[پۆل:فیلمە درامایییە خەیاڵییە زانستییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە خەمناوییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی سەبارەت بە تیرۆرکردنەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی کوشتنی گرێبەست]] [[پۆل:فیلمە درۆنەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ئەفسانەی میسری]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بابل داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە میسری کۆن داندراون]] [[پۆل:ئیزیس]] [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] kkti7zy79txz5z2y1k2vm0yjq6xqvsf 0 296593 1594128 1590975 2026-06-25T11:52:09Z -Haryad 40333 -بێسەرچاوە 1594128 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:HaraldHauswald2015byDenisBarthel.jpg|چەپ|وێنۆک|هاراڵد هۆسواڵد لە ٢٠١٥]] «ھاراڵد ھاوسڤاڵد» (لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٩٥٤ لە ڕادبۆیل) وێنەگرێکی ئەڵمانییە، کە لەگەڵ ھەریەک لە «زیبیلە بێرگەمان» و «ئووتە مالەر» بە ھاوبەشی ئاژانسی وێنەگریی «ئۆستکرۆیتس» (Ostkreuz)یان دامەزراند.[١] == پێشانگاکان == * «ئۆستتسایت» (Ostzeit) – چیرۆکەکانی وڵاتێکی لەناوچوو، ماڵی کولتوورەکانی جیھان، ٢٠٠٩.[١] * «ھەستانەوە لەناو وێرانەکاندا» (Auferstanden aus Ruinen)، پووڵ گەلەری، ٢٠٠٩.[٢] * ٢٠ ساڵ دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا: دیدگا ڕەخنەییەکانی ھونەرمەندانی بەرلین، ٢٠١٠.[٣] * «ژیان بە تەواوی!» (Voll das Leben!) / پێشانگایەکی گشتگیر (Retrospektive)، دامەزراوەی سی/ئۆ بەرلین، ٢٠٢٠.[٤] {{پۆلی کۆمنز|Harald Hauswald}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] t5vhcq7uorgf4ee9ofyrqth5aitj37l 0 296628 1593792 1591590 2026-06-24T16:19:39Z Kawanii 76577 چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان 1593792 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = بورھان سۆنمەز | وێنە = Burhan Sönmez - Foire du Livre de Francfort 2017 (37600767186) (cropped).jpg | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٦٥ | شوێنی لەدایکبوون = شێخان، ھایمانا، ئەنقەرە | پیشە = ڕۆماننووس، پارێزەر | زمان = [[کوردی]]، [[تورکی]] | نەتەوە = [[کورد]] | خەڵاتە دیارەکان = خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی ٢٠٢٦ }} بورھان سۆنمەز (بە تورکی Burhan Sönmez، لەدایکبووی ١٩٦٥، لە شێخان، ھایمانا) [[ڕۆماننووس]] و [[پارێزەر]] و [[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانێکی]] کوردە. سۆنمەز لە خانەوادەیەکی [[کورد]] لە ناوەندی ئەنادۆڵ لە دایک بووە و بە [[زمانی کوردی]] گەورە بووە، بەڵام کتێبەکانی بە [[زمانی تورکی]] دەنووسێت. بەرھەمەکانی لە ٥٠ وڵاتی جیھاندا بە ٤٨ زمان چاپ و بڵاو بوونەتەوە. لە ساڵی ٢٠٢١ەوە وەکوو نووسەرێکی کورد بووە بە سەرۆکی [[پێنی نێودەوڵەتی]] PEN International.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen.org/profile/burhan-sonmez/ |وێبگە=PEN America |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> ھەروەھا وەک یەکەمین ڕۆماننووسی کورد، لە ساڵی ٢٠٢٦دا خەڵاتی نێودەوڵەتیی [[ئێرنست ھێمینگوەی|ئێرنست ھەمینگوەیی]] (Premio Hemingway) لە ئیتاڵیا، پێ بەخشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> == ژیاننامە == بورھان سۆنمەز، لە گوندی شێخان، لە ناوچەی ھایمانا، کە دەکەوێتە باشووری ئەنقەرە و ناوچەیەکی کوردنشینە و زۆرێک لە خەڵکەکەی [[شێخبزێن|شێخبزێنین]]، لە دایک بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> ھەرچەندە [[زمانی دایکی]]ی سۆنمەز کوردییە، بەڵام بەھۆی سیاسەتی دژەزمانیی کوردییەوە، لە قوتابخانە تورکیی دەخوێنێت و ئەمە دەبێتە ھۆی ئەوەی لە دواییدا ڕۆمانەکانی بە زمانی تورکی بنووسێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> لە دوای کودەتای سەربازیی ١٩٨٠، چوو بۆ ئەستەمبوڵ و دەستی بە خوێندنی یاسا کرد، بەڵام بەھۆی چالاکییە دیمۆکراسیخوازییەکانییەوە ماوەیەک لە زانکۆ دوور خرایەوە و سەرەنجام بە ٧ ساڵ خوێندنی تەواو کرد و وەکوو پارێزەر چالاکیی خۆی دەست پێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> سۆنمەز، ئەندامی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی تورکیا (İHD) بووە و لە دامەزراندنی ناوەندی کولتووریی کۆمەڵایەتیی ھونەریی TAKSAVدا ڕۆڵی ھەبووە. ھەروەھا لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەی بیرگون بووە، کە ڕۆژنامەیەکی چەپ و ڕەخنەگری دەوڵەت بوو. بەھۆی چالاکییەکانییەوە لە ساڵانی١٩٩٠دا، لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە ھێرشی کراوەتە سەر و ڕووبەڕووی لێدان و توندوتیژی بووەتەوە و بریندار بووە. پاش ئەوە ڕووی کردووەتە بەریتانیا و بە ھاوکاریی «Freedom from Torture» ماوەیەک لەژێر چاودێریی پزیشکی و چارەسەردا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen.org/profile/burhan-sonmez/ |وێبگە=PEN America |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> بەشێک لە ناوبانگی سۆنمەز دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٢١، کاتێک وەک نووسەرێکی کورد و چالاکوانێکی مافی مرۆڤ، بۆ سەرۆکایەتیی [[پێنی نێودەوڵەتی]] PEN International ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pen-international.org/news/burhan-sonmez-elected-president-of-pen-international |وێبگە=PEN International |سەردێڕ=Burhan Sönmez elected President of PEN International}}</ref> ھەروەھا بۆ ڕۆژنامە جیھانییەکانی وەک Der Spiegel و The Guardian نووسیویەتی. == ئەدەبیات == بورھان سۆنمەز لە گەنجێتیدا خولیای نووسینی شیعری ھەبووە و لە پێشبڕکێ و فێستیڤاڵەکاندا چەندین خەڵاتی بردووەتەوە؛ بەڵام کاتێک ڕوو دەکاتە تاراوگە، لەوێ دەست بە ڕۆماننووسین بە زمانی تورکی دەکات. سۆنمەز چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە کە بەھۆی ئەو چیرۆک و ئەفسانەگەلەوە ڕووی کردووەتە چیرۆکنووسین کە دایکی بە منداڵی بۆی گێڕاوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Bio}}</ref> ژیانی منداڵیی لە گوندێکی دوور و چەپەکدا، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە ژیانی ئەدەبیی ئەودا بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.wordswithoutborders.org/read/article/2018-05/burhan-sonmez-the-novelist-is-a-storyteller-not-a-prophet/ |وێبگە=Words Without Borders |سەردێڕ=Burhan Sonmez: The Novelist Is a Storyteller, Not a Prophet}}</ref> ژیانی دوورەوڵاتی، بووەتە ھۆی ئەوەی سۆنمەز زیاتر ڕوو بکاتە ئەدەبیاتنووسین. یەکەم ڕۆمانی بە ناوی «باکوور» دوای دە ساڵ ھەوڵدان، لە لەندەن تەواو کرد و لە ساڵی ٢٠٠٩دا لە تورکیا بڵاو بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bosphorusreview.com/interview-burhan-sonmez |وێبگە=Bosphorus Review of Books |سەردێڕ=Interview: Burhan Sönmez}}</ref> ڕۆمانەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە ئەفسانەیەکی فەلسەفی ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://literaturfestival.com/en/authors/burhan-soenmez/ |وێبگە=Internationales Literaturfestival Berlin |سەردێڕ=Burhan Sönmez}}</ref> ئەمە یەکەم ڕۆمانی پارێزەرێک بوو کە دەستی کردبوو بە گێڕانەوە. بە پێچەوانەی ڕۆمانەکانی دواترییەوە- وەک «ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ»، ڕۆمانی یەکەمی ئەو ھیچ جەنجاڵییەکی سیاسیی دروست نەکرد، کە بەسەرھاتی گەنجێکە بە شوێن شووناسدا ڕوو دەکاتە باکوور. دوای دوو دەیە لە ڕۆماننووسین بە زمانی تورکی، بورھان سۆنمەز لە ٢٠٢٤دا ڕای گەیاند کە ڕۆمانی «ئەڤیندارێن فڕانز ک.»ی بە زمانی کوردی نووسیوە و ئەمەی وەک گەڕانەوەیەک بۆ زمانی دایکیی، پێناسە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gazeteduvar.com.tr/uluslararasi-pen-baskani-burhan-sonmezin-ilk-kurtce-kitabi-yayinlandi-annenin-diline-donus-haber-1670530 |وێبگە=Gazete Duvar |سەردێڕ=Uluslararası PEN Başkanı Burhan Sönmez'in ilk Kürtçe kitabı yayınlandı: Annenin diline dönüş}}</ref> «ئەڤیندارێن فڕانز ک.» ڕۆمانێکی مەتەڵئاسایە سەبارەت بە ئەڤین و تۆڵەی ئەدەبی، کە لە جوگرافیای پاریس، لەندەن، بەرلین و تەل ئەڤیڤ و لە بۆتەی [[شەڕی سارد]]<nowiki/>دا، ڕوو دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/books/lovers-of-franz-k/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Lovers of Franz K.}}</ref> ڕۆمانەکە ھەم چیرۆکێکی ئەڤیندارانەی ھەیە و ھەمیش وەک شیوەنێک بۆ [[فرانتس کافکا|فڕانز کافکا]] دەبینرێت. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، لە ئیتاڵیا، ناوەندی خەڵاتی جیھانیی ئێرنست ھەمینگوەی، کە لە ١٩٨٥ەوە بۆ ڕێزلێنان لە ئەدەبیاتی ھەمینگوەی چالاکە، ڕای گەیاند: براوەی چلودووەمین خولی خەڵاتەکە، لە بەشی ''«''شایەتحاڵی ڕۆژگاری ئێمە''»''، بە نووسەری کورد بورھان سۆنمەز دەبەخشرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> لە بەیاننامەی فەرمیی خەڵاتەکەدا ھاتووە:<blockquote>''خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی دەبەخشرێت بە بورھان سۆنمەز، چونکە توانیویەتی لە ڕێی ئەدەبیاتەوە، ئازار، بیرەوەری و شکۆی ئەو مرۆڤانەی لە پەراوێزی مێژوودا دەژین، بگێڕێتەوە و نووسین وەک شایەتحاڵێکی مەدەنی بخاتە کار و سنوورەکان، زمان و نەوەکان ببڕێت.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref></blockquote>خەڵاتەکە ئاماژە بەوە دەدات، کە سۆنمەز لە ڕۆمانەکانیدا چارەنووسی تاک و چارەنووسی کۆمەڵی، پێکەوە گرێ داوە. لە ڕۆژگارێکدا کە جەنگەکان و نەتەوەپەرەستی و شێوە جۆراوجۆرەکانی سانسۆر باڵادەستن، ئەو دەنگی بە قوربانییەکانی توندوتیژی، دوورخراوەکان و دەنگ-کپکراوەکان و شۆڕشگێڕەکان بەخشیوە. بەرھەمەکانی ئەوە ڕوون دەکەنەوە، کە توندوتیژیی سیاسی و نەمانی ئازادی، چ کاریگەرییەکی نەرێنیی بۆ سەر ژیان و ویژدانی مرۆڤایەتی دەبێت. ھەروەھا شێوازی شاعیرانە. [[فەنتازیا|فەنتازی]] و لە ھەمان کاتدا واقیعگەرایانەی سۆنمەز، شار و شوێنی نێو ڕۆمانەکانی، گۆڕیوە بۆ جێگەیەک تا ئەزموونی مرۆڤایەتیی تێدا دەربکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref> لە دوای بردنەوەی خەڵاتەکە، [[وەشانخانەی ئاڤێستا]] لە باکووری کوردستان ڕایگەیاند، دووەم ڕۆمانی کوردیی بورهان سۆنمەز، بە ناوی «نەینەکا سۆر»، بەڕێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.numedya24.com/cumartesi-annelerine-adadi-yazar-burhan-sonmez-hemingway-odulunu-kazandi/ |وێبگە=Nu Medya 24 |سەردێڕ=Cumartesi Anneleri’ne adadı: Yazar Burhan Sönmez Hemingway Ödülü’nü kazandı}}</ref> [[مارگریت ئاتوود|مارگارێت ئاتوود]]، شاعیر و ڕۆماننووسی کەنەدی، یەکێک لە نووسەرانی بەناوبانگی جیھانە، کە ساڵی ٢٠١٨ خەڵاتی ئێرنست ھەمینگوەی پێ بەخشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pordenonelegge.it/notizie/premio-hemingway-lignano-sabbiadoro-2026-ecco-i-vincitori |وێبگە=Pordenonelegge |سەردێڕ=Premio Hemingway Lignano Sabbiadoro 2026: ecco i vincitori}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.premiohemingway.it/en/albo-doro/margaret-atwood/ |وێبگە=Premio Hemingway |سەردێڕ=Margaret Atwood}}</ref> == خەڵاتەکان == * خەڵاتی جیھانیی ئێرسنت ھەمینگوەی، بەشی شایەتحاڵی ڕۆژگار، ٢٠٢٦ * خەڵاتی وەرگێڕانی Annibal Caro، بۆ وەرگێڕانی ئیتاڵیی ڕۆمانی بەرد و سێبەر، بە ھاوبەشی لەگەڵ وەرگێڕ، ٢٠٢٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ڕۆمانی ئۆرھان کەمال، بۆ ڕۆمانی بەرد و سێبەر، ٢٠٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ئەدەبیی EBRD، لە ئەورووپا، بۆ ڕۆمانی ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ، ٢٠١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی «Disturbing the Peace» لە نیویۆرک، ٢٠١٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی باشترین چیرۆکی BUYAZ, ٢٠١٥<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> * خەڵاتی ئەدەبیی سیدات سیماڤی، بۆ ڕۆمانی بێتاوانەکان، ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://burhansonmez.com/bio/ |وێبگە=Burhan Sönmez |سەردێڕ=Biography}}</ref> == بەرھەمەکان == '''بە کوردی''' * ئەڤیندارێن فڕانز ک. ڕۆمان، ٢٠٢٤ '''بە تورکی''' ''ڕۆمان:'' * بەرد و سێبەر، Taş ve Gölge، ٢٠٢١ * ڕێونکە، Labirent، ٢٠١٨ * ئەستەمبوڵ ئەستەمبوڵ، ٢٠١٥ * بێتاوانەکان، Masumlar، ٢٠١١ * باکوور، ''Kuzey، ٢٠٠٩'' ''شیعر:'' * زەواجا بھشت و دۆژە، شیعرەکانی [[ویلیام بلەیک|ولیەم بلەیک]] بۆ تورکی، Cennet ile Cehennemin Evliliği، ٢٠١٦ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی|وێژە|کوردستان|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Burhan Sönmez}} [[پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:نووسەرانی تورک]] awjd7v5btjcw3po7kd8eod0y9npbubf 0 296769 1594125 1592466 2026-06-25T11:41:28Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1594125 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[File:Stickybot.jpg|ڕاست|وێنۆک|ستیکیبۆت، ڕۆبۆتێکە بۆ هەڵگەڕان و سەرکەوتن کە دڕکە مووی دەستکرد بەکاردەهێنێت ]] '''دڕکە مووی دەستکرد''' (Synthetic setae) لاسایی ئەو دڕکە مووە وردانە دەکەنەوە کە لەسەر پەنجەکانی مارمێلکەی "گێکۆ"دا هەن، لێکۆڵینەوە زانستییەکانیش لەم بوارەدا بە ئاراستەی پەرەپێدانی جۆرە چەسپێکی وشک (Dry adhesives) هەنگاو دەنێن. گێکۆکان بەبێ هیچ گرفتێک بە دیوارە ستوونییەکاندا سەردەکەون و وا دیارە توانای ئەوەیان هەیە بە هەر ڕوویەکەوە بنووسێن. پێیە پێنج پەنجەییەکانی ئەم گێکۆیەک بە مووی لاستیکی داپۆشراون کە پێیان دەوترێت "دڕکە موو" (setae)، سەری ئەم مووانەش بۆ چەندین پێکهاتەی نانۆیی ورد دابەش بوون کە پێیان دەوترێت "سپاتولا" (چونکە لە کەوچکی تەخت دەچن). زۆریی ژمارەی ئەم سپاتولانە و نزیکییان لەو ڕووەی پێیهەڵدەگەڕێن، وادەکات تەنها "هێزەکانی ڤان دەر واڵس" (van der Waals forces) بەس بن بۆ دابینکردنی ئەو هێزی پێوەنووسانە بەهێزەی کە پێویستە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kellar Autumn, [[Metin Sitti]], Yiching A. Liang, Anne M. Peattie, Wendy R. Hansen, Simon Sponberg, Thomas W. Kenny, Ronald Fearing, Jacob N. Israelachvili, and Robert J. Full |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٢|ناونیشان=http://www.pnas.org/cgi/reprint/192252799v1|سەردێڕ=Evidence for van der Waals adhesion in gecko setae}}</ref> دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٢دا میکانیزمی پێوەنووسانی گێکۆ دۆزرایەوە کە پشت بە هێزەی ڤان دەر واڵس دەبەستێت، دروستکردنی ئەو چەسپانەی لاسایی سروشت دەکەنەوە (Biomimetic adhesives) بووەتە جێی بایەخی توێژینەوە زانستییە گەورەکان. چاوەڕوان دەکرێت ئەم پێشکەوتنانە ببێتە هۆی بەرهەمهێنانی نەوەیەکی نوێ لە کەرەستەی پێوەنووسان کە خاوەن تایبەتمەندیی ناوازەن و لە زۆر بواردا بەکاربهێنرێن؛ لە پیشەسازییە سەربازیەکان و [[نانۆتەکنەلۆژیا|نانۆتەکنەلۆژیاوە]] بگرە تا دەگاتە بوارەکانی تەندروستی و وەرزش. <templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit|3}} == بنەما بنەڕەتییەکان == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Gecko feet}} [[پەڕگە:Gecko_foot_on_glass.JPG|چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی نزیک لە پێی گێکۆ]] گێکۆکان بەوە ناسراون کە توانایەکی سەرسوڕهێنەریان هەیە بۆ پێوەنووسان و ڕۆشتن بەسەر هەر ڕوویەکی ستوونی یان سەرەوخواردا. بەڵام لکانی پەنجەکانی گێکۆ وەک چەسپە کیمیاییە باوەکان نییە، بەڵکو دەتوانن زۆر بە خێرایی لە ڕووەکە جیا ببنەوە و تەنانەت بەبێ خۆپاککردنەوەش، لە ئاست پیسکەرە باوەکانی دەوروبەردا بە خاوێنی بمێننەوە. === چەسپی ناوازە === دوو پێی پێشەوەی مارمێلکەی "گێکۆی تۆکای" ([[:en:Tokay_gecko|tokay gecko]]) دەتوانن بەرگەی ٢٠.١ نیوتن هێزی هاوتەریب لەگەڵ ڕووەکە بگرن، ئەمەش تەنها بە بەکارهێنانی ٢٢٧ ملیمەتر دووجا لە ڕووبەری پێییەکانی، کە ئەمە هێزێکە نزیکەی ٤٠ هێندەی کێشی خودی گێکۆکە دەبێت. زانایان لە سەدەی نۆزدەهەمەوە خەریکی لێکۆڵینەوەن لە نهێنی ئەم پێوەنووسانە نائاساییە، و لە ماوەی ١٧٥ ساڵی ڕابردوودا بە لانی کەمەوە حەوت میکانیزمی جیاواز بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردەیە پێشنیار کراون. گریمانەکان بریتی بوون لە: بەکارهێنانی چەسپ، لێکخشاندن، مژین (وەک سپاردن)، کارەبای جێگیر، تێگیرانی ورد و هێزە نێوان-گەردیلەییەکان. لە سەرەتای توێژینەوەکاندا، گریمانەی دەردراوی شێوە چەسپ ڕەتکرایەوە، چونکە گێکۆکان لە پەنجەکانیاندا هیچ شانەیەکی ڕژێنییان نییە (بۆ دەردانی چەسپ). گریمانەی لێکخشاندنیش زوو ڕەتکرایەوە، چونکە هێزی لێکخشاندن تەنها لە کاتی خلیسکاندا کار دەکات و ناتوانێت توانای پێوەنووسانی گێکۆ بە ڕووە سەرەوخوارەکانەوە ڕوون بکاتەوە. سەبارەت بەو بیرۆکەیەی کە دەیوت پێیەکان وەک "مژەرە" (suction cups) کار دەکەن، لە ساڵی ١٩٣٤دا و لە ڕێگەی تاقیکردنەوەیەک لە ناو بۆشاییدا (ڤاکیووم) ڕەت کرایەوە، چونکە بینرا لەو بارودۆخەشدا پێی گێکۆکان هەر بە نووساوی دەمێننەوە. بە هەمان شێوە، گریمانەی کارەبای جێگیر ([[ئەلیکترۆستاتیک]]) ڕەتکرایەوە؛ ئەمەش دوای تاقیکردنەوەیەک کە دەریخست گێکۆکان هێشتا دەتوانن پێوە بنووسێن تەنانەت ئەگەر کۆبوونەوەی بارگەی کارەبایی بوونی نەبێت (بۆ نموونە لەسەر ڕوویەکی کانزایی لە ناو هەوایەکدا کە بە تیشکی ئێکس بارگاوی کرابێت). لە کۆتاییدا، میکانیزمی "تێگیرانی ورد" (micro-interlocking) کە دەیوت سەرە چەماوەکانی "دڕکە موو" وەک قولاپێکی زۆر ورد کار دەکەن، ئەویش کێشەی تێکەوت؛ چونکە گێکۆکان هێزێکی پێوەنووسانی گەورە دروست دەکەن تەنانەت لەسەر ئەو ڕووانەشی کە لە ئاستی گەردیلەییدا تەواو لووس و بێگرێن. [[پەڕگە:Micro_and_nano_view_of_gecko's_toe.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی ورد و نانۆ لە پەنجەی پێی گێکۆ ]] لە کۆتاییدا ئەگەرەکان کەمبوونەوە بۆ هێزە نێوان-گەردییەکان (intermolecular forces)، و پەرەسەندنی وردبینە ئەلیکترۆنییەکان لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، کە پێکهاتە زۆر وردەکانی (micro-structure) دڕکە مووەکانی لەسەر پێی گێکۆکە ئاشکرا کرد، بەڵگەی زیاتری بۆ پشتگیریکردنی ئەم گریمانەیە خستەڕوو. ئەم کێشەیە لە کۆتاییدا لە ساڵی ٢٠٠٠دا چارەسەر کرا لەلایەن تیمێکی توێژینەوەوە بە سەرۆکایەتیی زیندەزانان 'کێلار ئۆتەم' لە کۆلێژی لیویس و کلارک لە پۆرتلاند، ئۆریگۆن، و 'ڕۆبەرت فوڵ' لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی. ئەوان ئەوەیان دۆزیەوە کە بەشی ژێرەوەی پەنجەی پێی گێکۆ بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵێک قەد یان چرچی (ridges) لەخۆدەگرێت، کە بە ڕیزی ڕێکوپێکی 'دڕکە موو' (setae) داپۆشراون، و هەر دڕکە موویەک زیاتر دابەش دەبێت بۆ سەدان کۆتاییی دوولەت و سەرەپەنجەی تەخت کە پێیان دەوترێت سپاتولا (spatulas) (بڕوانە وێنەکەی لای ڕاست). یەک دڕکە مووی گێکۆی جۆری تۆکای (tokay gecko) نزیکەی ١١٠ مایکرۆمەتر درێژە و ٤.٢ مایکرۆمەتر پانییەکەیەتی. هەر لقێکی دڕکە موویەک کۆتایی دێت بە سپاتولایەکی تەنک و سێگۆشەیی کە لە لوتکەکەیەوە پێوەی بەستراوە. درێژیی ئەم کۆتایییە نزیکەی ٠.٢ مایکرۆمەتر و پانییەکەشی ٠.٢ مایکرۆمەتر دەبێت. لە پێوەنووسانی نێوان پێی گێکۆ و ڕووەکان ڕێک دەرئەنجامی هێزی ڤان دێر واڵسە (Van der Waals force) لە نێوان هەر دڕکە موویەک و گەردەکانی ڕووەکەدا. یەک دڕکە مووی تاک دەتوانێت هێزێک تا بڕی ٢٠٠ مایکرۆنیوتن (μN) بەرهەم بهێنێت. لە هەر ملیمەترێکی چوارگۆشەی پێی گێکۆیەکی تۆکایدا نزیکەی ١٤,٤٠٠ دڕکە موو بوونیان هەیە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کۆی گشتیی ژمارەی دڕکە موویەکان لەسەر هەردوو پێی پێشەوەی گێکۆیەکی تۆکای بگاتە نزیکەی ٣,٢٦٨,٨٠٠ دانە. لە هاوکێشەی توانستی نێوان-گەردییەوە (intermolecular potential): : <math>\Phi (R,D)=-\frac{\rho_1\rho_2\pi^2\alpha R}{6 D}</math> کە تێیدا <math>\rho_1</math> و <math>\rho_2</math> بریتین لە ژمارەی خاڵەکانی بەریەککەوتنی هەردوو ڕووەکە، '''R''' بریتییە لە نیوەتیرەی هەر خاڵێکی بەریەککەوتن، و '''D''' بریتییە لە دووریی (مەودای) نێوان هەردوو ڕووەکە. بۆمان دەردەکەوێت کە هێزی نێوان-گەردیی، یان لەم حاڵەتەدا هێزی ڤان دێر واڵس (van der Waals force) لە نێوان دوو ڕوودا، بە شێوەیەکی بەرچاو پشت دەبەستێت بە ژمارەی خاڵەکانی بەریەککەوتن. ئەمەش ڕێک ئەو هۆکارەیە کە وای کردووە پێیەکانی گێکۆ بتوانن هێزێکی پێوەنووسانی لەڕادەبەدەر و سەرسوڕهێنەر بە جۆرە جیاوازەکانی ڕووەکانەوە دروست بکەن. کۆی کاریگەریی هاوبەشی ملیۆنان 'سپاتولا' (spatulae)، هێزێکی پێوەنووسان دابین دەکات کە چەندین جار گەورەترە لەو هێزەی کە گێکۆکە پێویستی پێیەتی بۆ ئەوەی تەنها بە یەک پێ بە بنمیچێکەوە (سەقفی ژوورێکەوە) هەڵواسراو بێت. [[File:Lift-off_mechanism.jpg|چەپ|وێنۆک|پرۆسەی پێوەنووسان و لێبوونەوەی پێی مارمێلکە]] === میکانیزمی بەرزکردنەوە === ئەو هێزە گەورە و سەرسوڕهێنەرانەی کە لەلایەن پەنجەکانی گێکۆوە دروست دەکرێن، ئەو پرسیارەیان هێنایە ئاراوە کە چۆن گێکۆکان دەتوانن هێندە بە خێرایی قاچەکانیان بەرز بکەنەوە، تەنها لە ماوەی ١٥ میلی چرکەدا، بەبێ بوونی هیچ هێزێکی پێوراو بۆ لێکردنەوەیان (Detachment forces). زانا (کێلار ئۆتەم) و تیمی توێژینەوەکەی، توانیان «میکانیزمی بەرزکردنەوە - Lift-off mechanism»ی قاچی گێکۆکان ئاشکرا بکەن. دۆزینەوەکەیان ئەوەی خستە ڕوو کە توانای لکاندنی گێکۆ لە ڕاستیدا بە شێوازێکی "بەرنامەبۆداڕێژراو: کار دەکات؛ بە جۆرێک کاتێک گۆشەی نێوان قەدی مووەکان (Setal shaft) و ئەو ڕووەی پێوەی لکاوە (Substrate) بۆ ٣٠ پلە زیاد دەکرێت، ئەوا هێزی لکاندنی ئەستوونی هەرچەندە گەورەش بێت، گێکۆکان توانای لکاندنەکە «لەکار دەخەن» (Turn off). ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە زیادبوونی فشاری میکانیکی لە لێواری دواوەی مووەکان دەبێتە هۆی پچڕانی ئەو بەندانەی کە لە نێوان مووەکان و ڕووەکەدا دروست بوون. پاشان، مووەکە دەگەڕێتەوە بۆ دۆخە بنەڕەتییەکەی خۆی کە بێ بارە و هیچ هێزێکی لەسەر نەماوە (Unloaded default state). لە لایەکی ترەوە، لە ڕێگەی خستنەسەری بارێکی پێشوەختە (Preload) و ڕاکێشانی پەنجەکانیان بە درێژایی ڕووەکە، گێکۆکان دەتوانن توانای لکاندنە ڕێکخراوەکە دووبارە «بخەنە کار» (Turn on). ئەم "میکانیزمی بەرزکردنەوە"یە دەکرێت لە وێنەکەی لای چەپ ببینرێت. === توانای خۆپاککردنەوە === بە پێچەوانەی ماددە لکێنەرە باوەکانەوە (چەسپەکان)، میکانیزمی پێوەنووسانی گێکۆ بە بەکارهێنانی دووبارە خاوێنتر دەبێتەوە، بەمجۆرەش لە بەرامبەر پیسکەرە باوەکانی ڕۆژانەی وەک لم، تۆز و خۆڵ، پاشماوەی گەڵا و هەڵاڵەی ڕووەک زۆر بە خاوێنی دەمێنێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، بە پێچەوانەی هەندێک ڕووەک و مێرووەوە کە توانای خۆ-خاوێنکردنەوەیان هەیە لە ڕێگەی دڵۆپە (ئاو)ـەوە، گێکۆکان بەوە نەناسراون کە پێیەکانیان خاوێن (groom) بکەنەوە لەپێناو پاراستنی تایبەتمەندییە پێوەنووسێنەرەکانیان – هەموو ئەوەی کە پێویستیانە تەنها نانی چەند هەنگاوێکە بۆ ئەوەی دووبارە توانای پێوەنووسان و هەڵواسینیان بە ڕووە ستوونییەکانەوە بەدەست بهێننەوە. [[File:Model_for_self_cleaning.jpg|چەپ|وێنۆک|مۆدێلێک کە توانای خۆپاککردنەوە ڕوون دەکاتەوە ]] 'کێلار ئۆتەم' و گرووپی توێژینەوەکەی کۆمەڵێک تاقیکردنەوەیان ئەنجامداوە بۆ تاقیکردنەوە و سەلماندنی ئەم توانایەی گێکۆ. هەروەها ئەوان 'مۆدێلی میکانیکیی بەریەککەوتن' (contact mechanical model) بەکاردەهێنن بۆ خستنەڕووی ئەو بۆچوونەی کە پرۆسەی خۆ-خاوێنکردنەوەکە ڕوودەدات بەهۆی 'ناهاوسەنگییەکی وزەیی' (energetic disequilibrium) لە نێوان ئەو هێزە پێوەنووسێنەرانەی کە تەنۆلکەیەکی پیسی (وەک تۆز و خۆڵ) بەرەو ڕووەکە (substrate) کێش دەکەن، لەگەڵ ئەو هێزانەی کە هەمان تەنۆلکە بەرەو یەک یان چەند سپاتولایەک کێش دەکەن. بە واتایەکی تر، 'وزەی کارلێکی ڤان دێر واڵس' (Van der Waals interaction energy) بۆ سیستەمی تەنۆلکە-دیوار پێویستی بە ژمارەیەکی یەکجار زۆر لە سیستەمی تەنۆلکە-سپاتولا هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت هێزەکان هاوسەنگ بکاتەوە؛ بەڵام، لە ڕاستیدا تەنها ژمارەیەکی کەم لە سپاتولاکان دەتوانن بە تەنۆلکەیەک بنووسێن، هەر بۆیە تەنۆلکە پیسکەرەکان بەهۆی ئەم ناهاوسەنگییەوە مەیلیان هەیە بە ڕووی دیوارەکەوە (شوێنی ڕۆیشتنەکە) بنووسێن نەک بە پەنجەی گێکۆوە. وێنەکەی لای چەپ مۆدێلی کارلێکی نێوان ژمارەیەک (N) لە سپاتولاکان، تەنۆلکەیەکی پیسی و دیوارێکی تەخت پیشان دەدات. گرنگە ئەوە بزانین کە وا دەردەکەوێت ئەم تایبەتمەندییەی خۆ-خاوێنکردنەوەیە خەسڵەتێکی بنچینەیی (زاتی)ی پێکهاتە نانۆییەکەی 'دڕکە موو' بێت، هەر بۆیەش دەبێت لە کەرەستە پێوەنووسێنەرە دەستکردەکاندا (synthetic adhesive materials) لاسایی بکرێتەوە و دووبارە بەرهەم بهێنرێتەوە. لە ڕاستیدا، گرووپەکەی 'کێلار ئۆتەم' ئەوەیان تێبینیکرد کە چۆن پرۆسەی خۆ-خاوێنکردنەوەکە لەناو ڕیزەکانی دڕکە مووەکان ڕووی دەدا، تەنانەت کاتێک لە جەستەی ئەو گێکۆکان جیاکرابوونەوە و لە تاقیکردنەوەکەدا بەکارهاتبوون. == گەشەپێدان و هەوڵەکان == [[File:Development_of_biomimetic_adhesives.jpg|چەپ|وێنۆک|ژمارەی ئەو توێژینەوەیانەی کە لەسەر "چەسپی گێکۆ" بڵاوکراونەتەوە 2002~2007 ]] دۆزینەوەکان سەبارەت بە پێیەکانی گێکۆ بوونە هۆی سەرهەڵدانی ئەو بیرۆکەیەی کە ڕەنگە بکرێت سوود لەم پێکهاتە و میکانیزمانە وەربگیرێت بۆ دروستکردنی پۆلێک (خێزانێک)ـی نوێ لە کەرەستە پێوەنووسێنەرەکان، و لە ئێستاشدا گرووپەکانی توێژینەوە لە سەرانسەری جیهانەوە خەریکی لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەم چەمکە. وە لە سایەی پێشکەوتنی زانست و تەکنەلۆژیای نانۆوە، ئێستا مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە بە بەکارهێنانی پێکهاتە نانۆییەکان (nanostructures)، کەرەستەی پێوەنووسێنەری زیندە-لاسایکەرەوە (biomimetic adhesive) دروست بکات کە ئیلهامی لە 'دڕکە مووی' گێکۆ وەرگرتووە. لە ڕاستیدا، گرنگیدان و دۆزینەوە نوێیەکان سەبارەت بە ماددە پێوەنووسێنەرەکانی جۆری گێکۆ لە گەشەکردنێکی یەکجار خێرادان، وەک چۆن لە ڕێگەی زیادبوونی ژمارەی توێژینەوە (پەیپەرە زانستییە) بڵاوکراوەکان لەسەر ئەم بابەتە بە ڕوونی دەردەکەوێت. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، 'دڕکە موو'وە دەستکردەکان (synthetic setae) هێشتا لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییدان. === دیزاینی کاریگەر === دیزاینێکی کارا بۆ لکێنەرە هاوشێوەکانی گێکۆ، پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ دەبێت بۆ ئەو بنەمایانەی لە پشت ئەو تایبەتمەندییانەی کە لە سیستەمە سروشتییەکەدا بەدی دەکرێن. ئەم تایبەتمەندی، بنەما، و پێوەرە (پارامێتەرە) پەیوەندیدارانەی سیستەمی لکاندنی گێکۆ، لەم خشتەیەی خوارەوەدا خراونەتە ڕوو. هەروەها، ئەم خشتەیە بەرچاوڕوونییەکمان پێ دەبەخشێت سەبارەت بەوەی کە زانایان چۆن ئەو تایبەتمەندییە باشانەی دڕکە مووەکانی گێکۆ (وەک ئەوەی لە ستوونی یەکەمدا نیشان دراوە) دەگۆڕن بۆ ئەو پێوەرانەی کە لە واقیعدا توانای کۆنترۆڵکردن و دیزاینکردنیان هەیە (وەک ئەوەی لە ستوونی سێیەمدا نیشان دراوە). {| class="wikitable" !تایبەتمەندیەکان ! '''بنەماکان''' ! پێوەرەکان |- | ١. لکانی نایەکسان (ئەنیزۆترۆپیک) ٢. بەرز μ' (لێکردنەوە/باری پێشوەختە) | پایەی هەڵواسراو (Cantilever beam) | درێژیی قەد، نیوەتیرە، چڕی، گۆشەی قەد |- | ٣. هێزی لێکردنەوەی کەم | ڕەقیی کاریگەری نزم | مۆدیولسی قەد، شێوەی سپاتولا (سەری مووەکان) |- | ٤. لکێنەری سەربەخۆ لە ماددە | میکانیزمی ڤان دێر واڵسمیکانیکی بەریەککەوتنی هاوشێوەی JKR* ڕیزبەندیی نانۆیی (بەریەککەوتنی دابەشکراو) | قەبارەی سپاتولا، شێوەی سپاتولا، چڕیی سپاتولا |- | ٥. توانای خۆپاککردنەوە | ڕیزبەندیی نانۆیی (بەریەککەوتنی دابەشکراو) | مۆدیولسی قەبارەیی سپاتولا |- | ٦. دژە-خۆلکاندن | ڕووبەری بەریەککەوتنی بچووک | قەبارەی تەنۆلکە، شێوە، وزەی ڕووکار |- | ٧. دۆخی بنەڕەتیی نالکێنەر | سپاتولای نالکێنەر، دژە-ئاو، هێزی ڤان دێر واڵس | قەبارەی سپاتولا، شێوە، وزەی ڕووکار |} <nowiki>*</nowiki>JKR ئاماژەیە بۆ مۆدێلی لکاندنی جۆنسۆن، کێندال، ڕۆبێرتس بە کورتی، پێوەرە سەرەکییەکان لە دیزاینی لکێنەری دەستکردی گێکۆ ئەمانە لەخۆدەگرن: * نەخش و دەورەییبوونی مووە دەستکردەکان * پێکهاتەی قوچکەیی (هیرارکی) * درێژی، تیرە، گۆشە و ڕەقیی قەدەکان * قەبارە، شێوە و ڕەقیی سپاتولاکان (کۆتایی مووەکان) * نەرمی (چەمانەوە)ی ڕووکارە بنچینەیییەکە (سەبسترەیتەکە) لیستێکی گەشەسەندوو هەیە لە تایبەتمەندییە پێوەرەکان (بێنچمارکەکان) کە دەتوانرێت بەکاربهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەریی مووە دەستکردەکان، لەگەڵ هاوکۆلکەی لکاندن (adhesion coefficient)، کە بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت: <math>\mu^'=F_\text{adhesion}/F_\text{preload}</math> کە تێیدا <math>F_\text{preload}</math> ئەو هێزەی باری پێشوەختەیە کە دەخرێتە سەر، و <math>F_\text{adhesion}</math> هێزی لکاندنی دروستبووە. هاوکۆلکەی لکاندنی دڕکە مووەکانی گێکۆی ڕاستەقینە بەزۆری ٨ بۆ ١٦یە. === کەرەستەکان === لە یەکەمین پەرەپێدانەکانی مووە دەستکردەکاندا، پۆلیمەرەکانی وەک پۆلیئیماید، پۆلیپڕۆپیلین و پۆلیدیمیسیلسیلۆکسان (PDMS) بە زۆری بەکاریدەهێنران چونکە نەرم و چەمێنەرەوەن و بە ئاسانی دروست دەکرێن. دواتر، لەگەڵ گەشەسەندنی خێرای نانۆتەکنۆلۆژیادا، بۆرییە نانۆییەکانی کاربۆن (CNTs) لەلایەن زۆربەی گرووپەکانی توێژینەوەوە پەسەندکران و لە زۆربەی پڕۆژە نوێیەکاندا بەکاردەهێنرێن. CNTs ڕێژەی درێژی بە تیرەی گونجاوی زۆر گەورەتریان هەیە بە بەراورد بە پۆلیمەرەکان، و هەم هێز و نەرمییەکی لەڕادەبەدەر پیشان دەدەن، و هەم تایبەتمەندیی کارەبایی باشیان هەیە. هەر ئەم تایبەتمەندییە نوێیانەن کە وا دەکەن مووە دەستکردەکان کاریگەرتر بن. === تەکنیکەکانی دروستکردن (بەرهەمهێنان) === ژمارەیەک لە تەکنیکەکانی دروستکردنی MEMS/NEMS جێبەجێ دەکرێن بۆ دروستکردنی مووە دەستکردەکان، کە بریتین لە فۆتۆلیسۆگرافی/لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی (وێنەگرتن بە تیشک)، هەڵکۆڵین بە پلازما، هەڵکۆڵینی قووڵی ئایۆنیی کارلێککەر (DRIE)، نیشاندنی هەڵمی کیمیایی (CVD)، و قاڵبگرتنی مایکرۆیی، و هتد. === نموونەکان === لە ئەم بەشەدا، چەند نموونەیەکی ئاسایی دەخرێنە ڕوو بۆ نیشاندانی پرۆسەی دیزاین و دروستکردنی مووە دەستکردەکان. هەروەها لەم نموونانەوە دەتوانین تێڕوانینێک بەدەستبهێنین بۆ پەرەسەندنی ئەم تەکنەلۆژیا بایۆمیمیتییە (لاساییکردنەوەی زیندەیی) لە چەند ساڵی ڕابردوودا. ==== شریتی گێکۆ ==== ئەم نموونەیە یەکێکە لە یەکەمین پەرەپێدانەکانی مووە دەستکردەکان، کە لە ئەنجامی هاوکاریی نێوان سەنتەری مانچستەر بۆ مێزۆساینس و نانۆتەکنۆلۆژیا، و پەیمانگای تەکنەلۆژیای مایکرۆئەلیکترۆنیک لە ڕووسیا سەریهەڵدا. کارەکان لە ساڵی ٢٠٠١ دەستیپێکرد و ٢ ساڵ دواتر ئەنجامەکان لە گۆڤاری (Nature Materials)دا بڵاوکرانەوە. گرووپەکە ڕیشاڵی نەرمی پۆلیئیمایدیان ئامادە کرد وەکو پێکهاتەی مووە دەستکردەکان لەسەر ڕووی فیلمێکی ئەستوور بە بڕی ٥ مایکرۆمەتر (μm) لە هەمان ماددە، بە بەکارهێنانی لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی و هەڵکۆڵینی وشک لەناو پلازمای ئۆکسجیندا. درێژی ڕیشاڵەکان ٢ مایکرۆمەتر بوو، بە تیرەی نزیکەی ٥٠٠ نانۆمەتر (nm) و دەورەییبوونی ١.٦ مایکرۆمەتر، و ڕووبەری نزیکەی ١ سم دووجایان داپۆشیبوو (بڕوانە وێنەکەی لای چەپ). لە سەرەتادا، تیمەکە وەیفەرێکی سیلیکۆنییان وەکو بنچینە (سەبسترەیت) بەکارهێنا، بەڵام بۆیان دەرکەوت کە هێزی لکاندنی تەیپەکە نزیکەی ١٠٠٠ جار زیاد دەکات ئەگەر بنچینەیەکی لکاندنی نەرم وەکو تەیپی سکۆچ (Scotch tape) بەکاربهێنن - ئەمەش لەبەرئەوەیە کە بنچینە نەرمەکە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر لەو مووانە دابین دەکات کە بەر ڕووەکە دەکەون بە بەراورد بە کۆی گشتی ژمارەی مووەکان. ئەنجامی ئەم "شریتی گێکۆیە" تاقیکرایەوە بە لکاندنی نموونەیەک بە دەستی بووکەڵەیەکی پلاستیکیی سپایدەرمانەوە کە بەرزییەکەی ١٥ سم و کێشەکەی ٤٠ گرام بوو، ئەمەش وای لێکرد کە بە بنمیچی شوشەیییەوە بلکێت، وەک ئەوەی لە وێنەکەدا نیشان دراوە. تەیپەکە، کە ڕووبەری بەریەککەوتنی نزیکەی ٠.٥ سم دووجا بوو لەگەڵ شوشەکەدا، توانی بارێکی زیاتر لە ١٠٠ گرام هەڵبگرێت. بەڵام، هاوکۆلکەی لکاندن تەنها ٠.٠٦ بوو، کە نزمە بە بەراورد بە گێکۆی ڕاستەقینە (٨ بۆ ١٦). ==== دڕکە مووی دەستکردی پێی گێکۆ ==== [[File:Micro_view_of_CNTs_synthetic_setae.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی مایکرۆییی "دڕکە مووی دەستکردی پێی گێکۆ لە پۆلیپڕۆپیلین (Polypropylene)" ]] لەگەڵ پەرەسەندنی زانستی نانۆ و نانۆتەکنۆلۆژیا، پڕۆژەی زیاتر جێبەجێکردنی نانۆتەکنۆلۆژیا لەخۆدەگرن، بەتایبەتی بەکارهێنانی بۆرییە نانۆییەکانی کاربۆن (CNTs). لە ساڵی ٢٠٠٥دا، توێژەرانی زانکۆی ئەکرۆن و پەیمانگای پۆلیتەکنیکی ڕێنسلێر، کە هەردووکیان لە ئەمریکان، پێکهاتەی مووی دەستکردیان دروستکرد لە ڕێگەی نیشاندنی CNTی فرە-دیوار بە تەکنیکی نیشاندنی هەڵمی کیمیایی لەسەر بنچینەی کوارتز و سیلیکۆن. بۆرییە نانۆییەکان بەزۆری تیرەیان ١٠-٢٠ نانۆمەتر و درێژییان نزیکەی ٦٥ مایکرۆمەتر بوو. پاشان گرووپەکە ئەو بۆرییە نانۆییانەی کە بە ستوونی ڕیزکرابوون خستیانە ناو پۆلیمەری PMMA پێش ئەوەی ٢٥ مایکرۆمەتری سەرەوەی بۆرییەکان دەربخەن بە هەڵکۆڵین و لابردنی بەشێک لە پۆلیمەرەکە. بۆرییە نانۆییەکان مەیلیان هەبوو بۆ پێکهێنانی گورزەی تێکئاڵاو بە تیرەی نزیکەی ٥٠ نانۆمەتر بەهۆی پرۆسەی وشکبوونەوەی توێنەرەکە (سۆڵڤێنت) کە لە دوای هەڵکۆڵینەکە بەکارهات (وەک ئەوەی لە وێنەکەی لای ڕاستدا نیشان دراوە). ئەنجامەکان بە مایکرۆسکۆپی پشکنەری سکانکردن تاقیکرانەوە، و دەریخست کە کەمترین هێز بۆ هەر یەکەیەکی ڕووبەر دەکاتە {{val|1.6|0.5|e=-2}} نانۆنیوتن بۆ هەر نانۆمەترێکی دووجا (nN/nm2)، کە زۆر گەورەترە لەو ژمارەیەی کە تیمەکە مەزەندەیان کردبوو بۆ هێزی لکاندنی نموونەیی مووەکانی گێکۆ، کە {{val|1.0|e=-4}} nN/nm2 بوو. تاقیکردنەوەکانی دواتر <ref>Ge, L., Sethi, S., Ci, L., Ajayan, P.M. and Dhinojwala, A. (2007), "Carbon nanotube-based synthetic gecko tapes", Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 104, pp. 10792–5.</ref> بە هەمان پێکهاتەکان لەسەر تەیپی سکۆچ ئاشکرایان کرد کە ئەم ماددەیە دەتوانێت بەرگەی فشاری بڕین بە بڕی 36 N/cm2 بگرێت، کە نزیکەی چوار هێندە بەرزترە لە پێی گێکۆ. ئەمە یەکەم جار بوو مووە دەستکردەکان تایبەتمەندی باشتریان نیشان دا وەک لە پێی گێکۆی سروشتی. سەرەڕای ئەوەش، ئەم ماددە نوێیە دەتوانێت بە کۆمەڵێکی فراوانتر لە ماددەکانەوە بلکێت، لەوانەش شوشە و تێفلۆن. بەڵام ئەم ماددە نوێیە چەند کێشەیەکی هەیە. کاتێک بە هاوتەریبی لەگەڵ ڕوویەک ڕادەکێشرێت، تەیپەکە بەردەبێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی CNTیەکان لکاندنیان بە ڕووەکەوە لەدەست دەدەن، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەپچڕێن، و لەم حاڵەتەدا تەیپەکە ناتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە. سەرباری ئەوەش، بە پێچەوانەی مووەکانی گێکۆوە، ئەم ماددەیە تەنها بۆ ڕووبەری بچووک کاردەکات (نزیکەی ١ سم دووجا). لە ئێستادا توێژەران کار لەسەر چەندین ڕێگا دەکەن بۆ بەهێزکردنی بۆرییە نانۆییەکان و هەروەها ئامانجیان ئەوەیە کە تەیپەکە هەزاران جار شایەنی دووبارە بەکارهێنانەوە بێت، لەبری ئەو دەیان جارەی کە ئێستا دەتوانرێت بەکاربهێنرێت. ==== گێکڵ (Geckel) ==== [[File:Micro_view_of_geckel.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی مایکرۆیی گێکڵ ]] لە کاتێکدا زۆربەی پەرەپێدانەکان پەیوەندییان بە لکاندنی وشکەوە هەیە، کۆمەڵێک توێژەر لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەوە کرد کە چۆن داتاشراوەکانی پێکهاتە لکێنەرە سروشتییەکان لە نەرمەکرمەکانەوە دەتوانرێت لەگەڵ پێکهاتەکانی جۆری گێکۆ تێکەڵ بکرێن بۆ بەرهەمهێنانی لکێنەرێک کە هەم لە بارودۆخی وشک و هەم لە تەڕدا کار بکات. ئەو لکێنەرەی بەدەستهات، کە ناونرا 'گێکڵ' ('geckel')، وەسف کرا وەک ڕیزبەندییەک لە کۆڵەکەی سیلیکۆنی بە پانی ٤٠٠ نانۆمەتر کە لاسایی گێکۆ دەکەنەوە، بە لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی دروستکراون و بە پۆلیمەرێک ڕووپۆش کراون کە لاسایی ماسولکەماسی دەکاتەوە، کە فۆرمێکی دەستکردی ئەو ترشە ئەمینییەیە کە بە سروشتی لەناو ماسولکەماسییەکاندا هەیە (چەپ). <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (September 2015)">ڕوونکردنەوە پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> . بە پێچەوانەی لکێنەری ڕاستەقینەی گێکۆوە، ئەم ماددەیە بۆ تایبەتمەندییە لکێنەرەکانی پشتی بەستووە بە هێزەکانی ڤان دێر واڵس لەگەڵ کارلێکی کیمیایی ڕووەکە لەگەڵ گرووپەکانی هایدرۆکسیل لەناو پرۆتینی ماسولکەماسییەکەدا. ماددەکە لکاندنی تەڕ بە بڕی ١٥ هێندە باشتر دەکات بە بەراورد بە ڕیزبەندییە کۆڵەکەیییە ڕووپۆشنەکراوەکان. ئەو تەیپەی کە پێی دەوترێت "گێکڵ" بە درێژایی ١٠٠٠ سووڕی بەریەککەوتن و لێکردنەوە دەمێنێتەوە و بە توندی لە ژینگەی تەڕ و وشکدا دەلکێت. تا ئێستا، ماددەکە لەسەر نایترایدی سیلیکۆن، ئۆکسیدی تیتانیۆم و زێڕ تاقیکراوەتەوە، کە هەموویان لە پیشەسازی ئەلیکترۆنیاتدا بەکاردەهێنرێن. بەڵام، بۆ ئەوەی لە پێچانەوەی برین (باندج) و تەیپی پزیشکیدا بەکاربهێنرێت، کە یەکێکە لە بەکارهێنانە پێشبینیکراوە سەرەکییەکان، دەبێت بتوانێت بە پێستی مرۆڤەوە بلکێت. توێژەران پرۆتینە دەستکردەکانی تریان تاقیکردەوە کە ئیلهامیان لە ماسولکەماسی وەرگرتووە و گرووپی کیمیایی هاوشێوەیان هەیە، و بۆیان دەرکەوت کە بە شانەی زیندووەوە دەلکێن. گێکڵ لکێنەرێکە کە دەتوانێت بە ڕووە تەڕ و وشکەکانەوە بلکێت. هێزەکەی "لە ڕووپۆشکردنی سیلیکۆنی ڕیشاڵی، کە لە پێکهاتەدا هاوشێوەی پێی گێکۆیە، بە پۆلیمەرێک سەرچاوە دەگرێت کە لاسایی ئەو 'چەسپە' دەکاتەوە کە لەلایەن ماسولکەماسییەکانەوە بەکاردەهێنرێت." تیمەکە ئیلهامی لە گێکۆکان وەرگرتووە، کە دەتوانن بەرگەی سەدان هێندەی کێشی جەستەی خۆیان بگرن. گێکۆکان پشت بە ملیاران پێکهاتەی هاوشێوەی موو دەبەستن، کە پێیان دەوترێت سەتا (setae) بۆ لکاندن. توێژەران ئەم توانایەیان لەگەڵ هێزی لکاندنی ماسولکەماسییەکاندا تێکەڵ کرد. تاقیکردنەوەکان دەریانخست کە "ماددەکە دەتوانرێت زیاتر لە ١٠٠٠ جار بلکێنرێت و لێبکرێتەوە، تەنانەت کاتێک لە ژێر ئاویشدا بەکاردەهێنرێت"، و سەدا ٨٥ی هێزی لکاندنەکەیان دەپارێزن.[19][20][21] <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Haeshin Lee |دوایین٢=Bruce P. Lee |دوایین٣=Phillip B. Messersmith |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=A reversible wet/dry adhesive inspired by mussels and geckos |journal=Nature |بەرگ=٤٤٨|issue=7151 |پەڕەکان=٣٣٨–٣٤١|bibcode=2007Natur.448..338L |doi=10.1038/nature05968 |pmid=١٧٦٣٧٦٦٦|s2cid=4407993}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Phillip B. Messersmith |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Holding on by a hard-shell thread |journal=Science |بەرگ=٣٢٨|issue=5975 |پەڕەکان=١٨٠–١٨١|doi=10.1126/science.1187598 |pmid=٢٠٣٧٨٨٠٥|s2cid=43203207}}</ref> فیلیپ مێسەرسمیس، توێژەری سەرەکی لەو تیمەی کە بەرهەمەکەیان پەرەپێداوە، پێی وایە کە ئەم لکێنەرە دەتوانێت چەندین بەکارهێنانی پزیشکی هەبێت، بۆ نموونە ئەو تەیپانەی کە دەتوانن جێگەی دروومانی پزیشکی بگرنەوە بۆ داخستنی برینێک، و لکێنەرێکی بەرگەگری ئاو بۆ باندج و لەزگەی گەیاندنی دەرمان. === بەرهەمهێنانی بازرگانی === تەکنیکەکانی دروستکردنی ئۆتۆماتیکی و قەبارە گەورە پێویست دەبن بۆ ئەوەی ئەم لکێنەرانە بە شێوەیەکی بازرگانی بەرهەم بهێنرێن، و لەلایەن چەند گرووپێکی توێژینەوەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. گرووپێک بە سەرۆکایەتی مەتین ستی لە زانکۆی کارنێگی میلۆن لێکۆڵینەوەیان [{{when|date=September 2015}}] لە کۆمەڵێک تەکنیکی جیاواز کرد کە بریتین لە هەڵکۆڵینی قووڵی ئایۆنیی کارلێککەر (DRIE)، کە بە سەرکەوتوویی بەکارهێنراوە بۆ دروستکردنی ڕیزبەندی ڕیشاڵی پۆلیمەریی شێوە قارچکی، پرۆسەکانی قاڵبگرتنی مایکرۆیی، خۆ-پێکەوەنانی ڕاستەوخۆ و فۆتۆلیسۆگرافی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2015)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لە ساڵی ٢٠٠٦، توێژەرانی ناوەندی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی BAE Systems لە بریستۆڵی بەریتانیا، ڕایانگەیاند کە نموونەی "گێکۆی دەستکرد"یان بەرهەمهێناوە - ڕیزبەندیی مووە شێوە قارچکییەکان لە پۆلیئیماید - بە ڕێگەی فۆتۆلیسۆگرافی، بە تیرەی تا ١٠٠ مایکرۆمەتر. دەرکەوت کە ئەمانە بە نزیکەیی بە هەموو ڕوویەکەوە دەلکێن، تەنانەت ئەوانەی کە بە پیسی داپۆشراون، و هێزی ڕاکێشانی 3,000 kg/m^2 پێورا. {{citation needed|date=September 2015}}لەمدواییانەدا، کۆمپانیاکە هەمان تەکنیکی بەکارهێناوە بۆ دروستکردنی قاڵبی سیلیکۆنیی نەخشدار بۆ بەرهەمهێنانی ماددەکە و پۆلیئیمایدی گۆڕیوە بە پۆلیدیمیسیلسیلۆکسان (PDMS). ئەم ماددە نوێیە هێزێکی ٢٢٠ کیلۆپاسکاڵی (kPa) نیشان دا. فۆتۆ-لیسۆگرافی ئەو سوودەی هەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەهێنرێت، بە باشی لێی تێگەیشتوون، و دەتوانرێت بە شێوەیەکی هەرزان و ئاسان قەبارەکەی گەورە بکرێت بۆ ڕووبەرێکی زۆر گەورە، کە ئەمە لە هەندێک لەو شێوازانەی تری دروستکردنی ماددە سەرەتاییەکاندا وا نییە.[پێویستی بە ژێدەر هەیە] لە ساڵی ٢٠١٩دا، توێژەرانی Akron Ascent Innovations, LLC، کە کۆمپانیایەکە لە تەکنەلۆژیای زانکۆی ئەکرۆنەوە دەرچووە، بەردەستبوونی بازرگانیی لکێنەرە وشکەکانی براندی "ShearGrip"یان ڕاگەیاند. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Press Release: Akron Ascent Innovations unveils breakthrough dry adhesive technology|ناونیشان=http://www.akronascent.com/news-blog/2019/1/30/press-release-akron-ascent-innovations-unveils-breakthrough-dry-adhesive-technology|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=Akron Ascent Innovations|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە جیاتی پشتبەستن بە فۆتۆلیسۆگرافی یان ستراتیژییەکانی تری دروستکردنی مایکرۆیی، توێژەران ڕستنی کارەبایی (electrospinning)یان بەکارهێنا بۆ بەرهەمهێنانی ڕیشاڵی تیرە بچووک لەسەر بنەمای دابەشبوونی بەریەککەوتن کە گێکۆکان سوودی لێوەردەگرن. ڕاپۆرت کراوە کە بەرهەمەکە هێزی بڕینی زیاتر لە ٨٠ پاوەندی هەیە بۆ هەر ئینجێکی دووجا، لەگەڵ لێکردنەوەی خاوێن و توانای دووبارە بەکارهێنانەوە لەسەر چەندین ڕووکار، و توانای لکاندنی ماددەکە بە ڕووکارە جیاوازەکاندا بە شێوەی دروستکراوی یەک لایەنە یان دوو لایەنە. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Walton|یەکەم١=Sue|سەردێڕ=Akron adhesives startup hopes new products will stick|ناونیشان=https://www.crainscleveland.com/sue-walton-blogs/akron-adhesives-startup-hopes-new-products-will-stick|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=Crain's Cleveland Business|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە ئەم ڕێگایە زیاتر توانای گەورەکردنی قەبارەی بەرهەمهێنانی هەیە لە چاو ستراتیژییەکانی تری دروستکردنی دڕکە مووە دەستکردەکان، و بەکارهێنراوە بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەم بۆ بازاڕەکانی بەکاربەر لەژێر ناوی براندی Pinless. == بوارەکانی بەکارهێنان == دڕکە مووە دەستکردەکان کە بە "شریتی گێکۆ" (gecko tape) ناسراون، لە کۆمەڵێک بواری جیاواز و بەرفراواندا بەکاردەهێنرێن؛ بەکارهێنانەکانیان لە نانۆتەکنەلۆژیا و پیشەسازییە سەربازییەکانەوە بگرە، تا دەگاتە بوارەکانی چاودێریی تەندروستی و وەرزش. === شریتی نانۆ === [[پەڕگە:Nano_tape.jpg|چەپ|وێنۆک|شریتی نانۆ]] <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>"نانۆ تەیپ" (کە بە "شریتی گێکۆ"ش ناودەبرێت) زۆربەی کات لە بازاڕەکاندا وەک شریتێکی لکێنەری دووڕوو دەفرۆشرێت. ئەم شریتە دەکرێت بۆ هەڵواسینی کەلوپەلە کێش سووکەکان وەک وێنە و کەرەستە ڕازاوەکان (دیکۆر) بە دیوارە لووسەکانەوە بەکاربهێنرێت، بەبێ ئەوەی پێویست بە کونکردنی دیوارەکە بکات. ئەو پێکهاتە نانۆییانەی کاربۆن (Carbon nanotube arrays) کە لەم شریتەدا هەن، دوای لێکردنەوەیان هیچ پاشماوە و چەسپێک جێناهێڵن و تەنانەت لە پلەکانی گەرمیی زۆر توندیشدا توانای پێوەنووسانیان وەک خۆی دەمێنێتەوە. === ڕۆبۆتیک === تا ئێستا هیچ ئامێرێک بوونی نییە کە بتوانێت لە بواری "سەرکەوتنی ستوونی"دا (scansorial) بە باشی بجوڵێت ؛ واتە بتوانێت بە چالاکییەکی زۆر لە ژینگە و ڕووە ستوونییەکاندا کار بکات، بەبێ ئەوەی توانای خۆی لە جوڵەکردن لەسەر ڕووە تەختەکاندا لەدەست بدات. پەرەپێدانی ڕۆبۆتە سەرکەوتووەکان (Scansorial robotics) ڕووبەڕووی دوو ئاڵەنگاری سەرەکیی توێژینەوە دەبێتەوە: '''یەکەم:''' پێویستە لە داینامیکی سەرکەوتن تێبگەن، پێناسەی بکەن و جێبەجێی بکەن (لەوانەش: هێزی کاردانەوەی دیوارەکان، ڕێڕەوی جوڵەی پەلەکان، کارلێک لەگەڵ ڕووەکان و هتد). '''دووەم:''' پێویستە تەکنەلۆژیای پارچە لکێنەرەکان (adhesive patches) دیزاین بکەن و بەرهەم بهێنن و بەکاریان بهێنن، بە جۆرێک کە تایبەتمەندییەکی وەهای لکان و لێکخشاندنیان هەبێت کە بتوانێت کارلێکی پێویست لەگەڵ ڕووە جیاوازەکاندا دروست بکات. لەگەڵ بەردەوامبوونی پێشکەوتنەکان لە بواری ڕۆبۆتە قاچدارەکاندا (legged robotics)، سەرنجی توێژینەوەکان کەوتووەتە سەر پەرەپێدانی ڕۆبۆتی هەڵزناوی پتەو (واتە ڕۆبۆتی بەهێز بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوار و شوێنە بەرزەکاندا). چەندین ڕۆبۆتی جۆراوجۆر پەرەیان پێدراوە کە دەتوانن بەسەر ڕووە ستوونییە تەختەکاندا هەڵبگەڕێن، ئەمەش بە بەکارهێنانی هێزی مژین (suction)، موگناتیس، و کۆمەڵێک دڕکی زۆر بچووک (spines)، بە مەبەستی پێوەنووساندنی پێیەکانیان بە ڕووەکەوە. ==== پلاتفۆرمی RiSE ==== پلاتفۆرمی ڕایز (RiSE platform) لە تاقیگەی زیندە-لاساییکردنەوە و مامەڵەکردنی لێهاتووانە (Biomimetics and Dexterous Manipulation Laboratory) لە [[زانکۆی ستانفۆرد]] پەرەی پێدراوە. ئەم ڕۆبۆتە خاوەنی دوازدە پلەی سەربەستییە (degrees of freedom - DOF)، بە بوونی شەش میکانیزمی هاوشێوە کە هەر یەکەیان دوو پلەی سەربەستییان هەیە و بە شێوەی جووت و بە مەودای یەکسان بە درێژاییی جەستەی ڕۆبۆتەکە دابەش کراون. لەسەر هەر جومگەیەکی بنەوەی قاچێک (hip)، دوو بزوێنەر (actuators) میکانیزمێکی چوار-پارچەیی (four-bar mechanism) دەخەنە کار، کە ئەمەش دەگۆڕێت بۆ جووڵەی پێیەکان لەسەر ڕێڕەوێکی پێشوەختە دیاریکراو (prescribed trajectory)، هەروەها ڕووتەختی میکانیزمە چوار-پارچەیییەکە بە شێوەیەکی گۆشەیی (لاری) سەبارەت بە پلاتفۆرمەکە (جەستەی ڕۆبۆتەکە) ئاراستە دەکات و جێگیری دەکات. بۆ ئەوەی ڕۆبۆتی ڕایز بتوانێت بە سەرکەوتوویی بەسەر هەردوو ژینگەی سروشتی و دەستکردی مرۆڤدا هەڵبزنێت، دەرکەوتووە کە بەکارهێنانی چەندین میکانیزمی پێوەنووسانی جۆراوجۆر کارێکی پێویستە. لە ئێستادا ڕۆبۆتی ڕایز ئەوە ناکات، بەڵام بڕیارە لە داهاتوودا پێوەنووسانی وشک (dry adhesion) بە تێکەڵ لەگەڵ دڕکەکاندا (spines) بەکاربهێنێت. لەمدواییانەدا، ڕۆبۆت پەرەیان پێدراوە کە سوود لە ماددە لکێنەرە دەستکردەکان وەردەگرن بۆ سەرکەوتن بەسەر ڕووە لوسەکانی وەکو شوشەدا. ئەم ڕۆبۆتە گاگۆڵکێکار و هەڵگەڕاوانە دەتوانرێت لە چوارچێوەی سەربازیدا بەکاربهێنرێن بۆ پشکنینی ڕووی فڕۆکەکان بۆ دۆزینەوەی کەموکوڕییەکان و خەریکە جێگەی شێوازەکانی پشکنینی دەستی دەگرنەوە. گاگۆڵکێکارەکانی ئەمڕۆ پەمپی بۆشایی و پادی مژینی بەهێز بەکاردەهێنن کە دەکرێت بەم ماددەیە جێگەیان بگیرێتەوە. ==== ستیکیبۆت (Stickybot) ==== توێژەرانی زانکۆی ستانفۆرد هەروەها ڕۆبۆتێکیان بە ناوی Stickybot (ڕۆبۆتی لکێنەر) دروستکردووە کە مووی دەستکرد بەکاردەهێنێت بۆ هەڵگەڕانەوە تەنانەت بەسەر ڕووە ستوونییە زۆر لوسەکانیشدا ڕێک وەکو ئەوەی گێکۆ دەیکات. Stickybot بەرجەستەکردنی ئەو گریمانانەیە سەبارەت بە پێداویستییەکانی جووڵە لەسەر ڕووە ستوونییەکان بە بەکارهێنانی لکاندنی وشک. خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە ئێمە پێویستمان بە لکاندنی کۆنترۆڵکراو هەیە. پێکهاتە سەرەکییەکان بریتین لە: * گونجانی قوچکەیی (hierarchical compliance) بۆ داپۆشین و گونجان لەسەر پێوەرەکانی سانتیمەتر، میلیمەتر و مایکرۆمەتر، * ماددە و پێکهاتە لکێنەرە وشکە نائاراستەیییەکان (ئەنیزۆترۆپیک) بۆ ئەوەی بتوانین کۆنترۆڵی لکاندن بکەین لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی بڕینەوە، * کۆنترۆڵکردنی هێزی چالاکی دابەشکراو کە کاردەکات لەگەڵ گونجان و نائاراستەیی بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیری. ==== گێکۆبۆت (Geckobot) ==== نموونەیەکی تری هاوشێوە بریتییە لە "Geckobot" کە لە زانکۆی کارنێگی میلۆن پەرەی پێدراوە،[28] کە توانیویەتی بە گۆشەی تا ٦٠ پلە هەڵبگەڕێت. === گۆڕینی جومگەکان === لکێنەرەکان کە لەسەر بنەمای "دڕکە مووە دەستکردەکان - Synthetic setae" دروستکراون، وەک ئامرازێک پێشنیار کراون بۆ هەڵگرتن، جووڵەپێکردن، و ڕێکخستنی پارچە زۆر هەستیار و ناسکەکانی وەکو سووڕە سەرووبچووکەکان (Ultra-miniature circuits)، نانۆڕیشاڵ و نانۆتەنۆلکەکان، لەگەڵ مایکرۆهەستەوەر و مایکرۆمۆتۆڕەکان. لەسەر ئاستی ژینگەی پێوەرە گەورەکانیش (Macro-scale)، دەتوانرێت ئەم لکێنەرانە ڕاستەوخۆ لەسەر ڕووی بەرهەمەکان بەکاربهێنرێن و لە کەلوپەلە پیشەسازییەکاندا جێگەی ئەو بەستەرانە بگرنەوە کە پشت بە بزمارەپێچ، بزماری پرچکراو (Rivets)، لکێنەرە باوەکان، و زمانە بەیەکداچووەکان دەبەستن. بەم شێوەیەش، هەردوو پرۆسەی پێکەوەنان (بەستن) و هەڵوەشاندنەوە (کردنەوە)ی پارچەکان زۆر ئاسانتر دەبن. لە هەمان کاتدا، جێگرتنەوەی لکێنەرە باوەکان بە «لکێنەری گێکۆی دەستکرد - Synthetic gecko adhesive» لە ژینگە بەتاڵکراوەکاندا (بۆ نموونە لە بۆشایی ئاسماندا) سوودێکی زۆری دەبێت، چونکە پێکهاتە شلەکانی ناو لکێنەرە باوەکان لەو جۆرە ژینگانەدا بە ئاسانی دەبنە هەڵم، ئەمەش دەبێتە هۆی لەدەستدانی توانای لکاندن و پچڕانی بەستەرەکان. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2012)"></span>سەرچاوە پێویستە]]''&#x5D;</sup> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://legacy.lclark.edu/~autumn/dept/Welcome.html Prof. Kellar Autumn's '''Autumn Lab''' at Lewis & Clark College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718231629/http://legacy.lclark.edu/~autumn/dept/Welcome.html |date=١٨ی تەممووزی ٢٠١١ }} Archived 18 July 2011 at the Wayback Machine * [http://www.bostondynamics.com/content/sec.php?section=RiSE RiSE Project Web] {{DEFAULTSORT:Synthetic Setae}} [[پۆل:ژینفیزیک]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 3pnr7tw47q6e0qthuipyq2pq6ojfdhe 14 296902 1593742 1593356 2026-06-24T13:33:38Z محمد محسن 90 59391 محمد محسن 90 پەڕەی [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]]ی گواستەوە بۆ [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] 1593356 wikitext text/x-wiki [[پۆل:کتێبەکان بەپێی نووسەر]] [[پۆل:میللەت محەمەد]] 7p0kbkvwwprqb2yp6j8xffk3cfwhgzb 1593871 1593742 2026-06-24T20:19:25Z محمد محسن 90 59391 1593871 wikitext text/x-wiki [[پۆل:میللەت محەممەد]] [[پۆل:کتێبەکان بەپێی نووسەر]] daji4h4tynmulyehfupjozoofmy3lao 10 296904 1593741 1593457 2026-06-24T13:29:59Z محمد محسن 90 59391 1593741 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = میللەت محەممەد | title = [[میللەت محەممەد]] | listclass = hlist | above = | image = | group1 = شیعر | list1 = * [[د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت]] <small>(٢٠١٦)</small> * [[نامە بۆ بتنێبوونێ]] <small>(٢٠٢١)</small> * ئەڤینا گولبەڕۆژان <small>(٢٠٢٣)</small> | group2 = ڕۆمان | list2 = * [[ئاخبرینوس]] <small>(٢٠١٨)</small> * [[گەشتا داعشێن فۆراتێ]] <small>(٢٠١٩)</small> * [[ئولیڤیا]] <small>(٢٠٢٠)</small> |below = '''{{Icon|Category}} [[:پۆل:میللەت محەمەد|پۆل]]''' }}<noinclude>{{بەڵگەنامە}} {{Documentation subpage}} <!-- پۆلەکان لەخوارەوەی ئێرە دەبن. --> [[پۆل:میللەت محەمەد]] </noinclude> 9te4dqvwa5acsxpvd19mh5q3dburo6v 1593876 1593741 2026-06-24T20:25:20Z محمد محسن 90 59391 1593876 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = میللەت محەممەد | title = [[میللەت محەممەد]] | listclass = hlist | above = | image = | group1 = شیعر | list1 = * [[د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت]] <small>(٢٠١٦)</small> * [[نامە بۆ بتنێبوونێ]] <small>(٢٠٢١)</small> * ئەڤینا گولبەڕۆژان <small>(٢٠٢٣)</small> | group2 = ڕۆمان | list2 = * [[ئاخبرینوس]] <small>(٢٠١٨)</small> * [[گەشتا داعشێن فۆراتێ]] <small>(٢٠١٩)</small> * [[ئولیڤیا]] <small>(٢٠٢٠)</small> |below = '''{{Icon|Category}} [[:پۆل:میللەت محەمەد|پۆل]]''' }}<noinclude>{{بەڵگەنامە}} {{Documentation subpage}} <!-- پۆلەکان لەخوارەوەی ئێرە دەبن. --> [[پۆل:میللەت محەممەد]] </noinclude> lwe2y2yqupmpg1hehme52bdvp14fak2 1593888 1593876 2026-06-24T20:38:41Z محمد محسن 90 59391 1593888 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = میللەت محەممەد | title = [[میللەت محەممەد]] | listclass = hlist | above = | image = | group1 = شیعر | list1 = * [[د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت]] <small>(٢٠١٦)</small> * [[نامە بۆ بتنێبوونێ]] <small>(٢٠٢١)</small> * ئەڤینا گولبەڕۆژان <small>(٢٠٢٣)</small> | group2 = ڕۆمان | list2 = * [[ئاخبرینوس]] <small>(٢٠١٨)</small> * [[گەشتا داعشێن فۆراتێ]] <small>(٢٠١٩)</small> * [[ئولیڤیا]] <small>(٢٠٢٠)</small> |below = '''{{Icon|Category}} [[میللەت محەممەد|پۆل]]''' }}<noinclude>{{بەڵگەنامە}} {{Documentation subpage}} <!-- پۆلەکان لەخوارەوەی ئێرە دەبن. --> [[پۆل:میللەت محەممەد]] </noinclude> 4b0tpl8flhfpfbbc7gz3wv9jj99ci66 1593889 1593888 2026-06-24T20:41:30Z محمد محسن 90 59391 1593889 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = میللەت محەممەد | title = [[میللەت محەممەد]] | listclass = hlist | above = | image = | group1 = شیعر | list1 = * [[د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت]] <small>(٢٠١٦)</small> * [[نامە بۆ بتنێبوونێ]] <small>(٢٠٢١)</small> * ئەڤینا گولبەڕۆژان <small>(٢٠٢٣)</small> | group2 = ڕۆمان | list2 = * [[ئاخبرینوس]] <small>(٢٠١٨)</small> * [[گەشتا داعشێن فۆراتێ]] <small>(٢٠١٩)</small> * [[ئولیڤیا]] <small>(٢٠٢٠)</small> |below = '''{{Icon|Category}} [[:پۆل:میللەت محەممەد|پۆل]]''' }}<noinclude>{{بەڵگەنامە}} {{Documentation subpage}} <!-- پۆلەکان لەخوارەوەی ئێرە دەبن. --> [[پۆل:میللەت محەممەد]] </noinclude> 0h8148q48cgzo9aw4g1u3nuuuc2wg53 10 296907 1594059 1593459 2026-06-25T05:29:37Z محمد محسن 90 59391 1594059 wikitext text/x-wiki ئەم داڕێژەیە تایبەتە بە ڕێکخستن و نیشاندانی بەرهەم و پەرتووکەکانی نووسەر و شاعیر [[میللەت محەممەد]]. == چۆنیەتیی بەکارهێنان == بۆ نیشاندانی ئەم سندووقی بەرهەمانە لە ناو هەر وتارێکدا، تەنیا ئەم کۆدەی خوارەوە لە کۆتاییی وتارەکەدا دابنێ: {{میللەت محەممەد}} == پۆل == [[پۆل:داڕێژەکانی میللەت محەممەد]] 4mw2bvdo6qxyea3g66mqdpuehko55ym 0 296908 1593763 1593499 2026-06-24T15:50:53Z MeerFarhad97 74793 1593763 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox food|name=پاد تای|image=Phat Thai kung Chang Khien street stall.jpg|country=تایلەند|type=خواردنی سەر شەقام|served=خواردنی گەرم|main_ingredient=شعرییە، هێلکە، تۆفو، ئاوی تەمەرهیند، شەکری خورما یان شەکری گوێزی هیندی، سۆسی ماسی، مەیگووی فرێش یان وشککراوە، سیر یان پیازی بچووک، بیبەری سوور، مریشک، لیمۆ، فستق.}} '''پاد تای''' (بە [[زمانی تایلەندی|تایلەندی]]: ผัดไทย) خواردنێکی تایلەندی سەر شەقامە و پێکهاتووە لە شعرییەی سوورەوکراو و لەگەڵ سەوزەوات و گۆشتی مریشک، مانگا، یان مەیگوو. <ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref> == سەرچاوەکان == *"pad thai". Merriam-Webster.com Dictionary. Merriam-Webster. OCLC 1032680871. Retrieved 2017-03-20. *"ผัดไทยวัดท้องคุ้ง 120 ปีแห่งความอร่อย ส่งต่อถึงรุ่นที่ 5" [Pad thai at Wat Thong Khung – 120 years of deliciousness, passing down to the 5th generation]. MGR Online (in Thai). 2021-04-20. *"The History of Pad Thai". Asian Inspirations. 2018-07-13. Retrieved 2024-04-22. *"The Truth About Pad Thai". BBC. 2015-04-28. *"Pad Thai Recipe". www.thaifoodandtravel.com. Retrieved 2022-04-12. *"The Surprising Reason that There Are So Many Thai Restaurants in America". Vice.com. 29 March 2018. Retrieved 2022-06-27. *"Your pick: World's 50 most delicious foods". CNN Go. September 7, 2011. Archived from the original on November 11, 2012. Retrieved October 11, 2011. *"7-Steps to Properly Eating Pad Thai". luxevoyageasia.com. 25 May 2017. Retrieved 2017-05-29. {{پۆلی کۆمنز|Pad Thai}} {{تووڵی دەروازە|تایلەند|کۆمەڵگا|خۆراک}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 4proffhbb8jg29572mtz9rxzib9jd09 1593764 1593763 2026-06-24T15:52:26Z -Haryad 40333 /* سەرچاوەکان */ +داڕێژە 1593764 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox food|name=پاد تای|image=Phat Thai kung Chang Khien street stall.jpg|country=تایلەند|type=خواردنی سەر شەقام|served=خواردنی گەرم|main_ingredient=شعرییە، هێلکە، تۆفو، ئاوی تەمەرهیند، شەکری خورما یان شەکری گوێزی هیندی، سۆسی ماسی، مەیگووی فرێش یان وشککراوە، سیر یان پیازی بچووک، بیبەری سوور، مریشک، لیمۆ، فستق.}} '''پاد تای''' (بە [[زمانی تایلەندی|تایلەندی]]: ผัดไทย) خواردنێکی تایلەندی سەر شەقامە و پێکهاتووە لە شعرییەی سوورەوکراو و لەگەڵ سەوزەوات و گۆشتی مریشک، مانگا، یان مەیگوو. <ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pad Thai}} {{تووڵی دەروازە|تایلەند|کۆمەڵگا|خۆراک}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} s3zh4gd98e9y7x7804cwvbgwdh0hntj 1593766 1593764 2026-06-24T15:57:34Z MeerFarhad97 74793 1593766 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Infobox food|name=پاد تای|image=Phat Thai kung Chang Khien street stall.jpg|country=تایلەند|type=خواردنی سەر شەقام|served=خواردنی گەرم|main_ingredient=شعرییە، هێلکە، تۆفو، ئاوی تەمەرهیند، شەکری خورما یان شەکری گوێزی هیندی، سۆسی ماسی، مەیگووی فرێش یان وشککراوە، سیر یان پیازی بچووک، بیبەری سوور، مریشک، لیمۆ، فستق.}} '''پاد تای''' (بە [[زمانی تایلەندی|تایلەندی]]: ผัดไทย) خواردنێکی تایلەندی سەر شەقامە و پێکهاتووە لە شعرییەی سوورەوکراو و لەگەڵ سەوزەوات و گۆشتی مریشک، مانگا، یان مەیگوو. <ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pad Thai}} {{تووڵی دەروازە|تایلەند|کۆمەڵگا|خۆراک}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] 198ynlbm4tpbej5pzi9fm5wgwl3w724 1593865 1593766 2026-06-24T20:04:25Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593865 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox food|name=پاد تای|image=Phat Thai kung Chang Khien street stall.jpg|country=تایلەند|type=خواردنی سەر شەقام|served=خواردنی گەرم|main_ingredient=شعرییە، هێلکە، تۆفو، ئاوی تەمەرهیند، شەکری خورما یان شەکری گوێزی هیندی، سۆسی ماسی، مەیگووی فرێش یان وشککراوە، سیر یان پیازی بچووک، بیبەری سوور، مریشک، لیمۆ، فستق.}} '''پاد تای''' (بە [[زمانی تایلەندی|تایلەندی]]: ผัดไทย) خواردنێکی تایلەندی سەر شەقامە و پێکهاتووە لە شعرییەی سوورەوکراو و لەگەڵ سەوزەوات و گۆشتی مریشک، مانگا، یان مەیگوو. <ref name="MerriamWebster">{{MerriamWebsterDictionary|pad thai|access-date=2017-03-20}}</ref><ref name="obscura">{{cite web |last=Mayyasi |first=Alex |date=7 November 2019 |title=The Oddly Autocratic Roots of Pad Thai |url=https://www.atlasobscura.com/articles/who-invented-pad-thai |access-date=12 November 2019 |website=Gastro Obscura |publisher=Atlas Obscura.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pad Thai}} {{تووڵی دەروازە|تایلەند|کۆمەڵگا|خۆراک}} [[پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)]] rj6ok8ueaa3mgqsbsivm1ea1m165ii2 14 296911 1593869 1593462 2026-06-24T20:10:19Z محمد محسن 90 59391 1593869 wikitext text/x-wiki {{ڕەوانەکەری پۆل|میللەت محەممەد}} 5re6ehwmbb5jbzica6m2v7pjrgqmkjs 1593873 1593869 2026-06-24T20:23:22Z Tessla 41338 پێداچوونەوەی 1593462 لەلایەن [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] ([[User talk:Tessla|talk]]) ھێنرایەوە 1593873 wikitext text/x-wiki {{ڕەوانەکەری پۆل|پۆل:میللەت محەممەد}} 88b4e53nydhr92duhkzixs9k4g9z024 1593874 1593873 2026-06-24T20:23:55Z Tessla 41338 1593874 wikitext text/x-wiki {{ڕەوانەکەری پۆل|میللەت محەممەد}} 5re6ehwmbb5jbzica6m2v7pjrgqmkjs 2 296919 1593736 1593508 2026-06-24T12:53:12Z Typearan 77216 1593736 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Typearan | native_name = تایپئاران | native_name_lang = ckb | birth_place = [[نیوکاسڵ ئاپۆن تاین]], ئینگڵتەرە | citizenship = [[شانشینی یەکگرتوو]] | other_names = aran.fs; aran_fs | years_active = 30ی ئایاری 2026 – ئێستا | image = Undated identity document photo of a shy infant User Typeran.jpg | image_size = 250px | alt = وێنەی ناسنامەیەکی بێبەروار بۆ منداڵێکی شەرمن | caption = وێنەیەکی بێبەرواری [[ناسنامە]] بۆ منداڵێکی شەرمن [[User:Typearan]] | module = {{User ckb}}{{User Kurdish}} | signature = User Typearan signature cropped.png | signature_size = 300px }} سڵاو، من '''[[User:Typearan|Typearan]]'''م (سۆرانی: '''تایپئاران'''). من بەکارهێنەرێکی تازەی ویکیپیدیام؛ ئەمە پەڕەی بەکارهێنەری کەسیمە لە ویکیپیدیا. لە خوارەوە دەتوانن دەستکاریکردنەکان و پڕۆژەکانم ببینن. == پەڕەکانی بەشداری پێکردوو == وتارەکان کە دەستم لێداوە یان فراوانم کردوون: * [https://en.wikipedia.org/wiki/1988_Arab_Cup یاریی جامی عەرەبی ١٩٨٨] {{ambox | type = notice | image = [[File:Ambox_warning_pn.svg|40px]] | text = ئەم پەڕانە تەنها لە [[ویکیپیدیای ئینگلیزی]] دەستکاریکراون. هەر دەستکاریکردنێک لە ویکییەکی تر بە کەسێتی منەوە نییە. }} == پڕۆژەکانم == {| class="wikitable" |+ '''وتارەکانی لە ژێر ئامادەکردندا''' ! ناونیشان !! دۆخ |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:2011_Sulaymaniyah_Hawker_850XP_crash ڕووخانی Hawker 850XP لە سلێمانی 2011] || [[File:Time2wait.svg|20px]] '''چاوەڕوان''' |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:PUK–Ansar_al-Islam_conflict ملمالنێی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان – ئەنسار ئیسلام] || [[File:Time2wait.svg|20px]] '''چاوەڕوان''' |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:2014–2015_Portsmouth_knife_attacks هێرشە چاقۆییەکانی پۆرتسمەوث 2014–2015] || [[File:Time2wait.svg|20px]] '''چاوەڕوان''' |- | [https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Jake_William_Davison جەیک ویلیام داڤیسۆن] || [[File:Time2wait.svg|20px]] '''چاوەڕوان''' |} {{ambox | type = warning | image = [[File:Ambox_warning_orange.svg|40px]] | text = هەموو وتارەکانی خوارەوە تەنها لە [[ویکیپیدیای ئینگلیزی]] لە دۆخی Draft دان و تا ئاگاداریی داهاتوو نابنە بڵاوکراوە لە هیچ ویکییەکی تر. }} == پەیوەندی == دەتوانیت نامەیەکم بۆ بەجێبهێڵیت لە [[ckb:لێدوانی بەکارھێنەر:Typearan|پەڕەی گفتوگۆم]]. [[en:User:Typearan]] qmyesqipk9ti12paimoi8qr1cnb08lq 0 296921 1593721 1593518 2026-06-24T12:04:13Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593721 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Human papillomavirus infection|image=2r5k.jpg|caption=The major capsid protein L1 of HPV 11|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[oncology]]|synonyms=Human papillomavirus|symptoms=None, [[warts]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M |سەردێڕ= HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology |بەرگ= ٣٢| issue = 2 |پەڕەکان= ٢٢٧–٣٤|ساڵ= ٢٠١٤| pmid = ٢٤٥٥٩٥٥٨| doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007}}</ref>|complications=Cancer of the [[cervical cancer|cervix]], [[vulva cancer|vulva]], [[vaginal cancer|vagina]], [[penis cancer|penis]], [[anal cancer|anus]], [[oropharyngeal cancer|mouth, tonsils, or throat]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014/><ref name="StatPearls 2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anjum |یەکەم١=Fatima |دوایین٢=Zohaib |یەکەم٢=Jamal |سەردێڕ=Definitions |chapter=Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ |شوێن=Treasure Island (FL) |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |edition=Updated |id=Bookshelf ID: NBK563268 |doi=10.32388/G6TG1L |pmid=٣٣٠٨٥٤١٥|s2cid=229252540 |via=[[NCBI]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>|onset=|duration=|causes=''Human papillomavirus'' spread by direct contact<ref name=CDC2015What/><ref name=Mil2015/>|risks=Sexual contact|diagnosis=|differential=|prevention=[[HPV vaccine]]s, [[condom]]s<ref name=CDC2015What/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fact Sheet for Public Health Personnel {{!}} Condom Effectiveness |ناونیشان=https://archive.cdc.gov/#/details?url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html |وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170527074736/https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref>|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=Most people are infected at some point in time<ref name=CDC2015What/>{{vague|date=June 2025}}|deaths=|alt=}}'''ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی''' ({{بە ئینگلیزی|Human papillomavirus infection}}) یان '''HPV''' ھەوکردنێکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی دی ئێن ئەی|ڤایرۆسێکی DNAیەوە]] لە خێزانی ''Papillomaviridae'' (پاپیلۆماڤریدای) دروست دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Bzhalava2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bzhalava D, Guan P, Franceschi S, Dillner J, Clifford G |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types |journal=Virology |بەرگ=٤٤٥|issue=1–2 |پەڕەکان=٢٢٤–٣١|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015 |pmid=٢٣٩٢٨٢٩١|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lange|یەکەم=S.|سەردێڕ=Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior|دوایین٢=Son|یەکەم٢=S.|دوایین٣=Jensen|یەکەم٣=M.|دوایین٤=Medenblik|یەکەم٤=A.|دوایین٥=Sullivan|یەکەم٥=J.|دوایین٦=Basting|یەکەم٦=E.|دوایین٧=Stuart|یەکەم٧=G.|ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[Springer, Cham]]|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥|پەڕەکان=١–٢|chapter=HPV (Human Papillomavirus)|doi=10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1}}</ref> زۆرێک لە تووشبوونەکانی HPV ھیچ نیشانەیەکیان نابێت و ٩٠٪یان لە ماوەی دوو ساڵدا بۆ خۆیان چاک دەبنەوە.<ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}</ref> ھەندێک جار HPV بەردەوام دەبێت و لە ئەنجامدا [[بالووکە]] یان مەترسییەکانی شێرپەنجە دروست دەبن.<ref name="Lj20142"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref> ئەمانەش بەپێی شوێنی تووشبوو، مەترسیی [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەی ملی منداڵدان]]، شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ، شێرپەنجەی زێ، شێرپەنجەی ئەندامی نێرینە، شێرپەنجەی کۆم، شێرپەنجەی دەم و ئاڵوو و قوڕگ زیاد دەکەن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="Lj2014"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref><ref name="StatPearls 20202"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> نزیکەی ھەموو [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەکانی ملی منداڵدان]] بە ھۆی HPVن و بەتایبەتی '''HPV16''' و ‌'''HPV18''' ٧٠٪ی ھەموو حاڵەتەکان پێکدەھێنن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="CDC2015Can">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/about/cancers-caused-by-hpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> '''HPV16''' بەرپرسە لە نزیکەی ٩٠٪ی شێرپەنجەکانی پەیوەست بە دەم، قوڕگ، یان ئاڵوو کە HPVپۆزەتیڤن.<ref name="StatPearls 2020"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> وە لە نێوان ٦٠٪ بۆ ٩٠٪ی ئەو شێرپەنجانەی تر کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێدراوە پەیوەندییان بە HPVـەوە ھەیە.<ref name="CDC2015Can" /> '''HPV6''' و '''HPV11''' ھۆکاری باوی بالووکەی ئەندامی زاوزێ و پاپیلۆماتۆزی قوڕگن.<ref name="who-cervicalc2" /> زیاتر لە ٢٠٠ جۆری HPV ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hpvcenter.se/human_reference_clones/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}</ref> تاکێک دەتوانێت تووشی زیاتر لە یەک جۆر HPVش ببێت<ref name="CDC2015QA" /> و نەخۆشییەکە تەنھا ناسراوە کە تووشی مرۆڤ دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> زیاتر لە ٤٠ جۆریان ڕەنگە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بڵاو ببنەوە]] و تووشی کۆم و [[ئەندامی زاوزێ]] ببن. ھۆکارە مەترسییەکان بۆ ھەوکردنی درێژخایەن بە جۆرە سێکسییە گواستراوەکانەوە بریتین لە: تەمەنێکی زوو بۆ یەکەم [[سێکس|جووتبوونی سێکسی]]، بوونی چەندین ھاوبەشی سێکسی، یان جگەرەکێشان و لاوازبوونی سیستمی بەرگریی لەش.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> ئەم جۆرانە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی پێست-بە-پێستەوە بڵاودەبنەوە، کە لەگەڵ بوونی [[سێکسی کۆمی|سێکسی کۆم]] و سێکسی زێ باوترین ڕێگاکانن.<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Sexually Transmitted Infections (STIs)}}</ref> ھەوکردنی HPV دەتوانێت لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانیدا بگوازرێتەوە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> بەڵگەی سنووردار ھەیە کە HPV دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڵاوبێتەوە، بەڵام ھەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانرێت لە ڕێگەی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووکارە پیسبووەکاندا بڵاوببێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ryndock |یەکەم=Eric J. |دوایین٢=Meyers |یەکەم٢=Craig |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=A risk for non-sexual transmission of human papillomavirus? |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |بەرگ=١٢|issue=10 |پەڕەکان=١١٦٥–١١٧٠|doi=10.1586/14787210.2014.959497 |issn=1744-8336 |pmid=٢٥١٩٩٩٨٧}}</ref> HPV بە ھۆی پاککەرەوەی دەست یان تەعقیمکەری باوەوە ناکوژرێن، ئەمەش ئەگەری گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی ماددە تووشکەرە نازیندووەکانەوە زیاد دەکات کە پێیان دەوترێت فۆمایت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers J, Ryndock E, Conway MJ, Meyers C, Robison R |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Susceptibility of high-risk human papillomavirus type 16 to clinical disinfectants |journal=J Antimicrob Chemother |بەرگ=٦٩|issue=6 |پەڕەکان=١٥٤٦–١٥٥٠|doi=10.1093/jac/dku006 |pmc=٤٠١٩٣٢٩|pmid=٢٤٥٠٠١٩٠}}</ref> [[ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی|ڤاکسینی HPV]] دەتوانێت ڕێگری لە باوترین جۆرەکانی تووشبوونەکە بکات.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html "What is HPV?"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html Archived] from the original on 7 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ئێستا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی تەندرووستی گشتی ڕاستەوخۆ پشکنینی HPV دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=GOV.UK}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/human-papillomavirus-hpv-test |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Canadian Cancer Society}}</ref> نزیکەی ھەموو تاکێکی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیدا تووشی HPV دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="CDC2015What" /> HPV باوترین و بەربڵاوترین [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|نەخۆشیی گوێزراوەی سێکسییە]] (STI)، لە ئاستی جیھانیدا.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref> HPV ی مەترسیدار دەبێتە ھۆی نزیکەی ٥٪ی ھەموو شێرپەنجەکان لە سەرانسەری جیھان و نزیکەی ٣٧،٣٠٠ حاڵەتی شێرپەنجە لە ئەمریکادایە ساڵانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer "HPV and Cancer - National Cancer Institute"]. ''[[National Cancer Institute]]''. 18 October 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> منداڵدان لە باوترین شێرپەنجەکانی جیھانە، کە مەزەندە دەکرێت ٦٠٤،٠٠٠ حاڵەتی نوێ تۆمارکرابێت و ٣٤٢،٠٠٠ بە ھۆیەوە مردبن لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|ساڵی]] ٢٠٢٠دا.<ref name="who-cervicalc2" /> نزیکەی ١٪ی گەورەساڵانی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە بالووکەی ئەندامی زاوزێیان ھەیە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html "Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html Archived] from the original on 11 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 August</span> 2016</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> '''[https://www.internationalmenshealth.com/cmsms_department/hpv/ HPV]''' ھەندێک جار دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھێلکەدانەکان ھەبێت و تووشی ببێت. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://hpvcentre.net/ سەنتەری زانیاری لەسەر HPV و شێرپەنجە] – ICO * [https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html لاپەڕەکانی ڕاستییەکانی HPV] لە سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشی * [https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/public-health-threats/vaccine-preventable-diseases-key-facts/human-papillomavirus-hpv «ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»] دەزگای دەرمانی ئەورووپا (EMA) * [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-vaccine-fact-sheet «ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»]، دامەزراوەی نیشتمانیی شێرپەنجە {{Medical resources|DiseasesDB=6032|ICD11={{ICD11|XN8JY}}|ICD10={{ICD10|B97.7}}|ICD9={{ICD9|078.1}} {{ICD9|079.4}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=1037|MeshID=D030361}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییە گواستراوەکان بەھۆی زایەندەوە]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] in1g3gbncswc3z5ugx0ctc7puv9orfy 1593772 1593721 2026-06-24T16:02:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Human Papilloma Virus}} 1593772 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Human papillomavirus infection|image=2r5k.jpg|caption=The major capsid protein L1 of HPV 11|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[oncology]]|synonyms=Human papillomavirus|symptoms=None, [[warts]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M |سەردێڕ= HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology |بەرگ= ٣٢| issue = 2 |پەڕەکان= ٢٢٧–٣٤|ساڵ= ٢٠١٤| pmid = ٢٤٥٥٩٥٥٨| doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007}}</ref>|complications=Cancer of the [[cervical cancer|cervix]], [[vulva cancer|vulva]], [[vaginal cancer|vagina]], [[penis cancer|penis]], [[anal cancer|anus]], [[oropharyngeal cancer|mouth, tonsils, or throat]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014/><ref name="StatPearls 2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anjum |یەکەم١=Fatima |دوایین٢=Zohaib |یەکەم٢=Jamal |سەردێڕ=Definitions |chapter=Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ |شوێن=Treasure Island (FL) |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |edition=Updated |id=Bookshelf ID: NBK563268 |doi=10.32388/G6TG1L |pmid=٣٣٠٨٥٤١٥|s2cid=229252540 |via=[[NCBI]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>|onset=|duration=|causes=''Human papillomavirus'' spread by direct contact<ref name=CDC2015What/><ref name=Mil2015/>|risks=Sexual contact|diagnosis=|differential=|prevention=[[HPV vaccine]]s, [[condom]]s<ref name=CDC2015What/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fact Sheet for Public Health Personnel {{!}} Condom Effectiveness |ناونیشان=https://archive.cdc.gov/#/details?url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html |وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170527074736/https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref>|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=Most people are infected at some point in time<ref name=CDC2015What/>{{vague|date=June 2025}}|deaths=|alt=}}'''ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی''' ({{بە ئینگلیزی|Human papillomavirus infection}}) یان '''HPV''' ھەوکردنێکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی دی ئێن ئەی|ڤایرۆسێکی DNAیەوە]] لە خێزانی ''Papillomaviridae'' (پاپیلۆماڤریدای) دروست دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Bzhalava2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bzhalava D, Guan P, Franceschi S, Dillner J, Clifford G |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types |journal=Virology |بەرگ=٤٤٥|issue=1–2 |پەڕەکان=٢٢٤–٣١|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015 |pmid=٢٣٩٢٨٢٩١|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lange|یەکەم=S.|سەردێڕ=Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior|دوایین٢=Son|یەکەم٢=S.|دوایین٣=Jensen|یەکەم٣=M.|دوایین٤=Medenblik|یەکەم٤=A.|دوایین٥=Sullivan|یەکەم٥=J.|دوایین٦=Basting|یەکەم٦=E.|دوایین٧=Stuart|یەکەم٧=G.|ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[Springer, Cham]]|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥|پەڕەکان=١–٢|chapter=HPV (Human Papillomavirus)|doi=10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1}}</ref> زۆرێک لە تووشبوونەکانی HPV ھیچ نیشانەیەکیان نابێت و ٩٠٪یان لە ماوەی دوو ساڵدا بۆ خۆیان چاک دەبنەوە.<ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}</ref> ھەندێک جار HPV بەردەوام دەبێت و لە ئەنجامدا [[بالووکە]] یان مەترسییەکانی شێرپەنجە دروست دەبن.<ref name="Lj20142"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref> ئەمانەش بەپێی شوێنی تووشبوو، مەترسیی [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەی ملی منداڵدان]]، شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ، شێرپەنجەی زێ، شێرپەنجەی ئەندامی نێرینە، شێرپەنجەی کۆم، شێرپەنجەی دەم و ئاڵوو و قوڕگ زیاد دەکەن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="Lj2014"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref><ref name="StatPearls 20202"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> نزیکەی ھەموو [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەکانی ملی منداڵدان]] بە ھۆی HPVن و بەتایبەتی '''HPV16''' و ‌'''HPV18''' ٧٠٪ی ھەموو حاڵەتەکان پێکدەھێنن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="CDC2015Can">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/about/cancers-caused-by-hpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> '''HPV16''' بەرپرسە لە نزیکەی ٩٠٪ی شێرپەنجەکانی پەیوەست بە دەم، قوڕگ، یان ئاڵوو کە HPVپۆزەتیڤن.<ref name="StatPearls 2020"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> وە لە نێوان ٦٠٪ بۆ ٩٠٪ی ئەو شێرپەنجانەی تر کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێدراوە پەیوەندییان بە HPVـەوە ھەیە.<ref name="CDC2015Can" /> '''HPV6''' و '''HPV11''' ھۆکاری باوی بالووکەی ئەندامی زاوزێ و پاپیلۆماتۆزی قوڕگن.<ref name="who-cervicalc2" /> زیاتر لە ٢٠٠ جۆری HPV ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hpvcenter.se/human_reference_clones/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}</ref> تاکێک دەتوانێت تووشی زیاتر لە یەک جۆر HPVش ببێت<ref name="CDC2015QA" /> و نەخۆشییەکە تەنھا ناسراوە کە تووشی مرۆڤ دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> زیاتر لە ٤٠ جۆریان ڕەنگە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بڵاو ببنەوە]] و تووشی کۆم و [[ئەندامی زاوزێ]] ببن. ھۆکارە مەترسییەکان بۆ ھەوکردنی درێژخایەن بە جۆرە سێکسییە گواستراوەکانەوە بریتین لە: تەمەنێکی زوو بۆ یەکەم [[سێکس|جووتبوونی سێکسی]]، بوونی چەندین ھاوبەشی سێکسی، یان جگەرەکێشان و لاوازبوونی سیستمی بەرگریی لەش.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> ئەم جۆرانە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی پێست-بە-پێستەوە بڵاودەبنەوە، کە لەگەڵ بوونی [[سێکسی کۆمی|سێکسی کۆم]] و سێکسی زێ باوترین ڕێگاکانن.<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Sexually Transmitted Infections (STIs)}}</ref> ھەوکردنی HPV دەتوانێت لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانیدا بگوازرێتەوە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> بەڵگەی سنووردار ھەیە کە HPV دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڵاوبێتەوە، بەڵام ھەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانرێت لە ڕێگەی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووکارە پیسبووەکاندا بڵاوببێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ryndock |یەکەم=Eric J. |دوایین٢=Meyers |یەکەم٢=Craig |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=A risk for non-sexual transmission of human papillomavirus? |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |بەرگ=١٢|issue=10 |پەڕەکان=١١٦٥–١١٧٠|doi=10.1586/14787210.2014.959497 |issn=1744-8336 |pmid=٢٥١٩٩٩٨٧}}</ref> HPV بە ھۆی پاککەرەوەی دەست یان تەعقیمکەری باوەوە ناکوژرێن، ئەمەش ئەگەری گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی ماددە تووشکەرە نازیندووەکانەوە زیاد دەکات کە پێیان دەوترێت فۆمایت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers J, Ryndock E, Conway MJ, Meyers C, Robison R |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Susceptibility of high-risk human papillomavirus type 16 to clinical disinfectants |journal=J Antimicrob Chemother |بەرگ=٦٩|issue=6 |پەڕەکان=١٥٤٦–١٥٥٠|doi=10.1093/jac/dku006 |pmc=٤٠١٩٣٢٩|pmid=٢٤٥٠٠١٩٠}}</ref> [[ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی|ڤاکسینی HPV]] دەتوانێت ڕێگری لە باوترین جۆرەکانی تووشبوونەکە بکات.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html "What is HPV?"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html Archived] from the original on 7 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ئێستا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی تەندرووستی گشتی ڕاستەوخۆ پشکنینی HPV دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=GOV.UK}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/human-papillomavirus-hpv-test |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Canadian Cancer Society}}</ref> نزیکەی ھەموو تاکێکی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیدا تووشی HPV دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="CDC2015What" /> HPV باوترین و بەربڵاوترین [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|نەخۆشیی گوێزراوەی سێکسییە]] (STI)، لە ئاستی جیھانیدا.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref> HPV ی مەترسیدار دەبێتە ھۆی نزیکەی ٥٪ی ھەموو شێرپەنجەکان لە سەرانسەری جیھان و نزیکەی ٣٧،٣٠٠ حاڵەتی شێرپەنجە لە ئەمریکادایە ساڵانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer "HPV and Cancer - National Cancer Institute"]. ''[[National Cancer Institute]]''. 18 October 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> منداڵدان لە باوترین شێرپەنجەکانی جیھانە، کە مەزەندە دەکرێت ٦٠٤،٠٠٠ حاڵەتی نوێ تۆمارکرابێت و ٣٤٢،٠٠٠ بە ھۆیەوە مردبن لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|ساڵی]] ٢٠٢٠دا.<ref name="who-cervicalc2" /> نزیکەی ١٪ی گەورەساڵانی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە بالووکەی ئەندامی زاوزێیان ھەیە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html "Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html Archived] from the original on 11 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 August</span> 2016</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> '''[https://www.internationalmenshealth.com/cmsms_department/hpv/ HPV]''' ھەندێک جار دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھێلکەدانەکان ھەبێت و تووشی ببێت. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://hpvcentre.net/ سەنتەری زانیاری لەسەر HPV و شێرپەنجە] – ICO * [https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html لاپەڕەکانی ڕاستییەکانی HPV] لە سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشی * [https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/public-health-threats/vaccine-preventable-diseases-key-facts/human-papillomavirus-hpv «ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»] دەزگای دەرمانی ئەورووپا (EMA) * [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-vaccine-fact-sheet «ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»]، دامەزراوەی نیشتمانیی شێرپەنجە {{Medical resources|DiseasesDB=6032|ICD11={{ICD11|XN8JY}}|ICD10={{ICD10|B97.7}}|ICD9={{ICD9|078.1}} {{ICD9|079.4}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=1037|MeshID=D030361}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human Papilloma Virus}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییە گواستراوەکان بەھۆی زایەندەوە]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] ckd1etrgapa6l03v00dn2alqn28nlwr 1593813 1593772 2026-06-24T17:03:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژن|ژن]] و [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593813 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Human papillomavirus infection|image=2r5k.jpg|caption=The major capsid protein L1 of HPV 11|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[oncology]]|synonyms=Human papillomavirus|symptoms=None, [[warts]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M |سەردێڕ= HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology |بەرگ= ٣٢| issue = 2 |پەڕەکان= ٢٢٧–٣٤|ساڵ= ٢٠١٤| pmid = ٢٤٥٥٩٥٥٨| doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007}}</ref>|complications=Cancer of the [[cervical cancer|cervix]], [[vulva cancer|vulva]], [[vaginal cancer|vagina]], [[penis cancer|penis]], [[anal cancer|anus]], [[oropharyngeal cancer|mouth, tonsils, or throat]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014/><ref name="StatPearls 2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anjum |یەکەم١=Fatima |دوایین٢=Zohaib |یەکەم٢=Jamal |سەردێڕ=Definitions |chapter=Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ |شوێن=Treasure Island (FL) |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |edition=Updated |id=Bookshelf ID: NBK563268 |doi=10.32388/G6TG1L |pmid=٣٣٠٨٥٤١٥|s2cid=229252540 |via=[[NCBI]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>|onset=|duration=|causes=''Human papillomavirus'' spread by direct contact<ref name=CDC2015What/><ref name=Mil2015/>|risks=Sexual contact|diagnosis=|differential=|prevention=[[HPV vaccine]]s, [[condom]]s<ref name=CDC2015What/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fact Sheet for Public Health Personnel {{!}} Condom Effectiveness |ناونیشان=https://archive.cdc.gov/#/details?url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html |وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170527074736/https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref>|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=Most people are infected at some point in time<ref name=CDC2015What/>{{vague|date=June 2025}}|deaths=|alt=}}'''ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی''' ({{بە ئینگلیزی|Human papillomavirus infection}}) یان '''HPV''' ھەوکردنێکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی دی ئێن ئەی|ڤایرۆسێکی DNAیەوە]] لە خێزانی ''Papillomaviridae'' (پاپیلۆماڤریدای) دروست دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Bzhalava2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bzhalava D, Guan P, Franceschi S, Dillner J, Clifford G |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types |journal=Virology |بەرگ=٤٤٥|issue=1–2 |پەڕەکان=٢٢٤–٣١|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015 |pmid=٢٣٩٢٨٢٩١|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lange|یەکەم=S.|سەردێڕ=Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior|دوایین٢=Son|یەکەم٢=S.|دوایین٣=Jensen|یەکەم٣=M.|دوایین٤=Medenblik|یەکەم٤=A.|دوایین٥=Sullivan|یەکەم٥=J.|دوایین٦=Basting|یەکەم٦=E.|دوایین٧=Stuart|یەکەم٧=G.|ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[Springer, Cham]]|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥|پەڕەکان=١–٢|chapter=HPV (Human Papillomavirus)|doi=10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1}}</ref> زۆرێک لە تووشبوونەکانی HPV ھیچ نیشانەیەکیان نابێت و ٩٠٪یان لە ماوەی دوو ساڵدا بۆ خۆیان چاک دەبنەوە.<ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}</ref> ھەندێک جار HPV بەردەوام دەبێت و لە ئەنجامدا [[بالووکە]] یان مەترسییەکانی شێرپەنجە دروست دەبن.<ref name="Lj20142"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref> ئەمانەش بەپێی شوێنی تووشبوو، مەترسیی [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەی ملی منداڵدان]]، شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ، شێرپەنجەی زێ، شێرپەنجەی ئەندامی نێرینە، شێرپەنجەی کۆم، شێرپەنجەی دەم و ئاڵوو و قوڕگ زیاد دەکەن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="Lj2014"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref><ref name="StatPearls 20202"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> نزیکەی ھەموو [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەکانی ملی منداڵدان]] بە ھۆی HPVن و بەتایبەتی '''HPV16''' و ‌'''HPV18''' ٧٠٪ی ھەموو حاڵەتەکان پێکدەھێنن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="CDC2015Can">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/about/cancers-caused-by-hpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> '''HPV16''' بەرپرسە لە نزیکەی ٩٠٪ی شێرپەنجەکانی پەیوەست بە دەم، قوڕگ، یان ئاڵوو کە HPVپۆزەتیڤن.<ref name="StatPearls 2020"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> وە لە نێوان ٦٠٪ بۆ ٩٠٪ی ئەو شێرپەنجانەی تر کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێدراوە پەیوەندییان بە HPVـەوە ھەیە.<ref name="CDC2015Can" /> '''HPV6''' و '''HPV11''' ھۆکاری باوی بالووکەی ئەندامی زاوزێ و پاپیلۆماتۆزی قوڕگن.<ref name="who-cervicalc2" /> زیاتر لە ٢٠٠ جۆری HPV ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hpvcenter.se/human_reference_clones/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}</ref> تاکێک دەتوانێت تووشی زیاتر لە یەک جۆر HPVش ببێت<ref name="CDC2015QA" /> و نەخۆشییەکە تەنھا ناسراوە کە تووشی مرۆڤ دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> زیاتر لە ٤٠ جۆریان ڕەنگە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بڵاو ببنەوە]] و تووشی کۆم و [[ئەندامی زاوزێ]] ببن. ھۆکارە مەترسییەکان بۆ ھەوکردنی درێژخایەن بە جۆرە سێکسییە گواستراوەکانەوە بریتین لە: تەمەنێکی زوو بۆ یەکەم [[سێکس|جووتبوونی سێکسی]]، بوونی چەندین ھاوبەشی سێکسی، یان جگەرەکێشان و لاوازبوونی سیستمی بەرگریی لەش.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> ئەم جۆرانە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی پێست-بە-پێستەوە بڵاودەبنەوە، کە لەگەڵ بوونی [[سێکسی کۆمی|سێکسی کۆم]] و سێکسی زێ باوترین ڕێگاکانن.<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Sexually Transmitted Infections (STIs)}}</ref> ھەوکردنی HPV دەتوانێت لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانیدا بگوازرێتەوە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> بەڵگەی سنووردار ھەیە کە HPV دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڵاوبێتەوە، بەڵام ھەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانرێت لە ڕێگەی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووکارە پیسبووەکاندا بڵاوببێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ryndock |یەکەم=Eric J. |دوایین٢=Meyers |یەکەم٢=Craig |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=A risk for non-sexual transmission of human papillomavirus? |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |بەرگ=١٢|issue=10 |پەڕەکان=١١٦٥–١١٧٠|doi=10.1586/14787210.2014.959497 |issn=1744-8336 |pmid=٢٥١٩٩٩٨٧}}</ref> HPV بە ھۆی پاککەرەوەی دەست یان تەعقیمکەری باوەوە ناکوژرێن، ئەمەش ئەگەری گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی ماددە تووشکەرە نازیندووەکانەوە زیاد دەکات کە پێیان دەوترێت فۆمایت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers J, Ryndock E, Conway MJ, Meyers C, Robison R |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Susceptibility of high-risk human papillomavirus type 16 to clinical disinfectants |journal=J Antimicrob Chemother |بەرگ=٦٩|issue=6 |پەڕەکان=١٥٤٦–١٥٥٠|doi=10.1093/jac/dku006 |pmc=٤٠١٩٣٢٩|pmid=٢٤٥٠٠١٩٠}}</ref> [[ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی|ڤاکسینی HPV]] دەتوانێت ڕێگری لە باوترین جۆرەکانی تووشبوونەکە بکات.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html "What is HPV?"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html Archived] from the original on 7 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ئێستا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی تەندرووستی گشتی ڕاستەوخۆ پشکنینی HPV دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=GOV.UK}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/human-papillomavirus-hpv-test |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Canadian Cancer Society}}</ref> نزیکەی ھەموو تاکێکی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیدا تووشی HPV دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="CDC2015What" /> HPV باوترین و بەربڵاوترین [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|نەخۆشیی گوێزراوەی سێکسییە]] (STI)، لە ئاستی جیھانیدا.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref> HPV ی مەترسیدار دەبێتە ھۆی نزیکەی ٥٪ی ھەموو شێرپەنجەکان لە سەرانسەری جیھان و نزیکەی ٣٧،٣٠٠ حاڵەتی شێرپەنجە لە ئەمریکادایە ساڵانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer "HPV and Cancer - National Cancer Institute"]. ''[[National Cancer Institute]]''. 18 October 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> منداڵدان لە باوترین شێرپەنجەکانی جیھانە، کە مەزەندە دەکرێت ٦٠٤،٠٠٠ حاڵەتی نوێ تۆمارکرابێت و ٣٤٢،٠٠٠ بە ھۆیەوە مردبن لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|ساڵی]] ٢٠٢٠دا.<ref name="who-cervicalc2" /> نزیکەی ١٪ی گەورەساڵانی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە بالووکەی ئەندامی زاوزێیان ھەیە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html "Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html Archived] from the original on 11 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 August</span> 2016</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> '''[https://www.internationalmenshealth.com/cmsms_department/hpv/ HPV]''' ھەندێک جار دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھێلکەدانەکان ھەبێت و تووشی ببێت. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://hpvcentre.net/ سەنتەری زانیاری لەسەر HPV و شێرپەنجە] – ICO * [https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html لاپەڕەکانی ڕاستییەکانی HPV] لە سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشی * [https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/public-health-threats/vaccine-preventable-diseases-key-facts/human-papillomavirus-hpv «ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»] دەزگای دەرمانی ئەورووپا (EMA) * [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-vaccine-fact-sheet «ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»]، دامەزراوەی نیشتمانیی شێرپەنجە {{Medical resources|DiseasesDB=6032|ICD11={{ICD11|XN8JY}}|ICD10={{ICD10|B97.7}}|ICD9={{ICD9|078.1}} {{ICD9|079.4}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=1037|MeshID=D030361}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human Papilloma Virus}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییە گواستراوەکان بەھۆی زایەندەوە]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] fnmezxrqutaqh5es7iufzyheujqqshj 1593845 1593813 2026-06-24T20:01:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593845 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Human papillomavirus infection|image=2r5k.jpg|caption=The major capsid protein L1 of HPV 11|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[oncology]]|synonyms=Human papillomavirus|symptoms=None, [[warts]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Ljubojevic S, Skerlev M |سەردێڕ= HPV-associated diseases | journal = Clinics in Dermatology |بەرگ= ٣٢| issue = 2 |پەڕەکان= ٢٢٧–٣٤|ساڵ= ٢٠١٤| pmid = ٢٤٥٥٩٥٥٨| doi = 10.1016/j.clindermatol.2013.08.007}}</ref>|complications=Cancer of the [[cervical cancer|cervix]], [[vulva cancer|vulva]], [[vaginal cancer|vagina]], [[penis cancer|penis]], [[anal cancer|anus]], [[oropharyngeal cancer|mouth, tonsils, or throat]]<ref name="who-cervicalc2"/><ref name=Lj2014/><ref name="StatPearls 2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Anjum |یەکەم١=Fatima |دوایین٢=Zohaib |یەکەم٢=Jamal |سەردێڕ=Definitions |chapter=Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ |شوێن=Treasure Island (FL) |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |edition=Updated |id=Bookshelf ID: NBK563268 |doi=10.32388/G6TG1L |pmid=٣٣٠٨٥٤١٥|s2cid=229252540 |via=[[NCBI]] |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref>|onset=|duration=|causes=''Human papillomavirus'' spread by direct contact<ref name=CDC2015What/><ref name=Mil2015/>|risks=Sexual contact|diagnosis=|differential=|prevention=[[HPV vaccine]]s, [[condom]]s<ref name=CDC2015What/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fact Sheet for Public Health Personnel {{!}} Condom Effectiveness |ناونیشان=https://archive.cdc.gov/#/details?url=https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html |وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170527074736/https://www.cdc.gov/condomeffectiveness/latex.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref>|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=Most people are infected at some point in time<ref name=CDC2015What/>{{vague|date=June 2025}}|deaths=|alt=}}'''ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی''' ({{بە ئینگلیزی|Human papillomavirus infection}}) یان '''HPV''' ھەوکردنێکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی دی ئێن ئەی|ڤایرۆسێکی DNAیەوە]] لە خێزانی ''Papillomaviridae'' (پاپیلۆماڤریدای) دروست دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Bzhalava2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bzhalava D, Guan P, Franceschi S, Dillner J, Clifford G |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=A systematic review of the prevalence of mucosal and cutaneous human papillomavirus types |journal=Virology |بەرگ=٤٤٥|issue=1–2 |پەڕەکان=٢٢٤–٣١|doi=10.1016/j.virol.2013.07.015 |pmid=٢٣٩٢٨٢٩١|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lange|یەکەم=S.|سەردێڕ=Encyclopedia of Sexual Psychology and Behavior|دوایین٢=Son|یەکەم٢=S.|دوایین٣=Jensen|یەکەم٣=M.|دوایین٤=Medenblik|یەکەم٤=A.|دوایین٥=Sullivan|یەکەم٥=J.|دوایین٦=Basting|یەکەم٦=E.|دوایین٧=Stuart|یەکەم٧=G.|ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[Springer, Cham]]|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٠٨٩٥٦-٥|پەڕەکان=١–٢|chapter=HPV (Human Papillomavirus)|doi=10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-031-08956-5_1137-1}}</ref> زۆرێک لە تووشبوونەکانی HPV ھیچ نیشانەیەکیان نابێت و ٩٠٪یان لە ماوەی دوو ساڵدا بۆ خۆیان چاک دەبنەوە.<ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}</ref> ھەندێک جار HPV بەردەوام دەبێت و لە ئەنجامدا [[بالووکە]] یان مەترسییەکانی شێرپەنجە دروست دەبن.<ref name="Lj20142"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref> ئەمانەش بەپێی شوێنی تووشبوو، مەترسیی [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەی ملی منداڵدان]]، شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ، شێرپەنجەی زێ، شێرپەنجەی ئەندامی نێرینە، شێرپەنجەی کۆم، شێرپەنجەی دەم و ئاڵوو و قوڕگ زیاد دەکەن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="Lj2014"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLjubojevicSkerlev2014">Ljubojevic S, Skerlev M (2014). "HPV-associated diseases". ''Clinics in Dermatology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">227–</span>34. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.clindermatol.2013.08.007|10.1016/j.clindermatol.2013.08.007]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24559558 24559558].</cite></ref><ref name="StatPearls 20202"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> نزیکەی ھەموو [[شێرپەنجەی ملی مناڵدان|شێرپەنجەکانی ملی منداڵدان]] بە ھۆی HPVن و بەتایبەتی '''HPV16''' و ‌'''HPV18''' ٧٠٪ی ھەموو حاڵەتەکان پێکدەھێنن.<ref name="who-cervicalc2" /><ref name="CDC2015Can">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/about/cancers-caused-by-hpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151109134544/http://www.cdc.gov/hpv/parents/cancer.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> '''HPV16''' بەرپرسە لە نزیکەی ٩٠٪ی شێرپەنجەکانی پەیوەست بە دەم، قوڕگ، یان ئاڵوو کە HPVپۆزەتیڤن.<ref name="StatPearls 2020"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnjumZohaib2020">Anjum F, Zohaib J (4 December 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563268/ "Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma"]. ''Definitions'' (Updated&nbsp;ed.). Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.32388/G6TG1L|10.32388/G6TG1L]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33085415 33085415]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:229252540 229252540]. Bookshelf ID: NBK563268<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 February</span> 2021</span> &#x2013; via [[NCBI]].</cite></ref> وە لە نێوان ٦٠٪ بۆ ٩٠٪ی ئەو شێرپەنجانەی تر کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێدراوە پەیوەندییان بە HPVـەوە ھەیە.<ref name="CDC2015Can" /> '''HPV6''' و '''HPV11''' ھۆکاری باوی بالووکەی ئەندامی زاوزێ و پاپیلۆماتۆزی قوڕگن.<ref name="who-cervicalc2" /> زیاتر لە ٢٠٠ جۆری HPV ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hpvcenter.se/human_reference_clones/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}</ref> تاکێک دەتوانێت تووشی زیاتر لە یەک جۆر HPVش ببێت<ref name="CDC2015QA" /> و نەخۆشییەکە تەنھا ناسراوە کە تووشی مرۆڤ دەبێت.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170321110050/https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/downloads/hpv.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> زیاتر لە ٤٠ جۆریان ڕەنگە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|لە ڕێگەی بەرکەوتنی سێکسییەوە بڵاو ببنەوە]] و تووشی کۆم و [[ئەندامی زاوزێ]] ببن. ھۆکارە مەترسییەکان بۆ ھەوکردنی درێژخایەن بە جۆرە سێکسییە گواستراوەکانەوە بریتین لە: تەمەنێکی زوو بۆ یەکەم [[سێکس|جووتبوونی سێکسی]]، بوونی چەندین ھاوبەشی سێکسی، یان جگەرەکێشان و لاوازبوونی سیستمی بەرگریی لەش.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> ئەم جۆرانە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی پێست-بە-پێستەوە بڵاودەبنەوە، کە لەگەڵ بوونی [[سێکسی کۆمی|سێکسی کۆم]] و سێکسی زێ باوترین ڕێگاکانن.<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Sexually Transmitted Infections (STIs)}}</ref> ھەوکردنی HPV دەتوانێت لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانیدا بگوازرێتەوە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> بەڵگەی سنووردار ھەیە کە HPV دەتوانێت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بڵاوبێتەوە، بەڵام ھەندێک لێکۆڵینەوە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەتوانرێت لە ڕێگەی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووکارە پیسبووەکاندا بڵاوببێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ryndock |یەکەم=Eric J. |دوایین٢=Meyers |یەکەم٢=Craig |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=A risk for non-sexual transmission of human papillomavirus? |journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy |بەرگ=١٢|issue=10 |پەڕەکان=١١٦٥–١١٧٠|doi=10.1586/14787210.2014.959497 |issn=1744-8336 |pmid=٢٥١٩٩٩٨٧}}</ref> HPV بە ھۆی پاککەرەوەی دەست یان تەعقیمکەری باوەوە ناکوژرێن، ئەمەش ئەگەری گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی ماددە تووشکەرە نازیندووەکانەوە زیاد دەکات کە پێیان دەوترێت فۆمایت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers J, Ryndock E, Conway MJ, Meyers C, Robison R |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Susceptibility of high-risk human papillomavirus type 16 to clinical disinfectants |journal=J Antimicrob Chemother |بەرگ=٦٩|issue=6 |پەڕەکان=١٥٤٦–١٥٥٠|doi=10.1093/jac/dku006 |pmc=٤٠١٩٣٢٩|pmid=٢٤٥٠٠١٩٠}}</ref> [[ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی|ڤاکسینی HPV]] دەتوانێت ڕێگری لە باوترین جۆرەکانی تووشبوونەکە بکات.<ref name="CDC2015What">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html "What is HPV?"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160807084000/http://www.cdc.gov/hpv/parents/whatishpv.html Archived] from the original on 7 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ئێستا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی تەندرووستی گشتی ڕاستەوخۆ پشکنینی HPV دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers/nhs-cervical-screening-programme-good-practice-guidance-for-sample-takers |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=GOV.UK}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/human-papillomavirus-hpv-test |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Canadian Cancer Society}}</ref> نزیکەی ھەموو تاکێکی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیدا تووشی HPV دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="CDC2015What" /> HPV باوترین و بەربڵاوترین [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|نەخۆشیی گوێزراوەی سێکسییە]] (STI)، لە ئاستی جیھانیدا.<ref name="Mil2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner|یەکەم=Danny A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|سەردێڕ=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٤٠٠٣٧-٤|پەڕە=٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMilner2015">Milner DA (2015). [https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 ''Diagnostic Pathology: Infectious Diseases'']. Elsevier Health Sciences. p.&nbsp;40. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-323-40037-4|<bdi>978-0-323-40037-4</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20170911003204/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA40 Archived] from the original on 11 September 2017.</cite></ref> HPV ی مەترسیدار دەبێتە ھۆی نزیکەی ٥٪ی ھەموو شێرپەنجەکان لە سەرانسەری جیھان و نزیکەی ٣٧،٣٠٠ حاڵەتی شێرپەنجە لە ئەمریکادایە ساڵانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref><ref name="hpv-nci">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[National Cancer Institute]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer "HPV and Cancer - National Cancer Institute"]. ''[[National Cancer Institute]]''. 18 October 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="who-cervicalc2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[World Health Organization]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer "Human papillomavirus (HPV) and cervical cancer - WHO"]. ''[[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|World Health Organization]]''. 22 February 2022. [https://web.archive.org/web/20230422212009/http://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Cervical-Cancer Archived] from the original on 22 April 2023.</cite></ref> منداڵدان لە باوترین شێرپەنجەکانی جیھانە، کە مەزەندە دەکرێت ٦٠٤،٠٠٠ حاڵەتی نوێ تۆمارکرابێت و ٣٤٢،٠٠٠ بە ھۆیەوە مردبن لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|ساڵی]] ٢٠٢٠دا.<ref name="who-cervicalc2" /> نزیکەی ١٪ی گەورەساڵانی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە بالووکەی ئەندامی زاوزێیان ھەیە.<ref name="CDC2015QA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html "Human Papillomavirus (HPV) Questions and Answers"]. ''[[Centers for Disease Control and Prevention]]''. 28 December 2015. [https://web.archive.org/web/20160811085444/http://www.cdc.gov/hpv/parents/questions-answers.html Archived] from the original on 11 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 August</span> 2016</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> '''[https://www.internationalmenshealth.com/cmsms_department/hpv/ HPV]''' ھەندێک جار دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھێلکەدانەکان ھەبێت و تووشی ببێت. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://hpvcentre.net/ سەنتەری زانیاری لەسەر HPV و شێرپەنجە] – ICO * [https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html لاپەڕەکانی ڕاستییەکانی HPV] لە سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشی * [https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/public-health-threats/vaccine-preventable-diseases-key-facts/human-papillomavirus-hpv «ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»] دەزگای دەرمانی ئەورووپا (EMA) * [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-vaccine-fact-sheet «ڤاکسینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆیی (HPV)»]، دامەزراوەی نیشتمانیی شێرپەنجە {{Medical resources|DiseasesDB=6032|ICD11={{ICD11|XN8JY}}|ICD10={{ICD10|B97.7}}|ICD9={{ICD9|078.1}} {{ICD9|079.4}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=1037|MeshID=D030361}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human Papilloma Virus}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییە گواستراوەکان بەھۆی زایەندەوە]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] rmfs822f8as792u3p4sr3gn8l6jy94o 0 296925 1593868 1593620 2026-06-24T20:04:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593868 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Scabies-burrow.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە گەنەی گاڵ (Sarcoptes scabiei)، کە ھۆکاری سەرەکیی نەخۆشییەکەیە]] '''گاڵ'''، (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Scabies؛ لە لاتینییەوە: scabere بە واتای «خوراندن») نەخۆشییەکی پێستی گواستراوەی مرۆڤە کە بەھۆی گەنەیەکی زۆر بچووکەوە (٠٫٢ تا ٠٫٤٥ ملیمەتر) بە ناوی "Sarcoptes scabiei var. hominis" تووشی مرۆڤ دەبێت. ئەم نەخۆشییە کێشەیەکی تەندروستیی گشتیی بەرچاوە، بەتایبەت لە شوێنە قەرەباڵغەکانی وەک خانەی بەساڵاچووان، قوتابخانەکان، کەمپی پەنابەران، زیندانەکان و نەخۆشخانەکان. == نیشانەکان == باوترین نیشانەکانی گاڵ بریتین لە خورانی توند (کە زۆرجار لە شەواندا خراپتر دەبێت) و دەرکەوتنی زیپکەی ورد لەسەر پێست. ھەندێک جار ھێڵی زۆر باریک (کون و ڕێڕەوی گەنەکان) لەسەر پێست دەبینرێن کە بەھۆی کونکردنی پێستەکە بۆ ھێلکەدانان دروست دەبن. نیشانەکان دەکرێت لە زۆربەی بەشەکانی لەشدا ھەبن یان تەنھا لە ناوچەی دیاریکراوی وەک مەچەک، نێوان پەنجەکان، یان کەمەردا دەرکەون. ئەگەر کەسەکە بۆ یەکەم جار تووش بێت، نیشانەکان لە ماوەی سێ ھەفتەدا دەردەکەون، بەڵام لە تووشبوونی دووەمدا، نیشانەکان لەوانەیە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا دەست پێبکەن. خوراندنی زۆر دەبێتە ھۆی برینداربوونی پێستەکە و ڕێگە خۆش دەکات بۆ تووشبوون بە ھەوکردنی بەکتریاییی پێست. == ھۆکار و شێوازی گواستنەوە == گاڵ بەھۆی گەنەی مێینەوە دروست دەبێت کە دەچێتە ناو پێست و ھێلکە دەکات، نیشانەکانیش بەھۆی کاردانەوەی ھەستیاریی (Allergic reaction) لەشەوەیە بۆ گەنەکان. ئەم نەخۆشییە زۆرجار لە ڕێگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ و درێژخایەنی پێست لەگەڵ کەسی تووشبوو (بۆ ماوەی لانی کەم ١٠ خولەک) دەگوازرێتەوە، وەک لە کاتی سێکس یان پێکەوە ژیاندا. نەخۆشییەکە تەنانەت پێش دەرکەوتنی نیشانەکانیش دەکرێت بگوازرێتەوە. جۆرێکی توندی نەخۆشییەکە ھەیە کە پێی دەوترێت «گاڵی توێکڵدار» (Crusted scabies)؛ ئەم جۆرە جیاواز نییە بەڵکوو بەھۆی ژمارەیەکی یەکجار زۆری گەنەکانەوەیە لەسەر پێست و زیاتر تووشی ئەو کەسانە دەبێت کە سیستمی بەرگریی لەشیان لاوازە، و زۆر زیاتر دەگوازرێتەوە. ئاژەڵەکانی تر گاڵی مرۆڤ ناگوێزنەوە، بەڵکوو ئەوان تووشی جۆرێکی تر دەبن کە پێی دەوترێت (Sarcoptic mange). == دەستنیشانکردن و چارەسەر == دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی دۆزینەوەی گەنەکە (بە بەکارھێنانی ڕووناکی و گەورەکردن)یان بینینی برینی باوی نەخۆشییەکە دەبێت. چەندین دەرمان بۆ چارەسەر بەردەستن، لەوانە کرێمی پێرمێترین (Permethrin)، کرۆتامیتۆن، لیندان، و دەرمانی ئایڤەرمێکتین (Ivermectin) بە شێوەی حەب یان کرێم. کەسانی نزیک و ئەوانەی لە ھەمان ماڵدا دەژین دەبێت لە ھەمان کاتدا چارەسەر وەربگرن. ھەروەھا دەبێت جێگەی نوستن و جلوبەرگی سێ ڕۆژی ڕابردوو بە ئاوی گەرم بشۆردرێن و بە گەرمی وشک بکرێنەوە. بەھۆی ئەوەی گەنەکان ناتوانن پتر لە سێ ڕۆژ دوور لە پێستی مرۆڤ بژین، شۆردنی زیاتر پێویست نییە. نیشانەکان لەوانەیە بۆ ماوەی دوو تا چوار ھەفتە دوای چارەسەریش بەردەوام بن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێست]] * [[مشەخۆر]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] 3sme1twq8ekvplmk1cawp5ijextgfck 0 296927 1593786 1593657 2026-06-24T16:04:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Obsessive–compulsive disorder}} 1593786 wikitext text/x-wiki '''نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون''' (بە ئینگلیزی: Obsessive–compulsive disorder یان کورتکراوەی: OCD) شێواوییەکی دەروونییە کە تێیدا کەسەکە تووشی بیرۆکە، وێنە یان ئارەزووی سەرکێش و نەویست (وەسواس/Obsession) دەبێت، و بۆ کەمکردنەوەی ئەو دڵەڕاوکێ و ناڕەحەتییەی کە بەھۆی ئەو وەسواسانەوە دروست دەبێت، ناچارە بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ھەندێک ڕەفتار یان کردەوەی جێگیر (زۆرەملێ/Compulsion) ئەنجام بدات، بە ڕادەیەک کە کار دەکاتە سەر ژیانی ئاسایی و ڕۆژانەی. == نیشانەکان == * '''وەسواسەکان (Obsessions):''' بیرۆکە یان وێنە مێشکییە بەردەوام و نەویستەکانن کە دەبنە ھۆی دروستبوونی [[دڵەڕاوکێ]]، بێزاری یان ناڕەحەتی. باوترین جۆرەکانی وەسواس بریتین لە: ترسی پیسبوون (بە [[میکرۆب]] یان [[ژەھر]])، وەسواسی ڕێکخستن و ھاوسەنگی، ترسی سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان، وەسواسی سێکسی، و ترسی زیان گەیاندن بە خۆ یان کەسانی تر. * '''کردەوە زۆرەملێیەکان (Compulsions):''' ئەو کردەوە دووبارەبووانەن کە لە وەڵامی وەسواسەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی کاتیی دڵەڕاوکێ، وەک: زۆر شتن و پشکنین، ژماردن، گەڕان بەدوای دڵنیاییدا، و خۆبەدوورگرتن لە ھەندێک بارودۆخ. ئەم کردەوانە زۆرجار لانی کەم یەک کاتژمێر لە ڕۆژێکدا دەبەن. زۆربەی کەسانی پێگەیشتوو کە تووشی ئەم شێواوییەن، درک بەوە دەکەن کە ڕەفتارەکانیان بێ بنەمان، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتییەکەیان بەردەوام دەبن لەسەری. لەبەر ئەم ھۆکارە، بیرۆکە و ڕەفتارەکان لە OCDدا بە «دژە-خۆ» (Egodystonic) دادەنرێن (واتە لەگەڵ وێنەی نموونەیی کەسەکە بۆ خۆی ناگونجێت). == ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن == ھۆکارەکانی OCD فرەلایەنن و بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام تێکەڵەیەک لە ھۆکاری بۆماوەیی، فشاری ژینگەیی (وەک زەبرەکانی سەردەمی منداڵی)، ناتەواوی لە پێکھاتەی مێشک و کارکردنی دەمارەگوێزەرەوەکان (وەک سیرۆتۆنین، [[دۆپامین]] و گلوتامات) لەخۆدەگرێت. == چارەسەر == ئەم شێواوییە درێژخایەنە، بەڵام چارەسەرکردن دەتوانێت کوالێتیی ژیانی نەخۆشەکە باشتر بکات. ڕێگاکانی چارەسەری ھێڵی یەکەم بریتین لە: # '''چارەسەری دەروونی:''' بەتایبەت شێوازی «ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێگریکردن لە وەڵامدانەوە» (ERP). # '''دەرمان:''' بەکارھێنانی دەرمانە دژەخەمۆکییەکانی جۆری (SSRIs). بۆ ئەو نەخۆشانەی بەم ڕێگایانە باشتر نابن (کە پێیان دەوترێت بەرگریکار لە چارەسەر)، ڕێگای ھێڵی دووەم وەک دەرمانی کڵۆمیپڕامین، بەھێزکردنی چارەسەر بە دژەدەروونپیسییە نائاسایییەکان، یان ھاندانی موگناتیسیی سەرانسەری مێشک (TMS) بەکاردێت. لە حاڵەتە زۆر سەختەکاندا و وەک دوایین چارەسەر، نەشتەرگەریی «ھاندانی قووڵی مێشک» (DBS) ئەنجام دەدرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[دڵەڕاوکێ]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Obsessive–compulsive disorder}} [[پۆل:شێواوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] [[پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:ڕێوڕەسم]] dar9w6gi6b5is2gma9k5qoswf0ou145 1593798 1593786 2026-06-24T17:01:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] و [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] 1593798 wikitext text/x-wiki '''نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون''' (بە ئینگلیزی: Obsessive–compulsive disorder یان کورتکراوەی: OCD) شێواوییەکی دەروونییە کە تێیدا کەسەکە تووشی بیرۆکە، وێنە یان ئارەزووی سەرکێش و نەویست (وەسواس/Obsession) دەبێت، و بۆ کەمکردنەوەی ئەو دڵەڕاوکێ و ناڕەحەتییەی کە بەھۆی ئەو وەسواسانەوە دروست دەبێت، ناچارە بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ھەندێک ڕەفتار یان کردەوەی جێگیر (زۆرەملێ/Compulsion) ئەنجام بدات، بە ڕادەیەک کە کار دەکاتە سەر ژیانی ئاسایی و ڕۆژانەی. == نیشانەکان == * '''وەسواسەکان (Obsessions):''' بیرۆکە یان وێنە مێشکییە بەردەوام و نەویستەکانن کە دەبنە ھۆی دروستبوونی [[دڵەڕاوکێ]]، بێزاری یان ناڕەحەتی. باوترین جۆرەکانی وەسواس بریتین لە: ترسی پیسبوون (بە [[میکرۆب]] یان [[ژەھر]])، وەسواسی ڕێکخستن و ھاوسەنگی، ترسی سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان، وەسواسی سێکسی، و ترسی زیان گەیاندن بە خۆ یان کەسانی تر. * '''کردەوە زۆرەملێیەکان (Compulsions):''' ئەو کردەوە دووبارەبووانەن کە لە وەڵامی وەسواسەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی کاتیی دڵەڕاوکێ، وەک: زۆر شتن و پشکنین، ژماردن، گەڕان بەدوای دڵنیاییدا، و خۆبەدوورگرتن لە ھەندێک بارودۆخ. ئەم کردەوانە زۆرجار لانی کەم یەک کاتژمێر لە ڕۆژێکدا دەبەن. زۆربەی کەسانی پێگەیشتوو کە تووشی ئەم شێواوییەن، درک بەوە دەکەن کە ڕەفتارەکانیان بێ بنەمان، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتییەکەیان بەردەوام دەبن لەسەری. لەبەر ئەم ھۆکارە، بیرۆکە و ڕەفتارەکان لە OCDدا بە «دژە-خۆ» (Egodystonic) دادەنرێن (واتە لەگەڵ وێنەی نموونەیی کەسەکە بۆ خۆی ناگونجێت). == ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن == ھۆکارەکانی OCD فرەلایەنن و بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام تێکەڵەیەک لە ھۆکاری بۆماوەیی، فشاری ژینگەیی (وەک زەبرەکانی سەردەمی منداڵی)، ناتەواوی لە پێکھاتەی مێشک و کارکردنی دەمارەگوێزەرەوەکان (وەک سیرۆتۆنین، [[دۆپامین]] و گلوتامات) لەخۆدەگرێت. == چارەسەر == ئەم شێواوییە درێژخایەنە، بەڵام چارەسەرکردن دەتوانێت کوالێتیی ژیانی نەخۆشەکە باشتر بکات. ڕێگاکانی چارەسەری ھێڵی یەکەم بریتین لە: # '''چارەسەری دەروونی:''' بەتایبەت شێوازی «ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێگریکردن لە وەڵامدانەوە» (ERP). # '''دەرمان:''' بەکارھێنانی دەرمانە دژەخەمۆکییەکانی جۆری (SSRIs). بۆ ئەو نەخۆشانەی بەم ڕێگایانە باشتر نابن (کە پێیان دەوترێت بەرگریکار لە چارەسەر)، ڕێگای ھێڵی دووەم وەک دەرمانی کڵۆمیپڕامین، بەھێزکردنی چارەسەر بە دژەدەروونپیسییە نائاسایییەکان، یان ھاندانی موگناتیسیی سەرانسەری مێشک (TMS) بەکاردێت. لە حاڵەتە زۆر سەختەکاندا و وەک دوایین چارەسەر، نەشتەرگەریی «ھاندانی قووڵی مێشک» (DBS) ئەنجام دەدرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[دڵەڕاوکێ]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Obsessive–compulsive disorder}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:شێواوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] [[پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:ڕێوڕەسم]] s0m68icuzyrt08vid3rsde6q0615ujt 1593859 1593798 2026-06-24T20:03:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593859 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون''' (بە ئینگلیزی: Obsessive–compulsive disorder یان کورتکراوەی: OCD) شێواوییەکی دەروونییە کە تێیدا کەسەکە تووشی بیرۆکە، وێنە یان ئارەزووی سەرکێش و نەویست (وەسواس/Obsession) دەبێت، و بۆ کەمکردنەوەی ئەو دڵەڕاوکێ و ناڕەحەتییەی کە بەھۆی ئەو وەسواسانەوە دروست دەبێت، ناچارە بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ھەندێک ڕەفتار یان کردەوەی جێگیر (زۆرەملێ/Compulsion) ئەنجام بدات، بە ڕادەیەک کە کار دەکاتە سەر ژیانی ئاسایی و ڕۆژانەی. == نیشانەکان == * '''وەسواسەکان (Obsessions):''' بیرۆکە یان وێنە مێشکییە بەردەوام و نەویستەکانن کە دەبنە ھۆی دروستبوونی [[دڵەڕاوکێ]]، بێزاری یان ناڕەحەتی. باوترین جۆرەکانی وەسواس بریتین لە: ترسی پیسبوون (بە [[میکرۆب]] یان [[ژەھر]])، وەسواسی ڕێکخستن و ھاوسەنگی، ترسی سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان، وەسواسی سێکسی، و ترسی زیان گەیاندن بە خۆ یان کەسانی تر. * '''کردەوە زۆرەملێیەکان (Compulsions):''' ئەو کردەوە دووبارەبووانەن کە لە وەڵامی وەسواسەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی کاتیی دڵەڕاوکێ، وەک: زۆر شتن و پشکنین، ژماردن، گەڕان بەدوای دڵنیاییدا، و خۆبەدوورگرتن لە ھەندێک بارودۆخ. ئەم کردەوانە زۆرجار لانی کەم یەک کاتژمێر لە ڕۆژێکدا دەبەن. زۆربەی کەسانی پێگەیشتوو کە تووشی ئەم شێواوییەن، درک بەوە دەکەن کە ڕەفتارەکانیان بێ بنەمان، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتییەکەیان بەردەوام دەبن لەسەری. لەبەر ئەم ھۆکارە، بیرۆکە و ڕەفتارەکان لە OCDدا بە «دژە-خۆ» (Egodystonic) دادەنرێن (واتە لەگەڵ وێنەی نموونەیی کەسەکە بۆ خۆی ناگونجێت). == ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن == ھۆکارەکانی OCD فرەلایەنن و بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام تێکەڵەیەک لە ھۆکاری بۆماوەیی، فشاری ژینگەیی (وەک زەبرەکانی سەردەمی منداڵی)، ناتەواوی لە پێکھاتەی مێشک و کارکردنی دەمارەگوێزەرەوەکان (وەک سیرۆتۆنین، [[دۆپامین]] و گلوتامات) لەخۆدەگرێت. == چارەسەر == ئەم شێواوییە درێژخایەنە، بەڵام چارەسەرکردن دەتوانێت کوالێتیی ژیانی نەخۆشەکە باشتر بکات. ڕێگاکانی چارەسەری ھێڵی یەکەم بریتین لە: # '''چارەسەری دەروونی:''' بەتایبەت شێوازی «ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێگریکردن لە وەڵامدانەوە» (ERP). # '''دەرمان:''' بەکارھێنانی دەرمانە دژەخەمۆکییەکانی جۆری (SSRIs). بۆ ئەو نەخۆشانەی بەم ڕێگایانە باشتر نابن (کە پێیان دەوترێت بەرگریکار لە چارەسەر)، ڕێگای ھێڵی دووەم وەک دەرمانی کڵۆمیپڕامین، بەھێزکردنی چارەسەر بە دژەدەروونپیسییە نائاسایییەکان، یان ھاندانی موگناتیسیی سەرانسەری مێشک (TMS) بەکاردێت. لە حاڵەتە زۆر سەختەکاندا و وەک دوایین چارەسەر، نەشتەرگەریی «ھاندانی قووڵی مێشک» (DBS) ئەنجام دەدرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[دڵەڕاوکێ]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Obsessive–compulsive disorder}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:شێواوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] [[پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ]] [[پۆل:ڕێوڕەسم]] g21f653rjq4ut10iitxa00mlw3vnmm8 0 296928 1593867 1593624 2026-06-24T20:04:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593867 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Epidemic typhus Burundi.jpg|مینی|چەپ|250px|]] '''تیفۆس''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Typhus) کۆمەڵێک نەخۆشیی گواستراوەی بەکتریایییە کە نیشانە باوەکانی وەک [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، [[سەرئێشە|سەرێشە]]، و دەرکەوتنی پەڵەی پێستی زۆرجار یەک تا دوو ھەفتە دوای تووشبوون بە بەکتریاکە دەست پێدەکەن. زاراوەی تیفۆس لە وشەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] (tûphos) وەرگیراوە کە بە واتای «تەمومژاوی»یان «دووکەڵاوی» دێت، کە وەسفی دۆخی ھۆش و سەرلێشێواوی نەخۆشەکان دەکات. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە تیفۆس و تالێھاتنی تیفۆئید دوو نەخۆشیی تەواو جیاوازن؛ تیفۆئید بەھۆی بەکتریای سالمۆنێلاوە دروست دەبێت، ھەرچەندە لە ھەندێک زماندا وەک زمانی ئەڵمانی، وشەی تیفوس بۆ تیفۆئید بەکاردێت. == ڕێگری و چارەسەر == تا ئێستا ھیچ [[کوتان|کوتانێک]] (ڤاکسین) بۆ ئەم نەخۆشییە بە شێوەی بازرگانی بەردەست نییە. ڕێگریگرتن لە نەخۆشییەکە تەنھا لە ڕێگەی کەمکردنەوەی بەرکەوتن لەگەڵ ئەو زیندەوەرانەیە (وەک ئەسپێ، کێچ و گەنە) کە نەخۆشییەکە دەگوێزنەوە. چارەسەری سەرەکیی نەخۆشییەکە بە بەکارھێنانی دژەبەکتریا و دژەزیندەیی دۆکسی سایکلین (Doxycycline) دەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[تیفۆئید]] * [[دژەزیندەیی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی خولگەیی]] gtshtgx0abnga0se9vy1xw302j80325 0 296931 1593787 1593654 2026-06-24T16:05:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Diphtheria}} 1593787 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Dirty white pseudomembrane classically seen in diphtheria 2013-07-06 11-07.jpg|مینی|چەپ|250px|]] '''دیفتیریا''' (بە [[ئینگلیزیی ئوسترالی|ئینگلیزی]]: Diphtheria) نەخۆشییەکی گواستراوەی بە تەوژمە کە بەھۆی بەکتریایەکەوە بە ناوی ''Corynebacterium diphtheriae'' دروست دەبێت. زۆربەی تووشبوونەکان بێ نیشانەن یان نیشانەی کەمیان ھەیە، بەڵام لە ھەندێک پەتادا، ڕێژەی مردن بەھۆیەوە دەگاتە نزیکەی ١٠٪. == نیشانەکان و پەرەسەندن == نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە سووکەوە بۆ سەخت دەگۆڕێن و بەزۆری دوو تا پێنج ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە بەکتریاکە دەست پێدەکەن. نیشانەکان بە ھێواشی و بە گەرووئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] دەست پێدەکەن. لە حاڵەتە سەختەکاندا، پەڵەیەکی خۆڵەمێشی یان سپی لە [[گەروو|قوڕگ]]دا دروست دەبێت کە پێی دەوترێت «پەردەی ساختە» (Pseudomembrane). ئەم پەردە ڕەق و چەرمییە بە ھێواشی بۆری ھەناسە دەگرێت؛ سەرەتا بە کۆکەیەکی توند دەست پێدەکات و مل بەھۆی گەورەبوونی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکانی]] دەموچاوەوە دەئاوسێت. ئەم پەردە ساختەیە دەکرێت پەرە بسێنێت و ڕووبەرێکی بەربڵاو لە قوڕگ بگرێتەوە، کە لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی خنکان و مردنی نەخۆشەکە. == لێکەوتەکان == دیفتیری جگە لە [[کۆئەندامی ھەناسە]]، دەکرێت [[پێست]]، چاوەکان یان [[کۆئەندامی زاوزێ|کۆئەندامی زاوزێش]] بگرێتەوە. لێکەوتە مەترسیدارەکانی ئەم نەخۆشییە بریتین لە: * '''ھەوکردنی ماسوولکەکانی دڵ (Myocarditis):''' کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی لێدانی دڵ. * '''ھەوکردنی دەمارەکان:''' کە لەوانەیە ببێتە ھۆی ئیفلیجی. * '''کێشەی گورچیلەکان''' و کێشەی خوێنبەربوون بەھۆی کەمبوونەوەی پەڕەکەکانی خوێن (Platelets). == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] * [[بەکتریا]] * [[کوتان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Diphtheria}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان]] ct4toom0ck8ct5rnyonqd51onp73vsv 1593797 1593787 2026-06-24T17:00:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593797 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Dirty white pseudomembrane classically seen in diphtheria 2013-07-06 11-07.jpg|مینی|چەپ|250px|]] '''دیفتیریا''' (بە [[ئینگلیزیی ئوسترالی|ئینگلیزی]]: Diphtheria) نەخۆشییەکی گواستراوەی بە تەوژمە کە بەھۆی بەکتریایەکەوە بە ناوی ''Corynebacterium diphtheriae'' دروست دەبێت. زۆربەی تووشبوونەکان بێ نیشانەن یان نیشانەی کەمیان ھەیە، بەڵام لە ھەندێک پەتادا، ڕێژەی مردن بەھۆیەوە دەگاتە نزیکەی ١٠٪. == نیشانەکان و پەرەسەندن == نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە سووکەوە بۆ سەخت دەگۆڕێن و بەزۆری دوو تا پێنج ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە بەکتریاکە دەست پێدەکەن. نیشانەکان بە ھێواشی و بە گەرووئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] دەست پێدەکەن. لە حاڵەتە سەختەکاندا، پەڵەیەکی خۆڵەمێشی یان سپی لە [[گەروو|قوڕگ]]دا دروست دەبێت کە پێی دەوترێت «پەردەی ساختە» (Pseudomembrane). ئەم پەردە ڕەق و چەرمییە بە ھێواشی بۆری ھەناسە دەگرێت؛ سەرەتا بە کۆکەیەکی توند دەست پێدەکات و مل بەھۆی گەورەبوونی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکانی]] دەموچاوەوە دەئاوسێت. ئەم پەردە ساختەیە دەکرێت پەرە بسێنێت و ڕووبەرێکی بەربڵاو لە قوڕگ بگرێتەوە، کە لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی خنکان و مردنی نەخۆشەکە. == لێکەوتەکان == دیفتیری جگە لە [[کۆئەندامی ھەناسە]]، دەکرێت [[پێست]]، چاوەکان یان [[کۆئەندامی زاوزێ|کۆئەندامی زاوزێش]] بگرێتەوە. لێکەوتە مەترسیدارەکانی ئەم نەخۆشییە بریتین لە: * '''ھەوکردنی ماسوولکەکانی دڵ (Myocarditis):''' کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی لێدانی دڵ. * '''ھەوکردنی دەمارەکان:''' کە لەوانەیە ببێتە ھۆی ئیفلیجی. * '''کێشەی گورچیلەکان''' و کێشەی خوێنبەربوون بەھۆی کەمبوونەوەی پەڕەکەکانی خوێن (Platelets). == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] * [[بەکتریا]] * [[کوتان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Diphtheria}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان]] 4w79yit3ych3z1smzv3005jmxkvcz7r 1593860 1593797 2026-06-24T20:03:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593860 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Dirty white pseudomembrane classically seen in diphtheria 2013-07-06 11-07.jpg|مینی|چەپ|250px|]] '''دیفتیریا''' (بە [[ئینگلیزیی ئوسترالی|ئینگلیزی]]: Diphtheria) نەخۆشییەکی گواستراوەی بە تەوژمە کە بەھۆی بەکتریایەکەوە بە ناوی ''Corynebacterium diphtheriae'' دروست دەبێت. زۆربەی تووشبوونەکان بێ نیشانەن یان نیشانەی کەمیان ھەیە، بەڵام لە ھەندێک پەتادا، ڕێژەی مردن بەھۆیەوە دەگاتە نزیکەی ١٠٪. == نیشانەکان و پەرەسەندن == نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە سووکەوە بۆ سەخت دەگۆڕێن و بەزۆری دوو تا پێنج ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە بەکتریاکە دەست پێدەکەن. نیشانەکان بە ھێواشی و بە گەرووئێشە و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] دەست پێدەکەن. لە حاڵەتە سەختەکاندا، پەڵەیەکی خۆڵەمێشی یان سپی لە [[گەروو|قوڕگ]]دا دروست دەبێت کە پێی دەوترێت «پەردەی ساختە» (Pseudomembrane). ئەم پەردە ڕەق و چەرمییە بە ھێواشی بۆری ھەناسە دەگرێت؛ سەرەتا بە کۆکەیەکی توند دەست پێدەکات و مل بەھۆی گەورەبوونی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکانی]] دەموچاوەوە دەئاوسێت. ئەم پەردە ساختەیە دەکرێت پەرە بسێنێت و ڕووبەرێکی بەربڵاو لە قوڕگ بگرێتەوە، کە لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی خنکان و مردنی نەخۆشەکە. == لێکەوتەکان == دیفتیری جگە لە [[کۆئەندامی ھەناسە]]، دەکرێت [[پێست]]، چاوەکان یان [[کۆئەندامی زاوزێ|کۆئەندامی زاوزێش]] بگرێتەوە. لێکەوتە مەترسیدارەکانی ئەم نەخۆشییە بریتین لە: * '''ھەوکردنی ماسوولکەکانی دڵ (Myocarditis):''' کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی لێدانی دڵ. * '''ھەوکردنی دەمارەکان:''' کە لەوانەیە ببێتە ھۆی ئیفلیجی. * '''کێشەی گورچیلەکان''' و کێشەی خوێنبەربوون بەھۆی کەمبوونەوەی پەڕەکەکانی خوێن (Platelets). == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] * [[بەکتریا]] * [[کوتان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Diphtheria}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان]] qsuhxzzn9xhh7okf3dh7wpbysh06pwl 0 296932 1593791 1593632 2026-06-24T16:06:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Rubella}} 1593791 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Rash of rubella on back (crop).JPG|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سوورێژەی ئەڵمانی (Rubella virus)]] '''سووریجەی ئەڵمانی''' (بە ئینگلیزی: Rubella یان German measles؛ لە لاتینییەوە بە واتای «سووریجەی بچووک») نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی گواستراوەیە کە لە ڕێگەی کوتانەوە (ڤاکسین) دەکرێت ڕێگری لێ بکرێت. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە، بە شێوەیەک کە نیوەی کەسانی تووشبوو پێی نازانن. == نیشانەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە زۆرجار دوو ھەفتە دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون و بریتین لە: * '''پەڵەی پێستی (Rash):''' کە سەرەتا لە دەموچاوەوە دەست پێدەکات و بۆ تەواوی لەش بڵاو دەبێتەوە و سێ ڕۆژ دەخایەنێت. ئەم پەڵانە وەک سوورێژەی ئاسایی گەش و ڕوون نین و ھەندێک جار دەخورێن. * '''ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان:''' کە نیشانەیەکی زۆر باوە و لەوانەیە چەند ھەفتەیەک بخایەنێت. * نیشانەکانی تری وەک تا، گەرووئێشە، ماندوێتی، و ئازاری جومگەکان (بەتایبەت لە کەسانی پێگەیشتوودا). === مەترسی لەسەر دووگیانی === مەترسیدارترین لایەنی سوورێژەی ئەڵمانی تووشبوونی ژنانە لە سەرەتای ماوەی دووگیانیدا؛ ئەمەش دەکرێت ببێتە ھۆی لەبارچوونی کۆرپەلە یان لەدایکبوونی منداڵ بە «نیشانەی سوورێژەی ئەڵمانیی زگماکی» (CRS). ئەم نیشانەیە دەبێتە ھۆی دروستبوونی کێشەی توند لە چاوەکان (وەک ئاوی سپی)، نابیستی (کەڕی)، و کێشە لە دڵ و مێشکی منداڵەکەدا. پاش ھەفتەی ٢٠ەمی دووگیانی، ئەم مەترسییە زۆر کەم دەبێتەوە. == ھۆکار و گواستنەوە == نەخۆشییەکە تەنھا تووشی مرۆڤ دەبێت و لە ڕێگەی ھەواوە (کۆکە و پژمینی کەسی تووشبوو) دەگوازرێتەوە. مێرووەکان ئەم نەخۆشییە ناگوێزنەوە. کەسانی تووشبوو لە ماوەی ھەفتەیەک پێش دەرکەوتنی پەڵەکان و ھەفتەیەک دوای ئەوەش دەتوانن ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە، بەڵام ئەو کۆرپەلانەی بە نیشانەی زگماکیی CRS لەدایک دەبن، دەکرێت پتر لە ساڵێک ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە. پاش چاکبوونەوە، مرۆڤ بەرگریی ھەمیشەیی دژی نەخۆشییەکە پەیدا دەکات. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی خوێن، قوڕگ یان میزەوە دەبێت. == ڕێگری و چارەسەر == ئەم نەخۆشییە بەھۆی ڤاکسینی سوورێژەی ئەڵمانییەوە ڕێگری لێ دەکرێت، کە تەنھا یەک ژەم (دۆز) لێی پتر لە ٩٥٪ کاریگەرە. زۆرجار ئەم ڤاکسینە لەگەڵ ڤاکسینی سوورێژە و مەڵەکوت تێکەڵ دەکرێت کە بە ڤاکسینی (MMR) دەناسرێت. ئەگەر ڕێژەی کوتان لە کۆمەڵگەیەکدا لە ٨٠٪ کەمتر بێت، مەترسیی تووشبوونی ژنانی تەمەنەن دووگیانی زیاتر دەبێت. پاش تووشبوون، ھیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕیارنەدراو بۆ نەخۆشییەکە نییە. == ئەمانەش ببینە == * [[سوورێژە]] * [[ڤاکسین]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rubella}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی منداڵان]] gx7tvr4olsinig70z4errv4dkqupahu 1593793 1593791 2026-06-24T17:00:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پەرستاری|پەرستاری]] و [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593793 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Rash of rubella on back (crop).JPG|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سوورێژەی ئەڵمانی (Rubella virus)]] '''سووریجەی ئەڵمانی''' (بە ئینگلیزی: Rubella یان German measles؛ لە لاتینییەوە بە واتای «سووریجەی بچووک») نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی گواستراوەیە کە لە ڕێگەی کوتانەوە (ڤاکسین) دەکرێت ڕێگری لێ بکرێت. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە، بە شێوەیەک کە نیوەی کەسانی تووشبوو پێی نازانن. == نیشانەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە زۆرجار دوو ھەفتە دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون و بریتین لە: * '''پەڵەی پێستی (Rash):''' کە سەرەتا لە دەموچاوەوە دەست پێدەکات و بۆ تەواوی لەش بڵاو دەبێتەوە و سێ ڕۆژ دەخایەنێت. ئەم پەڵانە وەک سوورێژەی ئاسایی گەش و ڕوون نین و ھەندێک جار دەخورێن. * '''ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان:''' کە نیشانەیەکی زۆر باوە و لەوانەیە چەند ھەفتەیەک بخایەنێت. * نیشانەکانی تری وەک تا، گەرووئێشە، ماندوێتی، و ئازاری جومگەکان (بەتایبەت لە کەسانی پێگەیشتوودا). === مەترسی لەسەر دووگیانی === مەترسیدارترین لایەنی سوورێژەی ئەڵمانی تووشبوونی ژنانە لە سەرەتای ماوەی دووگیانیدا؛ ئەمەش دەکرێت ببێتە ھۆی لەبارچوونی کۆرپەلە یان لەدایکبوونی منداڵ بە «نیشانەی سوورێژەی ئەڵمانیی زگماکی» (CRS). ئەم نیشانەیە دەبێتە ھۆی دروستبوونی کێشەی توند لە چاوەکان (وەک ئاوی سپی)، نابیستی (کەڕی)، و کێشە لە دڵ و مێشکی منداڵەکەدا. پاش ھەفتەی ٢٠ەمی دووگیانی، ئەم مەترسییە زۆر کەم دەبێتەوە. == ھۆکار و گواستنەوە == نەخۆشییەکە تەنھا تووشی مرۆڤ دەبێت و لە ڕێگەی ھەواوە (کۆکە و پژمینی کەسی تووشبوو) دەگوازرێتەوە. مێرووەکان ئەم نەخۆشییە ناگوێزنەوە. کەسانی تووشبوو لە ماوەی ھەفتەیەک پێش دەرکەوتنی پەڵەکان و ھەفتەیەک دوای ئەوەش دەتوانن ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە، بەڵام ئەو کۆرپەلانەی بە نیشانەی زگماکیی CRS لەدایک دەبن، دەکرێت پتر لە ساڵێک ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە. پاش چاکبوونەوە، مرۆڤ بەرگریی ھەمیشەیی دژی نەخۆشییەکە پەیدا دەکات. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی خوێن، قوڕگ یان میزەوە دەبێت. == ڕێگری و چارەسەر == ئەم نەخۆشییە بەھۆی ڤاکسینی سوورێژەی ئەڵمانییەوە ڕێگری لێ دەکرێت، کە تەنھا یەک ژەم (دۆز) لێی پتر لە ٩٥٪ کاریگەرە. زۆرجار ئەم ڤاکسینە لەگەڵ ڤاکسینی سوورێژە و مەڵەکوت تێکەڵ دەکرێت کە بە ڤاکسینی (MMR) دەناسرێت. ئەگەر ڕێژەی کوتان لە کۆمەڵگەیەکدا لە ٨٠٪ کەمتر بێت، مەترسیی تووشبوونی ژنانی تەمەنەن دووگیانی زیاتر دەبێت. پاش تووشبوون، ھیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕیارنەدراو بۆ نەخۆشییەکە نییە. == ئەمانەش ببینە == * [[سوورێژە]] * [[ڤاکسین]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rubella}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی منداڵان]] fnwuveice6sz6oyo5v8x0j4n5ktzf0s 1593864 1593793 2026-06-24T20:04:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593864 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Rash of rubella on back (crop).JPG|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سوورێژەی ئەڵمانی (Rubella virus)]] '''سووریجەی ئەڵمانی''' (بە ئینگلیزی: Rubella یان German measles؛ لە لاتینییەوە بە واتای «سووریجەی بچووک») نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی گواستراوەیە کە لە ڕێگەی کوتانەوە (ڤاکسین) دەکرێت ڕێگری لێ بکرێت. ئەم نەخۆشییە زۆرجار سووکە، بە شێوەیەک کە نیوەی کەسانی تووشبوو پێی نازانن. == نیشانەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە زۆرجار دوو ھەفتە دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون و بریتین لە: * '''پەڵەی پێستی (Rash):''' کە سەرەتا لە دەموچاوەوە دەست پێدەکات و بۆ تەواوی لەش بڵاو دەبێتەوە و سێ ڕۆژ دەخایەنێت. ئەم پەڵانە وەک سوورێژەی ئاسایی گەش و ڕوون نین و ھەندێک جار دەخورێن. * '''ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان:''' کە نیشانەیەکی زۆر باوە و لەوانەیە چەند ھەفتەیەک بخایەنێت. * نیشانەکانی تری وەک تا، گەرووئێشە، ماندوێتی، و ئازاری جومگەکان (بەتایبەت لە کەسانی پێگەیشتوودا). === مەترسی لەسەر دووگیانی === مەترسیدارترین لایەنی سوورێژەی ئەڵمانی تووشبوونی ژنانە لە سەرەتای ماوەی دووگیانیدا؛ ئەمەش دەکرێت ببێتە ھۆی لەبارچوونی کۆرپەلە یان لەدایکبوونی منداڵ بە «نیشانەی سوورێژەی ئەڵمانیی زگماکی» (CRS). ئەم نیشانەیە دەبێتە ھۆی دروستبوونی کێشەی توند لە چاوەکان (وەک ئاوی سپی)، نابیستی (کەڕی)، و کێشە لە دڵ و مێشکی منداڵەکەدا. پاش ھەفتەی ٢٠ەمی دووگیانی، ئەم مەترسییە زۆر کەم دەبێتەوە. == ھۆکار و گواستنەوە == نەخۆشییەکە تەنھا تووشی مرۆڤ دەبێت و لە ڕێگەی ھەواوە (کۆکە و پژمینی کەسی تووشبوو) دەگوازرێتەوە. مێرووەکان ئەم نەخۆشییە ناگوێزنەوە. کەسانی تووشبوو لە ماوەی ھەفتەیەک پێش دەرکەوتنی پەڵەکان و ھەفتەیەک دوای ئەوەش دەتوانن ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە، بەڵام ئەو کۆرپەلانەی بە نیشانەی زگماکیی CRS لەدایک دەبن، دەکرێت پتر لە ساڵێک ڤایرۆسەکە بڵاو بکەنەوە. پاش چاکبوونەوە، مرۆڤ بەرگریی ھەمیشەیی دژی نەخۆشییەکە پەیدا دەکات. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی پشکنینی خوێن، قوڕگ یان میزەوە دەبێت. == ڕێگری و چارەسەر == ئەم نەخۆشییە بەھۆی ڤاکسینی سوورێژەی ئەڵمانییەوە ڕێگری لێ دەکرێت، کە تەنھا یەک ژەم (دۆز) لێی پتر لە ٩٥٪ کاریگەرە. زۆرجار ئەم ڤاکسینە لەگەڵ ڤاکسینی سوورێژە و مەڵەکوت تێکەڵ دەکرێت کە بە ڤاکسینی (MMR) دەناسرێت. ئەگەر ڕێژەی کوتان لە کۆمەڵگەیەکدا لە ٨٠٪ کەمتر بێت، مەترسیی تووشبوونی ژنانی تەمەنەن دووگیانی زیاتر دەبێت. پاش تووشبوون، ھیچ چارەسەرێکی تایبەت و بڕیارنەدراو بۆ نەخۆشییەکە نییە. == ئەمانەش ببینە == * [[سوورێژە]] * [[ڤاکسین]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rubella}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی منداڵان]] j4a7tm5aej4jf7rgn5jhxjynj07mf1b 0 296934 1593788 1593653 2026-06-24T16:05:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Quercus robur}} 1593788 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quercus robur.jpg|مینی|چەپ|250px|داربەڕوویەکی ئەورووپیی بەتەمەن بە قەد و قۆناغێکی ئەستوور و گەڵای چڕەوە]] '''داربەڕووی ئەورووپی''' یان '''بەڕووی ئینگلیزی''' (ناوی زانستی: ''Quercus robur'') جۆرێکە لە درەختە گوڵدارەکان لە خێزانی بەڕووەکان (Fagaceae). ئەم درەختە گەورەیە نیشتیمانی ڕەسەنی [[ئەورووپا]] و [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیای]]ە، و بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ناوچە مامناوەندەکانی تری جیھانیشدا دەچێنرێت. ئەم جۆرە داربەڕووە لەسەر ئەو خاکانە دەڕوێت کە ترشێتییەکی نزیک لە بێلایەنیان ھەیە (Neutral acidity) و بە سامانە زۆرەکەی بۆ سیستەمی ژینگەیی سروشتی دەناسرێت، چونکە پشتیوانی لە فرەچەشنیی مێرووە ڕوەکخۆرەکان، قارچکەکان، و ئەو شیردەر و باڵندانە دەکات کە بەڕوو دەخۆن. == تایبەتمەندییەکان و تەمەن == یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم درەختە ئەوەیە کە بەڕووەکانی لەسەر قەدێکی باریک یان کلکەگوڵ (Peduncle) ھەڵدەگیرێن. داربەڕووی ئەورووپی دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ بژی؛ زۆرجار پتر لە ٥٠٠ ساڵ گەشە دەکات، و تەنانەت تەمەنی ھەندێک لە نموونەکانی پتر لە ١٬٠٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت. ئەم درەختە بەوە دەناسرێتەوە کە توێکڵێکی ئەستوور و زۆر قڵیشاوی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[بەڕوو]] * [[درەخت]] * [[ژینگەناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Quercus robur}} [[پۆل:بەڕوو]] [[پۆل:درەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:درەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ڕووەکەکانی وەسفکراو لە ١٧٥٣]] [[پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:دارە ڕازاوەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] 87soiuwfash6bnc6jds468yczaf4b17 1593796 1593788 2026-06-24T17:00:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ڕوەک|ڕوەک]] 1593796 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quercus robur.jpg|مینی|چەپ|250px|داربەڕوویەکی ئەورووپیی بەتەمەن بە قەد و قۆناغێکی ئەستوور و گەڵای چڕەوە]] '''داربەڕووی ئەورووپی''' یان '''بەڕووی ئینگلیزی''' (ناوی زانستی: ''Quercus robur'') جۆرێکە لە درەختە گوڵدارەکان لە خێزانی بەڕووەکان (Fagaceae). ئەم درەختە گەورەیە نیشتیمانی ڕەسەنی [[ئەورووپا]] و [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیای]]ە، و بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ناوچە مامناوەندەکانی تری جیھانیشدا دەچێنرێت. ئەم جۆرە داربەڕووە لەسەر ئەو خاکانە دەڕوێت کە ترشێتییەکی نزیک لە بێلایەنیان ھەیە (Neutral acidity) و بە سامانە زۆرەکەی بۆ سیستەمی ژینگەیی سروشتی دەناسرێت، چونکە پشتیوانی لە فرەچەشنیی مێرووە ڕوەکخۆرەکان، قارچکەکان، و ئەو شیردەر و باڵندانە دەکات کە بەڕوو دەخۆن. == تایبەتمەندییەکان و تەمەن == یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم درەختە ئەوەیە کە بەڕووەکانی لەسەر قەدێکی باریک یان کلکەگوڵ (Peduncle) ھەڵدەگیرێن. داربەڕووی ئەورووپی دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ بژی؛ زۆرجار پتر لە ٥٠٠ ساڵ گەشە دەکات، و تەنانەت تەمەنی ھەندێک لە نموونەکانی پتر لە ١٬٠٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت. ئەم درەختە بەوە دەناسرێتەوە کە توێکڵێکی ئەستوور و زۆر قڵیشاوی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[بەڕوو]] * [[درەخت]] * [[ژینگەناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Quercus robur}} {{تووڵی دەروازە|ڕوەک}} [[پۆل:بەڕوو]] [[پۆل:درەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:درەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ڕووەکەکانی وەسفکراو لە ١٧٥٣]] [[پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:دارە ڕازاوەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] e463wapjwnmy7ptbnqjjgdff71we0qq 1593861 1593796 2026-06-24T20:03:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593861 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Quercus robur.jpg|مینی|چەپ|250px|داربەڕوویەکی ئەورووپیی بەتەمەن بە قەد و قۆناغێکی ئەستوور و گەڵای چڕەوە]] '''داربەڕووی ئەورووپی''' یان '''بەڕووی ئینگلیزی''' (ناوی زانستی: ''Quercus robur'') جۆرێکە لە درەختە گوڵدارەکان لە خێزانی بەڕووەکان (Fagaceae). ئەم درەختە گەورەیە نیشتیمانی ڕەسەنی [[ئەورووپا]] و [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیای]]ە، و بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ناوچە مامناوەندەکانی تری جیھانیشدا دەچێنرێت. ئەم جۆرە داربەڕووە لەسەر ئەو خاکانە دەڕوێت کە ترشێتییەکی نزیک لە بێلایەنیان ھەیە (Neutral acidity) و بە سامانە زۆرەکەی بۆ سیستەمی ژینگەیی سروشتی دەناسرێت، چونکە پشتیوانی لە فرەچەشنیی مێرووە ڕوەکخۆرەکان، قارچکەکان، و ئەو شیردەر و باڵندانە دەکات کە بەڕوو دەخۆن. == تایبەتمەندییەکان و تەمەن == یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەم درەختە ئەوەیە کە بەڕووەکانی لەسەر قەدێکی باریک یان کلکەگوڵ (Peduncle) ھەڵدەگیرێن. داربەڕووی ئەورووپی دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ بژی؛ زۆرجار پتر لە ٥٠٠ ساڵ گەشە دەکات، و تەنانەت تەمەنی ھەندێک لە نموونەکانی پتر لە ١٬٠٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت. ئەم درەختە بەوە دەناسرێتەوە کە توێکڵێکی ئەستوور و زۆر قڵیشاوی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[بەڕوو]] * [[درەخت]] * [[ژینگەناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Quercus robur}} {{تووڵی دەروازە|ڕوەک}} [[پۆل:بەڕوو]] [[پۆل:درەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:درەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ڕووەکەکانی وەسفکراو لە ١٧٥٣]] [[پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:دارە ڕازاوەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] fl7nit6nau2f38yvmeomh5iwzxximzu 0 296935 1593790 1593635 2026-06-24T16:06:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|African trypanosomiasis}} 1593790 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|دیمەنێکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری Trypanosoma brucei لە ناو خوێندا]] '''نەخۆشیی خەوی ئەفریقی''' یان '''تریپانۆسۆمیاسیزی ئەفریقی''' (بە ئینگلیزی: African trypanosomiasis یان Sleeping sickness) نەخۆشییەکی مشەخۆریی گواستراوەیە کە تووشی مرۆڤ و ئاژەڵەکانی تر دەبێت. ئەم نەخۆشییە بەھۆی جۆرە میکرۆبەی کە دروستی دەکات بە ناوی ''Trypanosoma brucei'' دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی مێشی تووشبووی «تسێ تسێ» (Tsetse fly) دەگوازرێتەوە. == جۆرەکان و گواستنەوە == مرۆڤ لە ڕێگەی دوو ژێر جۆری ئەم مشەخۆرەوە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت: * '''''Trypanosoma brucei gambiense''''': ئەم جۆرە زیاتر لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە و بەرپرسیارە لە پتر لە ٩٢٪ی کۆی گشتیی حاڵەتەکانی تووشبوون لە جیھاندا. * '''''Trypanosoma brucei rhodesiense''''': ئەم جۆرەیان نەخۆشییەکی ھاوبەشی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵە (Zoonotic)، کە تێیدا ئاژەڵەکانی وەک مەڕوڵات و مانگا وەک حەشارگەی سەرەکیی مشەخۆرەکە کار دەکەن و مرۆڤیش تووش دەکەن. نەخۆشییەکە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغە پێشکەوتووەکانیدا ھێرش دەکاتە سەر [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]] و دەبێتە ھۆی تێکچوونی خەو و بێھۆشی، بە «نەخۆشیی خەو» ناوزەد کراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆرناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|African trypanosomiasis}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی خولگەیی]] hya1j0mf5rome2atm12z961zl8r0f8t 1593794 1593790 2026-06-24T17:00:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەفریقا|ئەفریقا]] و [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593794 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|دیمەنێکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری Trypanosoma brucei لە ناو خوێندا]] '''نەخۆشیی خەوی ئەفریقی''' یان '''تریپانۆسۆمیاسیزی ئەفریقی''' (بە ئینگلیزی: African trypanosomiasis یان Sleeping sickness) نەخۆشییەکی مشەخۆریی گواستراوەیە کە تووشی مرۆڤ و ئاژەڵەکانی تر دەبێت. ئەم نەخۆشییە بەھۆی جۆرە میکرۆبەی کە دروستی دەکات بە ناوی ''Trypanosoma brucei'' دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی مێشی تووشبووی «تسێ تسێ» (Tsetse fly) دەگوازرێتەوە. == جۆرەکان و گواستنەوە == مرۆڤ لە ڕێگەی دوو ژێر جۆری ئەم مشەخۆرەوە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت: * '''''Trypanosoma brucei gambiense''''': ئەم جۆرە زیاتر لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە و بەرپرسیارە لە پتر لە ٩٢٪ی کۆی گشتیی حاڵەتەکانی تووشبوون لە جیھاندا. * '''''Trypanosoma brucei rhodesiense''''': ئەم جۆرەیان نەخۆشییەکی ھاوبەشی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵە (Zoonotic)، کە تێیدا ئاژەڵەکانی وەک مەڕوڵات و مانگا وەک حەشارگەی سەرەکیی مشەخۆرەکە کار دەکەن و مرۆڤیش تووش دەکەن. نەخۆشییەکە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغە پێشکەوتووەکانیدا ھێرش دەکاتە سەر [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]] و دەبێتە ھۆی تێکچوونی خەو و بێھۆشی، بە «نەخۆشیی خەو» ناوزەد کراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆرناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|African trypanosomiasis}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی خولگەیی]] sc068km2jap9h8roly2jdb544297fgn 1593863 1593794 2026-06-24T20:04:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593863 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|دیمەنێکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری Trypanosoma brucei لە ناو خوێندا]] '''نەخۆشیی خەوی ئەفریقی''' یان '''تریپانۆسۆمیاسیزی ئەفریقی''' (بە ئینگلیزی: African trypanosomiasis یان Sleeping sickness) نەخۆشییەکی مشەخۆریی گواستراوەیە کە تووشی مرۆڤ و ئاژەڵەکانی تر دەبێت. ئەم نەخۆشییە بەھۆی جۆرە میکرۆبەی کە دروستی دەکات بە ناوی ''Trypanosoma brucei'' دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی مێشی تووشبووی «تسێ تسێ» (Tsetse fly) دەگوازرێتەوە. == جۆرەکان و گواستنەوە == مرۆڤ لە ڕێگەی دوو ژێر جۆری ئەم مشەخۆرەوە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت: * '''''Trypanosoma brucei gambiense''''': ئەم جۆرە زیاتر لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە و بەرپرسیارە لە پتر لە ٩٢٪ی کۆی گشتیی حاڵەتەکانی تووشبوون لە جیھاندا. * '''''Trypanosoma brucei rhodesiense''''': ئەم جۆرەیان نەخۆشییەکی ھاوبەشی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵە (Zoonotic)، کە تێیدا ئاژەڵەکانی وەک مەڕوڵات و مانگا وەک حەشارگەی سەرەکیی مشەخۆرەکە کار دەکەن و مرۆڤیش تووش دەکەن. نەخۆشییەکە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغە پێشکەوتووەکانیدا ھێرش دەکاتە سەر [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]] و دەبێتە ھۆی تێکچوونی خەو و بێھۆشی، بە «نەخۆشیی خەو» ناوزەد کراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆرناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|African trypanosomiasis}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی خولگەیی]] 06kcdzzc3smqbioyp2h08r1c79dpxi0 1593901 1593863 2026-06-24T21:01:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593901 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|دیمەنێکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری Trypanosoma brucei لە ناو خوێندا]] '''نەخۆشیی خەوی ئەفریقی''' یان '''تریپانۆسۆمیاسیزی ئەفریقی''' (بە ئینگلیزی: African trypanosomiasis یان Sleeping sickness) نەخۆشییەکی مشەخۆریی گواستراوەیە کە تووشی مرۆڤ و ئاژەڵەکانی تر دەبێت. ئەم نەخۆشییە بەھۆی جۆرە میکرۆبەی کە دروستی دەکات بە ناوی ''Trypanosoma brucei'' دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی مێشی تووشبووی «تسێ تسێ» (Tsetse fly) دەگوازرێتەوە. == جۆرەکان و گواستنەوە == مرۆڤ لە ڕێگەی دوو ژێر جۆری ئەم مشەخۆرەوە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت: * '''''Trypanosoma brucei gambiense''''': ئەم جۆرە زیاتر لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە و بەرپرسیارە لە پتر لە ٩٢٪ی کۆی گشتیی حاڵەتەکانی تووشبوون لە جیھاندا. * '''''Trypanosoma brucei rhodesiense''''': ئەم جۆرەیان نەخۆشییەکی ھاوبەشی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵە (Zoonotic)، کە تێیدا ئاژەڵەکانی وەک مەڕوڵات و مانگا وەک حەشارگەی سەرەکیی مشەخۆرەکە کار دەکەن و مرۆڤیش تووش دەکەن. نەخۆشییەکە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغە پێشکەوتووەکانیدا ھێرش دەکاتە سەر [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]] و دەبێتە ھۆی تێکچوونی خەو و بێھۆشی، بە «نەخۆشیی خەو» ناوزەد کراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆرناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|African trypanosomiasis}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی خولگەیی]] [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] 3ogalrnqiexm8lkw141rig3r2oqck7b 0 296936 1593789 1593636 2026-06-24T16:05:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|SARS}} 1593789 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SARS virion.gif|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سارس (SARS-CoV-1)]] '''سارس''' یان '''نیشانەی توندی کۆئەندامی ھەناسە''' (بە ئینگلیزی: Severe acute respiratory syndrome یان کورتکراوەی: SARS) نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی [[کۆئەندامی ھەناسە]]یە کە بنچینەکەی ئاژەڵییە (Zoonotic) و بەھۆی ڤایرۆسی SARS-CoV-1ەوە دروست دەبێت، کە یەکەمین جۆری ناسراوی کۆرۆناوایرۆسی سەر بە سارسە. یەکەمین حاڵەتەکانی ئەم نەخۆشییە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا دەرکەوتن و بوونە ھۆی بڵاوبوونەوەی پەتای سارس لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٤. == بڵاوبوونەوە و پەرەسەندن == سارس نەخۆشییەکی تا ڕادەیەک دەگمەن بوو؛ لە کۆتایی پەتایەکە لە حوزەیرانی ٢٠٠٣دا، ژمارەی تووشبووان گەیشتە ٨٬٤٢٢ کەس و ڕێژەی مردن بەھۆیەوە ١١٪ بوو. لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە، ھیچ حاڵەتێکی تری تووشبوون بە ڤایرۆسی SARS-CoV-1 لە جیھاندا تۆمار نەکراوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|جۆرێکی دووەم]] لەم ڤایرۆسە دەستنیشانکرا کە ناونرا SARS-CoV-2. ئەم جۆرە نوێیە بووە ھۆی نەخۆشیی کۆرۆنای ٢٠١٩ (COVID-19)، کە پەتایەکی جیھانیی گەورەی لە دوای ئەو ساڵەوە لێکەوتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|SARS}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:کۆرۆناوایرۆس]] 62k1dapxgxjdjeox9d4so7uzcqkabau 1593795 1593789 2026-06-24T17:00:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:چین|چین]]، [[دەروازە:پەرستاری|پەرستاری]]، [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] و [[دەروازە:کەنەدا|کەنەدا]] 1593795 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:SARS virion.gif|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سارس (SARS-CoV-1)]] '''سارس''' یان '''نیشانەی توندی کۆئەندامی ھەناسە''' (بە ئینگلیزی: Severe acute respiratory syndrome یان کورتکراوەی: SARS) نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی [[کۆئەندامی ھەناسە]]یە کە بنچینەکەی ئاژەڵییە (Zoonotic) و بەھۆی ڤایرۆسی SARS-CoV-1ەوە دروست دەبێت، کە یەکەمین جۆری ناسراوی کۆرۆناوایرۆسی سەر بە سارسە. یەکەمین حاڵەتەکانی ئەم نەخۆشییە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا دەرکەوتن و بوونە ھۆی بڵاوبوونەوەی پەتای سارس لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٤. == بڵاوبوونەوە و پەرەسەندن == سارس نەخۆشییەکی تا ڕادەیەک دەگمەن بوو؛ لە کۆتایی پەتایەکە لە حوزەیرانی ٢٠٠٣دا، ژمارەی تووشبووان گەیشتە ٨٬٤٢٢ کەس و ڕێژەی مردن بەھۆیەوە ١١٪ بوو. لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە، ھیچ حاڵەتێکی تری تووشبوون بە ڤایرۆسی SARS-CoV-1 لە جیھاندا تۆمار نەکراوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|جۆرێکی دووەم]] لەم ڤایرۆسە دەستنیشانکرا کە ناونرا SARS-CoV-2. ئەم جۆرە نوێیە بووە ھۆی نەخۆشیی کۆرۆنای ٢٠١٩ (COVID-19)، کە پەتایەکی جیھانیی گەورەی لە دوای ئەو ساڵەوە لێکەوتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|SARS}} {{تووڵی دەروازە|چین|پەرستاری|پزیشکی|کەنەدا}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:کۆرۆناوایرۆس]] lqcmnj2imyur3rv8xlnxt0ha7x4s8pc 1593862 1593795 2026-06-24T20:03:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593862 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:SARS virion.gif|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە ڤایرۆسی سارس (SARS-CoV-1)]] '''سارس''' یان '''نیشانەی توندی کۆئەندامی ھەناسە''' (بە ئینگلیزی: Severe acute respiratory syndrome یان کورتکراوەی: SARS) نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی [[کۆئەندامی ھەناسە]]یە کە بنچینەکەی ئاژەڵییە (Zoonotic) و بەھۆی ڤایرۆسی SARS-CoV-1ەوە دروست دەبێت، کە یەکەمین جۆری ناسراوی کۆرۆناوایرۆسی سەر بە سارسە. یەکەمین حاڵەتەکانی ئەم نەخۆشییە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا دەرکەوتن و بوونە ھۆی بڵاوبوونەوەی پەتای سارس لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٤. == بڵاوبوونەوە و پەرەسەندن == سارس نەخۆشییەکی تا ڕادەیەک دەگمەن بوو؛ لە کۆتایی پەتایەکە لە حوزەیرانی ٢٠٠٣دا، ژمارەی تووشبووان گەیشتە ٨٬٤٢٢ کەس و ڕێژەی مردن بەھۆیەوە ١١٪ بوو. لە دوای ساڵی ٢٠٠٤ەوە، ھیچ حاڵەتێکی تری تووشبوون بە ڤایرۆسی SARS-CoV-1 لە جیھاندا تۆمار نەکراوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|جۆرێکی دووەم]] لەم ڤایرۆسە دەستنیشانکرا کە ناونرا SARS-CoV-2. ئەم جۆرە نوێیە بووە ھۆی نەخۆشیی کۆرۆنای ٢٠١٩ (COVID-19)، کە پەتایەکی جیھانیی گەورەی لە دوای ئەو ساڵەوە لێکەوتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|SARS}} {{تووڵی دەروازە|چین|پەرستاری|پزیشکی|کەنەدا}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:کۆرۆناوایرۆس]] ls82gsf8hnhfcru7itqildbanhuhz1m 0 296938 1593707 1593671 2026-06-24T12:00:52Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1593707 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kapadokya'dan Nazar Boncuğu.jpg|وێنۆک|چاوەزار وەک یەکێک لە ئامرازەکان بەکاردێت بۆ خۆپاراستن لە چاوپیسی.]] '''چاوپیسی''' باوەڕێکی کۆنە کە پێی وایە کەسێک دەتوانێت بە تێڕوانینێکی پڕ لە ئیرەیی، حەسوودی یان نیازی خراپ، نەهامەتی، زیان یان بەدبەختی بۆ کەسێکی تر دروست بکات. ئەم باوەڕە پتر لە ٥٠٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە و خەڵک لە سەردەمانی کۆنەوە ئامراز و پارێزەرە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hargitai |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210209133801/https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=BBC |سەردێڕ=The strange power of the 'evil eye' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە زۆرێک لە کولتوورەکانی ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، [[بالکان|بەڵکان]]، [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ئەوروپای ڕۆژهەڵات]]، ئاسیای ڕۆژئاوا، ئاسیای ناوەڕاست، باشووری ئاسیا، ئەفریقا، کاریبی و ئەمریکای لاتین دەبینرێت، لەگەڵ ئەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار پێیان وایە وەرگرتنی چاوی خراپ دەبێتە هۆی بەدبەختی یان برینداربوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ross |یەکەم=C |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Hypothesis:The Electrophysiological Basis of the Evil Eye Belief |journal=Anthropology of Consciousness |بەرگ=٢١|پەڕەکان=٤٧–٥٧|doi=10.1111/j.1556-3537.2010.01020.x}}</ref> لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە جۆرێکە لە هێزی سەروو سروشتی کە نیگایەکی خراپەکارانە دەخاتە سەر ئەو کەسانەی کە ئارەزووی زیانگەیاندن بە کەسانی دیکە دەکەن (بەتایبەت بێتاوانەکان). هەروەها بیرۆکەکە چەندین جار لە ئەدەبیاتی حاخامییەکانی جولەکەکاندا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abarbanel|یەکەم=Isaac|سەردێڕ=nah'alat avot|ساڵ=٢٠١٣|edition=2nd|شوێن=Ashkelon|پەڕە=٩٣|زمان=Hebrew}}</ref><ref>[[Judah Loew ben Bezalel]], ''Netivot olam'', Israel 2014, p. 214</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ulmer|یەکەم١=Rivka|سەردێڕ=The Evil Eye in the Bible and in Rabbinic Literature|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House, Inc.|ژپنک=٩٧٨٠٨٨١٢٥٤٦٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mihăilă |یەکەم=Alexandru |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Viewing the Evil Eye in the Scripture: Reclaiming the Magical Thinking in Modern Times |ناونیشان=https://reference-global.com/article/10.2478/ress-2024-0002 |journal=Review of Ecumenical Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=in Florin George Calian, Religion and the Problem of Evil |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٨–٢٣|doi=10.2478/ress-2024-0002 |issn=2359-8107}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Neis|یەکەم١=Rafael Rachel|سەردێڕ=The Sense of Sight in Rabbinic Culture Jewish Ways of Seeing in Late Antiquity|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٢٩٢٥٣٦|پەڕەکان=٢٩–٤٠, ١٦٠–١٦٤, ٢٤٢, ٢٥٨–٢٧٨}}</ref> [[پەڕگە:Azabache Bracelet.png|وێنۆک|دەستەبەندێک بۆ پاراستنی منداڵێک لە چاوپیسی.]] کولتوورە جیاوازەکان ڕێوشوێنیان گرتووە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name="ulmer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ulmer|یەکەم=Rivka|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cwB8Hfkjpx0C&pg=PA176|سەردێڕ=The evil eye in the Bible and in rabbinic literature|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨١٢٥-٤٦٣-١|editor-last=KTAV Publishing House, Inc.|پەڕە=١٧٦}}</ref> یەکێک لە تەلیسمە بەناوبانگەکانی دژی چاوی خراپ بریتین لە [[چاووزار]] (چاوی شین) کە خۆی بریتییە لە شێوەی چاوێک و حەمسە. دووبارەکردنەوە کۆنەکانی هێماکە زۆرجار لە سیرامیک یان گڵ دروست دەکرا؛ بەڵام دوای بەرهەمهێنانی کۆپەڵە شووشەییەکان لە ناوچەی دەریای ناوەڕاست لە نزیکەی ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین، دەنکۆڵەی چاوی خراپ لەلایەن هیندییەکان ، فینیقیەکان ، [[فارسەکان]] ، [[عەرەب|عەرەبەکان]] ، یۆنانیەکان ، ڕۆمانییەکان و عوسمانییەکان بەناوبانگ بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sharifi |یەکەم=Maedeh |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.newarab.com/features/reclaiming-middle-easts-evil-eye-tradition-sayran |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=newarab.com |زمان=en}}</ref> ئیلیرییەکان ئەو شتانەیان بەکارهێناوە کە شێوەی پەلوس و [[دەست]] و [[لاق|قاچ]] و ددانی ئاژەڵیان لە دژی چاوی خراپە. <ref name="Stipčević">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević|یەکەم=Aleksandar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|سەردێڕ=The Illyrians: history and culture|بڵاوکەرەوە=Noyes Press|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٥٥٠٥٢٥|edition=1977|پەڕە=١٨٢}}</ref> <ref name="Wilkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|سەردێڕ=The Illyrians|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|شوێن=Oxford, United Kingdom|پەڕەکان=٢٤٣, ٢٤٥|بەستەری نووسەر=J. J. Wilkes}}</ref> ڕۆمانە کۆنەکان بۆ پاراستن لە چاوی خراپ نوێنەرایەتی فالۆسیان بەکاردەهێنا، وەکو فاسینۆس . لە باشووری [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیای]] مۆدێرن، جۆرەها تەعویز و ئاماژە بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستن، لەوانە کۆرنیسێلۆ ، سیماروتا و نیشانەی قۆچەکان . === لە ئایینەکان === لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] چاوپیسی ( {{Langx|ar|العين}} ، هەروەها {{Lang|ar|عين الحسودة}} )، باوەڕێکی باو کە تاکەکان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە زیان بە مرۆڤ، ئاژەڵ یان شتەکان بگەیەنن، بە سەیرکردنێکی ئیرە و حەسوودی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825110529/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=www.oxfordislamicstudies.com |زمان=en |وتەگێڕانەوە=Popular belief that a person can glance or stare at someone else's favorite possession and, if envious of the other person's good fortune, hurt, damage, or destroy it.}}</ref> هەرچەندە ئیرەیی چاوی خراپ چالاک دەکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی نائاگا ڕوودەدات (یان بەزۆری ڕوودەدات) و ئەو کەسەی کە ئەنجامی دەدات بەرپرسیار نییە (یان بەزۆری بەرپرسیار نییە).<ref name="kruk-2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kruk |یەکەم=Remke |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Harry Potter in the Gulf: Contemporary Islam and the Occult |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٧٣|doi=10.1080/13530190500081626 |jstor=30037661 |s2cid=159793466 |ref=RKHPitG2005}}</ref> چاوی خراپە دەبێتە هۆی ناخۆشی بۆ قوربانیەکەی بۆ ڕۆژی دواتر، مەگەر دەستەواژەیەکی پارێزەری وەک "بە ویستی خودا" ( ''ماەشاللە'') بگوترێت. <ref name="Giger2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giger|یەکەم=Joyce Newman|سەردێڕ=Transcultural Nursing|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨٠٣٢٣٤٠٠٠٤٦|پەڕە=٣٥١|زمان=en}}</ref> ==== لە ئایینی هیندۆسیدا ==== هەرچەندە نەریتەکانی شراوتا چەمکی خراپەیان نییە، بەڵام وەک پراکتیزەیەکی سەرەکی لەناو [[ھیندوویزم|ئایینی هیندۆسی]] مۆدێرن جێگیرکراوە. بۆ نموونە کاتێک دایکێک تێبینی دەکات کە منداڵەکەی زۆر ستایش دەکرێ، ئەوا شتێکی نەریتییە کە دایکەکە هەوڵبدات کاریگەریی چاوپیسی لەسەر منداڵەکە نەمینێت ( ''nazar utarna'', ''drushti teeta'' یان ''drushti tegeyodu'' ). نموونەیەکی باوی ڕێوڕەسمی بێلایەنکردن بریتییە لە گرتنی بیبەرێکی سوور بە دەستێک و چەند جارێک بە دەوری سەری منداڵەکەدا دەسوڕێنەوە، پاشان مریشکەکان دەسوتێنن. <ref name="Shankar2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shankar|یەکەم=Vijay N.|سەردێڕ=Shadow Boxing with the Gods|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Leadstart Publishing|ژپنک=٩٧٨٩٣٨١٨٣٦٨٠٤|پەڕە=٤٣|زمان=en}}</ref> <ref name="Valsiner2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Valsiner|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Culture and Human Development|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٩٥٦٨٤٦|پەڕە=١٨٢|زمان=en|وتەگێڕانەوە=In Rajastan (India) the treatment of the 'evil eye' includes seven red chilis and some salt circled over the head of the sick child before these are thrown into the hearth.}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:فۆلکلۆر]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] j5ywsvyqaou07a9siarqdiu83b63qkp 1593749 1593707 2026-06-24T14:37:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1593749 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kapadokya'dan Nazar Boncuğu.jpg|وێنۆک|چاوەزار وەک یەکێک لە ئامرازەکان بەکاردێت بۆ خۆپاراستن لە چاوپیسی.]] '''چاوپیسی''' باوەڕێکی کۆنە کە پێی وایە کەسێک دەتوانێت بە تێڕوانینێکی پڕ لە ئیرەیی، حەسوودی یان نیازی خراپ، نەهامەتی، زیان یان بەدبەختی بۆ کەسێکی تر دروست بکات. ئەم باوەڕە پتر لە ٥٠٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە و خەڵک لە سەردەمانی کۆنەوە ئامراز و پارێزەرە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hargitai |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210209133801/https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=BBC |سەردێڕ=The strange power of the 'evil eye' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە زۆرێک لە کولتوورەکانی ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، [[بالکان|بەڵکان]]، [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ئەوروپای ڕۆژهەڵات]]، ئاسیای ڕۆژئاوا، ئاسیای ناوەڕاست، باشووری ئاسیا، ئەفریقا، کاریبی و ئەمریکای لاتین دەبینرێت، لەگەڵ ئەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار پێیان وایە وەرگرتنی چاوی خراپ دەبێتە هۆی بەدبەختی یان برینداربوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ross |یەکەم=C |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Hypothesis:The Electrophysiological Basis of the Evil Eye Belief |journal=Anthropology of Consciousness |بەرگ=٢١|پەڕەکان=٤٧–٥٧|doi=10.1111/j.1556-3537.2010.01020.x}}</ref> لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە جۆرێکە لە هێزی سەروو سروشتی کە نیگایەکی خراپەکارانە دەخاتە سەر ئەو کەسانەی کە ئارەزووی زیانگەیاندن بە کەسانی دیکە دەکەن (بەتایبەت بێتاوانەکان). هەروەها بیرۆکەکە چەندین جار لە ئەدەبیاتی حاخامییەکانی جولەکەکاندا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abarbanel|یەکەم=Isaac|سەردێڕ=nah'alat avot|ساڵ=٢٠١٣|edition=2nd|شوێن=Ashkelon|پەڕە=٩٣|زمان=Hebrew}}</ref><ref>[[Judah Loew ben Bezalel]], ''Netivot olam'', Israel 2014, p. 214</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ulmer|یەکەم١=Rivka|سەردێڕ=The Evil Eye in the Bible and in Rabbinic Literature|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House, Inc.|ژپنک=٩٧٨٠٨٨١٢٥٤٦٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mihăilă |یەکەم=Alexandru |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Viewing the Evil Eye in the Scripture: Reclaiming the Magical Thinking in Modern Times |ناونیشان=https://reference-global.com/article/10.2478/ress-2024-0002 |journal=Review of Ecumenical Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=in Florin George Calian, Religion and the Problem of Evil |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٨–٢٣|doi=10.2478/ress-2024-0002 |issn=2359-8107}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Neis|یەکەم١=Rafael Rachel|سەردێڕ=The Sense of Sight in Rabbinic Culture Jewish Ways of Seeing in Late Antiquity|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٢٩٢٥٣٦|پەڕەکان=٢٩–٤٠, ١٦٠–١٦٤, ٢٤٢, ٢٥٨–٢٧٨}}</ref> [[پەڕگە:Azabache Bracelet.png|وێنۆک|دەستەبەندێک بۆ پاراستنی منداڵێک لە چاوپیسی.]] کولتوورە جیاوازەکان ڕێوشوێنیان گرتووە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name="ulmer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ulmer|یەکەم=Rivka|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cwB8Hfkjpx0C&pg=PA176|سەردێڕ=The evil eye in the Bible and in rabbinic literature|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨١٢٥-٤٦٣-١|editor-last=KTAV Publishing House, Inc.|پەڕە=١٧٦}}</ref> یەکێک لە تەلیسمە بەناوبانگەکانی دژی چاوی خراپ بریتین لە [[چاووزار]] (چاوی شین) کە خۆی بریتییە لە شێوەی چاوێک و حەمسە. دووبارەکردنەوە کۆنەکانی هێماکە زۆرجار لە سیرامیک یان گڵ دروست دەکرا؛ بەڵام دوای بەرهەمهێنانی کۆپەڵە شووشەییەکان لە ناوچەی دەریای ناوەڕاست لە نزیکەی ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین، دەنکۆڵەی چاوی خراپ لەلایەن هیندییەکان ، فینیقیەکان ، [[فارسەکان]] ، [[عەرەب|عەرەبەکان]] ، یۆنانیەکان ، ڕۆمانییەکان و عوسمانییەکان بەناوبانگ بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sharifi |یەکەم=Maedeh |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.newarab.com/features/reclaiming-middle-easts-evil-eye-tradition-sayran |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=newarab.com |زمان=en}}</ref> ئیلیرییەکان ئەو شتانەیان بەکارهێناوە کە شێوەی پەلوس و [[دەست]] و [[لاق|قاچ]] و ددانی ئاژەڵیان لە دژی چاوی خراپە. <ref name="Stipčević">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević|یەکەم=Aleksandar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|سەردێڕ=The Illyrians: history and culture|بڵاوکەرەوە=Noyes Press|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٥٥٠٥٢٥|edition=1977|پەڕە=١٨٢}}</ref> <ref name="Wilkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|سەردێڕ=The Illyrians|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|شوێن=Oxford, United Kingdom|پەڕەکان=٢٤٣, ٢٤٥|بەستەری نووسەر=J. J. Wilkes}}</ref> ڕۆمانە کۆنەکان بۆ پاراستن لە چاوی خراپ نوێنەرایەتی فالۆسیان بەکاردەهێنا، وەکو فاسینۆس . لە باشووری [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیای]] مۆدێرن، جۆرەها تەعویز و ئاماژە بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستن، لەوانە کۆرنیسێلۆ ، سیماروتا و نیشانەی قۆچەکان . === لە ئایینەکان === لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] چاوپیسی ( {{Langx|ar|العين}} ، هەروەها {{Lang|ar|عين الحسودة}} )، باوەڕێکی باو کە تاکەکان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە زیان بە مرۆڤ، ئاژەڵ یان شتەکان بگەیەنن، بە سەیرکردنێکی ئیرە و حەسوودی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825110529/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=www.oxfordislamicstudies.com |زمان=en |وتەگێڕانەوە=Popular belief that a person can glance or stare at someone else's favorite possession and, if envious of the other person's good fortune, hurt, damage, or destroy it.}}</ref> هەرچەندە ئیرەیی چاوی خراپ چالاک دەکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی نائاگا ڕوودەدات (یان بەزۆری ڕوودەدات) و ئەو کەسەی کە ئەنجامی دەدات بەرپرسیار نییە (یان بەزۆری بەرپرسیار نییە).<ref name="kruk-2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kruk |یەکەم=Remke |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Harry Potter in the Gulf: Contemporary Islam and the Occult |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٧٣|doi=10.1080/13530190500081626 |jstor=30037661 |s2cid=159793466 |ref=RKHPitG2005}}</ref> چاوی خراپە دەبێتە هۆی ناخۆشی بۆ قوربانیەکەی بۆ ڕۆژی دواتر، مەگەر دەستەواژەیەکی پارێزەری وەک "بە ویستی خودا" ( ''ماەشاللە'') بگوترێت. <ref name="Giger2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giger|یەکەم=Joyce Newman|سەردێڕ=Transcultural Nursing|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨٠٣٢٣٤٠٠٠٤٦|پەڕە=٣٥١|زمان=en}}</ref> ==== لە ئایینی هیندۆسیدا ==== هەرچەندە نەریتەکانی شراوتا چەمکی خراپەیان نییە، بەڵام وەک پراکتیزەیەکی سەرەکی لەناو [[ھیندوویزم|ئایینی هیندۆسی]] مۆدێرن جێگیرکراوە. بۆ نموونە کاتێک دایکێک تێبینی دەکات کە منداڵەکەی زۆر ستایش دەکرێ، ئەوا شتێکی نەریتییە کە دایکەکە هەوڵبدات کاریگەریی چاوپیسی لەسەر منداڵەکە نەمینێت ( ''nazar utarna'', ''drushti teeta'' یان ''drushti tegeyodu'' ). نموونەیەکی باوی ڕێوڕەسمی بێلایەنکردن بریتییە لە گرتنی بیبەرێکی سوور بە دەستێک و چەند جارێک بە دەوری سەری منداڵەکەدا دەسوڕێنەوە، پاشان مریشکەکان دەسوتێنن. <ref name="Shankar2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shankar|یەکەم=Vijay N.|سەردێڕ=Shadow Boxing with the Gods|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Leadstart Publishing|ژپنک=٩٧٨٩٣٨١٨٣٦٨٠٤|پەڕە=٤٣|زمان=en}}</ref> <ref name="Valsiner2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Valsiner|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Culture and Human Development|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٩٥٦٨٤٦|پەڕە=١٨٢|زمان=en|وتەگێڕانەوە=In Rajastan (India) the treatment of the 'evil eye' includes seven red chilis and some salt circled over the head of the sick child before these are thrown into the hearth.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فۆلکلۆر]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] ppdnx16pgkbcwt1yy4oo0td2rh7u186 1593767 1593749 2026-06-24T16:00:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Evil eye}} 1593767 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kapadokya'dan Nazar Boncuğu.jpg|وێنۆک|چاوەزار وەک یەکێک لە ئامرازەکان بەکاردێت بۆ خۆپاراستن لە چاوپیسی.]] '''چاوپیسی''' باوەڕێکی کۆنە کە پێی وایە کەسێک دەتوانێت بە تێڕوانینێکی پڕ لە ئیرەیی، حەسوودی یان نیازی خراپ، نەهامەتی، زیان یان بەدبەختی بۆ کەسێکی تر دروست بکات. ئەم باوەڕە پتر لە ٥٠٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە و خەڵک لە سەردەمانی کۆنەوە ئامراز و پارێزەرە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hargitai |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210209133801/https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=BBC |سەردێڕ=The strange power of the 'evil eye' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە زۆرێک لە کولتوورەکانی ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، [[بالکان|بەڵکان]]، [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ئەوروپای ڕۆژهەڵات]]، ئاسیای ڕۆژئاوا، ئاسیای ناوەڕاست، باشووری ئاسیا، ئەفریقا، کاریبی و ئەمریکای لاتین دەبینرێت، لەگەڵ ئەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار پێیان وایە وەرگرتنی چاوی خراپ دەبێتە هۆی بەدبەختی یان برینداربوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ross |یەکەم=C |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Hypothesis:The Electrophysiological Basis of the Evil Eye Belief |journal=Anthropology of Consciousness |بەرگ=٢١|پەڕەکان=٤٧–٥٧|doi=10.1111/j.1556-3537.2010.01020.x}}</ref> لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە جۆرێکە لە هێزی سەروو سروشتی کە نیگایەکی خراپەکارانە دەخاتە سەر ئەو کەسانەی کە ئارەزووی زیانگەیاندن بە کەسانی دیکە دەکەن (بەتایبەت بێتاوانەکان). هەروەها بیرۆکەکە چەندین جار لە ئەدەبیاتی حاخامییەکانی جولەکەکاندا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abarbanel|یەکەم=Isaac|سەردێڕ=nah'alat avot|ساڵ=٢٠١٣|edition=2nd|شوێن=Ashkelon|پەڕە=٩٣|زمان=Hebrew}}</ref><ref>[[Judah Loew ben Bezalel]], ''Netivot olam'', Israel 2014, p. 214</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ulmer|یەکەم١=Rivka|سەردێڕ=The Evil Eye in the Bible and in Rabbinic Literature|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House, Inc.|ژپنک=٩٧٨٠٨٨١٢٥٤٦٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mihăilă |یەکەم=Alexandru |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Viewing the Evil Eye in the Scripture: Reclaiming the Magical Thinking in Modern Times |ناونیشان=https://reference-global.com/article/10.2478/ress-2024-0002 |journal=Review of Ecumenical Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=in Florin George Calian, Religion and the Problem of Evil |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٨–٢٣|doi=10.2478/ress-2024-0002 |issn=2359-8107}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Neis|یەکەم١=Rafael Rachel|سەردێڕ=The Sense of Sight in Rabbinic Culture Jewish Ways of Seeing in Late Antiquity|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٢٩٢٥٣٦|پەڕەکان=٢٩–٤٠, ١٦٠–١٦٤, ٢٤٢, ٢٥٨–٢٧٨}}</ref> [[پەڕگە:Azabache Bracelet.png|وێنۆک|دەستەبەندێک بۆ پاراستنی منداڵێک لە چاوپیسی.]] کولتوورە جیاوازەکان ڕێوشوێنیان گرتووە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name="ulmer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ulmer|یەکەم=Rivka|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cwB8Hfkjpx0C&pg=PA176|سەردێڕ=The evil eye in the Bible and in rabbinic literature|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨١٢٥-٤٦٣-١|editor-last=KTAV Publishing House, Inc.|پەڕە=١٧٦}}</ref> یەکێک لە تەلیسمە بەناوبانگەکانی دژی چاوی خراپ بریتین لە [[چاووزار]] (چاوی شین) کە خۆی بریتییە لە شێوەی چاوێک و حەمسە. دووبارەکردنەوە کۆنەکانی هێماکە زۆرجار لە سیرامیک یان گڵ دروست دەکرا؛ بەڵام دوای بەرهەمهێنانی کۆپەڵە شووشەییەکان لە ناوچەی دەریای ناوەڕاست لە نزیکەی ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین، دەنکۆڵەی چاوی خراپ لەلایەن هیندییەکان ، فینیقیەکان ، [[فارسەکان]] ، [[عەرەب|عەرەبەکان]] ، یۆنانیەکان ، ڕۆمانییەکان و عوسمانییەکان بەناوبانگ بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sharifi |یەکەم=Maedeh |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.newarab.com/features/reclaiming-middle-easts-evil-eye-tradition-sayran |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=newarab.com |زمان=en}}</ref> ئیلیرییەکان ئەو شتانەیان بەکارهێناوە کە شێوەی پەلوس و [[دەست]] و [[لاق|قاچ]] و ددانی ئاژەڵیان لە دژی چاوی خراپە. <ref name="Stipčević">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević|یەکەم=Aleksandar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|سەردێڕ=The Illyrians: history and culture|بڵاوکەرەوە=Noyes Press|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٥٥٠٥٢٥|edition=1977|پەڕە=١٨٢}}</ref> <ref name="Wilkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|سەردێڕ=The Illyrians|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|شوێن=Oxford, United Kingdom|پەڕەکان=٢٤٣, ٢٤٥|بەستەری نووسەر=J. J. Wilkes}}</ref> ڕۆمانە کۆنەکان بۆ پاراستن لە چاوی خراپ نوێنەرایەتی فالۆسیان بەکاردەهێنا، وەکو فاسینۆس . لە باشووری [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیای]] مۆدێرن، جۆرەها تەعویز و ئاماژە بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستن، لەوانە کۆرنیسێلۆ ، سیماروتا و نیشانەی قۆچەکان . === لە ئایینەکان === لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] چاوپیسی ( {{Langx|ar|العين}} ، هەروەها {{Lang|ar|عين الحسودة}} )، باوەڕێکی باو کە تاکەکان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە زیان بە مرۆڤ، ئاژەڵ یان شتەکان بگەیەنن، بە سەیرکردنێکی ئیرە و حەسوودی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825110529/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=www.oxfordislamicstudies.com |زمان=en |وتەگێڕانەوە=Popular belief that a person can glance or stare at someone else's favorite possession and, if envious of the other person's good fortune, hurt, damage, or destroy it.}}</ref> هەرچەندە ئیرەیی چاوی خراپ چالاک دەکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی نائاگا ڕوودەدات (یان بەزۆری ڕوودەدات) و ئەو کەسەی کە ئەنجامی دەدات بەرپرسیار نییە (یان بەزۆری بەرپرسیار نییە).<ref name="kruk-2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kruk |یەکەم=Remke |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Harry Potter in the Gulf: Contemporary Islam and the Occult |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٧٣|doi=10.1080/13530190500081626 |jstor=30037661 |s2cid=159793466 |ref=RKHPitG2005}}</ref> چاوی خراپە دەبێتە هۆی ناخۆشی بۆ قوربانیەکەی بۆ ڕۆژی دواتر، مەگەر دەستەواژەیەکی پارێزەری وەک "بە ویستی خودا" ( ''ماەشاللە'') بگوترێت. <ref name="Giger2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giger|یەکەم=Joyce Newman|سەردێڕ=Transcultural Nursing|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨٠٣٢٣٤٠٠٠٤٦|پەڕە=٣٥١|زمان=en}}</ref> ==== لە ئایینی هیندۆسیدا ==== هەرچەندە نەریتەکانی شراوتا چەمکی خراپەیان نییە، بەڵام وەک پراکتیزەیەکی سەرەکی لەناو [[ھیندوویزم|ئایینی هیندۆسی]] مۆدێرن جێگیرکراوە. بۆ نموونە کاتێک دایکێک تێبینی دەکات کە منداڵەکەی زۆر ستایش دەکرێ، ئەوا شتێکی نەریتییە کە دایکەکە هەوڵبدات کاریگەریی چاوپیسی لەسەر منداڵەکە نەمینێت ( ''nazar utarna'', ''drushti teeta'' یان ''drushti tegeyodu'' ). نموونەیەکی باوی ڕێوڕەسمی بێلایەنکردن بریتییە لە گرتنی بیبەرێکی سوور بە دەستێک و چەند جارێک بە دەوری سەری منداڵەکەدا دەسوڕێنەوە، پاشان مریشکەکان دەسوتێنن. <ref name="Shankar2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shankar|یەکەم=Vijay N.|سەردێڕ=Shadow Boxing with the Gods|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Leadstart Publishing|ژپنک=٩٧٨٩٣٨١٨٣٦٨٠٤|پەڕە=٤٣|زمان=en}}</ref> <ref name="Valsiner2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Valsiner|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Culture and Human Development|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٩٥٦٨٤٦|پەڕە=١٨٢|زمان=en|وتەگێڕانەوە=In Rajastan (India) the treatment of the 'evil eye' includes seven red chilis and some salt circled over the head of the sick child before these are thrown into the hearth.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Evil eye}} [[پۆل:فۆلکلۆر]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] 317t1jme2x0jrzvsv98imbqudykvc0w 1593815 1593767 2026-06-24T17:03:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئایین|ئایین]] 1593815 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Kapadokya'dan Nazar Boncuğu.jpg|وێنۆک|چاوەزار وەک یەکێک لە ئامرازەکان بەکاردێت بۆ خۆپاراستن لە چاوپیسی.]] '''چاوپیسی''' باوەڕێکی کۆنە کە پێی وایە کەسێک دەتوانێت بە تێڕوانینێکی پڕ لە ئیرەیی، حەسوودی یان نیازی خراپ، نەهامەتی، زیان یان بەدبەختی بۆ کەسێکی تر دروست بکات. ئەم باوەڕە پتر لە ٥٠٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە و خەڵک لە سەردەمانی کۆنەوە ئامراز و پارێزەرە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hargitai |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210209133801/https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=BBC |سەردێڕ=The strange power of the 'evil eye' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە زۆرێک لە کولتوورەکانی ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، [[بالکان|بەڵکان]]، [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ئەوروپای ڕۆژهەڵات]]، ئاسیای ڕۆژئاوا، ئاسیای ناوەڕاست، باشووری ئاسیا، ئەفریقا، کاریبی و ئەمریکای لاتین دەبینرێت، لەگەڵ ئەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار پێیان وایە وەرگرتنی چاوی خراپ دەبێتە هۆی بەدبەختی یان برینداربوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ross |یەکەم=C |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Hypothesis:The Electrophysiological Basis of the Evil Eye Belief |journal=Anthropology of Consciousness |بەرگ=٢١|پەڕەکان=٤٧–٥٧|doi=10.1111/j.1556-3537.2010.01020.x}}</ref> لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە جۆرێکە لە هێزی سەروو سروشتی کە نیگایەکی خراپەکارانە دەخاتە سەر ئەو کەسانەی کە ئارەزووی زیانگەیاندن بە کەسانی دیکە دەکەن (بەتایبەت بێتاوانەکان). هەروەها بیرۆکەکە چەندین جار لە ئەدەبیاتی حاخامییەکانی جولەکەکاندا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abarbanel|یەکەم=Isaac|سەردێڕ=nah'alat avot|ساڵ=٢٠١٣|edition=2nd|شوێن=Ashkelon|پەڕە=٩٣|زمان=Hebrew}}</ref><ref>[[Judah Loew ben Bezalel]], ''Netivot olam'', Israel 2014, p. 214</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ulmer|یەکەم١=Rivka|سەردێڕ=The Evil Eye in the Bible and in Rabbinic Literature|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House, Inc.|ژپنک=٩٧٨٠٨٨١٢٥٤٦٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mihăilă |یەکەم=Alexandru |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Viewing the Evil Eye in the Scripture: Reclaiming the Magical Thinking in Modern Times |ناونیشان=https://reference-global.com/article/10.2478/ress-2024-0002 |journal=Review of Ecumenical Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=in Florin George Calian, Religion and the Problem of Evil |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٨–٢٣|doi=10.2478/ress-2024-0002 |issn=2359-8107}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Neis|یەکەم١=Rafael Rachel|سەردێڕ=The Sense of Sight in Rabbinic Culture Jewish Ways of Seeing in Late Antiquity|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٢٩٢٥٣٦|پەڕەکان=٢٩–٤٠, ١٦٠–١٦٤, ٢٤٢, ٢٥٨–٢٧٨}}</ref> [[پەڕگە:Azabache Bracelet.png|وێنۆک|دەستەبەندێک بۆ پاراستنی منداڵێک لە چاوپیسی.]] کولتوورە جیاوازەکان ڕێوشوێنیان گرتووە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name="ulmer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ulmer|یەکەم=Rivka|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cwB8Hfkjpx0C&pg=PA176|سەردێڕ=The evil eye in the Bible and in rabbinic literature|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨١٢٥-٤٦٣-١|editor-last=KTAV Publishing House, Inc.|پەڕە=١٧٦}}</ref> یەکێک لە تەلیسمە بەناوبانگەکانی دژی چاوی خراپ بریتین لە [[چاووزار]] (چاوی شین) کە خۆی بریتییە لە شێوەی چاوێک و حەمسە. دووبارەکردنەوە کۆنەکانی هێماکە زۆرجار لە سیرامیک یان گڵ دروست دەکرا؛ بەڵام دوای بەرهەمهێنانی کۆپەڵە شووشەییەکان لە ناوچەی دەریای ناوەڕاست لە نزیکەی ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین، دەنکۆڵەی چاوی خراپ لەلایەن هیندییەکان ، فینیقیەکان ، [[فارسەکان]] ، [[عەرەب|عەرەبەکان]] ، یۆنانیەکان ، ڕۆمانییەکان و عوسمانییەکان بەناوبانگ بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sharifi |یەکەم=Maedeh |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.newarab.com/features/reclaiming-middle-easts-evil-eye-tradition-sayran |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=newarab.com |زمان=en}}</ref> ئیلیرییەکان ئەو شتانەیان بەکارهێناوە کە شێوەی پەلوس و [[دەست]] و [[لاق|قاچ]] و ددانی ئاژەڵیان لە دژی چاوی خراپە. <ref name="Stipčević">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević|یەکەم=Aleksandar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|سەردێڕ=The Illyrians: history and culture|بڵاوکەرەوە=Noyes Press|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٥٥٠٥٢٥|edition=1977|پەڕە=١٨٢}}</ref> <ref name="Wilkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|سەردێڕ=The Illyrians|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|شوێن=Oxford, United Kingdom|پەڕەکان=٢٤٣, ٢٤٥|بەستەری نووسەر=J. J. Wilkes}}</ref> ڕۆمانە کۆنەکان بۆ پاراستن لە چاوی خراپ نوێنەرایەتی فالۆسیان بەکاردەهێنا، وەکو فاسینۆس . لە باشووری [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیای]] مۆدێرن، جۆرەها تەعویز و ئاماژە بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستن، لەوانە کۆرنیسێلۆ ، سیماروتا و نیشانەی قۆچەکان . === لە ئایینەکان === لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] چاوپیسی ( {{Langx|ar|العين}} ، هەروەها {{Lang|ar|عين الحسودة}} )، باوەڕێکی باو کە تاکەکان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە زیان بە مرۆڤ، ئاژەڵ یان شتەکان بگەیەنن، بە سەیرکردنێکی ئیرە و حەسوودی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825110529/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=www.oxfordislamicstudies.com |زمان=en |وتەگێڕانەوە=Popular belief that a person can glance or stare at someone else's favorite possession and, if envious of the other person's good fortune, hurt, damage, or destroy it.}}</ref> هەرچەندە ئیرەیی چاوی خراپ چالاک دەکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی نائاگا ڕوودەدات (یان بەزۆری ڕوودەدات) و ئەو کەسەی کە ئەنجامی دەدات بەرپرسیار نییە (یان بەزۆری بەرپرسیار نییە).<ref name="kruk-2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kruk |یەکەم=Remke |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Harry Potter in the Gulf: Contemporary Islam and the Occult |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٧٣|doi=10.1080/13530190500081626 |jstor=30037661 |s2cid=159793466 |ref=RKHPitG2005}}</ref> چاوی خراپە دەبێتە هۆی ناخۆشی بۆ قوربانیەکەی بۆ ڕۆژی دواتر، مەگەر دەستەواژەیەکی پارێزەری وەک "بە ویستی خودا" ( ''ماەشاللە'') بگوترێت. <ref name="Giger2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giger|یەکەم=Joyce Newman|سەردێڕ=Transcultural Nursing|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨٠٣٢٣٤٠٠٠٤٦|پەڕە=٣٥١|زمان=en}}</ref> ==== لە ئایینی هیندۆسیدا ==== هەرچەندە نەریتەکانی شراوتا چەمکی خراپەیان نییە، بەڵام وەک پراکتیزەیەکی سەرەکی لەناو [[ھیندوویزم|ئایینی هیندۆسی]] مۆدێرن جێگیرکراوە. بۆ نموونە کاتێک دایکێک تێبینی دەکات کە منداڵەکەی زۆر ستایش دەکرێ، ئەوا شتێکی نەریتییە کە دایکەکە هەوڵبدات کاریگەریی چاوپیسی لەسەر منداڵەکە نەمینێت ( ''nazar utarna'', ''drushti teeta'' یان ''drushti tegeyodu'' ). نموونەیەکی باوی ڕێوڕەسمی بێلایەنکردن بریتییە لە گرتنی بیبەرێکی سوور بە دەستێک و چەند جارێک بە دەوری سەری منداڵەکەدا دەسوڕێنەوە، پاشان مریشکەکان دەسوتێنن. <ref name="Shankar2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shankar|یەکەم=Vijay N.|سەردێڕ=Shadow Boxing with the Gods|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Leadstart Publishing|ژپنک=٩٧٨٩٣٨١٨٣٦٨٠٤|پەڕە=٤٣|زمان=en}}</ref> <ref name="Valsiner2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Valsiner|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Culture and Human Development|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٩٥٦٨٤٦|پەڕە=١٨٢|زمان=en|وتەگێڕانەوە=In Rajastan (India) the treatment of the 'evil eye' includes seven red chilis and some salt circled over the head of the sick child before these are thrown into the hearth.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Evil eye}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} [[پۆل:فۆلکلۆر]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] 9unfvbxrxbd6pl3xe57mgkj6jrv9bqe 1593843 1593815 2026-06-24T20:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593843 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Kapadokya'dan Nazar Boncuğu.jpg|وێنۆک|چاوەزار وەک یەکێک لە ئامرازەکان بەکاردێت بۆ خۆپاراستن لە چاوپیسی.]] '''چاوپیسی''' باوەڕێکی کۆنە کە پێی وایە کەسێک دەتوانێت بە تێڕوانینێکی پڕ لە ئیرەیی، حەسوودی یان نیازی خراپ، نەهامەتی، زیان یان بەدبەختی بۆ کەسێکی تر دروست بکات. ئەم باوەڕە پتر لە ٥٠٠٠ ساڵ تەمەنی هەیە و خەڵک لە سەردەمانی کۆنەوە ئامراز و پارێزەرە جۆراوجۆرەکانیان بەکارهێناوە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hargitai |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210209133801/https://www.bbc.com/culture/article/20180216-the-strange-power-of-the-evil-eye |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=BBC |سەردێڕ=The strange power of the 'evil eye' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە زۆرێک لە کولتوورەکانی ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، [[بالکان|بەڵکان]]، [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ئەوروپای ڕۆژهەڵات]]، ئاسیای ڕۆژئاوا، ئاسیای ناوەڕاست، باشووری ئاسیا، ئەفریقا، کاریبی و ئەمریکای لاتین دەبینرێت، لەگەڵ ئەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار پێیان وایە وەرگرتنی چاوی خراپ دەبێتە هۆی بەدبەختی یان برینداربوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ross |یەکەم=C |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Hypothesis:The Electrophysiological Basis of the Evil Eye Belief |journal=Anthropology of Consciousness |بەرگ=٢١|پەڕەکان=٤٧–٥٧|doi=10.1111/j.1556-3537.2010.01020.x}}</ref> لە کاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە جۆرێکە لە هێزی سەروو سروشتی کە نیگایەکی خراپەکارانە دەخاتە سەر ئەو کەسانەی کە ئارەزووی زیانگەیاندن بە کەسانی دیکە دەکەن (بەتایبەت بێتاوانەکان). هەروەها بیرۆکەکە چەندین جار لە ئەدەبیاتی حاخامییەکانی جولەکەکاندا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abarbanel|یەکەم=Isaac|سەردێڕ=nah'alat avot|ساڵ=٢٠١٣|edition=2nd|شوێن=Ashkelon|پەڕە=٩٣|زمان=Hebrew}}</ref><ref>[[Judah Loew ben Bezalel]], ''Netivot olam'', Israel 2014, p. 214</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ulmer|یەکەم١=Rivka|سەردێڕ=The Evil Eye in the Bible and in Rabbinic Literature|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House, Inc.|ژپنک=٩٧٨٠٨٨١٢٥٤٦٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mihăilă |یەکەم=Alexandru |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Viewing the Evil Eye in the Scripture: Reclaiming the Magical Thinking in Modern Times |ناونیشان=https://reference-global.com/article/10.2478/ress-2024-0002 |journal=Review of Ecumenical Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=in Florin George Calian, Religion and the Problem of Evil |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٨–٢٣|doi=10.2478/ress-2024-0002 |issn=2359-8107}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Neis|یەکەم١=Rafael Rachel|سەردێڕ=The Sense of Sight in Rabbinic Culture Jewish Ways of Seeing in Late Antiquity|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٢٩٢٥٣٦|پەڕەکان=٢٩–٤٠, ١٦٠–١٦٤, ٢٤٢, ٢٥٨–٢٧٨}}</ref> [[پەڕگە:Azabache Bracelet.png|وێنۆک|دەستەبەندێک بۆ پاراستنی منداڵێک لە چاوپیسی.]] کولتوورە جیاوازەکان ڕێوشوێنیان گرتووە بۆ پاراستن لە چاوپیسی.<ref name="ulmer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ulmer|یەکەم=Rivka|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cwB8Hfkjpx0C&pg=PA176|سەردێڕ=The evil eye in the Bible and in rabbinic literature|بڵاوکەرەوە=KTAV Publishing House|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨١٢٥-٤٦٣-١|editor-last=KTAV Publishing House, Inc.|پەڕە=١٧٦}}</ref> یەکێک لە تەلیسمە بەناوبانگەکانی دژی چاوی خراپ بریتین لە [[چاووزار]] (چاوی شین) کە خۆی بریتییە لە شێوەی چاوێک و حەمسە. دووبارەکردنەوە کۆنەکانی هێماکە زۆرجار لە سیرامیک یان گڵ دروست دەکرا؛ بەڵام دوای بەرهەمهێنانی کۆپەڵە شووشەییەکان لە ناوچەی دەریای ناوەڕاست لە نزیکەی ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین، دەنکۆڵەی چاوی خراپ لەلایەن هیندییەکان ، فینیقیەکان ، [[فارسەکان]] ، [[عەرەب|عەرەبەکان]] ، یۆنانیەکان ، ڕۆمانییەکان و عوسمانییەکان بەناوبانگ بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sharifi |یەکەم=Maedeh |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.newarab.com/features/reclaiming-middle-easts-evil-eye-tradition-sayran |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=newarab.com |زمان=en}}</ref> ئیلیرییەکان ئەو شتانەیان بەکارهێناوە کە شێوەی پەلوس و [[دەست]] و [[لاق|قاچ]] و ددانی ئاژەڵیان لە دژی چاوی خراپە. <ref name="Stipčević">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević|یەکەم=Aleksandar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|سەردێڕ=The Illyrians: history and culture|بڵاوکەرەوە=Noyes Press|ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٥٥٠٥٢٥|edition=1977|پەڕە=١٨٢}}</ref> <ref name="Wilkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John J.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|سەردێڕ=The Illyrians|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|شوێن=Oxford, United Kingdom|پەڕەکان=٢٤٣, ٢٤٥|بەستەری نووسەر=J. J. Wilkes}}</ref> ڕۆمانە کۆنەکان بۆ پاراستن لە چاوی خراپ نوێنەرایەتی فالۆسیان بەکاردەهێنا، وەکو فاسینۆس . لە باشووری [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیای]] مۆدێرن، جۆرەها تەعویز و ئاماژە بەکاردەهێنرێت بۆ پاراستن، لەوانە کۆرنیسێلۆ ، سیماروتا و نیشانەی قۆچەکان . === لە ئایینەکان === لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] چاوپیسی ( {{Langx|ar|العين}} ، هەروەها {{Lang|ar|عين الحسودة}} )، باوەڕێکی باو کە تاکەکان دەسەڵاتی ئەوەیان هەیە زیان بە مرۆڤ، ئاژەڵ یان شتەکان بگەیەنن، بە سەیرکردنێکی ئیرە و حەسوودی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180825110529/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e597 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=www.oxfordislamicstudies.com |زمان=en |وتەگێڕانەوە=Popular belief that a person can glance or stare at someone else's favorite possession and, if envious of the other person's good fortune, hurt, damage, or destroy it.}}</ref> هەرچەندە ئیرەیی چاوی خراپ چالاک دەکات، بەڵام ئەمە بە شێوەیەکی نائاگا ڕوودەدات (یان بەزۆری ڕوودەدات) و ئەو کەسەی کە ئەنجامی دەدات بەرپرسیار نییە (یان بەزۆری بەرپرسیار نییە).<ref name="kruk-2005">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kruk |یەکەم=Remke |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=Harry Potter in the Gulf: Contemporary Islam and the Occult |journal=British Journal of Middle Eastern Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٧٣|doi=10.1080/13530190500081626 |jstor=30037661 |s2cid=159793466 |ref=RKHPitG2005}}</ref> چاوی خراپە دەبێتە هۆی ناخۆشی بۆ قوربانیەکەی بۆ ڕۆژی دواتر، مەگەر دەستەواژەیەکی پارێزەری وەک "بە ویستی خودا" ( ''ماەشاللە'') بگوترێت. <ref name="Giger2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giger|یەکەم=Joyce Newman|سەردێڕ=Transcultural Nursing|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨٠٣٢٣٤٠٠٠٤٦|پەڕە=٣٥١|زمان=en}}</ref> ==== لە ئایینی هیندۆسیدا ==== هەرچەندە نەریتەکانی شراوتا چەمکی خراپەیان نییە، بەڵام وەک پراکتیزەیەکی سەرەکی لەناو [[ھیندوویزم|ئایینی هیندۆسی]] مۆدێرن جێگیرکراوە. بۆ نموونە کاتێک دایکێک تێبینی دەکات کە منداڵەکەی زۆر ستایش دەکرێ، ئەوا شتێکی نەریتییە کە دایکەکە هەوڵبدات کاریگەریی چاوپیسی لەسەر منداڵەکە نەمینێت ( ''nazar utarna'', ''drushti teeta'' یان ''drushti tegeyodu'' ). نموونەیەکی باوی ڕێوڕەسمی بێلایەنکردن بریتییە لە گرتنی بیبەرێکی سوور بە دەستێک و چەند جارێک بە دەوری سەری منداڵەکەدا دەسوڕێنەوە، پاشان مریشکەکان دەسوتێنن. <ref name="Shankar2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shankar|یەکەم=Vijay N.|سەردێڕ=Shadow Boxing with the Gods|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Leadstart Publishing|ژپنک=٩٧٨٩٣٨١٨٣٦٨٠٤|پەڕە=٤٣|زمان=en}}</ref> <ref name="Valsiner2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Valsiner|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Culture and Human Development|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٩٥٦٨٤٦|پەڕە=١٨٢|زمان=en|وتەگێڕانەوە=In Rajastan (India) the treatment of the 'evil eye' includes seven red chilis and some salt circled over the head of the sick child before these are thrown into the hearth.}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Evil eye}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} [[پۆل:فۆلکلۆر]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] 6lc5i97jz4k5eo11ib6nliu7a9rgj2y 0 296940 1593785 1593666 2026-06-24T16:04:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Habbaniyah}} 1593785 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''حەبانیە''' شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە ڕۆژاوای [[عێراق]] لە [[پارێزگای ئەنبار]] لە نێوان شارەکانی [[فەلووجە]] [[ڕەمادی|و ڕەمادی]] و تەنیشت شاری ئەلخالیدیە. ڕووبەرەکەی (٧٠١)کم٢ و ژمارەی دانیشتووانی بە پێی ئاماری ساڵی ١٩٨٧ی زایینی (٦١،٢٨٤) کەسە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Habbaniyah}} [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] tedrm9zigycwsu9dcemj871vj5ybf0f 1593799 1593785 2026-06-24T17:01:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:عێراق|عێراق]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1593799 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''حەبانیە''' شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە ڕۆژاوای [[عێراق]] لە [[پارێزگای ئەنبار]] لە نێوان شارەکانی [[فەلووجە]] [[ڕەمادی|و ڕەمادی]] و تەنیشت شاری ئەلخالیدیە. ڕووبەرەکەی (٧٠١)کم٢ و ژمارەی دانیشتووانی بە پێی ئاماری ساڵی ١٩٨٧ی زایینی (٦١،٢٨٤) کەسە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Habbaniyah}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] rtr8jtsp83qv1ncfv9miks4f5wqbbug 1593858 1593799 2026-06-24T20:03:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593858 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''حەبانیە''' شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە ڕۆژاوای [[عێراق]] لە [[پارێزگای ئەنبار]] لە نێوان شارەکانی [[فەلووجە]] [[ڕەمادی|و ڕەمادی]] و تەنیشت شاری ئەلخالیدیە. ڕووبەرەکەی (٧٠١)کم٢ و ژمارەی دانیشتووانی بە پێی ئاماری ساڵی ١٩٨٧ی زایینی (٦١،٢٨٤) کەسە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Habbaniyah}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] ryk4wnkosowa80fpbnuablirliob5mm 0 296941 1593784 1593668 2026-06-24T16:04:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Leishmaniasis}} 1593784 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری لیشمانیا (Leishmania)]] '''لیشمانیاز''' یان '''لیشمانیۆز''' (بە ئینگلیزی: Leishmaniasis یان Leishmaniosis) نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی [[زیندەوەرە سەرەتایییەکان|زیندەوەرەکی سەرەتایییەوە]] (Protozoa) لە جۆری لیشمانیاوە دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە تایبەتەکانی مێشوولەی لمییەوە (Sandfly) بڵاو دەبێتەوە. ئەم نەخۆشییە بە سێ شێوازی سەرەکی دەردەکەوێت: لیشمانیای پێستی (برینی ساڵانە)، پێستی-شڵەماتی، یان ئەندامی. == جۆرەکان و نیشانەکان == * '''لیشمانیای پێستی:''' نیشانەکانی بە شێوەی برینی پێستی دەردەکەون (کە لە ناوچەکەدا بە ساڵەکۆ یان برینی ساڵانە ناسراوە). * '''لیشمانیای پێستی-شڵەماتی:''' دەبێتە ھۆی دروستبوونی برین لە پێست، دەم و لووتدا. * '''لیشمانیای ئەندامی (Visceral):''' لە سەرەتادا بە برینی پێستی دەست پێدەکات و دواتر نیشانەکانی وەک [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، کەمبوونەوەی [[خڕۆکەی سوور|خڕۆکە سوورەکانی خوێن]]، و گەورەبوونی [[سپڵ]] و [[جەرگ]] دەردەکەون. پتر لە ٢٠ جۆری لیشمانیا دەبنە ھۆی تووشبوونی مرۆڤ. ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە فقر، بەدخۆراکی، بڕینەوەی دارەکانی جەنگەڵ و شارنشینی. ڕێگەی دەستنیشانکردنی ھەر سێ جۆرەکە، بینینی مشەخۆرەکەیە لەژێر مایکرۆسکۆپدا، ھەروەھا جۆری ئەندامی لە ڕێگەی پشکنینی خوێنیشەوە دەستنیشان دەکرێت. ئەم نەخۆشییە لە نێوان ئاژەڵەکانی تریشدا وەک سەگ و قرتێنەرەکاندا ڕوودەدات. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[پێست]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leishmaniasis}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] d3ovrjuvdpdopk6pp64vo1vdzahel0i 1593800 1593784 2026-06-24T17:01:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پەرستاری|پەرستاری]] و [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593800 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری لیشمانیا (Leishmania)]] '''لیشمانیاز''' یان '''لیشمانیۆز''' (بە ئینگلیزی: Leishmaniasis یان Leishmaniosis) نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی [[زیندەوەرە سەرەتایییەکان|زیندەوەرەکی سەرەتایییەوە]] (Protozoa) لە جۆری لیشمانیاوە دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە تایبەتەکانی مێشوولەی لمییەوە (Sandfly) بڵاو دەبێتەوە. ئەم نەخۆشییە بە سێ شێوازی سەرەکی دەردەکەوێت: لیشمانیای پێستی (برینی ساڵانە)، پێستی-شڵەماتی، یان ئەندامی. == جۆرەکان و نیشانەکان == * '''لیشمانیای پێستی:''' نیشانەکانی بە شێوەی برینی پێستی دەردەکەون (کە لە ناوچەکەدا بە ساڵەکۆ یان برینی ساڵانە ناسراوە). * '''لیشمانیای پێستی-شڵەماتی:''' دەبێتە ھۆی دروستبوونی برین لە پێست، دەم و لووتدا. * '''لیشمانیای ئەندامی (Visceral):''' لە سەرەتادا بە برینی پێستی دەست پێدەکات و دواتر نیشانەکانی وەک [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، کەمبوونەوەی [[خڕۆکەی سوور|خڕۆکە سوورەکانی خوێن]]، و گەورەبوونی [[سپڵ]] و [[جەرگ]] دەردەکەون. پتر لە ٢٠ جۆری لیشمانیا دەبنە ھۆی تووشبوونی مرۆڤ. ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە فقر، بەدخۆراکی، بڕینەوەی دارەکانی جەنگەڵ و شارنشینی. ڕێگەی دەستنیشانکردنی ھەر سێ جۆرەکە، بینینی مشەخۆرەکەیە لەژێر مایکرۆسکۆپدا، ھەروەھا جۆری ئەندامی لە ڕێگەی پشکنینی خوێنیشەوە دەستنیشان دەکرێت. ئەم نەخۆشییە لە نێوان ئاژەڵەکانی تریشدا وەک سەگ و قرتێنەرەکاندا ڕوودەدات. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[پێست]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leishmaniasis}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] sf4jevtaujmfa5cyszbyaw0f74pc702 1593857 1593800 2026-06-24T20:03:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593857 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری لیشمانیا (Leishmania)]] '''لیشمانیاز''' یان '''لیشمانیۆز''' (بە ئینگلیزی: Leishmaniasis یان Leishmaniosis) نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی [[زیندەوەرە سەرەتایییەکان|زیندەوەرەکی سەرەتایییەوە]] (Protozoa) لە جۆری لیشمانیاوە دروست دەبێت و لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە تایبەتەکانی مێشوولەی لمییەوە (Sandfly) بڵاو دەبێتەوە. ئەم نەخۆشییە بە سێ شێوازی سەرەکی دەردەکەوێت: لیشمانیای پێستی (برینی ساڵانە)، پێستی-شڵەماتی، یان ئەندامی. == جۆرەکان و نیشانەکان == * '''لیشمانیای پێستی:''' نیشانەکانی بە شێوەی برینی پێستی دەردەکەون (کە لە ناوچەکەدا بە ساڵەکۆ یان برینی ساڵانە ناسراوە). * '''لیشمانیای پێستی-شڵەماتی:''' دەبێتە ھۆی دروستبوونی برین لە پێست، دەم و لووتدا. * '''لیشمانیای ئەندامی (Visceral):''' لە سەرەتادا بە برینی پێستی دەست پێدەکات و دواتر نیشانەکانی وەک [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، کەمبوونەوەی [[خڕۆکەی سوور|خڕۆکە سوورەکانی خوێن]]، و گەورەبوونی [[سپڵ]] و [[جەرگ]] دەردەکەون. پتر لە ٢٠ جۆری لیشمانیا دەبنە ھۆی تووشبوونی مرۆڤ. ھۆکارەکانی مەترسی بریتین لە فقر، بەدخۆراکی، بڕینەوەی دارەکانی جەنگەڵ و شارنشینی. ڕێگەی دەستنیشانکردنی ھەر سێ جۆرەکە، بینینی مشەخۆرەکەیە لەژێر مایکرۆسکۆپدا، ھەروەھا جۆری ئەندامی لە ڕێگەی پشکنینی خوێنیشەوە دەستنیشان دەکرێت. ئەم نەخۆشییە لە نێوان ئاژەڵەکانی تریشدا وەک سەگ و قرتێنەرەکاندا ڕوودەدات. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[پێست]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leishmaniasis}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] ji37p803rf7tmuvjxnvd4gq5pwc5el8 0 296942 1593783 1593669 2026-06-24T16:03:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Hemophilia}} 1593783 wikitext text/x-wiki '''ھیمۆفیلیا''' (بە ئینگلیزی: Hemophilia) کۆمەڵێک نەخۆشیی [[بۆماوە|بۆماوەیین]] کە تێیدا توانای لەش بۆ دروستکردنی لەختەی خوێن و ڕێگریکردن لە خوێنبەربوون لە کاتی پچڕانی دەمارەکاندا تێکدەچێت. ناوی ھیمۆفیلیا لە دوو وشەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] پێکدێت: «ھیمۆ» بە واتای [[خوێن]] و «فیلیا» بە واتای حەزلێکردن یان دۆستایەتی. == جۆرە سەرەکسییەکان == ئەم نەخۆشییە بە شێوەیەکی سەرەکی و نزیکەی تەنھا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت و دەبێتە دوو جۆری سەرەکی: * '''ھیمۆفیلیای A (جۆری کلاسیک):''' بەربڵاوترین جۆری ئەم تێکچوونەیە کە بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە ھەشت دروست دەبێت. نزیکەی ٨٥٪ی حاڵەتەکانی ھیمۆفیلیا لەم جۆرەن و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٥ بۆ ١٠ ھەزار کۆرپەدا دەبینرێت (بە شێوەیەکی زۆر دەگمەن لە کچاناندا ڕوودەدات). * '''ھیمۆفیلیای B (ھیمۆفیلیای کریسمەس):''' بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە نۆ دروست دەبێت و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٤ ھەزار کۆرپەدا دەستنیشان دەکرێت. بەھۆی ئەوەی جینەکانی بەرپرسیار لە دروستکردنی ئەم فاکتۆرانە لەسەر [[کرۆمۆسۆم]]ی X ھەڵکەوتوون، نەخۆشییەکە زیاتر تووشی پیاوان دەبێت و ژنان زۆرجار تەنھا وەک ھەڵگری (Carrier) جینەکە دەمێننەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[بۆماوەزانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hemophilia}} [[پۆل:نەخۆشییە بۆماوەییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی خوێن]] r7ki8fxzbw0eqs31rgfrre3lel7zdw0 1593802 1593783 2026-06-24T17:01:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593802 wikitext text/x-wiki '''ھیمۆفیلیا''' (بە ئینگلیزی: Hemophilia) کۆمەڵێک نەخۆشیی [[بۆماوە|بۆماوەیین]] کە تێیدا توانای لەش بۆ دروستکردنی لەختەی خوێن و ڕێگریکردن لە خوێنبەربوون لە کاتی پچڕانی دەمارەکاندا تێکدەچێت. ناوی ھیمۆفیلیا لە دوو وشەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] پێکدێت: «ھیمۆ» بە واتای [[خوێن]] و «فیلیا» بە واتای حەزلێکردن یان دۆستایەتی. == جۆرە سەرەکسییەکان == ئەم نەخۆشییە بە شێوەیەکی سەرەکی و نزیکەی تەنھا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت و دەبێتە دوو جۆری سەرەکی: * '''ھیمۆفیلیای A (جۆری کلاسیک):''' بەربڵاوترین جۆری ئەم تێکچوونەیە کە بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە ھەشت دروست دەبێت. نزیکەی ٨٥٪ی حاڵەتەکانی ھیمۆفیلیا لەم جۆرەن و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٥ بۆ ١٠ ھەزار کۆرپەدا دەبینرێت (بە شێوەیەکی زۆر دەگمەن لە کچاناندا ڕوودەدات). * '''ھیمۆفیلیای B (ھیمۆفیلیای کریسمەس):''' بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە نۆ دروست دەبێت و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٤ ھەزار کۆرپەدا دەستنیشان دەکرێت. بەھۆی ئەوەی جینەکانی بەرپرسیار لە دروستکردنی ئەم فاکتۆرانە لەسەر [[کرۆمۆسۆم]]ی X ھەڵکەوتوون، نەخۆشییەکە زیاتر تووشی پیاوان دەبێت و ژنان زۆرجار تەنھا وەک ھەڵگری (Carrier) جینەکە دەمێننەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[بۆماوەزانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hemophilia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بۆماوەییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی خوێن]] 5pu5x6g2obk8qyxyykjmyenc5dsgge9 1593856 1593802 2026-06-24T20:02:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593856 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ھیمۆفیلیا''' (بە ئینگلیزی: Hemophilia) کۆمەڵێک نەخۆشیی [[بۆماوە|بۆماوەیین]] کە تێیدا توانای لەش بۆ دروستکردنی لەختەی خوێن و ڕێگریکردن لە خوێنبەربوون لە کاتی پچڕانی دەمارەکاندا تێکدەچێت. ناوی ھیمۆفیلیا لە دوو وشەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] پێکدێت: «ھیمۆ» بە واتای [[خوێن]] و «فیلیا» بە واتای حەزلێکردن یان دۆستایەتی. == جۆرە سەرەکسییەکان == ئەم نەخۆشییە بە شێوەیەکی سەرەکی و نزیکەی تەنھا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت و دەبێتە دوو جۆری سەرەکی: * '''ھیمۆفیلیای A (جۆری کلاسیک):''' بەربڵاوترین جۆری ئەم تێکچوونەیە کە بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە ھەشت دروست دەبێت. نزیکەی ٨٥٪ی حاڵەتەکانی ھیمۆفیلیا لەم جۆرەن و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٥ بۆ ١٠ ھەزار کۆرپەدا دەبینرێت (بە شێوەیەکی زۆر دەگمەن لە کچاناندا ڕوودەدات). * '''ھیمۆفیلیای B (ھیمۆفیلیای کریسمەس):''' بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە نۆ دروست دەبێت و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٤ ھەزار کۆرپەدا دەستنیشان دەکرێت. بەھۆی ئەوەی جینەکانی بەرپرسیار لە دروستکردنی ئەم فاکتۆرانە لەسەر [[کرۆمۆسۆم]]ی X ھەڵکەوتوون، نەخۆشییەکە زیاتر تووشی پیاوان دەبێت و ژنان زۆرجار تەنھا وەک ھەڵگری (Carrier) جینەکە دەمێننەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[بۆماوەزانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hemophilia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بۆماوەییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی خوێن]] 2g1ho1e4dsux2xm571og69hbrmoc4u4 1593903 1593856 2026-06-24T21:01:48Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593903 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ھیمۆفیلیا''' (بە ئینگلیزی: Hemophilia) کۆمەڵێک نەخۆشیی [[بۆماوە|بۆماوەیین]] کە تێیدا توانای لەش بۆ دروستکردنی لەختەی خوێن و ڕێگریکردن لە خوێنبەربوون لە کاتی پچڕانی دەمارەکاندا تێکدەچێت. ناوی ھیمۆفیلیا لە دوو وشەی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] پێکدێت: «ھیمۆ» بە واتای [[خوێن]] و «فیلیا» بە واتای حەزلێکردن یان دۆستایەتی. == جۆرە سەرەکسییەکان == ئەم نەخۆشییە بە شێوەیەکی سەرەکی و نزیکەی تەنھا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت و دەبێتە دوو جۆری سەرەکی: * '''ھیمۆفیلیای A (جۆری کلاسیک):''' بەربڵاوترین جۆری ئەم تێکچوونەیە کە بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە ھەشت دروست دەبێت. نزیکەی ٨٥٪ی حاڵەتەکانی ھیمۆفیلیا لەم جۆرەن و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٥ بۆ ١٠ ھەزار کۆرپەدا دەبینرێت (بە شێوەیەکی زۆر دەگمەن لە کچاناندا ڕوودەدات). * '''ھیمۆفیلیای B (ھیمۆفیلیای کریسمەس):''' بەھۆی کەمی یان نەبوونی فاکتۆری مەیینی ژمارە نۆ دروست دەبێت و لە ناو یەک کۆرپەی کوڕ لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٤ ھەزار کۆرپەدا دەستنیشان دەکرێت. بەھۆی ئەوەی جینەکانی بەرپرسیار لە دروستکردنی ئەم فاکتۆرانە لەسەر [[کرۆمۆسۆم]]ی X ھەڵکەوتوون، نەخۆشییەکە زیاتر تووشی پیاوان دەبێت و ژنان زۆرجار تەنھا وەک ھەڵگری (Carrier) جینەکە دەمێننەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[بۆماوەزانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hemophilia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بۆماوەییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی خوێن]] [[پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان]] 4j5cdecl26kd972zo4tuu6t70yd3vzq 0 296943 1593782 1593673 2026-06-24T16:03:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Gary Shteyngart}} 1593782 wikitext text/x-wiki '''گاری شتەینگارت''' (بە ئینگلیزی: Gary Shteyngart؛ لەدایکبووی ٥ی تەممووزی ١٩٧٢ وەک ئایگۆڕ سیمیۆنۆڤیچ شتەینگارت) نووسەرێکی ئەمریکیی لەدایکبووی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ە. ئەو نووسەری شەش ڕۆمانە (لەوانەش: ئەبسۆردستان، چیرۆکی خۆشەویستیی ڕاستەقینەی زۆر دڵتەزێن، و ڤێرا یان باوەڕ) لەگەڵ کتێبێکی یاداشتنامە (مەموار). زۆربەی بەرھەمەکانی ئەو شێوازێکی تەنزئامێز و ڕەخنەگرانەیان ھەیە. == بەرھەمە دیارەکان == شتەینگارت بە [[تەنز|تەنزە]] تیژ و ھاوچەرخەکانی ناوبانگی دەرکردووە، بەتایبەت لە گێڕانەوەی ژیانی کۆچبەرانی سۆڤیەت لە ئەمریکادا. ڕۆمانەکانی بە زمانێکی دەوڵەمەند و تێکەڵ لە کۆمیدیا و دڵتەنگی ناسراونەتەوە و چەندین خەڵاتی ئەدەبیی گرنگیان بەدەستھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[تەنز]] * [[ڕۆمان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Gary Shteyngart}} [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:تەنزنووسانی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:کۆچبەرانی سۆڤیەتی بۆ ئەمریکا]] 3rdn5cu98m1q599knr1hemi48vh0ab3 1593803 1593782 2026-06-24T17:01:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1593803 wikitext text/x-wiki '''گاری شتەینگارت''' (بە ئینگلیزی: Gary Shteyngart؛ لەدایکبووی ٥ی تەممووزی ١٩٧٢ وەک ئایگۆڕ سیمیۆنۆڤیچ شتەینگارت) نووسەرێکی ئەمریکیی لەدایکبووی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ە. ئەو نووسەری شەش ڕۆمانە (لەوانەش: ئەبسۆردستان، چیرۆکی خۆشەویستیی ڕاستەقینەی زۆر دڵتەزێن، و ڤێرا یان باوەڕ) لەگەڵ کتێبێکی یاداشتنامە (مەموار). زۆربەی بەرھەمەکانی ئەو شێوازێکی تەنزئامێز و ڕەخنەگرانەیان ھەیە. == بەرھەمە دیارەکان == شتەینگارت بە [[تەنز|تەنزە]] تیژ و ھاوچەرخەکانی ناوبانگی دەرکردووە، بەتایبەت لە گێڕانەوەی ژیانی کۆچبەرانی سۆڤیەت لە ئەمریکادا. ڕۆمانەکانی بە زمانێکی دەوڵەمەند و تێکەڵ لە کۆمیدیا و دڵتەنگی ناسراونەتەوە و چەندین خەڵاتی ئەدەبیی گرنگیان بەدەستھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[تەنز]] * [[ڕۆمان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Gary Shteyngart}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:تەنزنووسانی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:کۆچبەرانی سۆڤیەتی بۆ ئەمریکا]] qhmwh3dxjgozw8247m929850vwkqj98 1593855 1593803 2026-06-24T20:02:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593855 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''گاری شتەینگارت''' (بە ئینگلیزی: Gary Shteyngart؛ لەدایکبووی ٥ی تەممووزی ١٩٧٢ وەک ئایگۆڕ سیمیۆنۆڤیچ شتەینگارت) نووسەرێکی ئەمریکیی لەدایکبووی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ە. ئەو نووسەری شەش ڕۆمانە (لەوانەش: ئەبسۆردستان، چیرۆکی خۆشەویستیی ڕاستەقینەی زۆر دڵتەزێن، و ڤێرا یان باوەڕ) لەگەڵ کتێبێکی یاداشتنامە (مەموار). زۆربەی بەرھەمەکانی ئەو شێوازێکی تەنزئامێز و ڕەخنەگرانەیان ھەیە. == بەرھەمە دیارەکان == شتەینگارت بە [[تەنز|تەنزە]] تیژ و ھاوچەرخەکانی ناوبانگی دەرکردووە، بەتایبەت لە گێڕانەوەی ژیانی کۆچبەرانی سۆڤیەت لە ئەمریکادا. ڕۆمانەکانی بە زمانێکی دەوڵەمەند و تێکەڵ لە کۆمیدیا و دڵتەنگی ناسراونەتەوە و چەندین خەڵاتی ئەدەبیی گرنگیان بەدەستھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[تەنز]] * [[ڕۆمان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Gary Shteyngart}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:تەنزنووسانی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:کۆچبەرانی سۆڤیەتی بۆ ئەمریکا]] 8i0lqliureguwtyvsr2ylheoqdo3blx 1593904 1593855 2026-06-24T21:02:03Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593904 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''گاری شتەینگارت''' (بە ئینگلیزی: Gary Shteyngart؛ لەدایکبووی ٥ی تەممووزی ١٩٧٢ وەک ئایگۆڕ سیمیۆنۆڤیچ شتەینگارت) نووسەرێکی ئەمریکیی لەدایکبووی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ە. ئەو نووسەری شەش ڕۆمانە (لەوانەش: ئەبسۆردستان، چیرۆکی خۆشەویستیی ڕاستەقینەی زۆر دڵتەزێن، و ڤێرا یان باوەڕ) لەگەڵ کتێبێکی یاداشتنامە (مەموار). زۆربەی بەرھەمەکانی ئەو شێوازێکی تەنزئامێز و ڕەخنەگرانەیان ھەیە. == بەرھەمە دیارەکان == شتەینگارت بە [[تەنز|تەنزە]] تیژ و ھاوچەرخەکانی ناوبانگی دەرکردووە، بەتایبەت لە گێڕانەوەی ژیانی کۆچبەرانی سۆڤیەت لە ئەمریکادا. ڕۆمانەکانی بە زمانێکی دەوڵەمەند و تێکەڵ لە کۆمیدیا و دڵتەنگی ناسراونەتەوە و چەندین خەڵاتی ئەدەبیی گرنگیان بەدەستھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[تەنز]] * [[ڕۆمان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Gary Shteyngart}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:تەنزنووسانی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:کۆچبەرانی سۆڤیەتی بۆ ئەمریکا]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە]] [[پۆل:زیندووان]] g03zu3x17r2nckh77i34e42qyqiawd1 0 296944 1593781 1593677 2026-06-24T16:03:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Herpes simplex}} 1593781 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Herpes(PHIL 1573 lores).jpg|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی برین و تاڵۆکەی بچووکی تەبکال لەسەر لێوی کەسی تووشبوو]] '''ھێرپس''' نەخۆشییەکی [[ڤایرۆس|ڤایرۆسییە]] کە بەھۆی ڤایرۆسێکەوە بە ھەمان ناو دروست دەبێت. شوێنی تووشبوو لەسەر پێست بە شێوەی ھەوکردن و کۆمەڵە تاڵۆکە (زیپکەی ئاودار)ی ورد دەردەکەوێت. ڤایرۆسی ھێرپس سیمپلێکس دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھێرپس لە [[دەموچاو]]، [[کۆئەندامی زاوزێ]]ی ھەردوو ڕەگەز، [[مێشک]] و [[چاو]]؛ ھەروەھا ھەندێک جار دەکرێت ببێتە ھۆی ئیفلیجیی بێڵ (ئیفلیجیی دەموجاو). == تایبەتمەندییەکانی ڤایرۆسەکە == تا ئێستا چاکبوونەوەی بنەڕەتی و یەکجاری بۆ ھێرپس نییە؛ ئەگەر ڤایرۆسەکە چوونە ناو لەشەوە بکات، تا کۆتایی تەمەن لەگەڵ کەسەکەدا دەمێنێتەوە و لە کاتی لاوازبوونی [[کۆئەندامی بەرگری|سیستەمی بەرگریی]] لەشدا سەرھەڵدەداتەوە. ئەگەرچی لە ھەندێک نەخۆشدا و دوای چەندین ساڵ لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە، لەناکاو دەرکەوتنی نیشانەکانی ھێرپسەکە بە تەواوی نامێنێت، بەڵام ئەو کەسانە ھێشتا وەک ھەڵگری ڤایرۆسەکە دەمێننەوە و دەتوانن بیگوازنەوە بۆ کەسانی تر. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] * [[کۆئەندامی بەرگری]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Herpes simplex}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] lpkybkf6v3hvhabpctjauf7vxghhqfq 1593804 1593781 2026-06-24T17:01:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پەرستاری|پەرستاری]] و [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593804 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Herpes(PHIL 1573 lores).jpg|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی برین و تاڵۆکەی بچووکی تەبکال لەسەر لێوی کەسی تووشبوو]] '''ھێرپس''' نەخۆشییەکی [[ڤایرۆس|ڤایرۆسییە]] کە بەھۆی ڤایرۆسێکەوە بە ھەمان ناو دروست دەبێت. شوێنی تووشبوو لەسەر پێست بە شێوەی ھەوکردن و کۆمەڵە تاڵۆکە (زیپکەی ئاودار)ی ورد دەردەکەوێت. ڤایرۆسی ھێرپس سیمپلێکس دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھێرپس لە [[دەموچاو]]، [[کۆئەندامی زاوزێ]]ی ھەردوو ڕەگەز، [[مێشک]] و [[چاو]]؛ ھەروەھا ھەندێک جار دەکرێت ببێتە ھۆی ئیفلیجیی بێڵ (ئیفلیجیی دەموجاو). == تایبەتمەندییەکانی ڤایرۆسەکە == تا ئێستا چاکبوونەوەی بنەڕەتی و یەکجاری بۆ ھێرپس نییە؛ ئەگەر ڤایرۆسەکە چوونە ناو لەشەوە بکات، تا کۆتایی تەمەن لەگەڵ کەسەکەدا دەمێنێتەوە و لە کاتی لاوازبوونی [[کۆئەندامی بەرگری|سیستەمی بەرگریی]] لەشدا سەرھەڵدەداتەوە. ئەگەرچی لە ھەندێک نەخۆشدا و دوای چەندین ساڵ لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە، لەناکاو دەرکەوتنی نیشانەکانی ھێرپسەکە بە تەواوی نامێنێت، بەڵام ئەو کەسانە ھێشتا وەک ھەڵگری ڤایرۆسەکە دەمێننەوە و دەتوانن بیگوازنەوە بۆ کەسانی تر. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] * [[کۆئەندامی بەرگری]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Herpes simplex}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] tbv58bhmfl7x1cobjc4uh7jckpqljrk 1593854 1593804 2026-06-24T20:02:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593854 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Herpes(PHIL 1573 lores).jpg|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی برین و تاڵۆکەی بچووکی تەبکال لەسەر لێوی کەسی تووشبوو]] '''ھێرپس''' نەخۆشییەکی [[ڤایرۆس|ڤایرۆسییە]] کە بەھۆی ڤایرۆسێکەوە بە ھەمان ناو دروست دەبێت. شوێنی تووشبوو لەسەر پێست بە شێوەی ھەوکردن و کۆمەڵە تاڵۆکە (زیپکەی ئاودار)ی ورد دەردەکەوێت. ڤایرۆسی ھێرپس سیمپلێکس دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھێرپس لە [[دەموچاو]]، [[کۆئەندامی زاوزێ]]ی ھەردوو ڕەگەز، [[مێشک]] و [[چاو]]؛ ھەروەھا ھەندێک جار دەکرێت ببێتە ھۆی ئیفلیجیی بێڵ (ئیفلیجیی دەموجاو). == تایبەتمەندییەکانی ڤایرۆسەکە == تا ئێستا چاکبوونەوەی بنەڕەتی و یەکجاری بۆ ھێرپس نییە؛ ئەگەر ڤایرۆسەکە چوونە ناو لەشەوە بکات، تا کۆتایی تەمەن لەگەڵ کەسەکەدا دەمێنێتەوە و لە کاتی لاوازبوونی [[کۆئەندامی بەرگری|سیستەمی بەرگریی]] لەشدا سەرھەڵدەداتەوە. ئەگەرچی لە ھەندێک نەخۆشدا و دوای چەندین ساڵ لە دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە، لەناکاو دەرکەوتنی نیشانەکانی ھێرپسەکە بە تەواوی نامێنێت، بەڵام ئەو کەسانە ھێشتا وەک ھەڵگری ڤایرۆسەکە دەمێننەوە و دەتوانن بیگوازنەوە بۆ کەسانی تر. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] * [[کۆئەندامی بەرگری]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Herpes simplex}} {{تووڵی دەروازە|پەرستاری|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] a8xaqjfznroyln3dc78kx1wpjnqtzl9 0 296945 1593780 1593686 2026-06-24T16:03:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Borreliosis}} 1593780 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Erythema migrans - erythematous rash in Lyme disease - PHIL 9875.jpg|مینی|چەپ|250px|پەڵەی پێستیی شێوە ئەڵقەیی (Erythema migrans) کە نیشانەیەکی دیار و باوی قۆناغی سەرەتایی نەخۆشیی لایمە]] '''نەخۆشیی لایم''' (بە ئینگلیزی: Lyme disease) جۆرێکە لە چڵککردنی ئەسپرۆکێتیی فرەسیستەمی (کاردەکاتە سەر چەندین کۆئەندامی جیاوازی لەش). لانی کەم سێ جۆر بەکتریای سەر بە ڕەگەزی «بۆرێلیا» وەک ''Borrelia burgdorferi'' ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم ھۆکارە بەکتریاییانە لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە گەنەیەکی خێزانی گەنە ڕەقەکانەوە (Ixodidae) دەگوازرێنەوە بۆ مرۆڤ. ئاژەڵەکانی وەک [[ئاسک]] و [[مشک]] ڕۆڵێکی گرنگ لە خولی ژیانی ئەم بەکتریایە و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکەدا دەگێڕن. گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی لایم بریتین لە: * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و [[سەرئێشە|سەرێشە]] * ماندوێتیی توند و بێھێزی * [[خەمۆکی]] * خوران و دەرکەوتنی پەڵەی پێستیی تایبەت (کە زۆرجار وەک نیشانەی ئامانج یان ئەڵقەیی دەردەکەوێت) ئەگەر نەخۆشییەکە لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا چارەسەر نەکرێت، دەکرێت بڵاوبێتەوە بۆ [[جمگە|جومگەکان]]، کۆئەندامی دەمار و دڵ. == ئەمانەش ببینە == * [[بەکتریا]] * [[جمگە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borreliosis}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی گوازراوە لە ڕێگەی کەنەوە]] km17yz3z7zolfsp404xcu6hlrqwvgh7 1593805 1593780 2026-06-24T17:02:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593805 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Erythema migrans - erythematous rash in Lyme disease - PHIL 9875.jpg|مینی|چەپ|250px|پەڵەی پێستیی شێوە ئەڵقەیی (Erythema migrans) کە نیشانەیەکی دیار و باوی قۆناغی سەرەتایی نەخۆشیی لایمە]] '''نەخۆشیی لایم''' (بە ئینگلیزی: Lyme disease) جۆرێکە لە چڵککردنی ئەسپرۆکێتیی فرەسیستەمی (کاردەکاتە سەر چەندین کۆئەندامی جیاوازی لەش). لانی کەم سێ جۆر بەکتریای سەر بە ڕەگەزی «بۆرێلیا» وەک ''Borrelia burgdorferi'' ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم ھۆکارە بەکتریاییانە لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە گەنەیەکی خێزانی گەنە ڕەقەکانەوە (Ixodidae) دەگوازرێنەوە بۆ مرۆڤ. ئاژەڵەکانی وەک [[ئاسک]] و [[مشک]] ڕۆڵێکی گرنگ لە خولی ژیانی ئەم بەکتریایە و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکەدا دەگێڕن. گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی لایم بریتین لە: * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و [[سەرئێشە|سەرێشە]] * ماندوێتیی توند و بێھێزی * [[خەمۆکی]] * خوران و دەرکەوتنی پەڵەی پێستیی تایبەت (کە زۆرجار وەک نیشانەی ئامانج یان ئەڵقەیی دەردەکەوێت) ئەگەر نەخۆشییەکە لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا چارەسەر نەکرێت، دەکرێت بڵاوبێتەوە بۆ [[جمگە|جومگەکان]]، کۆئەندامی دەمار و دڵ. == ئەمانەش ببینە == * [[بەکتریا]] * [[جمگە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borreliosis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی گوازراوە لە ڕێگەی کەنەوە]] a7cgv0rcj4jj1jpe8hol863f6rizpv4 1593853 1593805 2026-06-24T20:02:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593853 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Erythema migrans - erythematous rash in Lyme disease - PHIL 9875.jpg|مینی|چەپ|250px|پەڵەی پێستیی شێوە ئەڵقەیی (Erythema migrans) کە نیشانەیەکی دیار و باوی قۆناغی سەرەتایی نەخۆشیی لایمە]] '''نەخۆشیی لایم''' (بە ئینگلیزی: Lyme disease) جۆرێکە لە چڵککردنی ئەسپرۆکێتیی فرەسیستەمی (کاردەکاتە سەر چەندین کۆئەندامی جیاوازی لەش). لانی کەم سێ جۆر بەکتریای سەر بە ڕەگەزی «بۆرێلیا» وەک ''Borrelia burgdorferi'' ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم ھۆکارە بەکتریاییانە لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە گەنەیەکی خێزانی گەنە ڕەقەکانەوە (Ixodidae) دەگوازرێنەوە بۆ مرۆڤ. ئاژەڵەکانی وەک [[ئاسک]] و [[مشک]] ڕۆڵێکی گرنگ لە خولی ژیانی ئەم بەکتریایە و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکەدا دەگێڕن. گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی لایم بریتین لە: * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و [[سەرئێشە|سەرێشە]] * ماندوێتیی توند و بێھێزی * [[خەمۆکی]] * خوران و دەرکەوتنی پەڵەی پێستیی تایبەت (کە زۆرجار وەک نیشانەی ئامانج یان ئەڵقەیی دەردەکەوێت) ئەگەر نەخۆشییەکە لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا چارەسەر نەکرێت، دەکرێت بڵاوبێتەوە بۆ [[جمگە|جومگەکان]]، کۆئەندامی دەمار و دڵ. == ئەمانەش ببینە == * [[بەکتریا]] * [[جمگە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borreliosis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی گوازراوە لە ڕێگەی کەنەوە]] lbdxi8huexb42r6qj01k4n83dyj2leq 1593905 1593853 2026-06-24T21:02:13Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593905 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Erythema migrans - erythematous rash in Lyme disease - PHIL 9875.jpg|مینی|چەپ|250px|پەڵەی پێستیی شێوە ئەڵقەیی (Erythema migrans) کە نیشانەیەکی دیار و باوی قۆناغی سەرەتایی نەخۆشیی لایمە]] '''نەخۆشیی لایم''' (بە ئینگلیزی: Lyme disease) جۆرێکە لە چڵککردنی ئەسپرۆکێتیی فرەسیستەمی (کاردەکاتە سەر چەندین کۆئەندامی جیاوازی لەش). لانی کەم سێ جۆر بەکتریای سەر بە ڕەگەزی «بۆرێلیا» وەک ''Borrelia burgdorferi'' ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم ھۆکارە بەکتریاییانە لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە گەنەیەکی خێزانی گەنە ڕەقەکانەوە (Ixodidae) دەگوازرێنەوە بۆ مرۆڤ. ئاژەڵەکانی وەک [[ئاسک]] و [[مشک]] ڕۆڵێکی گرنگ لە خولی ژیانی ئەم بەکتریایە و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکەدا دەگێڕن. گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی لایم بریتین لە: * [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و [[سەرئێشە|سەرێشە]] * ماندوێتیی توند و بێھێزی * [[خەمۆکی]] * خوران و دەرکەوتنی پەڵەی پێستیی تایبەت (کە زۆرجار وەک نیشانەی ئامانج یان ئەڵقەیی دەردەکەوێت) ئەگەر نەخۆشییەکە لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا چارەسەر نەکرێت، دەکرێت بڵاوبێتەوە بۆ [[جمگە|جومگەکان]]، کۆئەندامی دەمار و دڵ. == ئەمانەش ببینە == * [[بەکتریا]] * [[جمگە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borreliosis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی گوازراوە لە ڕێگەی کەنەوە]] [[پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان]] 0i3ielflpgytudotqflkmxt4e3v7lx7 0 296946 1593779 1593696 2026-06-24T16:03:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Schistosomiasis}} 1593779 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Schistosoma mansoni2.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە کرمی شیستۆسۆما (Schistosoma)]] '''شیستۆسۆمیازیس''' (بە ئینگلیزی: Schistosomiasis) کە بە ناوەکانی وەک '''بیلارزیا''' (Bilharzia)یان '''تای کاتایاما''' (Katayama fever) ناسراوە، نەخۆشییەکە کە بەھۆی جۆرێک کرمی مشەخۆرەوە لە ڕەگەزی «شیستۆسۆما» دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە دەکرێت ببێتە ھۆی چڵککردنی [[کۆئەندامی میز]] و [[میزەڕۆ]] یان [[کۆئەندامی ھەرس]]. == نیشانەکان و لێکەوتەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە بریتین لە: * ئازاری سک و [[سکچوون]] * پیسایی خوێناوی یان ھەبوونی خوێن لە میزدا ئەو کەسانەی بۆ ماوەیەکی درێژ تووشی ئەم مشەخۆرە دەبن، لەوانەیە تووشی پەککەوتنی جەرگ، پەککەوتنی گورچیلە، نەزۆکی، یان شێرپەنجەی [[میزڵدان]] ببن. نەخۆشییەکە لە منداڵاندا دەکرێت ببێتە ھۆی تێکچوونی گەشە و کێشەی فێربوون. لەسەر ئاستی جیھانی، پەککەوتنی گورچیلە بەھۆی جۆری (S. haematobium) ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی ١٥٠ ھەزار کەس، و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێنی دەروازەیی جەرگ (Portal vein) بەھۆی جۆری (S. mansoni) ساڵانە گیانی ١٣٠ ھەزار کەس دەگرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[کۆئەندامی میز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Schistosomiasis}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەرەس]] rs6b795mnjq142u1nyghyk8ebhmv2pt 1593806 1593779 2026-06-24T17:02:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593806 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Schistosoma mansoni2.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە کرمی شیستۆسۆما (Schistosoma)]] '''شیستۆسۆمیازیس''' (بە ئینگلیزی: Schistosomiasis) کە بە ناوەکانی وەک '''بیلارزیا''' (Bilharzia)یان '''تای کاتایاما''' (Katayama fever) ناسراوە، نەخۆشییەکە کە بەھۆی جۆرێک کرمی مشەخۆرەوە لە ڕەگەزی «شیستۆسۆما» دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە دەکرێت ببێتە ھۆی چڵککردنی [[کۆئەندامی میز]] و [[میزەڕۆ]] یان [[کۆئەندامی ھەرس]]. == نیشانەکان و لێکەوتەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە بریتین لە: * ئازاری سک و [[سکچوون]] * پیسایی خوێناوی یان ھەبوونی خوێن لە میزدا ئەو کەسانەی بۆ ماوەیەکی درێژ تووشی ئەم مشەخۆرە دەبن، لەوانەیە تووشی پەککەوتنی جەرگ، پەککەوتنی گورچیلە، نەزۆکی، یان شێرپەنجەی [[میزڵدان]] ببن. نەخۆشییەکە لە منداڵاندا دەکرێت ببێتە ھۆی تێکچوونی گەشە و کێشەی فێربوون. لەسەر ئاستی جیھانی، پەککەوتنی گورچیلە بەھۆی جۆری (S. haematobium) ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی ١٥٠ ھەزار کەس، و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێنی دەروازەیی جەرگ (Portal vein) بەھۆی جۆری (S. mansoni) ساڵانە گیانی ١٣٠ ھەزار کەس دەگرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[کۆئەندامی میز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Schistosomiasis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەرەس]] t7fzniq0bk3oi1z9fcp3nrc5ewwdgst 1593852 1593806 2026-06-24T20:02:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593852 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Schistosoma mansoni2.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە کرمی شیستۆسۆما (Schistosoma)]] '''شیستۆسۆمیازیس''' (بە ئینگلیزی: Schistosomiasis) کە بە ناوەکانی وەک '''بیلارزیا''' (Bilharzia)یان '''تای کاتایاما''' (Katayama fever) ناسراوە، نەخۆشییەکە کە بەھۆی جۆرێک کرمی مشەخۆرەوە لە ڕەگەزی «شیستۆسۆما» دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە دەکرێت ببێتە ھۆی چڵککردنی [[کۆئەندامی میز]] و [[میزەڕۆ]] یان [[کۆئەندامی ھەرس]]. == نیشانەکان و لێکەوتەکان == نیشانەکانی نەخۆشییەکە بریتین لە: * ئازاری سک و [[سکچوون]] * پیسایی خوێناوی یان ھەبوونی خوێن لە میزدا ئەو کەسانەی بۆ ماوەیەکی درێژ تووشی ئەم مشەخۆرە دەبن، لەوانەیە تووشی پەککەوتنی جەرگ، پەککەوتنی گورچیلە، نەزۆکی، یان شێرپەنجەی [[میزڵدان]] ببن. نەخۆشییەکە لە منداڵاندا دەکرێت ببێتە ھۆی تێکچوونی گەشە و کێشەی فێربوون. لەسەر ئاستی جیھانی، پەککەوتنی گورچیلە بەھۆی جۆری (S. haematobium) ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی ١٥٠ ھەزار کەس، و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێنی دەروازەیی جەرگ (Portal vein) بەھۆی جۆری (S. mansoni) ساڵانە گیانی ١٣٠ ھەزار کەس دەگرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[کۆئەندامی میز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Schistosomiasis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەرەس]] nhiahn8ixrui75g1ryufllb4qkx6ep2 0 296947 1593778 1593697 2026-06-24T16:03:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Shock (circulatory)}} 1593778 wikitext text/x-wiki '''شۆکی خوێنگەڕان''' یان تەنھا '''شۆک''' (بە ئینگلیزی: Shock یان بە فەڕەنسی: Choque) بارودۆخێکی پزیشکیی مەترسیدارە بۆ سەر ژیانی مرۆڤ. ئەم دۆخە بەھۆی دابەزینی توندی [[پەستانی خوێن|پەستانی خوێنی]] خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی ئەندازەی خوێنەوە ڕوودەدات، کە لە بڕی ئۆکسجین لە شانەکاندا کەم دەبێتەوە و مرۆڤ تووشی کەمۆکسجینی (Hypoxia) دەکات. == نیشانەکان و میکانیزم == بەگشتی لە کاتی شۆکدا، جگە لە دابەزینی پەستانی خوێن، ئەم نیشانانەش دەردەکەون: * کەمبوونەوەی ئاستی ھۆشیاری. * خێرا لێدانی دڵ. لە کاتی شۆکدا، میکانیزمێکی «پەرچەکرداری ئەرێنی» (Positive feedback) لە لەشدا ڕوودەدات؛ ئەم میکانیزمە دەبێتە ھۆی خراپتربوونی یەک لە دوای یەک و خێرای باری تەندروستیی نەخۆشەکە. ئەگەر شۆکەکە بە خێرایی چارەسەر نەکرێت، لێکەوتەکانی زۆر توند دەبن و بارودۆخەکە بەردەوام بەرەو خراپتربوون دەچێت. ھەروەھا ئەم عارزەیە دەکرێت ببێتە ھۆی زیانی توند. == چارەسەر == بۆ چارەسەرکردنی شۆک، جیا لە دیاریکردن و نەھێشتنی ھۆکاری سەرەکیی شۆکەکە، پێویستە پەستانی خوێنی نەخۆشەکە بەرز بکرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی دەرزی لێدانی شلەمەنییە (وەک کریستاڵۆیدەکان/Crystalloids) ئەنجام دەدرێت بۆ قەرەبووکردنەوەی قەبارەی خوێنی لەدەستچوو. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی سووڕان|خوێنبەرەکان]] * [[دڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shock (circulatory)}} [[پۆل:پزیشکیی فریاکەوتن]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] luf6s0gu15jl5v5l77ompxtkg1k8xs5 1593807 1593778 2026-06-24T17:02:26Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593807 wikitext text/x-wiki '''شۆکی خوێنگەڕان''' یان تەنھا '''شۆک''' (بە ئینگلیزی: Shock یان بە فەڕەنسی: Choque) بارودۆخێکی پزیشکیی مەترسیدارە بۆ سەر ژیانی مرۆڤ. ئەم دۆخە بەھۆی دابەزینی توندی [[پەستانی خوێن|پەستانی خوێنی]] خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی ئەندازەی خوێنەوە ڕوودەدات، کە لە بڕی ئۆکسجین لە شانەکاندا کەم دەبێتەوە و مرۆڤ تووشی کەمۆکسجینی (Hypoxia) دەکات. == نیشانەکان و میکانیزم == بەگشتی لە کاتی شۆکدا، جگە لە دابەزینی پەستانی خوێن، ئەم نیشانانەش دەردەکەون: * کەمبوونەوەی ئاستی ھۆشیاری. * خێرا لێدانی دڵ. لە کاتی شۆکدا، میکانیزمێکی «پەرچەکرداری ئەرێنی» (Positive feedback) لە لەشدا ڕوودەدات؛ ئەم میکانیزمە دەبێتە ھۆی خراپتربوونی یەک لە دوای یەک و خێرای باری تەندروستیی نەخۆشەکە. ئەگەر شۆکەکە بە خێرایی چارەسەر نەکرێت، لێکەوتەکانی زۆر توند دەبن و بارودۆخەکە بەردەوام بەرەو خراپتربوون دەچێت. ھەروەھا ئەم عارزەیە دەکرێت ببێتە ھۆی زیانی توند. == چارەسەر == بۆ چارەسەرکردنی شۆک، جیا لە دیاریکردن و نەھێشتنی ھۆکاری سەرەکیی شۆکەکە، پێویستە پەستانی خوێنی نەخۆشەکە بەرز بکرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی دەرزی لێدانی شلەمەنییە (وەک کریستاڵۆیدەکان/Crystalloids) ئەنجام دەدرێت بۆ قەرەبووکردنەوەی قەبارەی خوێنی لەدەستچوو. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی سووڕان|خوێنبەرەکان]] * [[دڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shock (circulatory)}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:پزیشکیی فریاکەوتن]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] 3iufka2adoj8t5ep9qqrfxbjm7zfruw 1593851 1593807 2026-06-24T20:02:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593851 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''شۆکی خوێنگەڕان''' یان تەنھا '''شۆک''' (بە ئینگلیزی: Shock یان بە فەڕەنسی: Choque) بارودۆخێکی پزیشکیی مەترسیدارە بۆ سەر ژیانی مرۆڤ. ئەم دۆخە بەھۆی دابەزینی توندی [[پەستانی خوێن|پەستانی خوێنی]] خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی ئەندازەی خوێنەوە ڕوودەدات، کە لە بڕی ئۆکسجین لە شانەکاندا کەم دەبێتەوە و مرۆڤ تووشی کەمۆکسجینی (Hypoxia) دەکات. == نیشانەکان و میکانیزم == بەگشتی لە کاتی شۆکدا، جگە لە دابەزینی پەستانی خوێن، ئەم نیشانانەش دەردەکەون: * کەمبوونەوەی ئاستی ھۆشیاری. * خێرا لێدانی دڵ. لە کاتی شۆکدا، میکانیزمێکی «پەرچەکرداری ئەرێنی» (Positive feedback) لە لەشدا ڕوودەدات؛ ئەم میکانیزمە دەبێتە ھۆی خراپتربوونی یەک لە دوای یەک و خێرای باری تەندروستیی نەخۆشەکە. ئەگەر شۆکەکە بە خێرایی چارەسەر نەکرێت، لێکەوتەکانی زۆر توند دەبن و بارودۆخەکە بەردەوام بەرەو خراپتربوون دەچێت. ھەروەھا ئەم عارزەیە دەکرێت ببێتە ھۆی زیانی توند. == چارەسەر == بۆ چارەسەرکردنی شۆک، جیا لە دیاریکردن و نەھێشتنی ھۆکاری سەرەکیی شۆکەکە، پێویستە پەستانی خوێنی نەخۆشەکە بەرز بکرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی دەرزی لێدانی شلەمەنییە (وەک کریستاڵۆیدەکان/Crystalloids) ئەنجام دەدرێت بۆ قەرەبووکردنەوەی قەبارەی خوێنی لەدەستچوو. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی سووڕان|خوێنبەرەکان]] * [[دڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shock (circulatory)}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:پزیشکیی فریاکەوتن]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] prim4jxjzmm4ry6qpzy6ghuogk2tl4n 1593906 1593851 2026-06-24T21:02:23Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593906 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''شۆکی خوێنگەڕان''' یان تەنھا '''شۆک''' (بە ئینگلیزی: Shock یان بە فەڕەنسی: Choque) بارودۆخێکی پزیشکیی مەترسیدارە بۆ سەر ژیانی مرۆڤ. ئەم دۆخە بەھۆی دابەزینی توندی [[پەستانی خوێن|پەستانی خوێنی]] خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی ئەندازەی خوێنەوە ڕوودەدات، کە لە بڕی ئۆکسجین لە شانەکاندا کەم دەبێتەوە و مرۆڤ تووشی کەمۆکسجینی (Hypoxia) دەکات. == نیشانەکان و میکانیزم == بەگشتی لە کاتی شۆکدا، جگە لە دابەزینی پەستانی خوێن، ئەم نیشانانەش دەردەکەون: * کەمبوونەوەی ئاستی ھۆشیاری. * خێرا لێدانی دڵ. لە کاتی شۆکدا، میکانیزمێکی «پەرچەکرداری ئەرێنی» (Positive feedback) لە لەشدا ڕوودەدات؛ ئەم میکانیزمە دەبێتە ھۆی خراپتربوونی یەک لە دوای یەک و خێرای باری تەندروستیی نەخۆشەکە. ئەگەر شۆکەکە بە خێرایی چارەسەر نەکرێت، لێکەوتەکانی زۆر توند دەبن و بارودۆخەکە بەردەوام بەرەو خراپتربوون دەچێت. ھەروەھا ئەم عارزەیە دەکرێت ببێتە ھۆی زیانی توند. == چارەسەر == بۆ چارەسەرکردنی شۆک، جیا لە دیاریکردن و نەھێشتنی ھۆکاری سەرەکیی شۆکەکە، پێویستە پەستانی خوێنی نەخۆشەکە بەرز بکرێتەوە. ئەمەش لە ڕێگەی دەرزی لێدانی شلەمەنییە (وەک کریستاڵۆیدەکان/Crystalloids) ئەنجام دەدرێت بۆ قەرەبووکردنەوەی قەبارەی خوێنی لەدەستچوو. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی سووڕان|خوێنبەرەکان]] * [[دڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shock (circulatory)}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:پزیشکیی فریاکەوتن]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] [[پۆل:فریاکەوتنە پزیشکییەکان]] kwjmi4urdblmximfaxwwzulryya58oe 0 296948 1593777 1593698 2026-06-24T16:02:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Botulism}} 1593777 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Botulism1and2.JPG|وێنۆک]] '''بۆتولیزم''' (بە ئینگلیزی: Botulism) نەخۆشییەکی دەگمەن بەڵام لە بنەڕەتدا کوشندەیە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی [[شۆکی خوێنگەڕان|شۆک]] و ئیفلیجیی ماسوولکەکان کە ھۆکارەکەی [[ژەھر|ژەھرێکە]] لەلایەن بەکتریایەک بە ناوی «کلۆستریدیۆم بۆتولینۆم» (Clostridium botulinum) بەرھەم دێت. سەرەتای نەخۆشییەکە بە نیشانەکانی وەک بێھێزی، لێڵی لە بینین، ھەستکردن بە ماندوێتی و قورسی لە قسەکردندا دەست پێدەکات. نیشانەکانی دواتر بریتین لە بێھێزی لە دەست، قاچ، و ماسوولکەکانی [[دەفەی سینگ|قەفەسەی سینگ]]. ئەم نەخۆشییە بەگشتی کار ناکاتە سەر ھۆشیاریی مرۆڤ و نابێتە ھۆی تا. == ڕێگری و چارەسەر == ڕێگری لە بۆتولیزم لە ڕێگەی ئامادەکردن و کوڵاندنی دروستی خۆراکەوە دەبێت؛ ئەم ژەھرە لە پلەی گەرمی بەرزتر لە ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج خولەک لەناو دەچێت. چارەسەری سەرەکی بە بەکارھێنانی دژەژەھر (Antitoxin) دەبێت. بۆ ئەو کەسانەی کە بەھۆی ئیفلیجیی ماسوولکەکانەوە ناتوانن ھەناسە بدەن، ئامێری ھەناسەدانی دەستکرد (Mechanical ventilation) بۆ ماوەی چەند مانگێک پێویست دەبێت. ڕێژەی مردن بەھۆی ئەم نەخۆشییەوە نێوان ٥٪ بۆ ١٠٪ دەبێت، و دەکرێت ئاژەڵەکانی تریش تووش بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[ژەھر]] * [[ئیفلیجی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Botulism}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:ژەھرەکان]] plblmety98x33b1spiawqkf5kmbxspq 1593808 1593777 2026-06-24T17:02:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]]، [[دەروازە:خواردنەوە|خواردنەوە]] و [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]] 1593808 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Botulism1and2.JPG|وێنۆک]] '''بۆتولیزم''' (بە ئینگلیزی: Botulism) نەخۆشییەکی دەگمەن بەڵام لە بنەڕەتدا کوشندەیە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی [[شۆکی خوێنگەڕان|شۆک]] و ئیفلیجیی ماسوولکەکان کە ھۆکارەکەی [[ژەھر|ژەھرێکە]] لەلایەن بەکتریایەک بە ناوی «کلۆستریدیۆم بۆتولینۆم» (Clostridium botulinum) بەرھەم دێت. سەرەتای نەخۆشییەکە بە نیشانەکانی وەک بێھێزی، لێڵی لە بینین، ھەستکردن بە ماندوێتی و قورسی لە قسەکردندا دەست پێدەکات. نیشانەکانی دواتر بریتین لە بێھێزی لە دەست، قاچ، و ماسوولکەکانی [[دەفەی سینگ|قەفەسەی سینگ]]. ئەم نەخۆشییە بەگشتی کار ناکاتە سەر ھۆشیاریی مرۆڤ و نابێتە ھۆی تا. == ڕێگری و چارەسەر == ڕێگری لە بۆتولیزم لە ڕێگەی ئامادەکردن و کوڵاندنی دروستی خۆراکەوە دەبێت؛ ئەم ژەھرە لە پلەی گەرمی بەرزتر لە ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج خولەک لەناو دەچێت. چارەسەری سەرەکی بە بەکارھێنانی دژەژەھر (Antitoxin) دەبێت. بۆ ئەو کەسانەی کە بەھۆی ئیفلیجیی ماسوولکەکانەوە ناتوانن ھەناسە بدەن، ئامێری ھەناسەدانی دەستکرد (Mechanical ventilation) بۆ ماوەی چەند مانگێک پێویست دەبێت. ڕێژەی مردن بەھۆی ئەم نەخۆشییەوە نێوان ٥٪ بۆ ١٠٪ دەبێت، و دەکرێت ئاژەڵەکانی تریش تووش بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[ژەھر]] * [[ئیفلیجی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Botulism}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|خواردنەوە|خۆراک}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:ژەھرەکان]] fnuivl8rh0bwofkrtd94o8m8iwow4f6 1593850 1593808 2026-06-24T20:01:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593850 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Botulism1and2.JPG|وێنۆک]] '''بۆتولیزم''' (بە ئینگلیزی: Botulism) نەخۆشییەکی دەگمەن بەڵام لە بنەڕەتدا کوشندەیە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی [[شۆکی خوێنگەڕان|شۆک]] و ئیفلیجیی ماسوولکەکان کە ھۆکارەکەی [[ژەھر|ژەھرێکە]] لەلایەن بەکتریایەک بە ناوی «کلۆستریدیۆم بۆتولینۆم» (Clostridium botulinum) بەرھەم دێت. سەرەتای نەخۆشییەکە بە نیشانەکانی وەک بێھێزی، لێڵی لە بینین، ھەستکردن بە ماندوێتی و قورسی لە قسەکردندا دەست پێدەکات. نیشانەکانی دواتر بریتین لە بێھێزی لە دەست، قاچ، و ماسوولکەکانی [[دەفەی سینگ|قەفەسەی سینگ]]. ئەم نەخۆشییە بەگشتی کار ناکاتە سەر ھۆشیاریی مرۆڤ و نابێتە ھۆی تا. == ڕێگری و چارەسەر == ڕێگری لە بۆتولیزم لە ڕێگەی ئامادەکردن و کوڵاندنی دروستی خۆراکەوە دەبێت؛ ئەم ژەھرە لە پلەی گەرمی بەرزتر لە ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج خولەک لەناو دەچێت. چارەسەری سەرەکی بە بەکارھێنانی دژەژەھر (Antitoxin) دەبێت. بۆ ئەو کەسانەی کە بەھۆی ئیفلیجیی ماسوولکەکانەوە ناتوانن ھەناسە بدەن، ئامێری ھەناسەدانی دەستکرد (Mechanical ventilation) بۆ ماوەی چەند مانگێک پێویست دەبێت. ڕێژەی مردن بەھۆی ئەم نەخۆشییەوە نێوان ٥٪ بۆ ١٠٪ دەبێت، و دەکرێت ئاژەڵەکانی تریش تووش بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[ژەھر]] * [[ئیفلیجی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Botulism}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|خواردنەوە|خۆراک}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:ژەھرەکان]] ige0klxbd14gpv6rj49wxg8h4txutjz 1593907 1593850 2026-06-24T21:02:33Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1593907 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Botulism1and2.JPG|وێنۆک]] '''بۆتولیزم''' (بە ئینگلیزی: Botulism) نەخۆشییەکی دەگمەن بەڵام لە بنەڕەتدا کوشندەیە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی [[شۆکی خوێنگەڕان|شۆک]] و ئیفلیجیی ماسوولکەکان کە ھۆکارەکەی [[ژەھر|ژەھرێکە]] لەلایەن بەکتریایەک بە ناوی «کلۆستریدیۆم بۆتولینۆم» (Clostridium botulinum) بەرھەم دێت. سەرەتای نەخۆشییەکە بە نیشانەکانی وەک بێھێزی، لێڵی لە بینین، ھەستکردن بە ماندوێتی و قورسی لە قسەکردندا دەست پێدەکات. نیشانەکانی دواتر بریتین لە بێھێزی لە دەست، قاچ، و ماسوولکەکانی [[دەفەی سینگ|قەفەسەی سینگ]]. ئەم نەخۆشییە بەگشتی کار ناکاتە سەر ھۆشیاریی مرۆڤ و نابێتە ھۆی تا. == ڕێگری و چارەسەر == ڕێگری لە بۆتولیزم لە ڕێگەی ئامادەکردن و کوڵاندنی دروستی خۆراکەوە دەبێت؛ ئەم ژەھرە لە پلەی گەرمی بەرزتر لە ٨٥ پلەی سیلیزی بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج خولەک لەناو دەچێت. چارەسەری سەرەکی بە بەکارھێنانی دژەژەھر (Antitoxin) دەبێت. بۆ ئەو کەسانەی کە بەھۆی ئیفلیجیی ماسوولکەکانەوە ناتوانن ھەناسە بدەن، ئامێری ھەناسەدانی دەستکرد (Mechanical ventilation) بۆ ماوەی چەند مانگێک پێویست دەبێت. ڕێژەی مردن بەھۆی ئەم نەخۆشییەوە نێوان ٥٪ بۆ ١٠٪ دەبێت، و دەکرێت ئاژەڵەکانی تریش تووش بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[ژەھر]] * [[ئیفلیجی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Botulism}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|خواردنەوە|خۆراک}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:ژەھرەکان]] [[پۆل:چەکی زیندەیی]] aofa32l2y1safe8df12b4uvme9hni0j 0 296950 1593776 1593700 2026-06-24T16:02:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Leptospirosis}} 1593776 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Leptospirosis darkfield.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە بەکتریای لپتۆسپایرا (Leptospira) کە شێوەیەکی لوولپێچی ھەیە]] '''لیپتۆسپایرۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Leptospirosis) جۆرێکە لە چڵککردنی بەکتریایی کە بەھۆی بەکتریایەکی لوولپێچی (ئەسپیرۆکێت) سەر بە ڕەگەزی «لپتۆسپایرا» دروست دەبێت. == نیشانەکان و پەرەسەندن == ئەم چڵکە دەکرێت ھیچ نیشانەیەکی دیاری نەبێت یان نیشانەی سووکی وەک [[سەرئێشە|سەرێشە]]، ئازاری ماسولکەکان و تای لەگەڵدا بێت؛ بەڵام لە حاڵەتە سەختەکاندا، دەکرێت ببێتە ھۆی لێکەوتەی مەترسیداری وەک خوێنبەربوونی سییەکان یان ھەوکردنی پەردەی مێشک. ئەم بەکتریایە زیاتر لە ڕێگەی میزی ئاژەڵە تووشبووەکانەوە بۆ ناو ئاو و خاک بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ لە ڕێگەی برینی پێست یان خواردنەوەی ئاوی پیسبووەوە تووشی دەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[گورچیلە]] * [[زەردوویی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leptospirosis}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە گوازراوەکان لە ئاژەڵەوە]] 16pfyutb8lmoup4kaahq56cumgpzjzz 1593809 1593776 2026-06-24T17:02:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593809 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Leptospirosis darkfield.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە بەکتریای لپتۆسپایرا (Leptospira) کە شێوەیەکی لوولپێچی ھەیە]] '''لیپتۆسپایرۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Leptospirosis) جۆرێکە لە چڵککردنی بەکتریایی کە بەھۆی بەکتریایەکی لوولپێچی (ئەسپیرۆکێت) سەر بە ڕەگەزی «لپتۆسپایرا» دروست دەبێت. == نیشانەکان و پەرەسەندن == ئەم چڵکە دەکرێت ھیچ نیشانەیەکی دیاری نەبێت یان نیشانەی سووکی وەک [[سەرئێشە|سەرێشە]]، ئازاری ماسولکەکان و تای لەگەڵدا بێت؛ بەڵام لە حاڵەتە سەختەکاندا، دەکرێت ببێتە ھۆی لێکەوتەی مەترسیداری وەک خوێنبەربوونی سییەکان یان ھەوکردنی پەردەی مێشک. ئەم بەکتریایە زیاتر لە ڕێگەی میزی ئاژەڵە تووشبووەکانەوە بۆ ناو ئاو و خاک بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ لە ڕێگەی برینی پێست یان خواردنەوەی ئاوی پیسبووەوە تووشی دەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[گورچیلە]] * [[زەردوویی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leptospirosis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە گوازراوەکان لە ئاژەڵەوە]] iakzk2y26lcu0paj1qkzkp553rskrfu 1593849 1593809 2026-06-24T20:01:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593849 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Leptospirosis darkfield.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە بەکتریای لپتۆسپایرا (Leptospira) کە شێوەیەکی لوولپێچی ھەیە]] '''لیپتۆسپایرۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Leptospirosis) جۆرێکە لە چڵککردنی بەکتریایی کە بەھۆی بەکتریایەکی لوولپێچی (ئەسپیرۆکێت) سەر بە ڕەگەزی «لپتۆسپایرا» دروست دەبێت. == نیشانەکان و پەرەسەندن == ئەم چڵکە دەکرێت ھیچ نیشانەیەکی دیاری نەبێت یان نیشانەی سووکی وەک [[سەرئێشە|سەرێشە]]، ئازاری ماسولکەکان و تای لەگەڵدا بێت؛ بەڵام لە حاڵەتە سەختەکاندا، دەکرێت ببێتە ھۆی لێکەوتەی مەترسیداری وەک خوێنبەربوونی سییەکان یان ھەوکردنی پەردەی مێشک. ئەم بەکتریایە زیاتر لە ڕێگەی میزی ئاژەڵە تووشبووەکانەوە بۆ ناو ئاو و خاک بڵاو دەبێتەوە و مرۆڤ لە ڕێگەی برینی پێست یان خواردنەوەی ئاوی پیسبووەوە تووشی دەبێت. == ئەمانەش ببینە == * [[گورچیلە]] * [[زەردوویی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Leptospirosis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە بەکتریاییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە گوازراوەکان لە ئاژەڵەوە]] 5s9p1urttcn0v96tyk2ylmafcoaflmt 0 296951 1593775 1593701 2026-06-24T16:02:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Strabismus}} 1593775 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:StrabismusVL2.jpg|مینی|چەپ|250px|نموونەیەک لە نەخۆشیی چاوچێتی (Strabismus) کە تێیدا ھاوتەریبیی چاوەکان تێکچووە]] '''چاوچێتی''' یان '''خێلی''' تێکچوون و کێشەیەکی چاوە کە تێیدا چاوەکان لە کاتی سەیرکردنی شتێکدا، بە دروستی لەگەڵ یەکتردا ھاوتەریب و ڕێک نابن. ئەو چاوەی کە سەیری شتەکە دەکات، دەکرێت بە شێوەیەکی گۆڕاو جێگۆڕکێ بکات. ئەم دۆخە لەوانەیە بە شێوەیەکی کاتی و ناوبەناو یان بە بەردەوامی ھەبێت. == لێکەوتەکان بەپێی تەمەن == کاتی دەرکەوتنی چاوچێتی کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جۆری لێکەوتەکانی ھەیە: * '''لە تەمەنی منداڵیدا:''' ئەگەر چاوچێتی چاو لە بەشێکی زۆری قۆناغی منداڵیدا بەردەوام بێت، لەوانەیە ببێتە ھۆی تووشبوون بە تەمبەڵی چاو (Amblyopia) و لەدەستدانی توانای درککردنی قووڵی (Depth perception) لە بینیندا. * '''لە تەمەنی گەورەییدا:''' ئەگەر نەخۆشییەکە لە تەمەنی گەورەییدا دەست پێبکات، ئەگەری پترە کە ببێتە ھۆی دووبینی (Diplopia). چارەسەرکردنی پێشوەختە لە ڕێگەی بەکارھێنانی چاویلکەی تایبەت، ڕاھێنانی ماسولکەکانی چاو، یان نەشتەرگەرییەوە دەکرێت ڕێگری لەم لێکەوتانە بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[چاو]] * [[پزیشکیی چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Strabismus}} [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] oq3ekc3z6a3ke7775drkvzgdu8ax5xl 1593810 1593775 2026-06-24T17:02:56Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593810 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:StrabismusVL2.jpg|مینی|چەپ|250px|نموونەیەک لە نەخۆشیی چاوچێتی (Strabismus) کە تێیدا ھاوتەریبیی چاوەکان تێکچووە]] '''چاوچێتی''' یان '''خێلی''' تێکچوون و کێشەیەکی چاوە کە تێیدا چاوەکان لە کاتی سەیرکردنی شتێکدا، بە دروستی لەگەڵ یەکتردا ھاوتەریب و ڕێک نابن. ئەو چاوەی کە سەیری شتەکە دەکات، دەکرێت بە شێوەیەکی گۆڕاو جێگۆڕکێ بکات. ئەم دۆخە لەوانەیە بە شێوەیەکی کاتی و ناوبەناو یان بە بەردەوامی ھەبێت. == لێکەوتەکان بەپێی تەمەن == کاتی دەرکەوتنی چاوچێتی کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جۆری لێکەوتەکانی ھەیە: * '''لە تەمەنی منداڵیدا:''' ئەگەر چاوچێتی چاو لە بەشێکی زۆری قۆناغی منداڵیدا بەردەوام بێت، لەوانەیە ببێتە ھۆی تووشبوون بە تەمبەڵی چاو (Amblyopia) و لەدەستدانی توانای درککردنی قووڵی (Depth perception) لە بینیندا. * '''لە تەمەنی گەورەییدا:''' ئەگەر نەخۆشییەکە لە تەمەنی گەورەییدا دەست پێبکات، ئەگەری پترە کە ببێتە ھۆی دووبینی (Diplopia). چارەسەرکردنی پێشوەختە لە ڕێگەی بەکارھێنانی چاویلکەی تایبەت، ڕاھێنانی ماسولکەکانی چاو، یان نەشتەرگەرییەوە دەکرێت ڕێگری لەم لێکەوتانە بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[چاو]] * [[پزیشکیی چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Strabismus}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] e1v17luni0qvst3ooint04q3veokowg 1593848 1593810 2026-06-24T20:01:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593848 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:StrabismusVL2.jpg|مینی|چەپ|250px|نموونەیەک لە نەخۆشیی چاوچێتی (Strabismus) کە تێیدا ھاوتەریبیی چاوەکان تێکچووە]] '''چاوچێتی''' یان '''خێلی''' تێکچوون و کێشەیەکی چاوە کە تێیدا چاوەکان لە کاتی سەیرکردنی شتێکدا، بە دروستی لەگەڵ یەکتردا ھاوتەریب و ڕێک نابن. ئەو چاوەی کە سەیری شتەکە دەکات، دەکرێت بە شێوەیەکی گۆڕاو جێگۆڕکێ بکات. ئەم دۆخە لەوانەیە بە شێوەیەکی کاتی و ناوبەناو یان بە بەردەوامی ھەبێت. == لێکەوتەکان بەپێی تەمەن == کاتی دەرکەوتنی چاوچێتی کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جۆری لێکەوتەکانی ھەیە: * '''لە تەمەنی منداڵیدا:''' ئەگەر چاوچێتی چاو لە بەشێکی زۆری قۆناغی منداڵیدا بەردەوام بێت، لەوانەیە ببێتە ھۆی تووشبوون بە تەمبەڵی چاو (Amblyopia) و لەدەستدانی توانای درککردنی قووڵی (Depth perception) لە بینیندا. * '''لە تەمەنی گەورەییدا:''' ئەگەر نەخۆشییەکە لە تەمەنی گەورەییدا دەست پێبکات، ئەگەری پترە کە ببێتە ھۆی دووبینی (Diplopia). چارەسەرکردنی پێشوەختە لە ڕێگەی بەکارھێنانی چاویلکەی تایبەت، ڕاھێنانی ماسولکەکانی چاو، یان نەشتەرگەرییەوە دەکرێت ڕێگری لەم لێکەوتانە بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[چاو]] * [[پزیشکیی چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Strabismus}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] jm8a8k0e34c36v9wkrusw15f0k389hb 0 296952 1593774 1593702 2026-06-24T16:02:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Acromegaly}} 1593774 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Acromegaly facial features.JPEG|مینی|چەپ|250px|گۆڕانکاری و گەورەبوونی نائاسایی لە پێکھاتەی دەموچاو و شەویلگە بەھۆی نەخۆشیی ئاکرۆمێگالییەوە]] '''ئەکرۆمیگالی''' (بە ئینگلیزی: Acromegaly) بارودۆخێکی پزیشکییە کە تێیدا بەشە کۆتایییەکانی لەش (وەک [[لووت (ئەندام)|لووت]]، [[شەویلگەی خواروو|شەویلگە]]، و پەنجەکانی دەست و قاچ) بە شێوەیەکی نائاسایی گەورە دەبن. == ھۆکار و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زۆرجار لە تەمەنی گەورەییدا دەردەکەوێت و ھۆکاری سەرەکییەکەی بریتییە لە دەردانی زۆری «ھۆرمۆنی گەشە» (Growth hormone) لەلایەن ڕژێنی ژێرمێشکەوە (Pituitary gland)، کە زۆربەی کات بەھۆی گرێیەکی شێرپەنجەیی بێوەی (Benign tumor) سەر بەو ڕژێنەوە دروست دەبێت. جگە لە گۆڕانی شێوەی دەموچاو و گەورەبوونی دەست و پێیەکان، نەخۆشەکە لەوانەیە تووشی ئازاری جومگەکان، [[سەرئێشە|سەرێشە]]، و کێشەی بینین ببێت. ئەگەر ئەم دۆخە لە تەمەنی منداڵیدا و پێش داخرانی پلێتەکانی گەشەی ئێسک ڕووبدات، دەبێتە ھۆی باڵابەرزیی نائاسایی یان زەبەلاحیی (Gigantism). == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Acromegaly}} [[پۆل:تێکچوونەکانی کوێرەژێنەکان]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] mptymdtu8lfv1tp36jpvcjk6au0zbfx 1593811 1593774 2026-06-24T17:03:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593811 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Acromegaly facial features.JPEG|مینی|چەپ|250px|گۆڕانکاری و گەورەبوونی نائاسایی لە پێکھاتەی دەموچاو و شەویلگە بەھۆی نەخۆشیی ئاکرۆمێگالییەوە]] '''ئەکرۆمیگالی''' (بە ئینگلیزی: Acromegaly) بارودۆخێکی پزیشکییە کە تێیدا بەشە کۆتایییەکانی لەش (وەک [[لووت (ئەندام)|لووت]]، [[شەویلگەی خواروو|شەویلگە]]، و پەنجەکانی دەست و قاچ) بە شێوەیەکی نائاسایی گەورە دەبن. == ھۆکار و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زۆرجار لە تەمەنی گەورەییدا دەردەکەوێت و ھۆکاری سەرەکییەکەی بریتییە لە دەردانی زۆری «ھۆرمۆنی گەشە» (Growth hormone) لەلایەن ڕژێنی ژێرمێشکەوە (Pituitary gland)، کە زۆربەی کات بەھۆی گرێیەکی شێرپەنجەیی بێوەی (Benign tumor) سەر بەو ڕژێنەوە دروست دەبێت. جگە لە گۆڕانی شێوەی دەموچاو و گەورەبوونی دەست و پێیەکان، نەخۆشەکە لەوانەیە تووشی ئازاری جومگەکان، [[سەرئێشە|سەرێشە]]، و کێشەی بینین ببێت. ئەگەر ئەم دۆخە لە تەمەنی منداڵیدا و پێش داخرانی پلێتەکانی گەشەی ئێسک ڕووبدات، دەبێتە ھۆی باڵابەرزیی نائاسایی یان زەبەلاحیی (Gigantism). == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Acromegaly}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:تێکچوونەکانی کوێرەژێنەکان]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] jauj5of2jlmuhii65xvvewe6sbwm2b4 1593847 1593811 2026-06-24T20:01:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593847 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Acromegaly facial features.JPEG|مینی|چەپ|250px|گۆڕانکاری و گەورەبوونی نائاسایی لە پێکھاتەی دەموچاو و شەویلگە بەھۆی نەخۆشیی ئاکرۆمێگالییەوە]] '''ئەکرۆمیگالی''' (بە ئینگلیزی: Acromegaly) بارودۆخێکی پزیشکییە کە تێیدا بەشە کۆتایییەکانی لەش (وەک [[لووت (ئەندام)|لووت]]، [[شەویلگەی خواروو|شەویلگە]]، و پەنجەکانی دەست و قاچ) بە شێوەیەکی نائاسایی گەورە دەبن. == ھۆکار و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زۆرجار لە تەمەنی گەورەییدا دەردەکەوێت و ھۆکاری سەرەکییەکەی بریتییە لە دەردانی زۆری «ھۆرمۆنی گەشە» (Growth hormone) لەلایەن ڕژێنی ژێرمێشکەوە (Pituitary gland)، کە زۆربەی کات بەھۆی گرێیەکی شێرپەنجەیی بێوەی (Benign tumor) سەر بەو ڕژێنەوە دروست دەبێت. جگە لە گۆڕانی شێوەی دەموچاو و گەورەبوونی دەست و پێیەکان، نەخۆشەکە لەوانەیە تووشی ئازاری جومگەکان، [[سەرئێشە|سەرێشە]]، و کێشەی بینین ببێت. ئەگەر ئەم دۆخە لە تەمەنی منداڵیدا و پێش داخرانی پلێتەکانی گەشەی ئێسک ڕووبدات، دەبێتە ھۆی باڵابەرزیی نائاسایی یان زەبەلاحیی (Gigantism). == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Acromegaly}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:تێکچوونەکانی کوێرەژێنەکان]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] j4efsdp0ggwni9rxb3davvdme6vnt9o 0 296953 1593773 1593703 2026-06-24T16:02:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Borderline personality disorder}} 1593773 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Despair Edvard Munch 1894.jpeg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی ھێمایی بۆ نیشانە سەرەکییەکانی شێواوی کەسایەتیی سنووری وەک ناسەقامگیریی سۆزداری و ترسی ڕەھاکردن]] '''شێواوی کەسایەتیی سنووری''' یان '''نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری''' (بە ئینگلیزی: Borderline personality disorder یان کورتکراوەی: BPD) تێکچوونێکی دەروونییە کە تێیدا نەخۆشەکان لەسەر سنووری نێوان دەماریی (Neurosis) و شێتیی دەروونیدا (Psychosis) دەژین. لە سیستمی پۆلێنکردنی (ICD-10)دا بە «شێواوی کەسایەتیی خاوەن ناسەقامگیریی سۆزداری» ناوزەد کراوە. ئەم شێواوییە بریتییە لە نەخشەیەکی بەربڵاو لە ناسەقامگیری لە پەیوەندییە نێوانکەسییەکان، وێنای خود، و سۆز و عاتیفە، کە لەگەڵ ڕەفتاری کتوپڕی و ئیمپۆڵسیڤدا ھاوڕێیە. == نیشانەکان و ڕەفتارەکان == نیشانە دیارەکانی ئەم تێکچوونە بریتین لە: * سەروخوارکردنی خێرای مەزاج و باری دەروونی، لەگەڵ ھەستی بەردەوامی پووچی. * ترسی توند لە وێڵبوون و بەجێمان لەلایەن کەسانی نزیکەوە. * پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە دژوار و ناسەقامگیرەکان. * بیرکردنەوەی [[خۆکوشتن]]، زیانگەیاندن بە خۆ (وەک بڕینی پێستی مەچەک یان قۆڵ) و گومان و پارانۆیای کاتی. ئەم نیشانانە زۆرجار لە سەرەتای تەمەنی گەورەییدا دەردەکەون (نزیکەی ٣٫٢٪ی نەخۆشەکان ھەرزەکارانن). بەھۆی گۆڕانی توندی وزە و تێکچوونی ڕێکخستنی ھەستەکان، جیاکردنەوە و دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە لە «شێواوی دووجەمسەری جۆری دوو» (Bipolar II) زۆر قورسە و پێویستی بە پسپۆڕی [[دەروونپزیشکی]] ھەیە. ھەروەھا تێکچوونی قۆناغی خەوی دواخراو (DSPD) لە ناو ئەم نەخۆشانەدا زۆر باوە و دەبێتە ھۆی شەونخوونی و خەوتنی بەیانیان. == چارەسەر == چارەسەری دەرمانی بۆ ئەم نەخۆشییە زۆرجار پێویستی بە تێکەڵەیەک لە چەند دەرمانێک ھەیە، لەوانە: دەرمانی جێگیرکەری مەزاج (Mood stabilizers)، دژەخەمۆکییەکان، دژەدەروونپریشییەکان (Antipsychotics) و ھەندێک جار دەرمانی خەوھێنەر، کە ھاوشانی چارەسەری دەروونی (Psychotherapy) بەکاردێن. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونپزیشکی]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borderline personality disorder}} [[پۆل:شێواوییەکانی کەسایەتی]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] jgkasshsa4ehr7jmgd27x5yeuizzqy2 1593812 1593773 2026-06-24T17:03:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]]، [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] و [[دەروازە:زانست|زانست]] 1593812 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Despair Edvard Munch 1894.jpeg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی ھێمایی بۆ نیشانە سەرەکییەکانی شێواوی کەسایەتیی سنووری وەک ناسەقامگیریی سۆزداری و ترسی ڕەھاکردن]] '''شێواوی کەسایەتیی سنووری''' یان '''نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری''' (بە ئینگلیزی: Borderline personality disorder یان کورتکراوەی: BPD) تێکچوونێکی دەروونییە کە تێیدا نەخۆشەکان لەسەر سنووری نێوان دەماریی (Neurosis) و شێتیی دەروونیدا (Psychosis) دەژین. لە سیستمی پۆلێنکردنی (ICD-10)دا بە «شێواوی کەسایەتیی خاوەن ناسەقامگیریی سۆزداری» ناوزەد کراوە. ئەم شێواوییە بریتییە لە نەخشەیەکی بەربڵاو لە ناسەقامگیری لە پەیوەندییە نێوانکەسییەکان، وێنای خود، و سۆز و عاتیفە، کە لەگەڵ ڕەفتاری کتوپڕی و ئیمپۆڵسیڤدا ھاوڕێیە. == نیشانەکان و ڕەفتارەکان == نیشانە دیارەکانی ئەم تێکچوونە بریتین لە: * سەروخوارکردنی خێرای مەزاج و باری دەروونی، لەگەڵ ھەستی بەردەوامی پووچی. * ترسی توند لە وێڵبوون و بەجێمان لەلایەن کەسانی نزیکەوە. * پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە دژوار و ناسەقامگیرەکان. * بیرکردنەوەی [[خۆکوشتن]]، زیانگەیاندن بە خۆ (وەک بڕینی پێستی مەچەک یان قۆڵ) و گومان و پارانۆیای کاتی. ئەم نیشانانە زۆرجار لە سەرەتای تەمەنی گەورەییدا دەردەکەون (نزیکەی ٣٫٢٪ی نەخۆشەکان ھەرزەکارانن). بەھۆی گۆڕانی توندی وزە و تێکچوونی ڕێکخستنی ھەستەکان، جیاکردنەوە و دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە لە «شێواوی دووجەمسەری جۆری دوو» (Bipolar II) زۆر قورسە و پێویستی بە پسپۆڕی [[دەروونپزیشکی]] ھەیە. ھەروەھا تێکچوونی قۆناغی خەوی دواخراو (DSPD) لە ناو ئەم نەخۆشانەدا زۆر باوە و دەبێتە ھۆی شەونخوونی و خەوتنی بەیانیان. == چارەسەر == چارەسەری دەرمانی بۆ ئەم نەخۆشییە زۆرجار پێویستی بە تێکەڵەیەک لە چەند دەرمانێک ھەیە، لەوانە: دەرمانی جێگیرکەری مەزاج (Mood stabilizers)، دژەخەمۆکییەکان، دژەدەروونپریشییەکان (Antipsychotics) و ھەندێک جار دەرمانی خەوھێنەر، کە ھاوشانی چارەسەری دەروونی (Psychotherapy) بەکاردێن. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونپزیشکی]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borderline personality disorder}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|زانست}} [[پۆل:شێواوییەکانی کەسایەتی]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] 6v64v4vf17zkt2wtq3gco2f89672z57 1593846 1593812 2026-06-24T20:01:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1593846 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Despair Edvard Munch 1894.jpeg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی ھێمایی بۆ نیشانە سەرەکییەکانی شێواوی کەسایەتیی سنووری وەک ناسەقامگیریی سۆزداری و ترسی ڕەھاکردن]] '''شێواوی کەسایەتیی سنووری''' یان '''نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری''' (بە ئینگلیزی: Borderline personality disorder یان کورتکراوەی: BPD) تێکچوونێکی دەروونییە کە تێیدا نەخۆشەکان لەسەر سنووری نێوان دەماریی (Neurosis) و شێتیی دەروونیدا (Psychosis) دەژین. لە سیستمی پۆلێنکردنی (ICD-10)دا بە «شێواوی کەسایەتیی خاوەن ناسەقامگیریی سۆزداری» ناوزەد کراوە. ئەم شێواوییە بریتییە لە نەخشەیەکی بەربڵاو لە ناسەقامگیری لە پەیوەندییە نێوانکەسییەکان، وێنای خود، و سۆز و عاتیفە، کە لەگەڵ ڕەفتاری کتوپڕی و ئیمپۆڵسیڤدا ھاوڕێیە. == نیشانەکان و ڕەفتارەکان == نیشانە دیارەکانی ئەم تێکچوونە بریتین لە: * سەروخوارکردنی خێرای مەزاج و باری دەروونی، لەگەڵ ھەستی بەردەوامی پووچی. * ترسی توند لە وێڵبوون و بەجێمان لەلایەن کەسانی نزیکەوە. * پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە دژوار و ناسەقامگیرەکان. * بیرکردنەوەی [[خۆکوشتن]]، زیانگەیاندن بە خۆ (وەک بڕینی پێستی مەچەک یان قۆڵ) و گومان و پارانۆیای کاتی. ئەم نیشانانە زۆرجار لە سەرەتای تەمەنی گەورەییدا دەردەکەون (نزیکەی ٣٫٢٪ی نەخۆشەکان ھەرزەکارانن). بەھۆی گۆڕانی توندی وزە و تێکچوونی ڕێکخستنی ھەستەکان، جیاکردنەوە و دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە لە «شێواوی دووجەمسەری جۆری دوو» (Bipolar II) زۆر قورسە و پێویستی بە پسپۆڕی [[دەروونپزیشکی]] ھەیە. ھەروەھا تێکچوونی قۆناغی خەوی دواخراو (DSPD) لە ناو ئەم نەخۆشانەدا زۆر باوە و دەبێتە ھۆی شەونخوونی و خەوتنی بەیانیان. == چارەسەر == چارەسەری دەرمانی بۆ ئەم نەخۆشییە زۆرجار پێویستی بە تێکەڵەیەک لە چەند دەرمانێک ھەیە، لەوانە: دەرمانی جێگیرکەری مەزاج (Mood stabilizers)، دژەخەمۆکییەکان، دژەدەروونپریشییەکان (Antipsychotics) و ھەندێک جار دەرمانی خەوھێنەر، کە ھاوشانی چارەسەری دەروونی (Psychotherapy) بەکاردێن. == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونپزیشکی]] * [[خەمۆکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Borderline personality disorder}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|زانست}} [[پۆل:شێواوییەکانی کەسایەتی]] [[پۆل:دەروونپزیشکی]] 5epowsy4cnxuccwp6v84qj3o516v84z 0 296954 1593728 2026-06-24T12:05:37Z Min.neel 4435 شائەمراز 1593728 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hand Foot Mouth Disease.png|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی زیپکە و تاڵۆکە بچووکەکان لەسەر لەپی دەستی منداڵێکی تووشبوو بە نەخۆشیی HFMD]] '''نەخۆشیی دەست، پێ و دەم''' (بە ئینگلیزی: Hand, Foot, and Mouth Disease یان بە کورتکراوەی: HFMD) نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەھۆی دەرکەوتنی پەڵەی پێستی و زیپکەی ئاودار لە دەست، پێ و ناو دەمدا دەناسرێتەوە. ڤایرۆسی کۆکساکی (Coxsackie A) و ئینترۆڤایرۆسی ٧١ (EV71) ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زیاتر لە کۆرپە و منداڵانی تەمەن بچووک (لە ٢ ھەفتەیییەوە تا ٣ ساڵان) دەردەکەوێت، ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەم لە گەورەساڵانیشدا دەبینرێت. HFMD نەخۆشییەکی ئێجگار گوازراوەیە و لەم ڕێگایانەوە بڵاو دەبێتەوە: * پەیوەندی و بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسی تووشبوو (وەک باوەشپیاکردن و ماچکردن). * بەرکەوتن لەگەڵ شلەی ناو زیپکەکان، لیک، یان دەردراوەکانی لووتی نەخۆشەکە. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی منداڵان]] 1pb7xjmvgdo291tzetcqa9rjg89vx03 1593771 1593728 2026-06-24T16:01:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Hand, foot and mouth disease}} 1593771 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hand Foot Mouth Disease.png|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی زیپکە و تاڵۆکە بچووکەکان لەسەر لەپی دەستی منداڵێکی تووشبوو بە نەخۆشیی HFMD]] '''نەخۆشیی دەست، پێ و دەم''' (بە ئینگلیزی: Hand, Foot, and Mouth Disease یان بە کورتکراوەی: HFMD) نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەھۆی دەرکەوتنی پەڵەی پێستی و زیپکەی ئاودار لە دەست، پێ و ناو دەمدا دەناسرێتەوە. ڤایرۆسی کۆکساکی (Coxsackie A) و ئینترۆڤایرۆسی ٧١ (EV71) ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زیاتر لە کۆرپە و منداڵانی تەمەن بچووک (لە ٢ ھەفتەیییەوە تا ٣ ساڵان) دەردەکەوێت، ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەم لە گەورەساڵانیشدا دەبینرێت. HFMD نەخۆشییەکی ئێجگار گوازراوەیە و لەم ڕێگایانەوە بڵاو دەبێتەوە: * پەیوەندی و بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسی تووشبوو (وەک باوەشپیاکردن و ماچکردن). * بەرکەوتن لەگەڵ شلەی ناو زیپکەکان، لیک، یان دەردراوەکانی لووتی نەخۆشەکە. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hand, foot and mouth disease}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی منداڵان]] 0mboac47jxlo19yqbvtjpu5js3dfn6d 1593814 1593771 2026-06-24T17:03:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1593814 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hand Foot Mouth Disease.png|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی زیپکە و تاڵۆکە بچووکەکان لەسەر لەپی دەستی منداڵێکی تووشبوو بە نەخۆشیی HFMD]] '''نەخۆشیی دەست، پێ و دەم''' (بە ئینگلیزی: Hand, Foot, and Mouth Disease یان بە کورتکراوەی: HFMD) نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەھۆی دەرکەوتنی پەڵەی پێستی و زیپکەی ئاودار لە دەست، پێ و ناو دەمدا دەناسرێتەوە. ڤایرۆسی کۆکساکی (Coxsackie A) و ئینترۆڤایرۆسی ٧١ (EV71) ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زیاتر لە کۆرپە و منداڵانی تەمەن بچووک (لە ٢ ھەفتەیییەوە تا ٣ ساڵان) دەردەکەوێت، ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەم لە گەورەساڵانیشدا دەبینرێت. HFMD نەخۆشییەکی ئێجگار گوازراوەیە و لەم ڕێگایانەوە بڵاو دەبێتەوە: * پەیوەندی و بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسی تووشبوو (وەک باوەشپیاکردن و ماچکردن). * بەرکەوتن لەگەڵ شلەی ناو زیپکەکان، لیک، یان دەردراوەکانی لووتی نەخۆشەکە. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hand, foot and mouth disease}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی منداڵان]] ffxyaj485xhbyqza1a5d9wjfcrdi0j7 1593844 1593814 2026-06-24T20:00:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1593844 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Hand Foot Mouth Disease.png|مینی|چەپ|250px|دەرکەوتنی زیپکە و تاڵۆکە بچووکەکان لەسەر لەپی دەستی منداڵێکی تووشبوو بە نەخۆشیی HFMD]] '''نەخۆشیی دەست، پێ و دەم''' (بە ئینگلیزی: Hand, Foot, and Mouth Disease یان بە کورتکراوەی: HFMD) نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەھۆی دەرکەوتنی پەڵەی پێستی و زیپکەی ئاودار لە دەست، پێ و ناو دەمدا دەناسرێتەوە. ڤایرۆسی کۆکساکی (Coxsackie A) و ئینترۆڤایرۆسی ٧١ (EV71) ھۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی ئەم نەخۆشییە. == گواستنەوە و نیشانەکان == ئەم نەخۆشییە زیاتر لە کۆرپە و منداڵانی تەمەن بچووک (لە ٢ ھەفتەیییەوە تا ٣ ساڵان) دەردەکەوێت، ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەم لە گەورەساڵانیشدا دەبینرێت. HFMD نەخۆشییەکی ئێجگار گوازراوەیە و لەم ڕێگایانەوە بڵاو دەبێتەوە: * پەیوەندی و بەرکەوتنی نزیک لەگەڵ کەسی تووشبوو (وەک باوەشپیاکردن و ماچکردن). * بەرکەوتن لەگەڵ شلەی ناو زیپکەکان، لیک، یان دەردراوەکانی لووتی نەخۆشەکە. == ئەمانەش ببینە == * [[ڤایرۆس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hand, foot and mouth disease}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] [[پۆل:پزیشکیی منداڵان]] f3whjwpayzf1kion4drcjhtepfl22e1 0 296955 1593730 2026-06-24T12:05:42Z Min.neel 4435 شائەمراز 1593730 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[نەخۆشیی دەست، پێ و دەم]] ntylbxg6pe9yov7n4bzy12estd8794a 0 296956 1593733 2026-06-24T12:39:20Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[دارووسازی]]ی گواستەوە بۆ [[دەرمانسازی]]: بەکوردیکردن 1593733 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دەرمانسازی]] 4qzu7wzwtzgh62um5eptrxdc2fjueyl 14 296957 1593743 2026-06-24T13:33:38Z محمد محسن 90 59391 محمد محسن 90 پەڕەی [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەمەد]]ی گواستەوە بۆ [[پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد]] 1593743 wikitext text/x-wiki {{ڕەوانەکەری پۆل|پۆل:کتێبەکانی میللەت محەممەد}} 7x9944n3m0a6xfg3fitx347tbme0m6i 1593870 1593743 2026-06-24T20:16:59Z محمد محسن 90 59391 1593870 wikitext text/x-wiki {{ڕەوانەکەری پۆل|کتێبەکانی میللەت محەممەد}} k2t1opwoylu2jlazhe5ic3utj8wrbru 0 296958 1593745 2026-06-24T14:14:10Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354225950|Frostbite]]» 1593745 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Frostbite|synonyms=Frostnip|image=Frost bite.jpg|caption=Frostbitten toes two to three days after mountain climbing|field=[[Dermatology]], [[emergency medicine]], [[orthopedics]]|symptoms=Numbness, feeling cold, clumsiness, pale color<ref name=Han2017/>|complications=[[Hypothermia]], [[compartment syndrome]]<ref name=Mc2014/><ref name=Han2017/>|onset=|duration=|types=Superficial, deep<ref name=Mc2014/>|causes=Temperatures below freezing<ref name=Han2017/>|risks=[[Ethanol|Alcohol]], smoking, [[mental health problems]], certain medications, prior cold injury<ref name=Han2017/>|diagnosis=Based on symptoms<ref name=Sin2014/>|differential=Frostnip, [[pernio]], [[trench foot]]<ref name=Fer2018/>|prevention=Avoid cold, wear proper clothing, maintain hydration and nutrition, stay active without becoming exhausted<ref name=Mc2014/>|treatment=Rewarming, medication, surgery<ref name=Mc2014/>|medication=[[Ibuprofen]], [[tetanus vaccine]], [[iloprost]], [[thrombolytic]]s<ref name=Han2017/>|prognosis=|frequency=Unknown<ref name=Au2011/>|deaths=}}'''سەرمابردوویی''' [[پێکان|پێکانێکە]] بۆ [[پێست]] یان شانە زیندووەکانی تر کە [[بەستن|ببەستن]]<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}</ref> بەتایبەتی کاریگەریی لەسەر [[پەنجە]] و [[پەنجەی پێ]] و [[لووت (ئەندام)|لووت]] و [[گوێ]] و [[ڕوومەت]] و [[چەناگە]] دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=19 February 2021 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> زۆربەی کات، سەرمابردوویی لە دەست و پێدا ڕوودەدات،<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Millet |first=John D. |last2=Brown |first2=Richard K. J. |last3=Levi |first3=Benjamin |last4=Kraft |first4=Casey T. |last5=Jacobson |first5=Jon A. |last6=Gross |first6=Milton D. |last7=Wong |first7=Ka Kit |date=November 2016 |title=Frostbite: Spectrum of Imaging Findings and Guidelines for Management |journal=Radiographics |volume=36 |issue=7 |pages=2154–2169 |doi=10.1148/rg.2016160045 |issn=0271-5333 |pmc=5131839 |pmid=27494386}}</ref> زۆرجار پێش '''تەزین''' دێت، کە ڕەنگی ڕەش یان سووربوونەوەی ئەندامێکی جەستەیە لەگەڵ تەسکبوونەوەی خوێنبەرەکانی کە [[تەزین|دەتەزن]]، ھەست بە ساردییەکی زۆر دەکرێت، یان بە سادەیی ھەست بە [[سڕبوون]] دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Williamson |first=Laura |ڕێکەوت=3 January 2025 |ناونیشان=https://www.heart.org/en/news/2025/01/03/what-cold-weather-does-to-the-body-and-how-to-protect-yourself-this-winter#:~:text=Cold%20and%20the%20cardiovascular%20system,blood%20around%20the%20body's%20core. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=American Heart Association}}</ref> سەرمابردووییی تووند دەبێتە ھۆی لەدەستدانی جووڵە، سپی‌ھەڵگەڕان و شین‌ھەڵگەڕانی پێست و ئاوسان و پفکە. ھەروەھا دەتوانێت ببێتە ھۆی حاڵەتی مەترسیدار وەک [[ھایپۆسێرمیا]] یان تێکچوونی شانەکان بە ھۆی ئاوسانی زۆرەوە.<ref name="Han2017" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /> ئەو کەسانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەرکەوتەی پلەی گەرمیی نزم دەبن، وەکوو ئارەزوومەندانی وەرزشی زستانە، کارمەندانی سەربازی یان [[بێ ماڵ و حاڵ بوون|بێ ماڵان]] زۆرترین مەترسییان لەسەرە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref><ref name="Han2017" /> ھۆکارەکانی تری مەترسی بریتین لە خواردنەوەی [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]]، جگەرەکێشان، [[پەشێویی دەروونی|کێشەی تەندرووستیی دەروونی]]، ھەندێک دەرمان و برینداربوونی پێشوو بە ھۆی سەرماوە.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> دەستنیشانکردن لەسەر بنەمای نیشانەکانە.<ref name="Sin2014">{{Cite book|last=Singleton|first=Joanne K.|url=https://books.google.com/books?id=jJCKBQAAQBAJ&pg=PA172|title=Primary Care, Second Edition: An Interprofessional Perspective|last2=DiGregorio|first2=Robert V.|last3=Green-Hernandez|first3=Carol|date=2014|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-7147-4|page=172}}</ref> تووندی ڕەنگە دابەش بکرێت بەسەر ڕووکەش (پلەی یەکەم و دووەم) و قووڵ (پلەی سێیەم و چوارەم).<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> سکانی ئێسک یان [[ئێم ئاڕ ئای|MRI]] لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی ڕاددەی برینەکە.<ref name="Han2017" /> خۆپاراستن پێکدێت لە لەبەرکردنی جل و بەرگی درووست و تەواو داپۆشراو، دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی نزم و با، پاراستنی ئاو و خۆراک، و چاڵاکیی جەستەییی بەس بۆ پاراستنی [[پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ|پلەی گەرمیی ناوەکی]] بەبێ ماندووبوون.<ref name="Mc2014" /> چارەسەرکردن بریتییە لە گەرمکردنەوە، نوقمکردن لە ئاوی گەرم (نزیک پلەی گەرمیی جەستە)، دوور بکەوەرەوە لە ڕشتن و گەرمکردنی خێرا. دەرمانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ئازار و ڕۆیشتنی خوێن، بەڵام حاڵەتە تووندەکان ڕەنگە پێویستیان بە نەشتەرگەری یان بڕینی بەشەکانی جەستە ھەبێت.<ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://portal.ct.gov/dph/communications/crisis-and-emergency-risk-communication/frostbite-and-hypothermia |ڕێکەوتی سەردان=2 July 2021 |وێبگە=CT.gov - Connecticut's Official State Website}}</ref><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> بەڵگەی ڕوودانی سەرمابردوویی لە مرۆڤدا دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> بەڵگەکان لە مۆمیایەکی کۆلۆمبیادا بەڵگەدارکران کە لە ئەندێز دۆزرایەوە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ژمارەی حاڵەتەکانی ساڵانەی سەرمابردوویی نادیارە.<ref name="Au2011">{{Cite book|last=Auerbach|first=Paul S.|url=https://books.google.com/books?id=tdTInPqMCjMC&pg=PA181|title=Wilderness Medicine E-Book: Expert Consult Premium Edition - Enhanced Online Features|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-3356-9|page=181}}</ref> ڕەنگە ڕێژەکان بگاتە ٤٠٪ لە ساڵێکدا لەنێو ئەو کەسانەی کە [[چیاوانی|شاخەوانن]].<ref name="Han2017" /> باوترین گرووپی تەمەنی تووشبوو ئەوانەن کە تەمەنیان لە نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ساڵدایە.<ref name="Fer2018">{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|url=https://books.google.com/books?id=wGclDwAAQBAJ&pg=PA502|title=Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-52957-0|page=502}}</ref> سەرمابردوویی ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە کۆمەڵێک ململانێی سەربازیدا.<ref name="Han2017" /> یەکەم وەسفی فەرمی لە ساڵی ١٨١٣ لەلایەن دۆمینیک جان لاری کراوە، کە پزیشکێک بوو لە سوپای [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپۆلیۆن]]، لە کاتی [[لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا|داگیرکردنی ڕووسیا]].<ref name="Han2017" /> ڕاپۆرتەکانی سەرمابردوویی تا کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕاددەیەکی زۆر سەربازی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zonnoor |first=Bobak |ڕێکەوت=29 February 2024 |ناونیشان=https://emedicine.medscape.com/article/926249-overview#:~:text=When%20external%20warmth%20is%20applied,resulting%20in%20greater%20tissue%20loss. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Medscape}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردوویی]] ئەو شوێنانەی کە بەزۆری تووشی دەبن بریتین لە ڕوومەت، گوێ، لووت و پەنجە و پەنجەکانی پێ.<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref> نیشانەکانی سەرمابردوویی لەگەڵ بەرکەوتنی درێژخایەن بە سەرما بەرەو پێش دەچێت. لە مێژوودا، سەرمابردوویی بە پێی پێست و گۆڕانی ھەستکردنەکان، بە پلە پۆلێنکراون، ھاوشێوەی پۆلێنکردنی سووتاوی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}</ref> سادەکردنەوەی ئەم سیستەمە پۆلێنکردنە بریتییە لە برینداربوونێکی ڕووکەش (پلەی یەکەم یان دووەم) یان برینداربوونی قووڵ (پلەی سێیەم یان چوارەم).<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}</ref> === پلەی یەکەم === * سەرمابردووییی پلەی یەکەم زیانێکی ڕووکەشی پێستە کە بەزۆری ھەمیشەیی نییە. * لە سەرەتاوە نیشانەی سەرەکیی لەدەستدانی ھەستکردنە لە پێستدا. لە شوێنە تووشبووەکاندا پێست تەزیوە و سڕبووە و لەوانەیە ئاوساویش بێت، سنوورێک سووربوونەوەی ھەیە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ڕەنگە ڕووی پێستەکە شل ببێتەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Right_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|گەشەکردنی سەرمابردووییی پلەی سێیەم. سۆنەری خوێنبەرەکانی دۆپلەر دەرکەوت کە پەرفیوژنی پێویست بۆ پێ بووە و ھیچ خوێنێک بۆ پەنجەکانی قاچ نەڕژاوە]] === پلەی دووەم === * لە سەرمابردووییی پلە دوودا، لە سەرەتاوە پێست پفکەی ڕوون دروست دەکات و ڕووەکەی ڕەق دەبێتەوە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ئەم پێستە ڕەق و پفکەدارە وشک دەبێتەوە و ڕەش دەبێتەوە و توێکڵەکەی لێ دەبێتەوە. * لەم قۆناغەدا تەزین و ئێش لە سەرمادا دەتوانێت گەشە بکات.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Left_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردووییی پلە سێ]] === پلەی سێیەم === * لە سەرمابردووییی پلەی سێدا چینەکانی شانەکانی ژێر پێست دەیبەستن. * نیشانەکانی بریتین لە پفکە خوێن و «شین‌ھەڵگەڕان و خۆڵەمێشی‌ھەڵگەڕانی پێست».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=29 July 2019 |ناونیشان=https://www.medscape.com/answers/926249-117029/what-are-the-characteristics-of-third-degree-frostbite |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2020}}</ref> * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون ئازارەکە بەردەوام دەبێت و وشکە توێکڵ ڕووێکی ڕەق و وشک و قەتماغە دروست دەبێت. === پلەی چوارەم === [[پەڕگە:Human_toes,_12_days_post-frostbite.jpg|وێنۆک|سەرمابردوویی ١٢ ڕۆژ دواتر]] * لە سەرمابردووییی پلەی چوارەمدا، پێکھاتەکانی ژێر پێست وەک ماسوولکە و ڕیشاڵ و ئێسک بەشدار دەبن ئەم جارە. * نیشانە سەرەتایییەکانی بریتین لە دەرکەوتنی بێ ڕەنگیی پێست و پێکھاتەی ڕەق. * دواتر پێست ڕەش دەبێت و [[مۆمیا]] دەبێت.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref>[[پەڕگە:Frostbite_dorsal_surface_feet.jpg|وێنۆک| سەرمابردووییی پلەی چوارەم لە نەخۆشێکی بێ ماڵ و حاڵدا پێنج ڕۆژ دوای بارودۆخەکە]][[پەڕگە:Frostbite_palmar_surface_feet.jpg|وێنۆک| ڕووی پێی سەرمابردوو پێنج ڕۆژ دوای حاڵەتەکە. نەخۆشی ناوە وێنەکە بێ ماڵ و حاڵ بووە بە پێڵاوی خراپەوە]] == ھۆکارەکان == === ھۆکارەکانی مەترسی === ھۆکاری سەرەکیی مەترسی بۆ سەرمابردوویی بەرکەوتنە بە سەرما لە ڕێگەی جوگرافیا، پیشە و/یان کات بەسەربردنەوە. جلوبەرگ و شوێنی حەوانەوەی ناتەواو ھۆکاری سەرەکیی مەترسین. ئەگەری سەرمابردوویی کاتێک زیاترە کە توانای جەستە بۆ بەرھەمھێنان یان ڕاگرتنی گەرمی تێکبچێت. ھۆکارە جەستەیییەکان و ڕەفتارییەکان و ژینگەیییەکان ھەموویان دەتوانن بەشداربن لە گەشەکردنی سەرمابردوویی. ھەروەھا بێ جووڵەیی و فشاری جەستەیی (وەک بەدخۆراکی یان وشکبوونەوە (لە بابەتی ئاو)) ھۆکاری مەترسین.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ئەو تێکچوون و بابەتانەیشی کە سووڕی خوێن تێکدەدەن بەشدارن، لەوانە [[شەکرە|نەخۆشی شەکرە]]، دیاردەی ڕینۆ ، بەکارھێنانی [[تووتن]] و [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]].<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZafren2013">Zafren, Ken (2013). "Frostbite: Prevention and Initial Management". ''High Altitude Medicine & Biology''. '''14''' (1): <span class="nowrap">9–</span>12. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1089/ham.2012.1114|10.1089/ham.2012.1114]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23537254 23537254]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3036889 3036889].</cite></ref> کەسانی بێ ماڵ و حاڵ و ئەو کەسانەی کە ھەندێک نەخۆشیی دەروونییان ھەیە لەوانەیە مەترسیی زیاتریان لەسەر بێت.<ref name="Handford 7" /> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:CDC_winter_safety_infographic.ogg|وێنۆک|ڤیدیۆیەکی ئینفۆگرافیکی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان سەبارەت بە خۆپاراستن لە سەرمابردوویی]] کۆمەڵەی پزیشکی دەر و شوێنە سەختەکان پێشنیار دەکەن بۆ: داپۆشینی پێست و پێستی-سەر و خواردنی خۆراکی پێویست و دوورکەوتنەوە لە پێڵاو و جلوبەرگی بەرتەسک و مانەوە لە چاڵاکیدا بەبێ ئەوەی ببێتە ھۆی ماندووێتی. ھەروەھا ڕەنگە ئۆکسجینی تەواوکەر و یارمەتیدەر لە بەرزایییەکاندا بەسوود بێت. دووبارە بەرکەوتنی ئاوی سارد وا دەکات مرۆڤ زیاتر تووشی سەرمابردوویی ببێت.<ref name="pmid26857732">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fudge J |date=2016 |title=Preventing and Managing Hypothermia and Frostbite Injury |journal=Sports Health |volume=8 |issue=2 |pages=133–9 |doi=10.1177/1941738116630542 |pmc=4789935 |pmid=26857732}}</ref> ڕێوشوێنی زیادە بۆ ڕێگریکردن لە بەستەڵەک بریتین لە:<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> * دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی خوار -٢٣° پلەی سەدی (سلیلیزی) (واتا -٩° بە فەھرەنھایت) * دوورکەوتنەوە لە شێ * دوورکەوتنەوە لە کحوول و ماددە ھۆشبەرەکان کە سووڕی خوێن یان وەڵامە پارێزەرە سرووشتییەکان تێکدەدەن * چین چین کردنی جلوبەرگ * بەکارھێنانی ئامێری گەرمکەرەوەی کیمیایی یان کارەبایی * ناسینەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی سەرمابردوویی<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources}}<templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز}} * [http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-frostbite/FA00023 مایۆ کلینیک] * [http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=3522 پێناسە] {{Consequences of external causes}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 9saqyr0797lh4fm7l5oq7wwt2yop6ac 1593747 1593745 2026-06-24T14:17:34Z Ari Qasm 57423 1593747 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Frostbite|synonyms=Frostnip|image=Frost bite.jpg|caption=Frostbitten toes two to three days after mountain climbing|field=[[Dermatology]], [[emergency medicine]], [[orthopedics]]|symptoms=Numbness, feeling cold, clumsiness, pale color<ref name=Han2017/>|complications=[[Hypothermia]], [[compartment syndrome]]<ref name=Mc2014/><ref name=Han2017/>|onset=|duration=|types=Superficial, deep<ref name=Mc2014/>|causes=Temperatures below freezing<ref name=Han2017/>|risks=[[Ethanol|Alcohol]], smoking, [[mental health problems]], certain medications, prior cold injury<ref name=Han2017/>|diagnosis=Based on symptoms<ref name=Sin2014/>|differential=Frostnip, [[pernio]], [[trench foot]]<ref name=Fer2018/>|prevention=Avoid cold, wear proper clothing, maintain hydration and nutrition, stay active without becoming exhausted<ref name=Mc2014/>|treatment=Rewarming, medication, surgery<ref name=Mc2014/>|medication=[[Ibuprofen]], [[tetanus vaccine]], [[iloprost]], [[thrombolytic]]s<ref name=Han2017/>|prognosis=|frequency=Unknown<ref name=Au2011/>|deaths=}}'''سەرمابردوویی''' [[پێکان|پێکانێکە]] بۆ [[پێست]] یان شانە زیندووەکانی تر کە [[بەستن|ببەستن]]<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}</ref> بەتایبەتی کاریگەریی لەسەر [[پەنجە]] و [[پەنجەی پێ]] و [[لووت (ئەندام)|لووت]] و [[گوێ]] و [[ڕوومەت]] و [[چەناگە]] دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=19 February 2021 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> زۆربەی کات، سەرمابردوویی لە دەست و پێدا ڕوودەدات،<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Millet |first=John D. |last2=Brown |first2=Richard K. J. |last3=Levi |first3=Benjamin |last4=Kraft |first4=Casey T. |last5=Jacobson |first5=Jon A. |last6=Gross |first6=Milton D. |last7=Wong |first7=Ka Kit |date=November 2016 |title=Frostbite: Spectrum of Imaging Findings and Guidelines for Management |journal=Radiographics |volume=36 |issue=7 |pages=2154–2169 |doi=10.1148/rg.2016160045 |issn=0271-5333 |pmc=5131839 |pmid=27494386}}</ref> زۆرجار پێش '''تەزین''' دێت، کە ڕەنگی ڕەش یان سووربوونەوەی ئەندامێکی جەستەیە لەگەڵ تەسکبوونەوەی خوێنبەرەکانی کە [[تەزین|دەتەزن]]، ھەست بە ساردییەکی زۆر دەکرێت، یان بە سادەیی ھەست بە [[سڕبوون]] دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Williamson |first=Laura |ڕێکەوت=3 January 2025 |ناونیشان=https://www.heart.org/en/news/2025/01/03/what-cold-weather-does-to-the-body-and-how-to-protect-yourself-this-winter#:~:text=Cold%20and%20the%20cardiovascular%20system,blood%20around%20the%20body's%20core. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=American Heart Association}}</ref> سەرمابردووییی تووند دەبێتە ھۆی لەدەستدانی جووڵە، سپی‌ھەڵگەڕان و شین‌ھەڵگەڕانی پێست و ئاوسان و پفکە. ھەروەھا دەتوانێت ببێتە ھۆی حاڵەتی مەترسیدار وەک [[ھایپۆسێرمیا]] یان تێکچوونی شانەکان بە ھۆی ئاوسانی زۆرەوە.<ref name="Han2017" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /> ئەو کەسانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەرکەوتەی پلەی گەرمیی نزم دەبن، وەکوو ئارەزوومەندانی وەرزشی زستانە، کارمەندانی سەربازی یان [[بێ ماڵ و حاڵ بوون|بێ ماڵان]] زۆرترین مەترسییان لەسەرە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref><ref name="Han2017" /> ھۆکارەکانی تری مەترسی بریتین لە خواردنەوەی [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]]، جگەرەکێشان، [[پەشێویی دەروونی|کێشەی تەندرووستیی دەروونی]]، ھەندێک دەرمان و برینداربوونی پێشوو بە ھۆی سەرماوە.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> دەستنیشانکردن لەسەر بنەمای نیشانەکانە.<ref name="Sin2014">{{Cite book|last=Singleton|first=Joanne K.|url=https://books.google.com/books?id=jJCKBQAAQBAJ&pg=PA172|title=Primary Care, Second Edition: An Interprofessional Perspective|last2=DiGregorio|first2=Robert V.|last3=Green-Hernandez|first3=Carol|date=2014|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-7147-4|page=172}}</ref> تووندی ڕەنگە دابەش بکرێت بەسەر ڕووکەش (پلەی یەکەم و دووەم) و قووڵ (پلەی سێیەم و چوارەم).<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> سکانی ئێسک یان [[ئێم ئاڕ ئای|MRI]] لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی ڕاددەی برینەکە.<ref name="Han2017" /> خۆپاراستن پێکدێت لە لەبەرکردنی جل و بەرگی درووست و تەواو داپۆشراو، دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی نزم و با، پاراستنی ئاو و خۆراک، و چاڵاکیی جەستەییی بەس بۆ پاراستنی [[پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ|پلەی گەرمیی ناوەکی]] بەبێ ماندووبوون.<ref name="Mc2014" /> چارەسەرکردن بریتییە لە گەرمکردنەوە، نوقمکردن لە ئاوی گەرم (نزیک پلەی گەرمیی جەستە)، دوور بکەوەرەوە لە ڕشتن و گەرمکردنی خێرا. دەرمانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ئازار و ڕۆیشتنی خوێن، بەڵام حاڵەتە تووندەکان ڕەنگە پێویستیان بە نەشتەرگەری یان بڕینی بەشەکانی جەستە ھەبێت.<ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://portal.ct.gov/dph/communications/crisis-and-emergency-risk-communication/frostbite-and-hypothermia |ڕێکەوتی سەردان=2 July 2021 |وێبگە=CT.gov - Connecticut's Official State Website}}</ref><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> بەڵگەی ڕوودانی سەرمابردوویی لە مرۆڤدا دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> بەڵگەکان لە مۆمیایەکی کۆلۆمبیادا بەڵگەدارکران کە لە ئەندێز دۆزرایەوە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ژمارەی حاڵەتەکانی ساڵانەی سەرمابردوویی نادیارە.<ref name="Au2011">{{Cite book|last=Auerbach|first=Paul S.|url=https://books.google.com/books?id=tdTInPqMCjMC&pg=PA181|title=Wilderness Medicine E-Book: Expert Consult Premium Edition - Enhanced Online Features|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-3356-9|page=181}}</ref> ڕەنگە ڕێژەکان بگاتە ٤٠٪ لە ساڵێکدا لەنێو ئەو کەسانەی کە [[چیاوانی|شاخەوانن]].<ref name="Han2017" /> باوترین گرووپی تەمەنی تووشبوو ئەوانەن کە تەمەنیان لە نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ساڵدایە.<ref name="Fer2018">{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|url=https://books.google.com/books?id=wGclDwAAQBAJ&pg=PA502|title=Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-52957-0|page=502}}</ref> سەرمابردوویی ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە کۆمەڵێک ململانێی سەربازیدا.<ref name="Han2017" /> یەکەم وەسفی فەرمی لە ساڵی ١٨١٣ لەلایەن دۆمینیک جان لاری کراوە، کە پزیشکێک بوو لە سوپای [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپۆلیۆن]]، لە کاتی [[لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا|داگیرکردنی ڕووسیا]].<ref name="Han2017" /> ڕاپۆرتەکانی سەرمابردوویی تا کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕاددەیەکی زۆر سەربازی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zonnoor |first=Bobak |ڕێکەوت=29 February 2024 |ناونیشان=https://emedicine.medscape.com/article/926249-overview#:~:text=When%20external%20warmth%20is%20applied,resulting%20in%20greater%20tissue%20loss. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Medscape}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردوویی]] ئەو شوێنانەی کە بەزۆری تووشی دەبن بریتین لە ڕوومەت، گوێ، لووت و پەنجە و پەنجەکانی پێ.<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref> نیشانەکانی سەرمابردوویی لەگەڵ بەرکەوتنی درێژخایەن بە سەرما بەرەو پێش دەچێت. لە مێژوودا، سەرمابردوویی بە پێی پێست و گۆڕانی ھەستکردنەکان، بە پلە پۆلێنکراون، ھاوشێوەی پۆلێنکردنی سووتاوی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}</ref> سادەکردنەوەی ئەم سیستەمە پۆلێنکردنە بریتییە لە برینداربوونێکی ڕووکەش (پلەی یەکەم یان دووەم) یان برینداربوونی قووڵ (پلەی سێیەم یان چوارەم).<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}</ref> === پلەی یەکەم === * سەرمابردووییی پلەی یەکەم زیانێکی ڕووکەشی پێستە کە بەزۆری ھەمیشەیی نییە. * لە سەرەتاوە نیشانەی سەرەکیی لەدەستدانی ھەستکردنە لە پێستدا. لە شوێنە تووشبووەکاندا پێست تەزیوە و سڕبووە و لەوانەیە ئاوساویش بێت، سنوورێک سووربوونەوەی ھەیە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ڕەنگە ڕووی پێستەکە شل ببێتەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Right_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|گەشەکردنی سەرمابردووییی پلەی سێیەم. سۆنەری خوێنبەرەکانی دۆپلەر دەرکەوت کە پەرفیوژنی پێویست بۆ پێ بووە و ھیچ خوێنێک بۆ پەنجەکانی قاچ نەڕژاوە]] === پلەی دووەم === * لە سەرمابردووییی پلە دوودا، لە سەرەتاوە پێست پفکەی ڕوون دروست دەکات و ڕووەکەی ڕەق دەبێتەوە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ئەم پێستە ڕەق و پفکەدارە وشک دەبێتەوە و ڕەش دەبێتەوە و توێکڵەکەی لێ دەبێتەوە. * لەم قۆناغەدا تەزین و ئێش لە سەرمادا دەتوانێت گەشە بکات.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Left_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردووییی پلە سێ]] === پلەی سێیەم === * لە سەرمابردووییی پلەی سێدا چینەکانی شانەکانی ژێر پێست دەیبەستن. * نیشانەکانی بریتین لە پفکە خوێن و «شین‌ھەڵگەڕان و خۆڵەمێشی‌ھەڵگەڕانی پێست».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=29 July 2019 |ناونیشان=https://www.medscape.com/answers/926249-117029/what-are-the-characteristics-of-third-degree-frostbite |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2020}}</ref> * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون ئازارەکە بەردەوام دەبێت و وشکە توێکڵ ڕووێکی ڕەق و وشک و قەتماغە دروست دەبێت. === پلەی چوارەم === [[پەڕگە:Human_toes,_12_days_post-frostbite.jpg|وێنۆک|سەرمابردوویی ١٢ ڕۆژ دواتر]] * لە سەرمابردووییی پلەی چوارەمدا، پێکھاتەکانی ژێر پێست وەک ماسوولکە و ڕیشاڵ و ئێسک بەشدار دەبن ئەم جارە. * نیشانە سەرەتایییەکانی بریتین لە دەرکەوتنی بێ ڕەنگیی پێست و پێکھاتەی ڕەق. * دواتر پێست ڕەش دەبێت و [[مۆمیا]] دەبێت.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref>[[پەڕگە:Frostbite_dorsal_surface_feet.jpg|وێنۆک| سەرمابردووییی پلەی چوارەم لە نەخۆشێکی بێ ماڵ و حاڵدا پێنج ڕۆژ دوای بارودۆخەکە]][[پەڕگە:Frostbite_palmar_surface_feet.jpg|وێنۆک| ڕووی پێی سەرمابردوو پێنج ڕۆژ دوای حاڵەتەکە. نەخۆشی ناوە وێنەکە بێ ماڵ و حاڵ بووە بە پێڵاوی خراپەوە]] == ھۆکارەکان == === ھۆکارەکانی مەترسی === ھۆکاری سەرەکیی مەترسی بۆ سەرمابردوویی بەرکەوتنە بە سەرما لە ڕێگەی جوگرافیا، پیشە و/یان کات بەسەربردنەوە. جلوبەرگ و شوێنی حەوانەوەی ناتەواو ھۆکاری سەرەکیی مەترسین. ئەگەری سەرمابردوویی کاتێک زیاترە کە توانای جەستە بۆ بەرھەمھێنان یان ڕاگرتنی گەرمی تێکبچێت. ھۆکارە جەستەیییەکان و ڕەفتارییەکان و ژینگەیییەکان ھەموویان دەتوانن بەشداربن لە گەشەکردنی سەرمابردوویی. ھەروەھا بێ جووڵەیی و فشاری جەستەیی (وەک بەدخۆراکی یان وشکبوونەوە (لە بابەتی ئاو)) ھۆکاری مەترسین.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ئەو تێکچوون و بابەتانەیشی کە سووڕی خوێن تێکدەدەن بەشدارن، لەوانە [[شەکرە|نەخۆشی شەکرە]]، دیاردەی ڕینۆ ، بەکارھێنانی [[تووتن]] و [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]].<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZafren2013">Zafren, Ken (2013). "Frostbite: Prevention and Initial Management". ''High Altitude Medicine & Biology''. '''14''' (1): <span class="nowrap">9–</span>12. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1089/ham.2012.1114|10.1089/ham.2012.1114]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23537254 23537254]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3036889 3036889].</cite></ref> کەسانی بێ ماڵ و حاڵ و ئەو کەسانەی کە ھەندێک نەخۆشیی دەروونییان ھەیە لەوانەیە مەترسیی زیاتریان لەسەر بێت.<ref name="Handford 7" /> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:CDC_winter_safety_infographic.ogg|وێنۆک|ڤیدیۆیەکی ئینفۆگرافیکی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان سەبارەت بە خۆپاراستن لە سەرمابردوویی]] کۆمەڵەی پزیشکی دەر و شوێنە سەختەکان پێشنیار دەکەن بۆ: داپۆشینی پێست و پێستی-سەر و خواردنی خۆراکی پێویست و دوورکەوتنەوە لە پێڵاو و جلوبەرگی بەرتەسک و مانەوە لە چاڵاکیدا بەبێ ئەوەی ببێتە ھۆی ماندووێتی. ھەروەھا ڕەنگە ئۆکسجینی تەواوکەر و یارمەتیدەر لە بەرزایییەکاندا بەسوود بێت. دووبارە بەرکەوتنی ئاوی سارد وا دەکات مرۆڤ زیاتر تووشی سەرمابردوویی ببێت.<ref name="pmid26857732">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fudge J |date=2016 |title=Preventing and Managing Hypothermia and Frostbite Injury |journal=Sports Health |volume=8 |issue=2 |pages=133–9 |doi=10.1177/1941738116630542 |pmc=4789935 |pmid=26857732}}</ref> ڕێوشوێنی زیادە بۆ ڕێگریکردن لە بەستەڵەک بریتین لە:<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> * دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی خوار -٢٣° پلەی سەدی (سلیلیزی) (واتا -٩° بە فەھرەنھایت) * دوورکەوتنەوە لە شێ * دوورکەوتنەوە لە کحوول و ماددە ھۆشبەرەکان کە سووڕی خوێن یان وەڵامە پارێزەرە سرووشتییەکان تێکدەدەن * چین چین کردنی جلوبەرگ * بەکارھێنانی ئامێری گەرمکەرەوەی کیمیایی یان کارەبایی * ناسینەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی سەرمابردوویی<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources}}<templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز}} * [http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-frostbite/FA00023 مایۆ کلینیک] * [http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=3522 پێناسە] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] k27l81audt8eqguqkthxikvtiapbu8c 1593768 1593747 2026-06-24T16:00:45Z AramBot 39807 بۆت: گۆڕینی بەستەری پۆلی کۆمنز لە [[:Commons:Category:سەرمابردوو|سەرمابردوو]] بۆ [[:Commons:Category:Frostbite|Frostbite]] 1593768 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Frostbite|synonyms=Frostnip|image=Frost bite.jpg|caption=Frostbitten toes two to three days after mountain climbing|field=[[Dermatology]], [[emergency medicine]], [[orthopedics]]|symptoms=Numbness, feeling cold, clumsiness, pale color<ref name=Han2017/>|complications=[[Hypothermia]], [[compartment syndrome]]<ref name=Mc2014/><ref name=Han2017/>|onset=|duration=|types=Superficial, deep<ref name=Mc2014/>|causes=Temperatures below freezing<ref name=Han2017/>|risks=[[Ethanol|Alcohol]], smoking, [[mental health problems]], certain medications, prior cold injury<ref name=Han2017/>|diagnosis=Based on symptoms<ref name=Sin2014/>|differential=Frostnip, [[pernio]], [[trench foot]]<ref name=Fer2018/>|prevention=Avoid cold, wear proper clothing, maintain hydration and nutrition, stay active without becoming exhausted<ref name=Mc2014/>|treatment=Rewarming, medication, surgery<ref name=Mc2014/>|medication=[[Ibuprofen]], [[tetanus vaccine]], [[iloprost]], [[thrombolytic]]s<ref name=Han2017/>|prognosis=|frequency=Unknown<ref name=Au2011/>|deaths=}}'''سەرمابردوویی''' [[پێکان|پێکانێکە]] بۆ [[پێست]] یان شانە زیندووەکانی تر کە [[بەستن|ببەستن]]<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}</ref> بەتایبەتی کاریگەریی لەسەر [[پەنجە]] و [[پەنجەی پێ]] و [[لووت (ئەندام)|لووت]] و [[گوێ]] و [[ڕوومەت]] و [[چەناگە]] دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=19 February 2021 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> زۆربەی کات، سەرمابردوویی لە دەست و پێدا ڕوودەدات،<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Millet |first=John D. |last2=Brown |first2=Richard K. J. |last3=Levi |first3=Benjamin |last4=Kraft |first4=Casey T. |last5=Jacobson |first5=Jon A. |last6=Gross |first6=Milton D. |last7=Wong |first7=Ka Kit |date=November 2016 |title=Frostbite: Spectrum of Imaging Findings and Guidelines for Management |journal=Radiographics |volume=36 |issue=7 |pages=2154–2169 |doi=10.1148/rg.2016160045 |issn=0271-5333 |pmc=5131839 |pmid=27494386}}</ref> زۆرجار پێش '''تەزین''' دێت، کە ڕەنگی ڕەش یان سووربوونەوەی ئەندامێکی جەستەیە لەگەڵ تەسکبوونەوەی خوێنبەرەکانی کە [[تەزین|دەتەزن]]، ھەست بە ساردییەکی زۆر دەکرێت، یان بە سادەیی ھەست بە [[سڕبوون]] دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Williamson |first=Laura |ڕێکەوت=3 January 2025 |ناونیشان=https://www.heart.org/en/news/2025/01/03/what-cold-weather-does-to-the-body-and-how-to-protect-yourself-this-winter#:~:text=Cold%20and%20the%20cardiovascular%20system,blood%20around%20the%20body's%20core. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=American Heart Association}}</ref> سەرمابردووییی تووند دەبێتە ھۆی لەدەستدانی جووڵە، سپی‌ھەڵگەڕان و شین‌ھەڵگەڕانی پێست و ئاوسان و پفکە. ھەروەھا دەتوانێت ببێتە ھۆی حاڵەتی مەترسیدار وەک [[ھایپۆسێرمیا]] یان تێکچوونی شانەکان بە ھۆی ئاوسانی زۆرەوە.<ref name="Han2017" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /> ئەو کەسانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەرکەوتەی پلەی گەرمیی نزم دەبن، وەکوو ئارەزوومەندانی وەرزشی زستانە، کارمەندانی سەربازی یان [[بێ ماڵ و حاڵ بوون|بێ ماڵان]] زۆرترین مەترسییان لەسەرە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref><ref name="Han2017" /> ھۆکارەکانی تری مەترسی بریتین لە خواردنەوەی [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]]، جگەرەکێشان، [[پەشێویی دەروونی|کێشەی تەندرووستیی دەروونی]]، ھەندێک دەرمان و برینداربوونی پێشوو بە ھۆی سەرماوە.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> دەستنیشانکردن لەسەر بنەمای نیشانەکانە.<ref name="Sin2014">{{Cite book|last=Singleton|first=Joanne K.|url=https://books.google.com/books?id=jJCKBQAAQBAJ&pg=PA172|title=Primary Care, Second Edition: An Interprofessional Perspective|last2=DiGregorio|first2=Robert V.|last3=Green-Hernandez|first3=Carol|date=2014|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-7147-4|page=172}}</ref> تووندی ڕەنگە دابەش بکرێت بەسەر ڕووکەش (پلەی یەکەم و دووەم) و قووڵ (پلەی سێیەم و چوارەم).<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> سکانی ئێسک یان [[ئێم ئاڕ ئای|MRI]] لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی ڕاددەی برینەکە.<ref name="Han2017" /> خۆپاراستن پێکدێت لە لەبەرکردنی جل و بەرگی درووست و تەواو داپۆشراو، دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی نزم و با، پاراستنی ئاو و خۆراک، و چاڵاکیی جەستەییی بەس بۆ پاراستنی [[پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ|پلەی گەرمیی ناوەکی]] بەبێ ماندووبوون.<ref name="Mc2014" /> چارەسەرکردن بریتییە لە گەرمکردنەوە، نوقمکردن لە ئاوی گەرم (نزیک پلەی گەرمیی جەستە)، دوور بکەوەرەوە لە ڕشتن و گەرمکردنی خێرا. دەرمانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ئازار و ڕۆیشتنی خوێن، بەڵام حاڵەتە تووندەکان ڕەنگە پێویستیان بە نەشتەرگەری یان بڕینی بەشەکانی جەستە ھەبێت.<ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://portal.ct.gov/dph/communications/crisis-and-emergency-risk-communication/frostbite-and-hypothermia |ڕێکەوتی سەردان=2 July 2021 |وێبگە=CT.gov - Connecticut's Official State Website}}</ref><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> بەڵگەی ڕوودانی سەرمابردوویی لە مرۆڤدا دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> بەڵگەکان لە مۆمیایەکی کۆلۆمبیادا بەڵگەدارکران کە لە ئەندێز دۆزرایەوە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ژمارەی حاڵەتەکانی ساڵانەی سەرمابردوویی نادیارە.<ref name="Au2011">{{Cite book|last=Auerbach|first=Paul S.|url=https://books.google.com/books?id=tdTInPqMCjMC&pg=PA181|title=Wilderness Medicine E-Book: Expert Consult Premium Edition - Enhanced Online Features|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-3356-9|page=181}}</ref> ڕەنگە ڕێژەکان بگاتە ٤٠٪ لە ساڵێکدا لەنێو ئەو کەسانەی کە [[چیاوانی|شاخەوانن]].<ref name="Han2017" /> باوترین گرووپی تەمەنی تووشبوو ئەوانەن کە تەمەنیان لە نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ساڵدایە.<ref name="Fer2018">{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|url=https://books.google.com/books?id=wGclDwAAQBAJ&pg=PA502|title=Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-52957-0|page=502}}</ref> سەرمابردوویی ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە کۆمەڵێک ململانێی سەربازیدا.<ref name="Han2017" /> یەکەم وەسفی فەرمی لە ساڵی ١٨١٣ لەلایەن دۆمینیک جان لاری کراوە، کە پزیشکێک بوو لە سوپای [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپۆلیۆن]]، لە کاتی [[لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا|داگیرکردنی ڕووسیا]].<ref name="Han2017" /> ڕاپۆرتەکانی سەرمابردوویی تا کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕاددەیەکی زۆر سەربازی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zonnoor |first=Bobak |ڕێکەوت=29 February 2024 |ناونیشان=https://emedicine.medscape.com/article/926249-overview#:~:text=When%20external%20warmth%20is%20applied,resulting%20in%20greater%20tissue%20loss. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Medscape}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردوویی]] ئەو شوێنانەی کە بەزۆری تووشی دەبن بریتین لە ڕوومەت، گوێ، لووت و پەنجە و پەنجەکانی پێ.<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref> نیشانەکانی سەرمابردوویی لەگەڵ بەرکەوتنی درێژخایەن بە سەرما بەرەو پێش دەچێت. لە مێژوودا، سەرمابردوویی بە پێی پێست و گۆڕانی ھەستکردنەکان، بە پلە پۆلێنکراون، ھاوشێوەی پۆلێنکردنی سووتاوی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}</ref> سادەکردنەوەی ئەم سیستەمە پۆلێنکردنە بریتییە لە برینداربوونێکی ڕووکەش (پلەی یەکەم یان دووەم) یان برینداربوونی قووڵ (پلەی سێیەم یان چوارەم).<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}</ref> === پلەی یەکەم === * سەرمابردووییی پلەی یەکەم زیانێکی ڕووکەشی پێستە کە بەزۆری ھەمیشەیی نییە. * لە سەرەتاوە نیشانەی سەرەکیی لەدەستدانی ھەستکردنە لە پێستدا. لە شوێنە تووشبووەکاندا پێست تەزیوە و سڕبووە و لەوانەیە ئاوساویش بێت، سنوورێک سووربوونەوەی ھەیە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ڕەنگە ڕووی پێستەکە شل ببێتەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Right_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|گەشەکردنی سەرمابردووییی پلەی سێیەم. سۆنەری خوێنبەرەکانی دۆپلەر دەرکەوت کە پەرفیوژنی پێویست بۆ پێ بووە و ھیچ خوێنێک بۆ پەنجەکانی قاچ نەڕژاوە]] === پلەی دووەم === * لە سەرمابردووییی پلە دوودا، لە سەرەتاوە پێست پفکەی ڕوون دروست دەکات و ڕووەکەی ڕەق دەبێتەوە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ئەم پێستە ڕەق و پفکەدارە وشک دەبێتەوە و ڕەش دەبێتەوە و توێکڵەکەی لێ دەبێتەوە. * لەم قۆناغەدا تەزین و ئێش لە سەرمادا دەتوانێت گەشە بکات.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Left_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردووییی پلە سێ]] === پلەی سێیەم === * لە سەرمابردووییی پلەی سێدا چینەکانی شانەکانی ژێر پێست دەیبەستن. * نیشانەکانی بریتین لە پفکە خوێن و «شین‌ھەڵگەڕان و خۆڵەمێشی‌ھەڵگەڕانی پێست».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=29 July 2019 |ناونیشان=https://www.medscape.com/answers/926249-117029/what-are-the-characteristics-of-third-degree-frostbite |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2020}}</ref> * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون ئازارەکە بەردەوام دەبێت و وشکە توێکڵ ڕووێکی ڕەق و وشک و قەتماغە دروست دەبێت. === پلەی چوارەم === [[پەڕگە:Human_toes,_12_days_post-frostbite.jpg|وێنۆک|سەرمابردوویی ١٢ ڕۆژ دواتر]] * لە سەرمابردووییی پلەی چوارەمدا، پێکھاتەکانی ژێر پێست وەک ماسوولکە و ڕیشاڵ و ئێسک بەشدار دەبن ئەم جارە. * نیشانە سەرەتایییەکانی بریتین لە دەرکەوتنی بێ ڕەنگیی پێست و پێکھاتەی ڕەق. * دواتر پێست ڕەش دەبێت و [[مۆمیا]] دەبێت.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref>[[پەڕگە:Frostbite_dorsal_surface_feet.jpg|وێنۆک| سەرمابردووییی پلەی چوارەم لە نەخۆشێکی بێ ماڵ و حاڵدا پێنج ڕۆژ دوای بارودۆخەکە]][[پەڕگە:Frostbite_palmar_surface_feet.jpg|وێنۆک| ڕووی پێی سەرمابردوو پێنج ڕۆژ دوای حاڵەتەکە. نەخۆشی ناوە وێنەکە بێ ماڵ و حاڵ بووە بە پێڵاوی خراپەوە]] == ھۆکارەکان == === ھۆکارەکانی مەترسی === ھۆکاری سەرەکیی مەترسی بۆ سەرمابردوویی بەرکەوتنە بە سەرما لە ڕێگەی جوگرافیا، پیشە و/یان کات بەسەربردنەوە. جلوبەرگ و شوێنی حەوانەوەی ناتەواو ھۆکاری سەرەکیی مەترسین. ئەگەری سەرمابردوویی کاتێک زیاترە کە توانای جەستە بۆ بەرھەمھێنان یان ڕاگرتنی گەرمی تێکبچێت. ھۆکارە جەستەیییەکان و ڕەفتارییەکان و ژینگەیییەکان ھەموویان دەتوانن بەشداربن لە گەشەکردنی سەرمابردوویی. ھەروەھا بێ جووڵەیی و فشاری جەستەیی (وەک بەدخۆراکی یان وشکبوونەوە (لە بابەتی ئاو)) ھۆکاری مەترسین.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ئەو تێکچوون و بابەتانەیشی کە سووڕی خوێن تێکدەدەن بەشدارن، لەوانە [[شەکرە|نەخۆشی شەکرە]]، دیاردەی ڕینۆ ، بەکارھێنانی [[تووتن]] و [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]].<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZafren2013">Zafren, Ken (2013). "Frostbite: Prevention and Initial Management". ''High Altitude Medicine & Biology''. '''14''' (1): <span class="nowrap">9–</span>12. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1089/ham.2012.1114|10.1089/ham.2012.1114]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23537254 23537254]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3036889 3036889].</cite></ref> کەسانی بێ ماڵ و حاڵ و ئەو کەسانەی کە ھەندێک نەخۆشیی دەروونییان ھەیە لەوانەیە مەترسیی زیاتریان لەسەر بێت.<ref name="Handford 7" /> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:CDC_winter_safety_infographic.ogg|وێنۆک|ڤیدیۆیەکی ئینفۆگرافیکی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان سەبارەت بە خۆپاراستن لە سەرمابردوویی]] کۆمەڵەی پزیشکی دەر و شوێنە سەختەکان پێشنیار دەکەن بۆ: داپۆشینی پێست و پێستی-سەر و خواردنی خۆراکی پێویست و دوورکەوتنەوە لە پێڵاو و جلوبەرگی بەرتەسک و مانەوە لە چاڵاکیدا بەبێ ئەوەی ببێتە ھۆی ماندووێتی. ھەروەھا ڕەنگە ئۆکسجینی تەواوکەر و یارمەتیدەر لە بەرزایییەکاندا بەسوود بێت. دووبارە بەرکەوتنی ئاوی سارد وا دەکات مرۆڤ زیاتر تووشی سەرمابردوویی ببێت.<ref name="pmid26857732">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fudge J |date=2016 |title=Preventing and Managing Hypothermia and Frostbite Injury |journal=Sports Health |volume=8 |issue=2 |pages=133–9 |doi=10.1177/1941738116630542 |pmc=4789935 |pmid=26857732}}</ref> ڕێوشوێنی زیادە بۆ ڕێگریکردن لە بەستەڵەک بریتین لە:<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> * دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی خوار -٢٣° پلەی سەدی (سلیلیزی) (واتا -٩° بە فەھرەنھایت) * دوورکەوتنەوە لە شێ * دوورکەوتنەوە لە کحوول و ماددە ھۆشبەرەکان کە سووڕی خوێن یان وەڵامە پارێزەرە سرووشتییەکان تێکدەدەن * چین چین کردنی جلوبەرگ * بەکارھێنانی ئامێری گەرمکەرەوەی کیمیایی یان کارەبایی * ناسینەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی سەرمابردوویی<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources}}<templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Frostbite|سەرمابردوو}} * [http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-frostbite/FA00023 مایۆ کلینیک] * [http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=3522 پێناسە] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] pcjqryk6ekds3zgkl543h0rlxnbwsrm 1593769 1593768 2026-06-24T16:01:00Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[سەرمابردوو]]ی گواستەوە بۆ [[سەرمابردوویی]]: چاککردن 1593768 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Frostbite|synonyms=Frostnip|image=Frost bite.jpg|caption=Frostbitten toes two to three days after mountain climbing|field=[[Dermatology]], [[emergency medicine]], [[orthopedics]]|symptoms=Numbness, feeling cold, clumsiness, pale color<ref name=Han2017/>|complications=[[Hypothermia]], [[compartment syndrome]]<ref name=Mc2014/><ref name=Han2017/>|onset=|duration=|types=Superficial, deep<ref name=Mc2014/>|causes=Temperatures below freezing<ref name=Han2017/>|risks=[[Ethanol|Alcohol]], smoking, [[mental health problems]], certain medications, prior cold injury<ref name=Han2017/>|diagnosis=Based on symptoms<ref name=Sin2014/>|differential=Frostnip, [[pernio]], [[trench foot]]<ref name=Fer2018/>|prevention=Avoid cold, wear proper clothing, maintain hydration and nutrition, stay active without becoming exhausted<ref name=Mc2014/>|treatment=Rewarming, medication, surgery<ref name=Mc2014/>|medication=[[Ibuprofen]], [[tetanus vaccine]], [[iloprost]], [[thrombolytic]]s<ref name=Han2017/>|prognosis=|frequency=Unknown<ref name=Au2011/>|deaths=}}'''سەرمابردوویی''' [[پێکان|پێکانێکە]] بۆ [[پێست]] یان شانە زیندووەکانی تر کە [[بەستن|ببەستن]]<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}</ref> بەتایبەتی کاریگەریی لەسەر [[پەنجە]] و [[پەنجەی پێ]] و [[لووت (ئەندام)|لووت]] و [[گوێ]] و [[ڕوومەت]] و [[چەناگە]] دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=19 February 2021 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> زۆربەی کات، سەرمابردوویی لە دەست و پێدا ڕوودەدات،<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Millet |first=John D. |last2=Brown |first2=Richard K. J. |last3=Levi |first3=Benjamin |last4=Kraft |first4=Casey T. |last5=Jacobson |first5=Jon A. |last6=Gross |first6=Milton D. |last7=Wong |first7=Ka Kit |date=November 2016 |title=Frostbite: Spectrum of Imaging Findings and Guidelines for Management |journal=Radiographics |volume=36 |issue=7 |pages=2154–2169 |doi=10.1148/rg.2016160045 |issn=0271-5333 |pmc=5131839 |pmid=27494386}}</ref> زۆرجار پێش '''تەزین''' دێت، کە ڕەنگی ڕەش یان سووربوونەوەی ئەندامێکی جەستەیە لەگەڵ تەسکبوونەوەی خوێنبەرەکانی کە [[تەزین|دەتەزن]]، ھەست بە ساردییەکی زۆر دەکرێت، یان بە سادەیی ھەست بە [[سڕبوون]] دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Williamson |first=Laura |ڕێکەوت=3 January 2025 |ناونیشان=https://www.heart.org/en/news/2025/01/03/what-cold-weather-does-to-the-body-and-how-to-protect-yourself-this-winter#:~:text=Cold%20and%20the%20cardiovascular%20system,blood%20around%20the%20body's%20core. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=American Heart Association}}</ref> سەرمابردووییی تووند دەبێتە ھۆی لەدەستدانی جووڵە، سپی‌ھەڵگەڕان و شین‌ھەڵگەڕانی پێست و ئاوسان و پفکە. ھەروەھا دەتوانێت ببێتە ھۆی حاڵەتی مەترسیدار وەک [[ھایپۆسێرمیا]] یان تێکچوونی شانەکان بە ھۆی ئاوسانی زۆرەوە.<ref name="Han2017" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/frostbite/symptoms-causes/syc-20372656 |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /> ئەو کەسانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەرکەوتەی پلەی گەرمیی نزم دەبن، وەکوو ئارەزوومەندانی وەرزشی زستانە، کارمەندانی سەربازی یان [[بێ ماڵ و حاڵ بوون|بێ ماڵان]] زۆرترین مەترسییان لەسەرە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref><ref name="Han2017" /> ھۆکارەکانی تری مەترسی بریتین لە خواردنەوەی [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]]، جگەرەکێشان، [[پەشێویی دەروونی|کێشەی تەندرووستیی دەروونی]]، ھەندێک دەرمان و برینداربوونی پێشوو بە ھۆی سەرماوە.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> دەستنیشانکردن لەسەر بنەمای نیشانەکانە.<ref name="Sin2014">{{Cite book|last=Singleton|first=Joanne K.|url=https://books.google.com/books?id=jJCKBQAAQBAJ&pg=PA172|title=Primary Care, Second Edition: An Interprofessional Perspective|last2=DiGregorio|first2=Robert V.|last3=Green-Hernandez|first3=Carol|date=2014|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-7147-4|page=172}}</ref> تووندی ڕەنگە دابەش بکرێت بەسەر ڕووکەش (پلەی یەکەم و دووەم) و قووڵ (پلەی سێیەم و چوارەم).<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> سکانی ئێسک یان [[ئێم ئاڕ ئای|MRI]] لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لە دیاریکردنی ڕاددەی برینەکە.<ref name="Han2017" /> خۆپاراستن پێکدێت لە لەبەرکردنی جل و بەرگی درووست و تەواو داپۆشراو، دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی نزم و با، پاراستنی ئاو و خۆراک، و چاڵاکیی جەستەییی بەس بۆ پاراستنی [[پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ|پلەی گەرمیی ناوەکی]] بەبێ ماندووبوون.<ref name="Mc2014" /> چارەسەرکردن بریتییە لە گەرمکردنەوە، نوقمکردن لە ئاوی گەرم (نزیک پلەی گەرمیی جەستە)، دوور بکەوەرەوە لە ڕشتن و گەرمکردنی خێرا. دەرمانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ئازار و ڕۆیشتنی خوێن، بەڵام حاڵەتە تووندەکان ڕەنگە پێویستیان بە نەشتەرگەری یان بڕینی بەشەکانی جەستە ھەبێت.<ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://portal.ct.gov/dph/communications/crisis-and-emergency-risk-communication/frostbite-and-hypothermia |ڕێکەوتی سەردان=2 July 2021 |وێبگە=CT.gov - Connecticut's Official State Website}}</ref><ref name="Mc2014" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Han2017" /><ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> بەڵگەی ڕوودانی سەرمابردوویی لە مرۆڤدا دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر.<ref name="Han2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=C |last2=Thomas |first2=O |last3=Imray |first3=CHE |date=May 2017 |title=Frostbite. |journal=Emergency Medicine Clinics of North America |volume=35 |issue=2 |pages=281–299 |doi=10.1016/j.emc.2016.12.006 |pmid=28411928}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordThomasImray2017">Handford, C; Thomas, O; Imray, CHE (May 2017). "Frostbite". ''Emergency Medicine Clinics of North America''. '''35''' (2): <span class="nowrap">281–</span>299. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.emc.2016.12.006|10.1016/j.emc.2016.12.006]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28411928 28411928].</cite></ref> بەڵگەکان لە مۆمیایەکی کۆلۆمبیادا بەڵگەدارکران کە لە ئەندێز دۆزرایەوە.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ژمارەی حاڵەتەکانی ساڵانەی سەرمابردوویی نادیارە.<ref name="Au2011">{{Cite book|last=Auerbach|first=Paul S.|url=https://books.google.com/books?id=tdTInPqMCjMC&pg=PA181|title=Wilderness Medicine E-Book: Expert Consult Premium Edition - Enhanced Online Features|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-3356-9|page=181}}</ref> ڕەنگە ڕێژەکان بگاتە ٤٠٪ لە ساڵێکدا لەنێو ئەو کەسانەی کە [[چیاوانی|شاخەوانن]].<ref name="Han2017" /> باوترین گرووپی تەمەنی تووشبوو ئەوانەن کە تەمەنیان لە نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ساڵدایە.<ref name="Fer2018">{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|url=https://books.google.com/books?id=wGclDwAAQBAJ&pg=PA502|title=Ferri's Clinical Advisor 2018 E-Book: 5 Books in 1|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-52957-0|page=502}}</ref> سەرمابردوویی ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە کۆمەڵێک ململانێی سەربازیدا.<ref name="Han2017" /> یەکەم وەسفی فەرمی لە ساڵی ١٨١٣ لەلایەن دۆمینیک جان لاری کراوە، کە پزیشکێک بوو لە سوپای [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپۆلیۆن]]، لە کاتی [[لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا|داگیرکردنی ڕووسیا]].<ref name="Han2017" /> ڕاپۆرتەکانی سەرمابردوویی تا کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕاددەیەکی زۆر سەربازی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Zonnoor |first=Bobak |ڕێکەوت=29 February 2024 |ناونیشان=https://emedicine.medscape.com/article/926249-overview#:~:text=When%20external%20warmth%20is%20applied,resulting%20in%20greater%20tissue%20loss. |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=Medscape}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردوویی]] ئەو شوێنانەی کە بەزۆری تووشی دەبن بریتین لە ڕوومەت، گوێ، لووت و پەنجە و پەنجەکانی پێ.<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ummhealth.org/health-library/frostbite-and-frostnip-in-children |ڕێکەوتی سەردان=7 August 2025 |وێبگە=UMass Memorial Health}}</ref> نیشانەکانی سەرمابردوویی لەگەڵ بەرکەوتنی درێژخایەن بە سەرما بەرەو پێش دەچێت. لە مێژوودا، سەرمابردوویی بە پێی پێست و گۆڕانی ھەستکردنەکان، بە پلە پۆلێنکراون، ھاوشێوەی پۆلێنکردنی سووتاوی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}</ref> سادەکردنەوەی ئەم سیستەمە پۆلێنکردنە بریتییە لە برینداربوونێکی ڕووکەش (پلەی یەکەم یان دووەم) یان برینداربوونی قووڵ (پلەی سێیەم یان چوارەم).<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}</ref> === پلەی یەکەم === * سەرمابردووییی پلەی یەکەم زیانێکی ڕووکەشی پێستە کە بەزۆری ھەمیشەیی نییە. * لە سەرەتاوە نیشانەی سەرەکیی لەدەستدانی ھەستکردنە لە پێستدا. لە شوێنە تووشبووەکاندا پێست تەزیوە و سڕبووە و لەوانەیە ئاوساویش بێت، سنوورێک سووربوونەوەی ھەیە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ڕەنگە ڕووی پێستەکە شل ببێتەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Right_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|گەشەکردنی سەرمابردووییی پلەی سێیەم. سۆنەری خوێنبەرەکانی دۆپلەر دەرکەوت کە پەرفیوژنی پێویست بۆ پێ بووە و ھیچ خوێنێک بۆ پەنجەکانی قاچ نەڕژاوە]] === پلەی دووەم === * لە سەرمابردووییی پلە دوودا، لە سەرەتاوە پێست پفکەی ڕوون دروست دەکات و ڕووەکەی ڕەق دەبێتەوە. * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون، ئەم پێستە ڕەق و پفکەدارە وشک دەبێتەوە و ڕەش دەبێتەوە و توێکڵەکەی لێ دەبێتەوە. * لەم قۆناغەدا تەزین و ئێش لە سەرمادا دەتوانێت گەشە بکات.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Left_foot_third_degree_frostbite.png|وێنۆک|سەرمابردووییی پلە سێ]] === پلەی سێیەم === * لە سەرمابردووییی پلەی سێدا چینەکانی شانەکانی ژێر پێست دەیبەستن. * نیشانەکانی بریتین لە پفکە خوێن و «شین‌ھەڵگەڕان و خۆڵەمێشی‌ھەڵگەڕانی پێست».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=29 July 2019 |ناونیشان=https://www.medscape.com/answers/926249-117029/what-are-the-characteristics-of-third-degree-frostbite |ڕێکەوتی سەردان=10 May 2020}}</ref> * لە ھەفتەکانی دوای برینداربوون ئازارەکە بەردەوام دەبێت و وشکە توێکڵ ڕووێکی ڕەق و وشک و قەتماغە دروست دەبێت. === پلەی چوارەم === [[پەڕگە:Human_toes,_12_days_post-frostbite.jpg|وێنۆک|سەرمابردوویی ١٢ ڕۆژ دواتر]] * لە سەرمابردووییی پلەی چوارەمدا، پێکھاتەکانی ژێر پێست وەک ماسوولکە و ڕیشاڵ و ئێسک بەشدار دەبن ئەم جارە. * نیشانە سەرەتایییەکانی بریتین لە دەرکەوتنی بێ ڕەنگیی پێست و پێکھاتەی ڕەق. * دواتر پێست ڕەش دەبێت و [[مۆمیا]] دەبێت.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2017 |وێبگە=emedicine.medscape.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical "Frostbite Clinical Presentation"]. ''emedicine.medscape.com''. [https://web.archive.org/web/20170302113905/http://emedicine.medscape.com/article/926249-clinical Archived] from the original on 2 March 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2017</span>.</cite></ref>[[پەڕگە:Frostbite_dorsal_surface_feet.jpg|وێنۆک| سەرمابردووییی پلەی چوارەم لە نەخۆشێکی بێ ماڵ و حاڵدا پێنج ڕۆژ دوای بارودۆخەکە]][[پەڕگە:Frostbite_palmar_surface_feet.jpg|وێنۆک| ڕووی پێی سەرمابردوو پێنج ڕۆژ دوای حاڵەتەکە. نەخۆشی ناوە وێنەکە بێ ماڵ و حاڵ بووە بە پێڵاوی خراپەوە]] == ھۆکارەکان == === ھۆکارەکانی مەترسی === ھۆکاری سەرەکیی مەترسی بۆ سەرمابردوویی بەرکەوتنە بە سەرما لە ڕێگەی جوگرافیا، پیشە و/یان کات بەسەربردنەوە. جلوبەرگ و شوێنی حەوانەوەی ناتەواو ھۆکاری سەرەکیی مەترسین. ئەگەری سەرمابردوویی کاتێک زیاترە کە توانای جەستە بۆ بەرھەمھێنان یان ڕاگرتنی گەرمی تێکبچێت. ھۆکارە جەستەیییەکان و ڕەفتارییەکان و ژینگەیییەکان ھەموویان دەتوانن بەشداربن لە گەشەکردنی سەرمابردوویی. ھەروەھا بێ جووڵەیی و فشاری جەستەیی (وەک بەدخۆراکی یان وشکبوونەوە (لە بابەتی ئاو)) ھۆکاری مەترسین.<ref name="Handford 7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Handford |first=Charles |last2=Buxton |first2=Pauline |last3=Russell |first3=Katie |last4=Imray |first4=Caitlin EA |last5=McIntosh |first5=Scott E |last6=Freer |first6=Luanne |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Imray |first8=Christopher HE |date=22 April 2014 |title=Frostbite: a practical approach to hospital management |journal=Extreme Physiology & Medicine |volume=3 |doi=10.1186/2046-7648-3-7 |issn=2046-7648 |pmc=3994495 |pmid=24764516 |doi-access=free |article-number=7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHandfordBuxtonRussellImray2014">Handford, Charles; Buxton, Pauline; Russell, Katie; Imray, Caitlin EA; McIntosh, Scott E; Freer, Luanne; Cochran, Amalia; Imray, Christopher HE (22 April 2014). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 "Frostbite: a practical approach to hospital management"]. ''Extreme Physiology & Medicine''. '''3''' 7. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/2046-7648-3-7|10.1186/2046-7648-3-7]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2046-7648 2046-7648]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3994495 3994495]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24764516 24764516].</cite></ref> ئەو تێکچوون و بابەتانەیشی کە سووڕی خوێن تێکدەدەن بەشدارن، لەوانە [[شەکرە|نەخۆشی شەکرە]]، دیاردەی ڕینۆ ، بەکارھێنانی [[تووتن]] و [[خواردنەوەی کھوولی|کحوول]].<ref name="Zaf2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Zafren |first=Ken |year=2013 |title=Frostbite: Prevention and Initial Management |journal=High Altitude Medicine & Biology |volume=14 |issue=1 |pages=9–12 |doi=10.1089/ham.2012.1114 |pmid=23537254 |s2cid=3036889}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZafren2013">Zafren, Ken (2013). "Frostbite: Prevention and Initial Management". ''High Altitude Medicine & Biology''. '''14''' (1): <span class="nowrap">9–</span>12. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1089/ham.2012.1114|10.1089/ham.2012.1114]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23537254 23537254]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:3036889 3036889].</cite></ref> کەسانی بێ ماڵ و حاڵ و ئەو کەسانەی کە ھەندێک نەخۆشیی دەروونییان ھەیە لەوانەیە مەترسیی زیاتریان لەسەر بێت.<ref name="Handford 7" /> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:CDC_winter_safety_infographic.ogg|وێنۆک|ڤیدیۆیەکی ئینفۆگرافیکی سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان سەبارەت بە خۆپاراستن لە سەرمابردوویی]] کۆمەڵەی پزیشکی دەر و شوێنە سەختەکان پێشنیار دەکەن بۆ: داپۆشینی پێست و پێستی-سەر و خواردنی خۆراکی پێویست و دوورکەوتنەوە لە پێڵاو و جلوبەرگی بەرتەسک و مانەوە لە چاڵاکیدا بەبێ ئەوەی ببێتە ھۆی ماندووێتی. ھەروەھا ڕەنگە ئۆکسجینی تەواوکەر و یارمەتیدەر لە بەرزایییەکاندا بەسوود بێت. دووبارە بەرکەوتنی ئاوی سارد وا دەکات مرۆڤ زیاتر تووشی سەرمابردوویی ببێت.<ref name="pmid26857732">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fudge J |date=2016 |title=Preventing and Managing Hypothermia and Frostbite Injury |journal=Sports Health |volume=8 |issue=2 |pages=133–9 |doi=10.1177/1941738116630542 |pmc=4789935 |pmid=26857732}}</ref> ڕێوشوێنی زیادە بۆ ڕێگریکردن لە بەستەڵەک بریتین لە:<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> * دوورکەوتنەوە لە پلەی گەرمیی خوار -٢٣° پلەی سەدی (سلیلیزی) (واتا -٩° بە فەھرەنھایت) * دوورکەوتنەوە لە شێ * دوورکەوتنەوە لە کحوول و ماددە ھۆشبەرەکان کە سووڕی خوێن یان وەڵامە پارێزەرە سرووشتییەکان تێکدەدەن * چین چین کردنی جلوبەرگ * بەکارھێنانی ئامێری گەرمکەرەوەی کیمیایی یان کارەبایی * ناسینەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی سەرمابردوویی<ref name="Mc2014">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=McIntosh |first=Scott E. |last2=Opacic |first2=Matthew |last3=Freer |first3=Luanne |last4=Grissom |first4=Colin K. |last5=Auerbach |first5=Paul S. |last6=Rodway |first6=George W. |last7=Cochran |first7=Amalia |last8=Giesbrecht |first8=Gordon G. |last9=McDevitt |first9=Marion |date=1 December 2014 |title=Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update |journal=Wilderness & Environmental Medicine |volume=25 |issue=4 Suppl |pages=S43–54 |doi=10.1016/j.wem.2014.09.001 |issn=1545-1534 |pmid=25498262 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcIntoshOpacicFreerGrissom2014">McIntosh, Scott E.; Opacic, Matthew; Freer, Luanne; Grissom, Colin K.; Auerbach, Paul S.; Rodway, George W.; Cochran, Amalia; Giesbrecht, Gordon G.; McDevitt, Marion (1 December 2014). [[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|"Wilderness Medical Society practice guidelines for the prevention and treatment of frostbite: 2014 update"]]. ''Wilderness & Environmental Medicine''. '''25''' (4 Suppl): S43–54. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1016/j.wem.2014.09.001|10.1016/j.wem.2014.09.001]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1545-1534 1545-1534]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25498262 25498262].</cite></ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources}}<templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Frostbite|سەرمابردوو}} * [http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-frostbite/FA00023 مایۆ کلینیک] * [http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=3522 پێناسە] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] pcjqryk6ekds3zgkl543h0rlxnbwsrm 0 296959 1593762 2026-06-24T15:46:52Z Kawanii 76577 دانانی وتاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە 1593762 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگیربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا كۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == سەرچاوەکان == 6qlo6vvwj9faoh43kr9vsi9mhzr9du4 1593801 1593762 2026-06-24T17:01:33Z Kawanii 76577 1593801 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگیربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا كۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پزیشک سەرەتا پێشینەی نەخۆش، نیشانە گشتییەکان و ئەنجامەکانی پشکنینی فیزیکی، تاوتوێ دەکات. پاشان بۆ زانینی شوێن و ڕیژەی بڵاوبوونەوەکە، سوود لەم پشکنینانە وەردەگرێت: * پشکنینی سی تی سکان CT * پشکنینی موگناتیزیی MRI * پشکنینی PET و پێت سی تی سکان<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pet-scan/about/pac-20385078 |website=Mayo Clinic |title=Positron emission tomography (PET) scan}}</ref> ئەم پشکنینانە دەتوانن گرێ شێرپەنجەیییەکان لە ئەندامە جۆراوجۆرەکانی جەستەدا دەستنیشان بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis |website=National Cancer Institute |title=Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer}}</ref> لە زۆر کەیسدا، بۆ دڵنیابوونەوە، نموونە (بیۆپەسی) لە پارچەی گوماناوی هەڵدەگیرێت. تاوتوێی میکرۆسکۆپییانەی نموونەکە یارمەتیی پزیشک دەدات سەرچاوەی خانە شێرپەنجەیییەکان ئاشکرا بکات و پەیوەندییان بە گرێی شێرپەنجەییی یەکەمەوە بدۆزێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/understanding-cancer/what-is-cancer/advanced-and-metastatic-cancer.html |website=American Cancer Society |title=What Are Advanced and Metastatic Cancers?}}</ref> هەروەها پشکنینی خوێن و تاوتوێی گرێیەکان یارمەتیی پزیشک دەدات بەرچاوڕوونییەکی سەبارەت بە ڕەوتی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە و شیوازەی دەرمانەکەی، بۆ درووست ببێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Tumor Markers Fact Sheet}}</ref> '''پشکنینی جینات''' لە هەندێک لە نەخۆشەکاندا کە شێرپەنجەی دەرەجەچوار- مێتاستاستیکیان هەیە، پشکنینی جیناتی و مولوکولی بۆ ناسینەوەی گۆڕانە جیناتی و بایۆلۆژییەکان ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینانە بە NGS ناسراوە و دەتوانێت هاوکار بێت بۆ هەڵبژاردنی چارەسەری ئامانجدار و شێوەیەکی تایبەتمەند بۆ نەخۆشەکە.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.21.02767 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Somatic Genomic Testing in Patients With Metastatic or Advanced Cancer}}</ref> هەندێک لەم پشکنینانە لە بری جیناتە بۆماوەیییەکان، گۆڕانکاریی جیناتیی ناو خودی خانە شێرپەنجەیییەکان تاوتوێ دەکەن. ئەم زانیارییانە ئەو گۆڕانکارییە جیناتییانە دەردەخەن، کە لە چارەسەردا دەکرێنە ئامانجی دەرمانە تایبەتەکان و لە بڕیاریدانی چارەسەردا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment |website=National Cancer Institute |title=Biomarker Testing for Cancer Treatment}}</ref> هەڵبەت سەبارەت بە قۆناغی دەرەجەچواری هەندێک لە شێرپەنجەکان، وەک شێرپەنجەی پڕۆستات، ڕینمایییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وا باشترە هاوکات پشکنینی جیناتیی بۆماوەیییش Germline Testing ئەنجام بدرێت، چونکە ئەنجامەکانی جگە لەوەی یارمەتیی پڕۆسەی چارەسەر دەدات، هەروەها دەکرێت لە ڕێیەوە مەترسیی تووشبوونی ئەندامانی خانەوادەش هەڵبسەنگێنرێت.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02608 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Germline and Somatic Genomic Testing for Metastatic Prostate Cancer}}</ref> == سەرچاوەکان == 7gp89yegrrlngx0vbe05h0lstmyfe5a 1593818 1593801 2026-06-24T17:09:13Z Kawanii 76577 1593818 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگیربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا کۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییەکە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پزیشک سەرەتا پێشینەی نەخۆش، نیشانە گشتییەکان و ئەنجامەکانی پشکنینی فیزیکی، تاوتوێ دەکات. پاشان بۆ زانینی شوێن و ڕیژەی بڵاوبوونەوەکە، سوود لەم پشکنینانە وەردەگرێت: * پشکنینی سی تی سکان CT * پشکنینی موگناتیزیی MRI * پشکنینی PET و پێت سی تی سکان<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pet-scan/about/pac-20385078 |website=Mayo Clinic |title=Positron emission tomography (PET) scan}}</ref> ئەم پشکنینانە دەتوانن گرێ شێرپەنجەیییەکان لە ئەندامە جۆراوجۆرەکانی جەستەدا دەستنیشان بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis |website=National Cancer Institute |title=Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer}}</ref> لە زۆر کەیسدا، بۆ دڵنیابوونەوە، نموونە (بیۆپەسی) لە پارچەی گوماناوی هەڵدەگیرێت. تاوتوێی میکرۆسکۆپییانەی نموونەکە یارمەتیی پزیشک دەدات سەرچاوەی خانە شێرپەنجەیییەکان ئاشکرا بکات و پەیوەندییان بە گرێی شێرپەنجەییی یەکەمەوە بدۆزێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/understanding-cancer/what-is-cancer/advanced-and-metastatic-cancer.html |website=American Cancer Society |title=What Are Advanced and Metastatic Cancers?}}</ref> هەروەها پشکنینی خوێن و تاوتوێی گرێیەکان یارمەتیی پزیشک دەدات بەرچاوڕوونییەکی سەبارەت بە ڕەوتی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە و شیوازەی دەرمانەکەی، بۆ درووست ببێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Tumor Markers Fact Sheet}}</ref> '''پشکنینی جینات''' لە هەندێک لە نەخۆشەکاندا کە شێرپەنجەی دەرەجەچوار- مێتاستاستیکیان هەیە، پشکنینی جیناتی و مولوکولی بۆ ناسینەوەی گۆڕانە جیناتی و بایۆلۆژییەکان ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینانە بە NGS ناسراوە و دەتوانێت هاوکار بێت بۆ هەڵبژاردنی چارەسەری ئامانجدار و شێوەیەکی تایبەتمەند بۆ نەخۆشەکە.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.21.02767 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Somatic Genomic Testing in Patients With Metastatic or Advanced Cancer}}</ref> هەندێک لەم پشکنینانە لە بری جیناتە بۆماوەیییەکان، گۆڕانکاریی جیناتیی ناو خودی خانە شێرپەنجەیییەکان تاوتوێ دەکەن. ئەم زانیارییانە ئەو گۆڕانکارییە جیناتییانە دەردەخەن، کە لە چارەسەردا دەکرێنە ئامانجی دەرمانە تایبەتەکان و لە بڕیاریدانی چارەسەردا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment |website=National Cancer Institute |title=Biomarker Testing for Cancer Treatment}}</ref> هەڵبەت سەبارەت بە قۆناغی دەرەجەچواری هەندێک لە شێرپەنجەکان، وەک شێرپەنجەی پڕۆستات، ڕینمایییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وا باشترە هاوکات پشکنینی جیناتیی بۆماوەیییش Germline Testing ئەنجام بدرێت، چونکە ئەنجامەکانی جگە لەوەی یارمەتیی پڕۆسەی چارەسەر دەدات، هەروەها دەکرێت لە ڕێیەوە مەترسیی تووشبوونی ئەندامانی خانەوادەش هەڵبسەنگێنرێت.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02608 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Germline and Somatic Genomic Testing for Metastatic Prostate Cancer}}</ref> == سەرچاوەکان == jqobge14rwzsw49gx56ke6rd6f5pa90 1593842 1593818 2026-06-24T20:00:35Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1593842 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگیربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا کۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییەکە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پزیشک سەرەتا پێشینەی نەخۆش، نیشانە گشتییەکان و ئەنجامەکانی پشکنینی فیزیکی، تاوتوێ دەکات. پاشان بۆ زانینی شوێن و ڕیژەی بڵاوبوونەوەکە، سوود لەم پشکنینانە وەردەگرێت: * پشکنینی سی تی سکان CT * پشکنینی موگناتیزیی MRI * پشکنینی PET و پێت سی تی سکان<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pet-scan/about/pac-20385078 |website=Mayo Clinic |title=Positron emission tomography (PET) scan}}</ref> ئەم پشکنینانە دەتوانن گرێ شێرپەنجەیییەکان لە ئەندامە جۆراوجۆرەکانی جەستەدا دەستنیشان بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis |website=National Cancer Institute |title=Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer}}</ref> لە زۆر کەیسدا، بۆ دڵنیابوونەوە، نموونە (بیۆپەسی) لە پارچەی گوماناوی هەڵدەگیرێت. تاوتوێی میکرۆسکۆپییانەی نموونەکە یارمەتیی پزیشک دەدات سەرچاوەی خانە شێرپەنجەیییەکان ئاشکرا بکات و پەیوەندییان بە گرێی شێرپەنجەییی یەکەمەوە بدۆزێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/understanding-cancer/what-is-cancer/advanced-and-metastatic-cancer.html |website=American Cancer Society |title=What Are Advanced and Metastatic Cancers?}}</ref> هەروەها پشکنینی خوێن و تاوتوێی گرێیەکان یارمەتیی پزیشک دەدات بەرچاوڕوونییەکی سەبارەت بە ڕەوتی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە و شیوازەی دەرمانەکەی، بۆ درووست ببێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Tumor Markers Fact Sheet}}</ref> '''پشکنینی جینات''' لە هەندێک لە نەخۆشەکاندا کە شێرپەنجەی دەرەجەچوار- مێتاستاستیکیان هەیە، پشکنینی جیناتی و مولوکولی بۆ ناسینەوەی گۆڕانە جیناتی و بایۆلۆژییەکان ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینانە بە NGS ناسراوە و دەتوانێت هاوکار بێت بۆ هەڵبژاردنی چارەسەری ئامانجدار و شێوەیەکی تایبەتمەند بۆ نەخۆشەکە.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.21.02767 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Somatic Genomic Testing in Patients With Metastatic or Advanced Cancer}}</ref> هەندێک لەم پشکنینانە لە بری جیناتە بۆماوەیییەکان، گۆڕانکاریی جیناتیی ناو خودی خانە شێرپەنجەیییەکان تاوتوێ دەکەن. ئەم زانیارییانە ئەو گۆڕانکارییە جیناتییانە دەردەخەن، کە لە چارەسەردا دەکرێنە ئامانجی دەرمانە تایبەتەکان و لە بڕیاریدانی چارەسەردا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment |website=National Cancer Institute |title=Biomarker Testing for Cancer Treatment}}</ref> هەڵبەت سەبارەت بە قۆناغی دەرەجەچواری هەندێک لە شێرپەنجەکان، وەک شێرپەنجەی پڕۆستات، ڕینمایییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وا باشترە هاوکات پشکنینی جیناتیی بۆماوەیییش Germline Testing ئەنجام بدرێت، چونکە ئەنجامەکانی جگە لەوەی یارمەتیی پڕۆسەی چارەسەر دەدات، هەروەها دەکرێت لە ڕێیەوە مەترسیی تووشبوونی ئەندامانی خانەوادەش هەڵبسەنگێنرێت.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02608 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Germline and Somatic Genomic Testing for Metastatic Prostate Cancer}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} twbu3vu9c3augel5w36vkd87sih61u5 1593921 1593842 2026-06-24T21:25:35Z Kawanii 76577 زیادکردن/لابردنی پۆل(ەکان) 1593921 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا کۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکوولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەوتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری * پانیک ئەتاک == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکوولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییەکە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پزیشک سەرەتا پێشینەی نەخۆش، نیشانە گشتییەکان و ئەنجامەکانی پشکنینی فیزیکی، تاوتوێ دەکات. پاشان بۆ زانینی شوێن و ڕیژەی بڵاوبوونەوەکە، سوود لەم پشکنینانە وەردەگرێت: * پشکنینی سی تی سکان CT * پشکنینی موگناتیزیی MRI * پشکنینی PET و پێت سی تی سکان<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pet-scan/about/pac-20385078 |website=Mayo Clinic |title=Positron emission tomography (PET) scan}}</ref> ئەم پشکنینانە دەتوانن گرێ شێرپەنجەیییەکان لە ئەندامە جۆراوجۆرەکانی جەستەدا دەستنیشان بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis |website=National Cancer Institute |title=Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer}}</ref> لە زۆر کەیسدا، بۆ دڵنیابوونەوە، نموونە (بیۆپەسی) لە پارچەی گوماناوی هەڵدەگیرێت. تاوتوێی میکرۆسکۆپییانەی نموونەکە یارمەتیی پزیشک دەدات سەرچاوەی خانە شێرپەنجەیییەکان ئاشکرا بکات و پەیوەندییان بە گرێی شێرپەنجەییی یەکەمەوە بدۆزێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/understanding-cancer/what-is-cancer/advanced-and-metastatic-cancer.html |website=American Cancer Society |title=What Are Advanced and Metastatic Cancers?}}</ref> هەروەها پشکنینی خوێن و تاوتوێی گرێیەکان یارمەتیی پزیشک دەدات بەرچاوڕوونییەکی سەبارەت بە ڕەوتی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە و شیوازەی دەرمانەکەی، بۆ درووست ببێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Tumor Markers Fact Sheet}}</ref> '''پشکنینی جینات''' لە هەندێک لە نەخۆشەکاندا کە شێرپەنجەی دەرەجەچوار- مێتاستاستیکیان هەیە، پشکنینی جیناتی و مولوکولی بۆ ناسینەوەی گۆڕانە جیناتی و بایۆلۆژییەکان ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینانە بە NGS ناسراوە و دەتوانێت هاوکار بێت بۆ هەڵبژاردنی چارەسەری ئامانجدار و شێوەیەکی تایبەتمەند بۆ نەخۆشەکە.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.21.02767 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Somatic Genomic Testing in Patients With Metastatic or Advanced Cancer}}</ref> هەندێک لەم پشکنینانە لە بری جیناتە بۆماوەیییەکان، گۆڕانکاریی جیناتیی ناو خودی خانە شێرپەنجەیییەکان تاوتوێ دەکەن. ئەم زانیارییانە ئەو گۆڕانکارییە جیناتییانە دەردەخەن، کە لە چارەسەردا دەکرێنە ئامانجی دەرمانە تایبەتەکان و لە بڕیاریدانی چارەسەردا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment |website=National Cancer Institute |title=Biomarker Testing for Cancer Treatment}}</ref> هەڵبەت سەبارەت بە قۆناغی دەرەجەچواری هەندێک لە شێرپەنجەکان، وەک شێرپەنجەی پڕۆستات، ڕینمایییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وا باشترە هاوکات پشکنینی جیناتیی بۆماوەیییش Germline Testing ئەنجام بدرێت، چونکە ئەنجامەکانی جگە لەوەی یارمەتیی پڕۆسەی چارەسەر دەدات، هەروەها دەکرێت لە ڕێیەوە مەترسیی تووشبوونی ئەندامانی خانەوادەش هەڵبسەنگێنرێت.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02608 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Germline and Somatic Genomic Testing for Metastatic Prostate Cancer}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|زانست}} [[پۆل:شێرپەنجە]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان]] gan36y0piway6a5jz9u52odsavmv5jq 1593938 1593921 2026-06-24T21:37:32Z Kawanii 76577 خاوێنکردن و ڕێکخستنەوە 1593938 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) |name=بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە |image=Metastasis illustration.jpg |caption=وێنەیەک کە قۆناغەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (مێتاستاسیس) نیشان دەدات. |field=[[ئەنکۆلۆجی/شێرپەنجەناسی]] }} بڵاوبوونەوەی [[شێرپەنجە]]، یان مێتاستاسیس (ناوە ئینگلیزییەکەی: Metastasis)، کە لە کوردیدا بە شێرپەنجەی دەرەجەچوار ناسراوە، پڕۆسەیەکی بایۆلۆژیی تێکدەرە، کە تێیدا [[خانە]] شێرپەنجەیییەکان لەو گرێیانەوە کە سەرەتا درووست بوون، جیا دەبنەوە و لە ڕێی خوێن و لینفەگرێیەکانەوە بڵاو دەبنەوە و دەگەنە ئەندامەکانی دیکەی جەستە و گرێی شێرپەنجەییی نوێ پێک دەهێنن. بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، نیشانەیەکی سەرەکییە بۆ شێرپەنجە کوژەرەکان و بەرچاوترین هۆکاری گیانلەدەستدانی شێرپەنجەیییە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> ڕەوتی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، لە چەند قۆناغێکی لە دوای یەک پێک هاتووە، لەوانە، هێرشکردنەسەر خانە تەندرووستەکانی دەوروبەری خۆی، چوونەناو دەمارە خوێنبەرەکان یان لینفەگرێیەکانەوە،<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> جێگربوون لە سووڕی خوێندا، دەرچوون لە دەمارەکان و گەشە و مانەوە لە بەشە نوێیەکانی جەستەدا و تووشکردنیان.<ref>{{Cite web |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-metastatic-spread-of-cancer-883/ |website=Nature Education |title=The Metastatic Spread of Cancer}}</ref> هەرچەندە زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەم پڕۆسەیەدا لەناو دەچن، بەڵام هەندێکیان دەتوانن لە ئەندامەکانی دیکەی جەستەدا کۆڵۆنیی نوێ دابمەزرێنن و ببنە هۆی گەشەی نەخۆشییەکە. بەرچاوترین ئەندامەکانی جەستە کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، هێرشیان دەکاتە سەر، بریتین لە سییەکان، جەرگ، ئێسک و مێشک.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> بەڵام شێوازی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستە بە جۆری خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتاوە. بۆ نموونە، [[شێرپەنجەی مەمک]] زیاتر بە ئێسک، جەرگ، مێشک و سییەکاندا بڵاو دەبێتەوە، لە کاتێکدا [[شێرپەنجەی پرۆستات]] زیاتر بە ئێسکەکاندا تەشەنە دەکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/advanced-cancer/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer: When Cancer Spreads}}</ref> چۆنیەتی و هۆکاری بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پەیوەندیی بە گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیناتی و مولوکوولییەکان و هەروەها پێکهاتەی بایۆلۆژیی دەوروبەری خانە شێرپەنجەیییەکەوە هەیە.<ref>{{Cite journal |title=The Biology of Cancer Metastasis |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.5 |journal=Nature Reviews Cancer}}</ref> بۆیە توێژینەوە لە پڕۆسێسی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لقێکی سەرەکیی توێژینەوەی زانستیی شێرپەنجەیە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی شێوازەکانی پشکنین، ڕێگری و دەرمانی نەخۆشییەکەدا هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |website=World Health Organization |title=Cancer}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە پەیوەستن بە شوێنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەکەوە و لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە زۆربەی کەیسەکانی شێرپەنجەدا، گەورەبوونی لینفەگرێیەکانی نزیک خانە شێرپەنجەیییەکەی سەرەتا، یەکێک لە نیشانە یەکەمینەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/staging |website=National Cancer Institute |title=Cancer Staging}}</ref> ئەگەر شێرپەنجە بگاتە سییەکان، ئەگەری کۆکەی بەردەوام، تەنگەنەفەسی و کۆکەی خوێناوی هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/advanced-cancer/what-is.html |website=American Cancer Society |title=Understanding Advanced and Metastatic Cancer}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە جەرگدا، دەکرێت نیشانەی گەورەبوونی جەرگ، ئازار و ناڕاحەتی لە بەشی ڕاست و سەرەوەی سک، یان ڕشانەوە و ڕەنگزەردی درووست بکات.<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-cancer/symptoms-causes/syc-20353659 |website=Mayo Clinic |title=Liver cancer - Symptoms and causes}}</ref> بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، زۆربەی جار دەبێتە هۆی ئازاری ئێسک و کەمبوونەوەی چڕیی ئێسک، هەروەها ئەگەری ئێسکشکان بەرز دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/bone/bone-metastasis-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Bone Metastasis}}</ref> کاتێک شێرپەنجە بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی وەک ژانەسەر، گێژی، گرژی، تێکچوونی هاوسەنگی، بێهیزیی ئەندامەکان یان کێشە دەمارییەکان دەردەکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/brain/patient/adult-brain-treatment-pdq |website=National Cancer Institute |title=Adult Central Nervous System Tumors Treatment (PDQ®)}}</ref> هەروەها هەندێک لە نەخۆشەکان تووشی دابەزینی کێش، هیلاکیی بەردەوام و نەمانی ئیشتیا دەبن، کە لە نیشانە گشتییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer |publisher=National Cancer Institute}}</ref> هەندێک جاریش ئەگەری هەیە شێرپەنجە بە جەستەدا بڵاو ببێتەوە بەبێ ئەوەی نیشانە دیارەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە لە نەخۆشەکەدا دەربکەون.<ref>{{Cite web |url=https://www.mskcc.org/cancer-care/types/metastatic-cancer |website=Memorial Sloan Kettering Cancer Center |title=Metastatic Cancer}}</ref> لە لایەکی دیکەوە لە نیشانە دەروونییەکانی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە بە بەشە جیاوازەکانی مێشکدا، دەکرێت ئاماژە بەم حاڵەتانە بدرێن،<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer/brain-metastases-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Brain Metastases Fact Sheet |publisher=National Cancer Institute}}</ref> کە لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی دیکە دەگۆڕێن و کەسانی نزیکی نەخۆشەکە لەسەریان پێویستە ئەم گۆڕانکارییە ڕەفتاری و دەروونییانەی نەخۆشی شێرپەنجە لەبەر چاو بگرن و بە نەرمی هەڵسوکەوتی لەگەڵ بکەن: * نەخۆش ئارام دەبێتەوە و کەمتر تاقەتی هەیە گفتوگۆ بکات. * ڕۆتینەکانی ڕۆژانەی بەڕێ ناکات. * تووشی بێهەستیی سۆزداری دەبێت. * بیرەوەریی لاواز دەبێت. * لە بڕیارداندا گرفتی بۆ درووست دەبێت. ''یان بە پێچەوانەوە:'' * نەخۆش تووشی هەستیاری دەبێت و زوو هەڵدەچێت. * شەڕانی دەبێت. * ڕەفتاری نەشیاو و هەڵنەسەنگێنراو ئەنجام دەدات. * هەستوسۆزی بەرزونزم دەکات. ''ئەگەر شێرپەنجەکە زیاتر بە مێشکدا بڵاو ببێتەوە، نیشانەکانی:'' * گێژی و سەرلێتێکچوون * کات-لێتێکچوون یان شوێن-لێتێکچوون * نەناسینەوەی ئەندامانی خانەوادە * وڕێنە * دابەزینی ئاستی هۆشیاری * پانیک ئەتاک == پاتۆفیزیۆلۆژی == بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە یان مێتاستاسیس، پڕۆسەیەکی ئاڵۆزە کە تێیدا بەشێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لە یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی جیا دەبنەوە و دەتوانن بگوازنەوە بۆ بەشەکانی دیکەی جەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/metastasis |website=Encyclopaedia Britannica |title=Metastasis}}</ref> لە بارودۆخی ئاساییدا، خانەکانی جەستە لە شوێنی خۆیاندا دەمێننەوە و ناتوانن سەربەستانە لە نێوان پێکهاتەکانی جەستەدا هاتوچۆ بکەن، بەڵام خانە شێرپەنجەیییەکان بە هۆی گۆڕانکارییە جیناتی و مولوکوولییەکانەوە ئەم بەربەستانە تێک دەشکێنن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis |website=National Cancer Institute |title=Definition of metastasis}}</ref> [[File:Metastasis sites for common cancers.svg|thumb|شوێنە سەرەکییەکانی مێتاستاسیس لە هەندێک لە شێرپەنجەکاندا]] لە دەستپێکی ئەم پڕۆسەیەدا، خانە شێرپەنجەیییەکان پەیوەندییەکانی نێوان خۆیان لاواز دەکەن و دەگەنە ڕووبەری دەرەوەی خانە شێرپەنجەیییەکە. پاشان دەکرێت بچنە ناو دەمارە خوێنبەر و لینفەگرێیەکانەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> ئەم قۆناغە گرنگترین قۆناغی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجەیە، چونکە لە پڕۆسەی گواستنەوەکەدا زۆرێک لە خانە شێرپەنجەیییەکان لەناو دەچن و هەژمارێکی کەمیان بە زیندوویی دەمێننەوە و دەگەنە ئەندامی نوێ.<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK164700/ |website=NCBI Bookshelf |title=Pathogenesis of Cancer Metastasis}}</ref> پاش گەیشتن بە ئەندامەکانی دیکەی جەستە، خانە شێرپەنجەیییەکان لە دەمارە خوێنبەرەکان دەردەچن و تێکەڵی ئەندامە نوێیەکانی جەستە دەبن. ئەگەر ئەم خانە شێرپەنجەیییانە بتوانن لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا خۆیان بگونجێنن، پەرەزا دەبن و دووەم گرێی شێرپەنجەیی درووست دەکەن. سەرەڕای ئەوەی ئەم گرێیە لە ئەندامێکی نوێدا درووست دەبێت، بەڵام هێشتا تایبەتمەندییەکانی یەکەمین گرێی شێرپەنجەیی- کە لە ئەندامێکی پێشتردا درووست بووبوو، دەپارێزێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer |website=National Cancer Institute |title=Metastatic Cancer}}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریان خستووە، کە بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، تەنیا ئەنجامی شوێنگۆڕکێی خانەی شێرپەنجەیی نییە، بەڵکوو پەیوەستە بە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان خانە شێرپەنجەیییەکان، سیستمی بەرگریی جەستە، دەمارە خوێنبەرەکان و ژینگەی دەوروبەری گرێ شێرپەنجەیییەکانەوە. هەروەها درووستبوونی دەمارەخوێنبەری نوێ- پڕۆسەیەک کە پێی دەگوترێت دەمارزایی  angiogenesis-، ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشە و مانەوەی گرێ مێتاستاتیکەکاندا هەیە، چونکە ئۆکسجین و خۆراکی پێویست بۆ خانە شێرپەنجەیییەکان دابین دەکەن.<ref>{{Cite journal |title=Metastasis: Mechanisms of Cancer Dissemination and Implications for Treatment |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6517163/ |journal=Nature Reviews Clinical Oncology}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە، پزیشک سەرەتا پێشینەی نەخۆش، نیشانە گشتییەکان و ئەنجامەکانی پشکنینی فیزیکی، تاوتوێ دەکات. پاشان بۆ زانینی شوێن و ڕیژەی بڵاوبوونەوەکە، سوود لەم پشکنینانە وەردەگرێت: * پشکنینی سی تی سکان CT * پشکنینی موگناتیزیی MRI * پشکنینی PET و پێت سی تی سکان<ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pet-scan/about/pac-20385078 |website=Mayo Clinic |title=Positron emission tomography (PET) scan}}</ref> ئەم پشکنینانە دەتوانن گرێ شێرپەنجەیییەکان لە ئەندامە جۆراوجۆرەکانی جەستەدا دەستنیشان بکەن.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis |website=National Cancer Institute |title=Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer}}</ref> لە زۆر کەیسدا، بۆ دڵنیابوونەوە، نموونە (بیۆپەسی) لە پارچەی گوماناوی هەڵدەگیرێت. تاوتوێی میکرۆسکۆپییانەی نموونەکە یارمەتیی پزیشک دەدات سەرچاوەی خانە شێرپەنجەیییەکان ئاشکرا بکات و پەیوەندییان بە گرێی شێرپەنجەییی یەکەمەوە بدۆزێتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/understanding-cancer/what-is-cancer/advanced-and-metastatic-cancer.html |website=American Cancer Society |title=What Are Advanced and Metastatic Cancers?}}</ref> هەروەها پشکنینی خوێن و تاوتوێی گرێیەکان یارمەتیی پزیشک دەدات بەرچاوڕوونییەکی سەبارەت بە ڕەوتی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە و شیوازەی دەرمانەکەی، بۆ درووست ببێت.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet |website=National Cancer Institute |title=Tumor Markers Fact Sheet}}</ref> '''پشکنینی جینات''' لە هەندێک لە نەخۆشەکاندا کە شێرپەنجەی دەرەجەچوار- مێتاستاستیکیان هەیە، پشکنینی جیناتی و مولوکولی بۆ ناسینەوەی گۆڕانە جیناتی و بایۆلۆژییەکان ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینانە بە NGS ناسراوە و دەتوانێت هاوکار بێت بۆ هەڵبژاردنی چارەسەری ئامانجدار و شێوەیەکی تایبەتمەند بۆ نەخۆشەکە.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.21.02767 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Somatic Genomic Testing in Patients With Metastatic or Advanced Cancer}}</ref> هەندێک لەم پشکنینانە لە بری جیناتە بۆماوەیییەکان، گۆڕانکاریی جیناتیی ناو خودی خانە شێرپەنجەیییەکان تاوتوێ دەکەن. ئەم زانیارییانە ئەو گۆڕانکارییە جیناتییانە دەردەخەن، کە لە چارەسەردا دەکرێنە ئامانجی دەرمانە تایبەتەکان و لە بڕیاریدانی چارەسەردا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەیە.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment |website=National Cancer Institute |title=Biomarker Testing for Cancer Treatment}}</ref> هەڵبەت سەبارەت بە قۆناغی دەرەجەچواری هەندێک لە شێرپەنجەکان، وەک شێرپەنجەی پڕۆستات، ڕینمایییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە وا باشترە هاوکات پشکنینی جیناتیی بۆماوەیییش Germline Testing ئەنجام بدرێت، چونکە ئەنجامەکانی جگە لەوەی یارمەتیی پڕۆسەی چارەسەر دەدات، هەروەها دەکرێت لە ڕێیەوە مەترسیی تووشبوونی ئەندامانی خانەوادەش هەڵبسەنگێنرێت.<ref>{{Cite web |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02608 |website=Journal of Clinical Oncology (ASCO) |title=Germline and Somatic Genomic Testing for Metastatic Prostate Cancer}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|زانست}} [[پۆل:شێرپەنجە]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان]] 1htv7y9lys080jihij9h2bqbt4b0k8o 0 296960 1593770 2026-06-24T16:01:00Z -Haryad 40333 -Haryad پەڕەی [[سەرمابردوو]]ی گواستەوە بۆ [[سەرمابردوویی]]: چاککردن 1593770 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سەرمابردوویی]] 27llktgp48g2h6zn0vz9teaxlht6gm4 0 296961 1593820 2026-06-24T17:40:30Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360111108|Zika fever]]» 1593820 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Zika fever|synonyms=Zika virus disease, Zika, Zika virus infection|image=Alexius Salvador Zika-Virus.jpg|caption=Rash during Zika fever infection|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|pronounce=Zika {{IPAc-en|ˈ|z|iː|k|ə}}|symptoms=[[Fever]], [[conjunctivitis|red eyes]], [[arthralgia|joint pain]], headache, [[maculopapular rash]]; some cases asymptomatic<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 /><ref name=Musso14 />|complications=[[Guillain–Barré syndrome]], during pregnancy can cause [[microcephaly]] in the baby<ref name=ecdc1 /><ref name=NEJM201604 /><ref name=CDC2016Cause />|onset=|duration=Short-term<ref name=Ann2016 />|types=|causes=[[Zika virus]] mainly spread by [[mosquito]]es, can also be [[sexually transmitted infection|sexually transmitted]]<ref name=Ann2016 />|risks=|diagnosis=Testing blood, urine, or saliva for viral [[RNA]] or blood for [[antibodies]]<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 />|differential=[[Chikungunya]], [[malaria]], [[dengue]], [[leptospirosis]], [[measles]]<ref>{{cite book|last1=Bope|first1=Edward T.|last2=Kellerman|first2=Rick D.|title=Conn's Current Therapy 2017 E-Book|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-44335-7|page=635|url=https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910145031/https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|archive-date=10 September 2017|df=dmy-all}}</ref>|prevention=[[Permethrin]], [[DEET]], [[picaridin]], [[male condoms]]<ref name=Ann2016 /><ref name=CDC2016 />|treatment=[[Supportive care]], Generally not needed in mild cases<ref name=Ann2016 />|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=≥ 51 (2016–19)<ref>{{Cite journal |title=Fatal Zika virus infection in the Americas: A systematic review |last1=Cardona-Ospina |first1=Jaime A. |last2=Henao-SanMartina |first2=Valentina |last3=F.Acevedo-Mendoza |first3=Wilmer |last4=Nasner-Posso |first4=Katherinn Melissa |last5=F.Martínez-Pulgarín |first5=Dayron |last6=Restrepo-López |first6=Abril |last7=Valencia-Gallego |first7=Valentina |last8=Collins |first8=Matthew H. |last9=Rodriguez-Morales |first9=Alfonso J. |journal=International Journal of Infectious Diseases |date=6 September 2019 |volume=88 |pages=49–59 |doi=10.1016/j.ijid.2019.08.033 |pmid=31499212 |s2cid=202414341 |quote=A systematic review of the literature was performed, showing 51 reported deaths associated with ZIKV infection in nine countries. |doi-access=free }}</ref>}}'''تاوی زیکا''' یان '''تای زیکا''' کە بە '''نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا''' ناسراوە، یان بە سادەیی ناسراوە بە '''زیکا'''، ھەوکردنێک و نەخۆشییەکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی زیکا]] دروست دەبێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکان ھیچ نیشانەیەکیان نییە، بەڵام کاتێک کە دەردەکەون بەزۆری سووکن و دەتوانن لە تای دێنگی بچن.<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}</ref> نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، [[سووربوونی چاو]]، ئازاری جومگەکان، سەرئێشە و پەڵەی ماکولۆپاپۆلار (سووربوونێکی پێست).<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref><ref name="Musso14">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Musso |first=D. |last2=Nilles |first2=E.J. |last3=Cao-Lormeau |first3=V.-M. |year=2014 |title=Rapid spread of emerging Zika virus in the Pacific area |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=20 |issue=10 |pages=O595–6 |doi=10.1111/1469-0691.12707 |pmid=24909208 |doi-access=free}}</ref> نیشانەکان بەگشتی کەمتر لە حەوت ڕۆژ دەخایەنن.<ref name="Ann2016" /> لە کاتی تووشبوونی سەرەتاییدا ھیچ مردنێکی ڕاپۆرتکراوی نەبووە.<ref name="ecdc1" /> گواستنەوەی نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە کاتی دووگیانیدا دەبێتە ھۆی مایکرۆسێفالی (Microcephaly؛ سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر) و تێکچوونی تری مێشک لە ھەندێک کۆرپەدا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref> تووشبوون لە گەورەکاندا پەیوەندیی بە [[سیندرۆمی گیلەن بارێ|نەخۆشی گیلەن بارێ]] (GBS)وە ھەیە.<ref name="ecdc1" /> تای زیکا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی پێوەدانی [[مێشوولە|مێشوولەی]] جۆری ''ئایدێسەوە (Aedes)'' بڵاودەبێتەوە.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref> ھەروەھا دەتوانێت لە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە]] و ئەگەری بڵاوبوونەوەی ھەیە لە ڕێگەی گواستنەوەی خوێنەوەش (پێدانی خوێن).<ref name="Ann2016" /><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}</ref> نەخۆشییەکە لە ئافرەتی دووگیاندا دەتوانێت وابکات بۆ کۆرپە بگوازرێتەوە.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}</ref> دەستنیشانکردن بریتییە لە پشکنینی خوێن، میز، یان لیک بۆ بوونی [[ئار ئێن ئەی|RNA]]<nowiki/>ی ڤایرۆسەکە کاتێک کەسەکە نەخۆشە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref><ref name="Ann2016" /> خۆپاراستن بریتییە لە کەمکردنەوە و نەھێشتنی پێوەدانی مێشوولە لەو شوێنانەی کە نەخۆشییەکە تێیدا بەربڵاوە و بەکارھێنانی [[کۆندۆم]] بە شێوەیەکی درووست.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOsterRussellStrykerFriedman2016">Oster, Alexandra M.; Russell, Kate; Stryker, Jo Ellen; Friedman, Allison; Kachur, Rachel E.; Petersen, Emily E.; Jamieson, Denise J.; Cohn, Amanda C.; Brooks, John T. (1 April 2016). [[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|"Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016"]]. ''MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report''. '''65''' (12): <span class="nowrap">323–</span>325. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|10.15585/mmwr.mm6512e3]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27032078 27032078].</cite></ref> ھەوڵەکان بۆ ڕێگریکردن لە پێوەدان بریتین لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو و داپۆشینی بەشێکی زۆری جەستە بە جلوبەرگ و تۆڕی مێشوولە (ئەو تۆڕەی کە پارێزگاری دەکات لە ھاتنی مێشوولە بۆ نێو ماڵ، جێگای خەوتن، لەسەر پەنجەرە و جێگای نووستنەکان) و ڕزگاربوون لە ئاوی وەستاو و مەنگ و گۆم کە مێشوولە تێیدا زاوزێ دەکەن.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> ھیچ [[ڤاکسین|ڤاکسینێکی]] کاریگەر بۆ ئەم نەخۆشییە نییە.<ref name="Ann2016" /> بەرپرسانی تەندرووستی پێشنیاریان کردووە کە ژنانی ئەو ناوچانەی کە تووشی بڵاوبوونەوەی زیکا بوون لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦ بیر لە دواخستنی دووگیانی بکەنەوە و ژنانی دووگیانیش گەشت بۆ ئەم ناوچانە نەکەن.<ref name="Ann2016" /><ref name="cnn12">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|title=Brazil warns against pregnancy due to spreading virus|work=CNN|date=24 December 2015|access-date=24 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224004436/http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|archive-date=24 December 2015|df=dmy-all}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ چارەسەرێکی تایبەت نییە، [[پانادۆڵ|پاراسیتامۆڵ]] (ئەسیتامینۆفین) لەوانەیە یارمەتیدەر بێت بۆ نیشانەکان.<ref name="Ann2016" /> بەدەگمەن وەرگرتنی نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە پێویستە.<ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx "Factsheet for health professionals"]. ''Zika virus infection''. European Centre for Disease Prevention and Control. 3 September 2010. [https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx Archived] from the original on 23 December 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 December</span> 2015</span>.</cite></ref> ئەو ڤایرۆسەی کە دەبێتە ھۆی ئەم نەخۆشییە بۆ یەکەمجار لە ئەفریقا لە ساڵی ١٩٤٧ بڵاوبوویەوە.<ref name="OlsonHaddow2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Olson |first=Ken E. |last2=Haddow |first2=Andrew D. |last3=Schuh |first3=Amy J. |last4=Yasuda |first4=Chadwick Y. |last5=Kasper |first5=Matthew R. |last6=Heang |first6=Vireak |last7=Huy |first7=Rekol |last8=Guzman |first8=Hilda |last9=Tesh |first9=Robert B. |last10=Weaver |first10=Scott C. |display-authors=3 |year=2012 |title=Genetic Characterization of Zika Virus Strains: Geographic Expansion of the Asian Lineage |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=6 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0001477 |issn=1935-2735 |pmc=3289602 |pmid=22389730 |doi-access=free |article-number=e1477}}</ref> یەکەم بڵاوبوونەوەی بەڵگەدار لە نێوان خەڵکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ ڕوویدا لە [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]].<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref> بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە بەرازیل لە ساڵی ٢٠١٥ دەستیپێکرد و بڵاوبووەوە بۆ ئەمریکا، زەریای ھێمن، ئاسیا و ئەفریقا.<ref name="who1" /><ref name="who1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 February 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203114521/http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016 |وێبگە=Media Centre}}</ref> وای کرد کە [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندرووستیی جیهانی]] لە شوباتی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 November 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |ڕێکەوتی سەردان=20 June 2019 |وێبگە=CDC |زمان=en-us}}</ref> حاڵەتی فریاگوزاریی تەندرووستیی گشتی و نیگەرانیی نێودەوڵەتی ڕابگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-26 |وێبگە=World Health Organization |زمان=en-GB}}</ref> لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٦دا باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەڵام تا مانگی ئازاری ٢٠١٧ ھێشتا ٨٤ وڵات تووشبوونیان بە ڤایرۆسەکە ھەر تۆماردەکرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-date=25 May 2017 |access-date=2017-05-26 |website=World Health Organization |language=en-GB |title=Zika situation report |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> دوایین حاڵەتی سەلمێنراوی بڵاوبوونەوەی زیکا لە کیشوەری ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٧ بوو.<ref>{{cite web |date=5 November 2014 |url=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |access-date=20 June 2019 |website=CDC |language=en-us |title=Zika Virus}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Zika.Virus.Rash.Arm.2014.jpg|وێنۆک|پەڵەی سەر قۆڵێک بە ھۆی تای زیکا]] زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن ھیچ نیشانەیەکیان نییە یان نیشانەکانیش کەمن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160430170339/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=29 April 2016 |وێبگە=Zika Virus Home}}</ref> ئەگەرنا باوترین نیشانەکانی تای زیکا بریتین لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، پەڵە، [[سووربوونی چاو|سووربوونی پێڵووی چاو]] (چاوی سوور)، ئازاری ماسوولکە و جومگەکان, و سەرئێشە، کە ھاوشێوەی نیشانەکانی تای دێنگی و تای چیکۆنگونیایە.<ref name="HeangYasuda2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Heang |first=Vireak |last2=Yasuda |first2=Chadwick Y. |last3=Sovann |first3=Ly |last4=Haddow |first4=Andrew D. |last5=Travassos da Rosa |first5=Amelia P |last6=Tesh |first6=Robert B. |last7=Kasper |first7=Matthew R. |display-authors=3 |year=2012 |title=Zika Virus Infection, Cambodia, 2010 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=18 |issue=2 |pages=349–351 |doi=10.3201/eid1802.111224 |issn=1080-6040 |pmc=3310457 |pmid=22305269}}</ref> کاتی پێوەدانی مێشوولە تا گەشەکردنی نیشانەکانی ھێشتا نەزانراوە، بەڵام ڕەنگە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک بێت.<ref name="cdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160129165646/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=29 January 2016 |ڕێکەوتی سەردان=30 January 2016 |وێبگە=Zika virus home}}</ref> نەخۆشییەکە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک دەخایەنێت. بەزۆری ئەوەندە سووکە کە خەڵک نەچنە نەخۆشخانە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> بە ھۆی ئەوەی لە ھەمان خێزاندایە لەگەڵ نەخۆشیی دێنگی، نیگەرانیی ئەوە ھەبووە کە ببێتە ھۆی تێکچوونی ھاوشێوەی خوێنبەربوون. بەڵام ئەوە تەنھا لە یەک حاڵەتدا بەڵگەدارکراوە، لەگەڵ ھەبوونی خوێن لە مەنیدا بینراوە،کە بە ھیماتۆسپێرمیا ناسراوە.<ref name="Foy11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Foy |first=Brian D. |last2=Kobylinski |first2=K.C. |last3=Foy |first3=J.L.C. |last4=Blitvich |first4=B.J. |last5=Travassos da Rosa |first5=A. |last6=Haddow |first6=A.D. |last7=Lanciotti |first7=R.S. |last8=Tesh |first8=R.B. |display-authors=3 |year=2011 |title=Probable Non–Vector-borne Transmission of Zika Virus, Colorado, USA |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=17 |issue=5 |pages=880–882 |bibcode=2011EIDis..17..880F |doi=10.3201/eid1705.101939 |issn=1080-6040 |pmc=3321795 |pmid=21529401}}</ref> === دووگیانی === [[پەڕگە:Microcephaly-comparison-500px.jpg|وێنۆک|مایکرۆسێفالی (سەربچووکی)]] نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە سکی دایکدا دەگوێزرێتەوە و دەتوانێت چەندین کێشە دروست بکات، دیارترینیان مایکرۆسێفالییە (سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر)، لە کۆرپەدا.<ref name="BrasilPereira2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=Jose P. Jr. |last3=Raja Gabaglia |first3=Claudia |last4=Damasceno |first4=Luana |last5=Wakimoto |first5=Mayumi |last6=Ribeiro Nogueira |first6=Rita M. |last7=Carvalho de Sequeira |first7=Patrícia |last8=Machado Siqueira |first8=André |last9=Abreu de Carvalho |first9=Liege M. |last10=Cotrim da Cunha |first10=Denise |last11=Calvet |first11=Guilherme A. |last12=Neves |first12=Elizabeth S. |last13=Moreira |first13=Maria E. |last14=Rodrigues Baião |first14=Ana E. |last15=Nassar de Carvalho |first15=Paulo R. |display-authors=3 |date=4 March 2016 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/NEJMoa1602412 |issn=0028-4793 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=José P. |last3=Moreira |first3=M. Elisabeth |last4=Nogueira |first4=Rita M. Ribeiro |last5=Damasceno |first5=Luana |last6=Wakimoto |first6=Mayumi |last7=Rabello |first7=Renata S. |last8=Valderramos |first8=Stephanie G. |last9=Halai |first9=Umme-Aiman |date=2016-03-04 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro |journal=New England Journal of Medicine |language=EN |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/nejmoa1602412 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref> لەگەڵ چەند کێشەیەکی تریش ئایا ئەو قۆناغەی دووگیانی کە دایکەکە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت کاریگەریی لەسەر مەترسییەکانی سەر کۆرپەلە ھەیە یان نا، بە باشی تێنەگەیشتراوە، ھەروەھا ھۆکارەکانی تری مەترسی کاریگەرییان لەسەر دەرئەنجامەکان ھەیە یان نا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRasmussenJamiesonHoneinPetersen2016">Rasmussen, Sonja A.; Jamieson, Denise J.; Honein, Margaret A.; Petersen, Lyle R. (2016). [[doi:10.1056/NEJMsr1604338|"Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality"]]. ''New England Journal of Medicine''. '''374''' (20): <span class="nowrap">1981–</span>1987. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1056/NEJMsr1604338|10.1056/NEJMsr1604338]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0028-4793 0028-4793]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27074377 27074377].</cite></ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html "CDC Concludes Zika Causes Microcephaly and Other Birth Defects"]. ''CDC''. 13 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html Archived] from the original on 14 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 April</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 "Zika Virus Microcephaly And Guillain–Barré Syndrome Situation Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. World Health Organization. 7 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 16 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2016</span>.</cite></ref> گرووپێک مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی منداڵیان بە نزیکەی ١٪ خەمڵاندووە کاتێک دایکەکە لە سێ مانگی یەکەمدا تووشی نەخۆشییەکە دەبێت، لەگەڵ مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی کە لە سێ مانگی یەکەمدا نادیار دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Johansson |first=Michael A. |last2=Mier-y-Teran-Romero |first2=Luis |last3=Reefhuis |first3=Jennita |last4=Gilboa |first4=Suzanne M. |last5=Hills |first5=Susan L. |date=2016 |title=Zika and the Risk of Microcephaly |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=1 |pages=1–4 |biorxiv=10.1101/051060 |doi=10.1056/NEJMp1605367 |pmc=4945401 |pmid=27222919}}</ref> لەوانەیە ھەندێک جار کۆرپە تووشبووەکان ئاسایی دەرکەون بەڵام لە ڕاستیدا حاڵەتی نائاساییی مێشکیان ھەیە؛ ھەروەھا ھەوکردن لە منداڵانی تازە لەدایکبوودا دەتوانێت ببێتە ھۆی تێکچوونی مێشک.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=França |first=Giovanny V A |last2=Schuler-Faccini |first2=Lavinia |last3=Oliveira |first3=Wanderson K |last4=Henriques |first4=Claudio M P |last5=Carmo |first5=Eduardo H |last6=Pedi |first6=Vaneide D |last7=Nunes |first7=Marília L |last8=Castro |first8=Marcia C |last9=Serruya |first9=Suzanne |last10=Silveira |first10=Mariângela F |last11=Barros |first11=Fernando C |last12=Victora |first12=Cesar G |year=2016 |title=Congenital Zika virus syndrome in Brazil: A case series of the first 1501 livebirths with complete investigation |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10047 |pages=891–7 |doi=10.1016/S0140-6736(16)30902-3 |pmid=27372398 |doi-access=free}}</ref> == خۆپاراستن == ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی مێشوولەوە بڵاودەبێتەوە، ئەمەش وایکردووە دوورکەوتنەوە لە مێشوولە توخمێکی گرنگی کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان بێت. CDC پێشنیاری ئەوە دەکات کە تاکەکان:<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}</ref> * پێستی بەرکەوتوو داپۆشە بە لەبەرکردنی کراسێکی قۆڵ درێژ و پانتۆڵی درێژ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001202644/https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 October 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-10-01}} Permethrin-treated clothing will protect you after multiple washings</ref> * بەکارھێنانی دوورخەرەوەی مێروو<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|title=DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies|access-date=2017-03-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917011028/http://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|archive-date=17 September 2016|df=dmy-all|newspaper=The New York Times|date=2016-04-04|last1=Louis|first1=Catherine Saint}} DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies</ref> * لەکاتی بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە بۆ منداڵان ڕێنمایییەکانی پاکەتەکە جێبەجێ بکە. دوور بکەوەرەوە لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە لە دەست و چاو یان دەمیان * لە ژوورە پارێزراو و تۆڕدارەکان و خاوەن فێنککەرەوەکان (کە پەنجەرەکانیشیان پارێزراوە، یان ئەوانەی کە فێنککەرەوەی ناوەوەیان ھەیە بۆ ئەوەی پەنجەرە ئەوەندە پێویست نەبێت) بمێنەرەوە و بخەوە * تۆڕی جێگا (یانی تۆڕی مێشوولە) بەکاربھێنە ئەگەر ئەو شوێنەی کە دەخەویت بەرکەوتەی دەرەوە بوو * عەرەبانە و منداڵھەڵگرەکان بە تۆڕی مێشوولە دابپۆشە، بە تایبەتیش بۆ کۆرپەی خوار تەمەنی ٢ مانگ. ھەروەھا CDC پێشنیاری ستراتیژییەکان دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی مێشوولە، وەک نەھێشتنی ئاوی وەستاو و گۆم و مەنگ، چاککردنەوەی تانکی و ئاوەڕۆکان، و بەکارھێنانی پارێزەر و تۆڕ لەسەر دەرگا و پەنجەرەکان.<ref name="CDCmosquitocontrol1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 March 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160206004720/http://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Resources}}</ref><ref name="CDCmosquitocontrol2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=August 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160201150616/http://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Fact Sheets and Posters}}</ref> ھەروەھا ڕشاندنی مێرووکوژ بۆ کوشتنی مێشوولەی فڕیو بەکاربھێندرێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی زیکا دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە، ئەو پیاوانەی کە چوونەتە ناوچەیەک کە تای زیکای تێیدا بەربڵاو بووە، پێویستە ئامۆژگاری بکرێن کە یان خۆیان لە سێکس بەدوور بگرن یان [[کۆندۆم]] بەکاربھێنن بۆ ماوەی ٦ مانگ دوای گەشتکردنەکە.<ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSikkaChattuPopliGalwankar2016">Sikka, Veronica; Chattu, Vijay Kumar; Popli, Raaj K.; et&nbsp;al. (11 February 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 "The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG)"]. ''Journal of Global Infectious Diseases''. '''8''' (1): <span class="nowrap">3–</span>15. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.4103/0974-777X.176140|10.4103/0974-777X.176140]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0974-8245 0974-8245]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 4785754]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27013839 27013839].</cite></ref><ref name="OsterBrooks2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Brooks |first2=John T. |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Kachur |first4=Rachel E. |last5=Mead |first5=Paul |last6=Pesik |first6=Nicki T. |last7=Petersen |first7=Lyle R. |display-authors=3 |year=2016 |title=Interim Guidelines for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=5 |pages=120–121 |doi=10.15585/mmwr.mm6505e1 |issn=0149-2195 |pmid=26866485 |doi-access=free}}</ref><ref name="PetersenPolen2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Petersen |first=Emily E. |last2=Polen |first2=Kara N.D. |last3=Meaney-Delman |first3=Dana |last4=Ellington |first4=Sascha R. |last5=Oduyebo |first5=Titilope |last6=Cohn |first6=Amanda |last7=Oster |first7=Alexandra M. |last8=Russell |first8=Kate |last9=Kawwass |first9=Jennifer F. |last10=Karwowski |first10=Mateusz P. |last11=Powers |first11=Ann M. |last12=Bertolli |first12=Jeanne |last13=Brooks |first13=John T. |last14=Kissin |first14=Dmitry |last15=Villanueva |first15=Julie |display-authors=3 |year=2016 |title=Update: Interim Guidance for Health Care Providers Caring for Women of Reproductive Age with Possible Zika Virus Exposure — United States, 2016 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=315–322 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e2 |issn=0149-2195 |pmid=27031943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328161610/http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |archive-date=28 March 2016 |doi-access=free}}</ref> ھێشتا [[شیرپێدان]] لەلایەن ڕێکخراوی تەندرووستیی جیھانییەوە پێشنیار دەکرێت، تەنانەت لەلایەن ئەو ژنانەی کە تای زیکایان ھەبووە. تا ئێستا ھیچ حاڵەتێکی تۆمارکراوی گواستنەوەی زیکا بۆ کۆرپە لە ڕێگەی شیرپێدانەوە نەبووە، ھەرچەندە ڤایرۆسی دووبارەبووەوە لە شیری دایکدا دۆزراوەتەوە.<ref name="Dupont-RouzeyrolBiron2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dupont-Rouzeyrol |first=Myrielle |last2=Biron |first2=Antoine |last3=O'Connor |first3=Olivia |last4=Huguon |first4=Emilie |last5=Descloux |first5=Elodie |display-authors=3 |year=2016 |title=Infectious Zika viral particles in breastmilk |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10023 |page=1051 |doi=10.1016/s0140-6736(16)00624-3 |pmid=26944028 |doi-access=free}}</ref><ref name="who3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 February 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305025404/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=28 February 2016 |وێبگە=Institutional Repository for Information Sharing}}</ref> لە کاتی گەڕانەوە لە سەفەر، بە دەرکەوتنی نیشانە یان بێ دەرکەوتنی نیشانە، ھێشتا ھەر پێشنیار دەکرێت کە خۆپاراستن لە پێوەدانی مێشوولە بۆ ماوەی ٣ ھەفتە بەردەوامیی پێبدرێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مێشوولە ھەڵنەگر و تووشنەبووەکان.<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites "Avoid bug bites"]. ''Travelers' Health''. Centers for Disease Control and Prevention. [https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites Archived] from the original on 13 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 March</span> 2016</span>.</cite></ref> === ئاگاداریی گەشتیاریی CDC === [[پەڕگە:Zika-Virus-Medical-Countermeasure-Development-Challenges-pntd.0004530.g002.jpg|وێنۆک|370x370پیکسڵ|ئەو وڵاتانەی ئاگادارییان لێدراوە لە گەشتکردن بۆیان بە ھۆی نەخۆشییەکەی [[ڤایرۆسی زیکا]]، بۆ ئەوەی گەشتیاران خۆیان بەدووربگرن لە گەشتکردن بۆیان]] لە ئەیلوولی ٢٠١٦، ئامۆژگارییەکانی گەشتیاریی CDC بریتی بوون لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160907045947/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 September 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-09-02 |وێبگە=wwwnc.cdc.gov}}</ref> [[پەڕگە:CDC_Zika_active_transmission_map_Sept_2016.jpg|وێنۆک|ئەو وڵاتانەی کە لە ئەیلوولی ٢٠١٦ەوە ڤایرۆسی زیکا لێیان چالاکە]] * کاپ ڤێردی * زۆرێک لە ناوچەی کاریبی: ئەنگویلا، ئەنتیگوا و باربودا، ئاروبا، باھاماس، باربادۆس، بۆنیر، دوورگەکانی ڤێرجینیا بەریتانی، دوورگەکانی کایمان، کوبا، کوراساو، دۆمینیکا، کۆماری دۆمینیکان، گرێنادا، گوادالوپ، ھایتی، جامایکا، مارتینیک، پورتوگال، سابا، سانت بارتێلمی، سانت لوسیا، سانت مارتن، سەینت ڤینسێنت و گرێنادین، سینت ئیوستاتیۆس، سینت مارتن، ترینیداد و تۆباگۆ و دوورگەکانی ڤێرجینی ئەمریکا * ئەمریکای ناوەڕاست: بیلیز، کۆستاریکا، ئەلسەلڤادۆر، گواتیمالا، ھۆندوراس، نیکاراگوا و پەنەما * مەکسیک * زۆربەی ئەمریکای باشوور: ئەرجەنتین، بۆلیڤیا، بەرازیل، کۆڵۆمبیا، ئیکوادۆر، گویانای فەرەنسی، گویانا، پاراگوای، پیرۆ، سورینام و ڤەنزوێلا * چەندین دوورگەی زەریای ھێمن: سامۆوای ئەمریکی، فیجی، دوورگەکانی مارشال، مایکرۆنیزیا، کالیدۆنیای نوێ، پاپوا نیو گینیا، سامۆئا و تۆنگا * لە ئاسیا: سەنگافوورە، مالیزیا، بڕونێی == مێژوو == === ڕیشەی ناوی نەخۆشییەکە === نەخۆشیی زیکا ئەو ناوەی لێنراوە لە «دارستانی زیکا»وە لە نزیک شاری ئینتێبێ لە [[ئووگاندا]] کە بۆ یەکەمجار ڤایرۆسی زیکا لەوێ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |date=11 February 2016 |title=The emergence of zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources|ICD11={{ICD9|1D48}}|ICD10=[http://apps.who.int/classifications/icd10/browse/2016/en#/U06 U06]|ICD9={{ICD9|066.3}}|DiseasesDB=36480|MedlinePlus=007666|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|Scholia=Q8071861}} * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/66/wr/mm6641a1.htm?s_cid=mm6641a1_w بەڕێوەبردنی زیکا لە کۆرپەدا] (CDC) * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/zika-virus-disease پرۆفایلی جۆرەکان – نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] aq3x48s80xf8q4p2bqgll2h4z2kmv50 1593824 1593820 2026-06-24T17:47:58Z Ari Qasm 57423 1593824 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Zika fever|synonyms=Zika virus disease, Zika, Zika virus infection|image=Alexius Salvador Zika-Virus.jpg|caption=Rash during Zika fever infection|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|pronounce=Zika {{IPAc-en|ˈ|z|iː|k|ə}}|symptoms=[[Fever]], [[conjunctivitis|red eyes]], [[arthralgia|joint pain]], headache, [[maculopapular rash]]; some cases asymptomatic<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 /><ref name=Musso14 />|complications=[[Guillain–Barré syndrome]], during pregnancy can cause [[microcephaly]] in the baby<ref name=ecdc1 /><ref name=NEJM201604 /><ref name=CDC2016Cause />|onset=|duration=Short-term<ref name=Ann2016 />|types=|causes=[[Zika virus]] mainly spread by [[mosquito]]es, can also be [[sexually transmitted infection|sexually transmitted]]<ref name=Ann2016 />|risks=|diagnosis=Testing blood, urine, or saliva for viral [[RNA]] or blood for [[antibodies]]<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 />|differential=[[Chikungunya]], [[malaria]], [[dengue]], [[leptospirosis]], [[measles]]<ref>{{cite book|last1=Bope|first1=Edward T.|last2=Kellerman|first2=Rick D.|title=Conn's Current Therapy 2017 E-Book|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-44335-7|page=635|url=https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910145031/https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|archive-date=10 September 2017|df=dmy-all}}</ref>|prevention=[[Permethrin]], [[DEET]], [[picaridin]], [[male condoms]]<ref name=Ann2016 /><ref name=CDC2016 />|treatment=[[Supportive care]], Generally not needed in mild cases<ref name=Ann2016 />|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=≥ 51 (2016–19)<ref>{{Cite journal |title=Fatal Zika virus infection in the Americas: A systematic review |last1=Cardona-Ospina |first1=Jaime A. |last2=Henao-SanMartina |first2=Valentina |last3=F.Acevedo-Mendoza |first3=Wilmer |last4=Nasner-Posso |first4=Katherinn Melissa |last5=F.Martínez-Pulgarín |first5=Dayron |last6=Restrepo-López |first6=Abril |last7=Valencia-Gallego |first7=Valentina |last8=Collins |first8=Matthew H. |last9=Rodriguez-Morales |first9=Alfonso J. |journal=International Journal of Infectious Diseases |date=6 September 2019 |volume=88 |pages=49–59 |doi=10.1016/j.ijid.2019.08.033 |pmid=31499212 |s2cid=202414341 |quote=A systematic review of the literature was performed, showing 51 reported deaths associated with ZIKV infection in nine countries. |doi-access=free }}</ref>}}'''تاوی زیکا''' یان '''تای زیکا''' کە بە '''نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا''' ناسراوە، یان بە سادەیی ناسراوە بە '''زیکا'''، ھەوکردنێک و نەخۆشییەکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی زیکا]] دروست دەبێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکان ھیچ نیشانەیەکیان نییە، بەڵام کاتێک کە دەردەکەون بەزۆری سووکن و دەتوانن لە تای دێنگی بچن.<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}</ref> نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، [[سووربوونی چاو]]، ئازاری جومگەکان، سەرئێشە و پەڵەی ماکولۆپاپۆلار (سووربوونێکی پێست).<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref><ref name="Musso14">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Musso |first=D. |last2=Nilles |first2=E.J. |last3=Cao-Lormeau |first3=V.-M. |year=2014 |title=Rapid spread of emerging Zika virus in the Pacific area |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=20 |issue=10 |pages=O595–6 |doi=10.1111/1469-0691.12707 |pmid=24909208 |doi-access=free}}</ref> نیشانەکان بەگشتی کەمتر لە حەوت ڕۆژ دەخایەنن.<ref name="Ann2016" /> لە کاتی تووشبوونی سەرەتاییدا ھیچ مردنێکی ڕاپۆرتکراوی نەبووە.<ref name="ecdc1" /> گواستنەوەی نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە کاتی دووگیانیدا دەبێتە ھۆی مایکرۆسێفالی (Microcephaly؛ سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر) و تێکچوونی تری مێشک لە ھەندێک کۆرپەدا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref> تووشبوون لە گەورەکاندا پەیوەندیی بە [[سیندرۆمی گیلەن بارێ|نەخۆشی گیلەن بارێ]] (GBS)وە ھەیە.<ref name="ecdc1" /> تای زیکا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی پێوەدانی [[مێشوولە|مێشوولەی]] جۆری ''ئایدێسەوە (Aedes)'' بڵاودەبێتەوە.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref> ھەروەھا دەتوانێت لە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە]] و ئەگەری بڵاوبوونەوەی ھەیە لە ڕێگەی گواستنەوەی خوێنەوەش (پێدانی خوێن).<ref name="Ann2016" /><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}</ref> نەخۆشییەکە لە ئافرەتی دووگیاندا دەتوانێت وابکات بۆ کۆرپە بگوازرێتەوە.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}</ref> دەستنیشانکردن بریتییە لە پشکنینی خوێن، میز، یان لیک بۆ بوونی [[ئار ئێن ئەی|RNA]]<nowiki/>ی ڤایرۆسەکە کاتێک کەسەکە نەخۆشە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref><ref name="Ann2016" /> خۆپاراستن بریتییە لە کەمکردنەوە و نەھێشتنی پێوەدانی مێشوولە لەو شوێنانەی کە نەخۆشییەکە تێیدا بەربڵاوە و بەکارھێنانی [[کۆندۆم]] بە شێوەیەکی درووست.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOsterRussellStrykerFriedman2016">Oster, Alexandra M.; Russell, Kate; Stryker, Jo Ellen; Friedman, Allison; Kachur, Rachel E.; Petersen, Emily E.; Jamieson, Denise J.; Cohn, Amanda C.; Brooks, John T. (1 April 2016). [[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|"Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016"]]. ''MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report''. '''65''' (12): <span class="nowrap">323–</span>325. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|10.15585/mmwr.mm6512e3]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27032078 27032078].</cite></ref> ھەوڵەکان بۆ ڕێگریکردن لە پێوەدان بریتین لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو و داپۆشینی بەشێکی زۆری جەستە بە جلوبەرگ و تۆڕی مێشوولە (ئەو تۆڕەی کە پارێزگاری دەکات لە ھاتنی مێشوولە بۆ نێو ماڵ، جێگای خەوتن، لەسەر پەنجەرە و جێگای نووستنەکان) و ڕزگاربوون لە ئاوی وەستاو و مەنگ و گۆم کە مێشوولە تێیدا زاوزێ دەکەن.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> ھیچ [[ڤاکسین|ڤاکسینێکی]] کاریگەر بۆ ئەم نەخۆشییە نییە.<ref name="Ann2016" /> بەرپرسانی تەندرووستی پێشنیاریان کردووە کە ژنانی ئەو ناوچانەی کە تووشی بڵاوبوونەوەی زیکا بوون لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦ بیر لە دواخستنی دووگیانی بکەنەوە و ژنانی دووگیانیش گەشت بۆ ئەم ناوچانە نەکەن.<ref name="Ann2016" /><ref name="cnn12">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|title=Brazil warns against pregnancy due to spreading virus|work=CNN|date=24 December 2015|access-date=24 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224004436/http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|archive-date=24 December 2015|df=dmy-all}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ چارەسەرێکی تایبەت نییە، [[پانادۆڵ|پاراسیتامۆڵ]] (ئەسیتامینۆفین) لەوانەیە یارمەتیدەر بێت بۆ نیشانەکان.<ref name="Ann2016" /> بەدەگمەن وەرگرتنی نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە پێویستە.<ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx "Factsheet for health professionals"]. ''Zika virus infection''. European Centre for Disease Prevention and Control. 3 September 2010. [https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx Archived] from the original on 23 December 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 December</span> 2015</span>.</cite></ref> ئەو ڤایرۆسەی کە دەبێتە ھۆی ئەم نەخۆشییە بۆ یەکەمجار لە ئەفریقا لە ساڵی ١٩٤٧ بڵاوبوویەوە.<ref name="OlsonHaddow2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Olson |first=Ken E. |last2=Haddow |first2=Andrew D. |last3=Schuh |first3=Amy J. |last4=Yasuda |first4=Chadwick Y. |last5=Kasper |first5=Matthew R. |last6=Heang |first6=Vireak |last7=Huy |first7=Rekol |last8=Guzman |first8=Hilda |last9=Tesh |first9=Robert B. |last10=Weaver |first10=Scott C. |display-authors=3 |year=2012 |title=Genetic Characterization of Zika Virus Strains: Geographic Expansion of the Asian Lineage |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=6 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0001477 |issn=1935-2735 |pmc=3289602 |pmid=22389730 |doi-access=free |article-number=e1477}}</ref> یەکەم بڵاوبوونەوەی بەڵگەدار لە نێوان خەڵکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ ڕوویدا لە [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]].<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref> بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە بەرازیل لە ساڵی ٢٠١٥ دەستیپێکرد و بڵاوبووەوە بۆ ئەمریکا، زەریای ھێمن، ئاسیا و ئەفریقا.<ref name="who1" /><ref name="who1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 February 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203114521/http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016 |وێبگە=Media Centre}}</ref> وای کرد کە [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندرووستیی جیهانی]] لە شوباتی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 November 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |ڕێکەوتی سەردان=20 June 2019 |وێبگە=CDC |زمان=en-us}}</ref> حاڵەتی فریاگوزاریی تەندرووستیی گشتی و نیگەرانیی نێودەوڵەتی ڕابگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-26 |وێبگە=World Health Organization |زمان=en-GB}}</ref> لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٦دا باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەڵام تا مانگی ئازاری ٢٠١٧ ھێشتا ٨٤ وڵات تووشبوونیان بە ڤایرۆسەکە ھەر تۆماردەکرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-date=25 May 2017 |access-date=2017-05-26 |website=World Health Organization |language=en-GB |title=Zika situation report |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> دوایین حاڵەتی سەلمێنراوی بڵاوبوونەوەی زیکا لە کیشوەری ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٧ بوو.<ref>{{cite web |date=5 November 2014 |url=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |access-date=20 June 2019 |website=CDC |language=en-us |title=Zika Virus}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Zika.Virus.Rash.Arm.2014.jpg|وێنۆک|پەڵەی سەر قۆڵێک بە ھۆی تای زیکا]] زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن ھیچ نیشانەیەکیان نییە یان نیشانەکانیش کەمن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160430170339/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=29 April 2016 |وێبگە=Zika Virus Home}}</ref> ئەگەرنا باوترین نیشانەکانی تای زیکا بریتین لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، پەڵە، [[سووربوونی چاو|سووربوونی پێڵووی چاو]] (چاوی سوور)، ئازاری ماسوولکە و جومگەکان, و سەرئێشە، کە ھاوشێوەی نیشانەکانی تای دێنگی و تای چیکۆنگونیایە.<ref name="HeangYasuda2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Heang |first=Vireak |last2=Yasuda |first2=Chadwick Y. |last3=Sovann |first3=Ly |last4=Haddow |first4=Andrew D. |last5=Travassos da Rosa |first5=Amelia P |last6=Tesh |first6=Robert B. |last7=Kasper |first7=Matthew R. |display-authors=3 |year=2012 |title=Zika Virus Infection, Cambodia, 2010 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=18 |issue=2 |pages=349–351 |doi=10.3201/eid1802.111224 |issn=1080-6040 |pmc=3310457 |pmid=22305269}}</ref> کاتی پێوەدانی مێشوولە تا گەشەکردنی نیشانەکانی ھێشتا نەزانراوە، بەڵام ڕەنگە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک بێت.<ref name="cdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160129165646/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=29 January 2016 |ڕێکەوتی سەردان=30 January 2016 |وێبگە=Zika virus home}}</ref> نەخۆشییەکە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک دەخایەنێت. بەزۆری ئەوەندە سووکە کە خەڵک نەچنە نەخۆشخانە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> بە ھۆی ئەوەی لە ھەمان خێزاندایە لەگەڵ نەخۆشیی دێنگی، نیگەرانیی ئەوە ھەبووە کە ببێتە ھۆی تێکچوونی ھاوشێوەی خوێنبەربوون. بەڵام ئەوە تەنھا لە یەک حاڵەتدا بەڵگەدارکراوە، لەگەڵ ھەبوونی خوێن لە مەنیدا بینراوە،کە بە ھیماتۆسپێرمیا ناسراوە.<ref name="Foy11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Foy |first=Brian D. |last2=Kobylinski |first2=K.C. |last3=Foy |first3=J.L.C. |last4=Blitvich |first4=B.J. |last5=Travassos da Rosa |first5=A. |last6=Haddow |first6=A.D. |last7=Lanciotti |first7=R.S. |last8=Tesh |first8=R.B. |display-authors=3 |year=2011 |title=Probable Non–Vector-borne Transmission of Zika Virus, Colorado, USA |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=17 |issue=5 |pages=880–882 |bibcode=2011EIDis..17..880F |doi=10.3201/eid1705.101939 |issn=1080-6040 |pmc=3321795 |pmid=21529401}}</ref> === دووگیانی === [[پەڕگە:Microcephaly-comparison-500px.jpg|وێنۆک|مایکرۆسێفالی (سەربچووکی)]] نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە سکی دایکدا دەگوێزرێتەوە و دەتوانێت چەندین کێشە دروست بکات، دیارترینیان مایکرۆسێفالییە (سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر)، لە کۆرپەدا.<ref name="BrasilPereira2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=Jose P. Jr. |last3=Raja Gabaglia |first3=Claudia |last4=Damasceno |first4=Luana |last5=Wakimoto |first5=Mayumi |last6=Ribeiro Nogueira |first6=Rita M. |last7=Carvalho de Sequeira |first7=Patrícia |last8=Machado Siqueira |first8=André |last9=Abreu de Carvalho |first9=Liege M. |last10=Cotrim da Cunha |first10=Denise |last11=Calvet |first11=Guilherme A. |last12=Neves |first12=Elizabeth S. |last13=Moreira |first13=Maria E. |last14=Rodrigues Baião |first14=Ana E. |last15=Nassar de Carvalho |first15=Paulo R. |display-authors=3 |date=4 March 2016 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/NEJMoa1602412 |issn=0028-4793 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=José P. |last3=Moreira |first3=M. Elisabeth |last4=Nogueira |first4=Rita M. Ribeiro |last5=Damasceno |first5=Luana |last6=Wakimoto |first6=Mayumi |last7=Rabello |first7=Renata S. |last8=Valderramos |first8=Stephanie G. |last9=Halai |first9=Umme-Aiman |date=2016-03-04 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro |journal=New England Journal of Medicine |language=EN |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/nejmoa1602412 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref> لەگەڵ چەند کێشەیەکی تریش. ئایا ئەو قۆناغەی دووگیانی کە دایکەکە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت کاریگەریی لەسەر مەترسییەکانی سەر کۆرپەلە ھەیە یان نا، بە باشی تێنەگەیشتراوە، ھەروەھا ھۆکارەکانی تری مەترسی کاریگەرییان لەسەر دەرئەنجامەکان ھەیە یان نا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRasmussenJamiesonHoneinPetersen2016">Rasmussen, Sonja A.; Jamieson, Denise J.; Honein, Margaret A.; Petersen, Lyle R. (2016). [[doi:10.1056/NEJMsr1604338|"Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality"]]. ''New England Journal of Medicine''. '''374''' (20): <span class="nowrap">1981–</span>1987. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1056/NEJMsr1604338|10.1056/NEJMsr1604338]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0028-4793 0028-4793]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27074377 27074377].</cite></ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html "CDC Concludes Zika Causes Microcephaly and Other Birth Defects"]. ''CDC''. 13 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html Archived] from the original on 14 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 April</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 "Zika Virus Microcephaly And Guillain–Barré Syndrome Situation Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. World Health Organization. 7 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 16 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2016</span>.</cite></ref> گرووپێک مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی منداڵیان بە نزیکەی ١٪ خەمڵاندووە کاتێک دایکەکە لە سێ مانگی یەکەمدا تووشی نەخۆشییەکە دەبێت، لەگەڵ مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی کە لە سێ مانگی یەکەمدا نادیار دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Johansson |first=Michael A. |last2=Mier-y-Teran-Romero |first2=Luis |last3=Reefhuis |first3=Jennita |last4=Gilboa |first4=Suzanne M. |last5=Hills |first5=Susan L. |date=2016 |title=Zika and the Risk of Microcephaly |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=1 |pages=1–4 |biorxiv=10.1101/051060 |doi=10.1056/NEJMp1605367 |pmc=4945401 |pmid=27222919}}</ref> لەوانەیە ھەندێک جار کۆرپە تووشبووەکان ئاسایی دەرکەون بەڵام لە ڕاستیدا حاڵەتی نائاساییی مێشکیان ھەیە؛ ھەروەھا ھەوکردن لە منداڵانی تازە لەدایکبوودا دەتوانێت ببێتە ھۆی تێکچوونی مێشک.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=França |first=Giovanny V A |last2=Schuler-Faccini |first2=Lavinia |last3=Oliveira |first3=Wanderson K |last4=Henriques |first4=Claudio M P |last5=Carmo |first5=Eduardo H |last6=Pedi |first6=Vaneide D |last7=Nunes |first7=Marília L |last8=Castro |first8=Marcia C |last9=Serruya |first9=Suzanne |last10=Silveira |first10=Mariângela F |last11=Barros |first11=Fernando C |last12=Victora |first12=Cesar G |year=2016 |title=Congenital Zika virus syndrome in Brazil: A case series of the first 1501 livebirths with complete investigation |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10047 |pages=891–7 |doi=10.1016/S0140-6736(16)30902-3 |pmid=27372398 |doi-access=free}}</ref> == خۆپاراستن == ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی مێشوولەوە بڵاودەبێتەوە، ئەمەش وایکردووە دوورکەوتنەوە لە مێشوولە توخمێکی گرنگی کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان بێت. CDC پێشنیاری ئەوە دەکات کە تاکەکان:<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}</ref> * پێستی بەرکەوتوو داپۆشە بە لەبەرکردنی کراسێکی قۆڵ درێژ و پانتۆڵی درێژ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001202644/https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 October 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-10-01}} Permethrin-treated clothing will protect you after multiple washings</ref> * بەکارھێنانی دوورخەرەوەی مێروو<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|title=DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies|access-date=2017-03-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917011028/http://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|archive-date=17 September 2016|df=dmy-all|newspaper=The New York Times|date=2016-04-04|last1=Louis|first1=Catherine Saint}} DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies</ref> * لەکاتی بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە بۆ منداڵان ڕێنمایییەکانی پاکەتەکە جێبەجێ بکە. دوور بکەوەرەوە لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە لە دەست و چاو یان دەمیان * لە ژوورە پارێزراو و تۆڕدارەکان و خاوەن فێنککەرەوەکان (کە پەنجەرەکانیشیان پارێزراوە، یان ئەوانەی کە فێنککەرەوەی ناوەوەیان ھەیە بۆ ئەوەی پەنجەرە ئەوەندە پێویست نەبێت) بمێنەرەوە و بخەوە * تۆڕی جێگا (یانی تۆڕی مێشوولە) بەکاربھێنە ئەگەر ئەو شوێنەی کە دەخەویت بەرکەوتەی دەرەوە بوو * عەرەبانە و منداڵھەڵگرەکان بە تۆڕی مێشوولە دابپۆشە، بە تایبەتیش بۆ کۆرپەی خوار تەمەنی ٢ مانگ. ھەروەھا CDC پێشنیاری ستراتیژییەکان دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی مێشوولە، وەک نەھێشتنی ئاوی وەستاو و گۆم و مەنگ، چاککردنەوەی تانکی و ئاوەڕۆکان، و بەکارھێنانی پارێزەر و تۆڕ لەسەر دەرگا و پەنجەرەکان.<ref name="CDCmosquitocontrol1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 March 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160206004720/http://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Resources}}</ref><ref name="CDCmosquitocontrol2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=August 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160201150616/http://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Fact Sheets and Posters}}</ref> ھەروەھا ڕشاندنی مێرووکوژ بۆ کوشتنی مێشوولەی فڕیو بەکاربھێندرێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی زیکا دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە، ئەو پیاوانەی کە چوونەتە ناوچەیەک کە تای زیکای تێیدا بەربڵاو بووە، پێویستە ئامۆژگاری بکرێن کە یان خۆیان لە سێکس بەدوور بگرن یان [[کۆندۆم]] بەکاربھێنن بۆ ماوەی ٦ مانگ دوای گەشتکردنەکە.<ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSikkaChattuPopliGalwankar2016">Sikka, Veronica; Chattu, Vijay Kumar; Popli, Raaj K.; et&nbsp;al. (11 February 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 "The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG)"]. ''Journal of Global Infectious Diseases''. '''8''' (1): <span class="nowrap">3–</span>15. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.4103/0974-777X.176140|10.4103/0974-777X.176140]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0974-8245 0974-8245]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 4785754]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27013839 27013839].</cite></ref><ref name="OsterBrooks2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Brooks |first2=John T. |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Kachur |first4=Rachel E. |last5=Mead |first5=Paul |last6=Pesik |first6=Nicki T. |last7=Petersen |first7=Lyle R. |display-authors=3 |year=2016 |title=Interim Guidelines for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=5 |pages=120–121 |doi=10.15585/mmwr.mm6505e1 |issn=0149-2195 |pmid=26866485 |doi-access=free}}</ref><ref name="PetersenPolen2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Petersen |first=Emily E. |last2=Polen |first2=Kara N.D. |last3=Meaney-Delman |first3=Dana |last4=Ellington |first4=Sascha R. |last5=Oduyebo |first5=Titilope |last6=Cohn |first6=Amanda |last7=Oster |first7=Alexandra M. |last8=Russell |first8=Kate |last9=Kawwass |first9=Jennifer F. |last10=Karwowski |first10=Mateusz P. |last11=Powers |first11=Ann M. |last12=Bertolli |first12=Jeanne |last13=Brooks |first13=John T. |last14=Kissin |first14=Dmitry |last15=Villanueva |first15=Julie |display-authors=3 |year=2016 |title=Update: Interim Guidance for Health Care Providers Caring for Women of Reproductive Age with Possible Zika Virus Exposure — United States, 2016 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=315–322 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e2 |issn=0149-2195 |pmid=27031943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328161610/http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |archive-date=28 March 2016 |doi-access=free}}</ref> ھێشتا [[شیرپێدان]] لەلایەن ڕێکخراوی تەندرووستیی جیھانییەوە پێشنیار دەکرێت، تەنانەت لەلایەن ئەو ژنانەی کە تای زیکایان ھەبووە. تا ئێستا ھیچ حاڵەتێکی تۆمارکراوی گواستنەوەی زیکا بۆ کۆرپە لە ڕێگەی شیرپێدانەوە نەبووە، ھەرچەندە ڤایرۆسی دووبارەبووەوە لە شیری دایکدا دۆزراوەتەوە.<ref name="Dupont-RouzeyrolBiron2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dupont-Rouzeyrol |first=Myrielle |last2=Biron |first2=Antoine |last3=O'Connor |first3=Olivia |last4=Huguon |first4=Emilie |last5=Descloux |first5=Elodie |display-authors=3 |year=2016 |title=Infectious Zika viral particles in breastmilk |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10023 |page=1051 |doi=10.1016/s0140-6736(16)00624-3 |pmid=26944028 |doi-access=free}}</ref><ref name="who3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 February 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305025404/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=28 February 2016 |وێبگە=Institutional Repository for Information Sharing}}</ref> لە کاتی گەڕانەوە لە سەفەر، بە دەرکەوتنی نیشانە یان بێ دەرکەوتنی نیشانە، ھێشتا ھەر پێشنیار دەکرێت کە خۆپاراستن لە پێوەدانی مێشوولە بۆ ماوەی ٣ ھەفتە بەردەوامیی پێبدرێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مێشوولە ھەڵنەگر و تووشنەبووەکان.<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites "Avoid bug bites"]. ''Travelers' Health''. Centers for Disease Control and Prevention. [https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites Archived] from the original on 13 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 March</span> 2016</span>.</cite></ref> === ئاگاداریی گەشتیاریی CDC === [[پەڕگە:Zika-Virus-Medical-Countermeasure-Development-Challenges-pntd.0004530.g002.jpg|وێنۆک|370x370پیکسڵ|ئەو وڵاتانەی ئاگادارییان لێدراوە لە گەشتکردن بۆیان بە ھۆی نەخۆشییەکەی [[ڤایرۆسی زیکا]]، بۆ ئەوەی گەشتیاران خۆیان بەدووربگرن لە گەشتکردن بۆیان]] لە ئەیلوولی ٢٠١٦، ئامۆژگارییەکانی گەشتیاریی CDC بریتی بوون لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160907045947/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 September 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-09-02 |وێبگە=wwwnc.cdc.gov}}</ref> [[پەڕگە:CDC_Zika_active_transmission_map_Sept_2016.jpg|وێنۆک|ئەو وڵاتانەی کە لە ئەیلوولی ٢٠١٦ەوە ڤایرۆسی زیکا لێیان چالاکە]] * کاپ ڤێردی * زۆرێک لە ناوچەی کاریبی: ئەنگویلا، ئەنتیگوا و باربودا، ئاروبا، باھاماس، باربادۆس، بۆنیر، دوورگەکانی ڤێرجینیا بەریتانی، دوورگەکانی کایمان، کوبا، کوراساو، دۆمینیکا، کۆماری دۆمینیکان، گرێنادا، گوادالوپ، ھایتی، جامایکا، مارتینیک، پورتوگال، سابا، سانت بارتێلمی، سانت لوسیا، سانت مارتن، سەینت ڤینسێنت و گرێنادین، سینت ئیوستاتیۆس، سینت مارتن، ترینیداد و تۆباگۆ و دوورگەکانی ڤێرجینی ئەمریکا * ئەمریکای ناوەڕاست: بیلیز، کۆستاریکا، ئەلسەلڤادۆر، گواتیمالا، ھۆندوراس، نیکاراگوا و پەنەما * مەکسیک * زۆربەی ئەمریکای باشوور: ئەرجەنتین، بۆلیڤیا، بەرازیل، کۆڵۆمبیا، ئیکوادۆر، گویانای فەرەنسی، گویانا، پاراگوای، پیرۆ، سورینام و ڤەنزوێلا * چەندین دوورگەی زەریای ھێمن: سامۆوای ئەمریکی، فیجی، دوورگەکانی مارشال، مایکرۆنیزیا، کالیدۆنیای نوێ، پاپوا نیو گینیا، سامۆئا و تۆنگا * لە ئاسیا: سەنگافوورە، مالیزیا، بڕونێی == مێژوو == === ڕیشەی ناوی نەخۆشییەکە === نەخۆشیی زیکا ئەو ناوەی لێنراوە لە «دارستانی زیکا»وە لە نزیک شاری ئینتێبێ لە [[ئووگاندا]] کە بۆ یەکەمجار ڤایرۆسی زیکا لەوێ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |date=11 February 2016 |title=The emergence of zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources|ICD11={{ICD9|1D48}}|ICD10=[http://apps.who.int/classifications/icd10/browse/2016/en#/U06 U06]|ICD9={{ICD9|066.3}}|DiseasesDB=36480|MedlinePlus=007666|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|Scholia=Q8071861}} * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/66/wr/mm6641a1.htm?s_cid=mm6641a1_w بەڕێوەبردنی زیکا لە کۆرپەدا] (CDC) * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/zika-virus-disease پرۆفایلی جۆرەکان – نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] no74im4rhfdircza0ctevnbxr32fn1i 1593826 1593824 2026-06-24T17:50:11Z Ari Qasm 57423 /* نیشانەکان */ 1593826 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Zika fever|synonyms=Zika virus disease, Zika, Zika virus infection|image=Alexius Salvador Zika-Virus.jpg|caption=Rash during Zika fever infection|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|pronounce=Zika {{IPAc-en|ˈ|z|iː|k|ə}}|symptoms=[[Fever]], [[conjunctivitis|red eyes]], [[arthralgia|joint pain]], headache, [[maculopapular rash]]; some cases asymptomatic<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 /><ref name=Musso14 />|complications=[[Guillain–Barré syndrome]], during pregnancy can cause [[microcephaly]] in the baby<ref name=ecdc1 /><ref name=NEJM201604 /><ref name=CDC2016Cause />|onset=|duration=Short-term<ref name=Ann2016 />|types=|causes=[[Zika virus]] mainly spread by [[mosquito]]es, can also be [[sexually transmitted infection|sexually transmitted]]<ref name=Ann2016 />|risks=|diagnosis=Testing blood, urine, or saliva for viral [[RNA]] or blood for [[antibodies]]<ref name=WHO2016Jan /><ref name=Ann2016 />|differential=[[Chikungunya]], [[malaria]], [[dengue]], [[leptospirosis]], [[measles]]<ref>{{cite book|last1=Bope|first1=Edward T.|last2=Kellerman|first2=Rick D.|title=Conn's Current Therapy 2017 E-Book|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-44335-7|page=635|url=https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910145031/https://books.google.com/books?id=UitFDQAAQBAJ&pg=PT669|archive-date=10 September 2017|df=dmy-all}}</ref>|prevention=[[Permethrin]], [[DEET]], [[picaridin]], [[male condoms]]<ref name=Ann2016 /><ref name=CDC2016 />|treatment=[[Supportive care]], Generally not needed in mild cases<ref name=Ann2016 />|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=≥ 51 (2016–19)<ref>{{Cite journal |title=Fatal Zika virus infection in the Americas: A systematic review |last1=Cardona-Ospina |first1=Jaime A. |last2=Henao-SanMartina |first2=Valentina |last3=F.Acevedo-Mendoza |first3=Wilmer |last4=Nasner-Posso |first4=Katherinn Melissa |last5=F.Martínez-Pulgarín |first5=Dayron |last6=Restrepo-López |first6=Abril |last7=Valencia-Gallego |first7=Valentina |last8=Collins |first8=Matthew H. |last9=Rodriguez-Morales |first9=Alfonso J. |journal=International Journal of Infectious Diseases |date=6 September 2019 |volume=88 |pages=49–59 |doi=10.1016/j.ijid.2019.08.033 |pmid=31499212 |s2cid=202414341 |quote=A systematic review of the literature was performed, showing 51 reported deaths associated with ZIKV infection in nine countries. |doi-access=free }}</ref>}}'''تاوی زیکا''' یان '''تای زیکا''' کە بە '''نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا''' ناسراوە، یان بە سادەیی ناسراوە بە '''زیکا'''، ھەوکردنێک و نەخۆشییەکە کە بە ھۆی [[ڤایرۆسی زیکا]] دروست دەبێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکان ھیچ نیشانەیەکیان نییە، بەڵام کاتێک کە دەردەکەون بەزۆری سووکن و دەتوانن لە تای دێنگی بچن.<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}</ref> نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، [[سووربوونی چاو]]، ئازاری جومگەکان، سەرئێشە و پەڵەی ماکولۆپاپۆلار (سووربوونێکی پێست).<ref name="WHO2016Jan" /><ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref><ref name="Musso14">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Musso |first=D. |last2=Nilles |first2=E.J. |last3=Cao-Lormeau |first3=V.-M. |year=2014 |title=Rapid spread of emerging Zika virus in the Pacific area |journal=Clinical Microbiology and Infection |volume=20 |issue=10 |pages=O595–6 |doi=10.1111/1469-0691.12707 |pmid=24909208 |doi-access=free}}</ref> نیشانەکان بەگشتی کەمتر لە حەوت ڕۆژ دەخایەنن.<ref name="Ann2016" /> لە کاتی تووشبوونی سەرەتاییدا ھیچ مردنێکی ڕاپۆرتکراوی نەبووە.<ref name="ecdc1" /> گواستنەوەی نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە کاتی دووگیانیدا دەبێتە ھۆی مایکرۆسێفالی (Microcephaly؛ سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر) و تێکچوونی تری مێشک لە ھەندێک کۆرپەدا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref> تووشبوون لە گەورەکاندا پەیوەندیی بە [[سیندرۆمی گیلەن بارێ|نەخۆشی گیلەن بارێ]] (GBS)وە ھەیە.<ref name="ecdc1" /> تای زیکا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی پێوەدانی [[مێشوولە|مێشوولەی]] جۆری ''ئایدێسەوە (Aedes)'' بڵاودەبێتەوە.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}</ref> ھەروەھا دەتوانێت لە [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە]] و ئەگەری بڵاوبوونەوەی ھەیە لە ڕێگەی گواستنەوەی خوێنەوەش (پێدانی خوێن).<ref name="Ann2016" /><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}</ref> نەخۆشییەکە لە ئافرەتی دووگیاندا دەتوانێت وابکات بۆ کۆرپە بگوازرێتەوە.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}</ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}</ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}</ref> دەستنیشانکردن بریتییە لە پشکنینی خوێن، میز، یان لیک بۆ بوونی [[ئار ئێن ئەی|RNA]]<nowiki/>ی ڤایرۆسەکە کاتێک کەسەکە نەخۆشە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}</ref><ref name="Ann2016" /> خۆپاراستن بریتییە لە کەمکردنەوە و نەھێشتنی پێوەدانی مێشوولە لەو شوێنانەی کە نەخۆشییەکە تێیدا بەربڵاوە و بەکارھێنانی [[کۆندۆم]] بە شێوەیەکی درووست.<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref><ref name="CDC2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Russell |first2=Kate |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Friedman |first4=Allison |last5=Kachur |first5=Rachel E. |last6=Petersen |first6=Emily E. |last7=Jamieson |first7=Denise J. |last8=Cohn |first8=Amanda C. |last9=Brooks |first9=John T. |date=1 April 2016 |title=Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=323–325 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e3 |pmid=27032078 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOsterRussellStrykerFriedman2016">Oster, Alexandra M.; Russell, Kate; Stryker, Jo Ellen; Friedman, Allison; Kachur, Rachel E.; Petersen, Emily E.; Jamieson, Denise J.; Cohn, Amanda C.; Brooks, John T. (1 April 2016). [[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|"Update: Interim Guidance for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016"]]. ''MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report''. '''65''' (12): <span class="nowrap">323–</span>325. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.15585/mmwr.mm6512e3|10.15585/mmwr.mm6512e3]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27032078 27032078].</cite></ref> ھەوڵەکان بۆ ڕێگریکردن لە پێوەدان بریتین لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو و داپۆشینی بەشێکی زۆری جەستە بە جلوبەرگ و تۆڕی مێشوولە (ئەو تۆڕەی کە پارێزگاری دەکات لە ھاتنی مێشوولە بۆ نێو ماڵ، جێگای خەوتن، لەسەر پەنجەرە و جێگای نووستنەکان) و ڕزگاربوون لە ئاوی وەستاو و مەنگ و گۆم کە مێشوولە تێیدا زاوزێ دەکەن.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> ھیچ [[ڤاکسین|ڤاکسینێکی]] کاریگەر بۆ ئەم نەخۆشییە نییە.<ref name="Ann2016" /> بەرپرسانی تەندرووستی پێشنیاریان کردووە کە ژنانی ئەو ناوچانەی کە تووشی بڵاوبوونەوەی زیکا بوون لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦ بیر لە دواخستنی دووگیانی بکەنەوە و ژنانی دووگیانیش گەشت بۆ ئەم ناوچانە نەکەن.<ref name="Ann2016" /><ref name="cnn12">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|title=Brazil warns against pregnancy due to spreading virus|work=CNN|date=24 December 2015|access-date=24 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224004436/http://www.cnn.com/2015/12/23/health/brazil-zika-pregnancy-warning/index.html|archive-date=24 December 2015|df=dmy-all}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ چارەسەرێکی تایبەت نییە، [[پانادۆڵ|پاراسیتامۆڵ]] (ئەسیتامینۆفین) لەوانەیە یارمەتیدەر بێت بۆ نیشانەکان.<ref name="Ann2016" /> بەدەگمەن وەرگرتنی نەخۆشەکە لە نەخۆشخانە پێویستە.<ref name="ecdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2010 |ناونیشان=http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=23 December 2015 |ڕێکەوتی سەردان=22 December 2015 |وێبگە=Zika virus infection}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx "Factsheet for health professionals"]. ''Zika virus infection''. European Centre for Disease Prevention and Control. 3 September 2010. [https://web.archive.org/web/20151223071358/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/zika_virus_infection/factsheet-health-professionals/Pages/factsheet_health_professionals.aspx Archived] from the original on 23 December 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 December</span> 2015</span>.</cite></ref> ئەو ڤایرۆسەی کە دەبێتە ھۆی ئەم نەخۆشییە بۆ یەکەمجار لە ئەفریقا لە ساڵی ١٩٤٧ بڵاوبوویەوە.<ref name="OlsonHaddow2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Olson |first=Ken E. |last2=Haddow |first2=Andrew D. |last3=Schuh |first3=Amy J. |last4=Yasuda |first4=Chadwick Y. |last5=Kasper |first5=Matthew R. |last6=Heang |first6=Vireak |last7=Huy |first7=Rekol |last8=Guzman |first8=Hilda |last9=Tesh |first9=Robert B. |last10=Weaver |first10=Scott C. |display-authors=3 |year=2012 |title=Genetic Characterization of Zika Virus Strains: Geographic Expansion of the Asian Lineage |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=6 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pntd.0001477 |issn=1935-2735 |pmc=3289602 |pmid=22389730 |doi-access=free |article-number=e1477}}</ref> یەکەم بڵاوبوونەوەی بەڵگەدار لە نێوان خەڵکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ ڕوویدا لە [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]].<ref name="Ann2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Chen |first=Lin H. |last2=Hamer |first2=Davidson H. |year=2016 |title=Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere |journal=Annals of Internal Medicine |volume=164 |issue=9 |pages=613–5 |doi=10.7326/M16-0150 |issn=0003-4819 |pmid=26832396 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenHamer2016">Chen, Lin H.; Hamer, Davidson H. (2016). [[doi:10.7326/M16-0150|"Ideas and Opinions. Zika Virus: Rapid Spread in the Western Hemisphere"]]. ''Annals of Internal Medicine''. '''164''' (9): <span class="nowrap">613–</span>5. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.7326/M16-0150|10.7326/M16-0150]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-4819 0003-4819]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26832396 26832396].</cite></ref> بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە بەرازیل لە ساڵی ٢٠١٥ دەستیپێکرد و بڵاوبووەوە بۆ ئەمریکا، زەریای ھێمن، ئاسیا و ئەفریقا.<ref name="who1" /><ref name="who1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 February 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203114521/http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/emergency-committee-zika-microcephaly/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016 |وێبگە=Media Centre}}</ref> وای کرد کە [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندرووستیی جیهانی]] لە شوباتی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 November 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |ڕێکەوتی سەردان=20 June 2019 |وێبگە=CDC |زمان=en-us}}</ref> حاڵەتی فریاگوزاریی تەندرووستیی گشتی و نیگەرانیی نێودەوڵەتی ڕابگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 May 2017 |ڕێکەوتی سەردان=2017-05-26 |وێبگە=World Health Organization |زمان=en-GB}}</ref> لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٦دا باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەڵام تا مانگی ئازاری ٢٠١٧ ھێشتا ٨٤ وڵات تووشبوونیان بە ڤایرۆسەکە ھەر تۆماردەکرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084354/http://www.who.int/emergencies/zika-virus/situation-report/10-march-2017/en/ |archive-date=25 May 2017 |access-date=2017-05-26 |website=World Health Organization |language=en-GB |title=Zika situation report |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> دوایین حاڵەتی سەلمێنراوی بڵاوبوونەوەی زیکا لە کیشوەری ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٧ بوو.<ref>{{cite web |date=5 November 2014 |url=https://www.cdc.gov/zika/reporting/2019-case-counts.html/ |access-date=20 June 2019 |website=CDC |language=en-us |title=Zika Virus}}</ref> == نیشانەکان == [[پەڕگە:Zika.Virus.Rash.Arm.2014.jpg|وێنۆک|پەڵەی سەر قۆڵێک بە ھۆی تای زیکا]] زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن ھیچ نیشانەیەکیان نییە یان نیشانەکانیش کەمن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160430170339/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=30 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=29 April 2016 |وێبگە=Zika Virus Home}}</ref> ئەگەرنا باوترین نیشانەکانی تای زیکا بریتین لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، پەڵە، [[سووربوونی چاو|سووربوونی پێڵووی چاو]] (چاوی سوور)، ئازاری ماسوولکە و جومگەکان, و سەرئێشە، کە ھاوشێوەی نیشانەکانی تای دێنگی و تای [[چیکۆنگونیا|چیکۆنگونیایە]].<ref name="HeangYasuda2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Heang |first=Vireak |last2=Yasuda |first2=Chadwick Y. |last3=Sovann |first3=Ly |last4=Haddow |first4=Andrew D. |last5=Travassos da Rosa |first5=Amelia P |last6=Tesh |first6=Robert B. |last7=Kasper |first7=Matthew R. |display-authors=3 |year=2012 |title=Zika Virus Infection, Cambodia, 2010 |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=18 |issue=2 |pages=349–351 |doi=10.3201/eid1802.111224 |issn=1080-6040 |pmc=3310457 |pmid=22305269}}</ref> کاتی پێوەدانی مێشوولە تا گەشەکردنی نیشانەکانی ھێشتا نەزانراوە، بەڵام ڕەنگە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک بێت.<ref name="cdc1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160129165646/http://www.cdc.gov/zika/symptoms/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=29 January 2016 |ڕێکەوتی سەردان=30 January 2016 |وێبگە=Zika virus home}}</ref> نەخۆشییەکە چەند ڕۆژێک تا ھەفتەیەک دەخایەنێت. بەزۆری ئەوەندە سووکە کە خەڵک نەچنە نەخۆشخانە.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> بە ھۆی ئەوەی لە ھەمان خێزاندایە لەگەڵ نەخۆشیی دێنگی، نیگەرانیی ئەوە ھەبووە کە ببێتە ھۆی تێکچوونی ھاوشێوەی خوێنبەربوون. بەڵام ئەوە تەنھا لە یەک حاڵەتدا بەڵگەدارکراوە، لەگەڵ ھەبوونی خوێن لە مەنیدا بینراوە،کە بە ھیماتۆسپێرمیا ناسراوە.<ref name="Foy11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Foy |first=Brian D. |last2=Kobylinski |first2=K.C. |last3=Foy |first3=J.L.C. |last4=Blitvich |first4=B.J. |last5=Travassos da Rosa |first5=A. |last6=Haddow |first6=A.D. |last7=Lanciotti |first7=R.S. |last8=Tesh |first8=R.B. |display-authors=3 |year=2011 |title=Probable Non–Vector-borne Transmission of Zika Virus, Colorado, USA |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=17 |issue=5 |pages=880–882 |bibcode=2011EIDis..17..880F |doi=10.3201/eid1705.101939 |issn=1080-6040 |pmc=3321795 |pmid=21529401}}</ref> === دووگیانی === [[پەڕگە:Microcephaly-comparison-500px.jpg|وێنۆک|مایکرۆسێفالی (سەربچووکی)]] نەخۆشییەکە لە دایکەوە بۆ منداڵ لە سکی دایکدا دەگوێزرێتەوە و دەتوانێت چەندین کێشە دروست بکات، دیارترینیان مایکرۆسێفالییە (سەربچووکی و تێکچوونی شێوەی سەر)، لە کۆرپەدا.<ref name="BrasilPereira2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=Jose P. Jr. |last3=Raja Gabaglia |first3=Claudia |last4=Damasceno |first4=Luana |last5=Wakimoto |first5=Mayumi |last6=Ribeiro Nogueira |first6=Rita M. |last7=Carvalho de Sequeira |first7=Patrícia |last8=Machado Siqueira |first8=André |last9=Abreu de Carvalho |first9=Liege M. |last10=Cotrim da Cunha |first10=Denise |last11=Calvet |first11=Guilherme A. |last12=Neves |first12=Elizabeth S. |last13=Moreira |first13=Maria E. |last14=Rodrigues Baião |first14=Ana E. |last15=Nassar de Carvalho |first15=Paulo R. |display-authors=3 |date=4 March 2016 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/NEJMoa1602412 |issn=0028-4793 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Brasil |first=Patrícia |last2=Pereira |first2=José P. |last3=Moreira |first3=M. Elisabeth |last4=Nogueira |first4=Rita M. Ribeiro |last5=Damasceno |first5=Luana |last6=Wakimoto |first6=Mayumi |last7=Rabello |first7=Renata S. |last8=Valderramos |first8=Stephanie G. |last9=Halai |first9=Umme-Aiman |date=2016-03-04 |title=Zika Virus Infection in Pregnant Women in Rio de Janeiro |journal=New England Journal of Medicine |language=EN |volume=375 |issue=24 |pages=2321–2334 |doi=10.1056/nejmoa1602412 |pmc=5323261 |pmid=26943629}}</ref> لەگەڵ چەند کێشەیەکی تریش. ئایا ئەو قۆناغەی دووگیانی کە دایکەکە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت کاریگەریی لەسەر مەترسییەکانی سەر کۆرپەلە ھەیە یان نا، بە باشی تێنەگەیشتراوە، ھەروەھا ھۆکارەکانی تری مەترسی کاریگەرییان لەسەر دەرئەنجامەکان ھەیە یان نا.<ref name="NEJM201604">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rasmussen |first=Sonja A. |last2=Jamieson |first2=Denise J. |last3=Honein |first3=Margaret A. |last4=Petersen |first4=Lyle R. |year=2016 |title=Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality |journal=New England Journal of Medicine |volume=374 |issue=20 |pages=1981–1987 |doi=10.1056/NEJMsr1604338 |issn=0028-4793 |pmid=27074377 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRasmussenJamiesonHoneinPetersen2016">Rasmussen, Sonja A.; Jamieson, Denise J.; Honein, Margaret A.; Petersen, Lyle R. (2016). [[doi:10.1056/NEJMsr1604338|"Zika Virus and Birth Defects — Reviewing the Evidence for Causality"]]. ''New England Journal of Medicine''. '''374''' (20): <span class="nowrap">1981–</span>1987. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1056/NEJMsr1604338|10.1056/NEJMsr1604338]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0028-4793 0028-4793]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27074377 27074377].</cite></ref><ref name="CDC2016Cause">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=14 April 2016 |وێبگە=CDC}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html "CDC Concludes Zika Causes Microcephaly and Other Birth Defects"]. ''CDC''. 13 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160414173217/http://www.cdc.gov/media/releases/2016/s0413-zika-microcephaly.html Archived] from the original on 14 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 April</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="WHO SitRep 7 Apr 2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=16 April 2016 |ڕێکەوتی سەردان=8 April 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 "Zika Virus Microcephaly And Guillain–Barré Syndrome Situation Report"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. World Health Organization. 7 April 2016. [https://web.archive.org/web/20160416041725/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204961/1/zikasitrep_7Apr2016_eng.pdf?ua=1 Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 16 April 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 April</span> 2016</span>.</cite></ref> گرووپێک مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی منداڵیان بە نزیکەی ١٪ خەمڵاندووە کاتێک دایکەکە لە سێ مانگی یەکەمدا تووشی نەخۆشییەکە دەبێت، لەگەڵ مەترسیی تووشبوون بە مایکرۆسێفالی کە لە سێ مانگی یەکەمدا نادیار دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Johansson |first=Michael A. |last2=Mier-y-Teran-Romero |first2=Luis |last3=Reefhuis |first3=Jennita |last4=Gilboa |first4=Suzanne M. |last5=Hills |first5=Susan L. |date=2016 |title=Zika and the Risk of Microcephaly |journal=New England Journal of Medicine |volume=375 |issue=1 |pages=1–4 |biorxiv=10.1101/051060 |doi=10.1056/NEJMp1605367 |pmc=4945401 |pmid=27222919}}</ref> لەوانەیە ھەندێک جار کۆرپە تووشبووەکان ئاسایی دەرکەون بەڵام لە ڕاستیدا حاڵەتی نائاساییی مێشکیان ھەیە؛ ھەروەھا ھەوکردن لە منداڵانی تازە لەدایکبوودا دەتوانێت ببێتە ھۆی تێکچوونی مێشک.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=França |first=Giovanny V A |last2=Schuler-Faccini |first2=Lavinia |last3=Oliveira |first3=Wanderson K |last4=Henriques |first4=Claudio M P |last5=Carmo |first5=Eduardo H |last6=Pedi |first6=Vaneide D |last7=Nunes |first7=Marília L |last8=Castro |first8=Marcia C |last9=Serruya |first9=Suzanne |last10=Silveira |first10=Mariângela F |last11=Barros |first11=Fernando C |last12=Victora |first12=Cesar G |year=2016 |title=Congenital Zika virus syndrome in Brazil: A case series of the first 1501 livebirths with complete investigation |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10047 |pages=891–7 |doi=10.1016/S0140-6736(16)30902-3 |pmid=27372398 |doi-access=free}}</ref> == خۆپاراستن == ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی مێشوولەوە بڵاودەبێتەوە، ئەمەش وایکردووە دوورکەوتنەوە لە مێشوولە توخمێکی گرنگی کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان بێت. CDC پێشنیاری ئەوە دەکات کە تاکەکان:<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}</ref> * پێستی بەرکەوتوو داپۆشە بە لەبەرکردنی کراسێکی قۆڵ درێژ و پانتۆڵی درێژ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2014-11-05 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001202644/https://www.cdc.gov/zika/prevention/prevent-mosquito-bites.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 October 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-10-01}} Permethrin-treated clothing will protect you after multiple washings</ref> * بەکارھێنانی دوورخەرەوەی مێروو<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|title=DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies|access-date=2017-03-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917011028/http://www.nytimes.com/2016/04/05/health/zika-virus-deet-pregant-women-safety.html|archive-date=17 September 2016|df=dmy-all|newspaper=The New York Times|date=2016-04-04|last1=Louis|first1=Catherine Saint}} DEET Seen as Safe for Pregnant Women to Avoid Zika Despite Few Studies</ref> * لەکاتی بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە بۆ منداڵان ڕێنمایییەکانی پاکەتەکە جێبەجێ بکە. دوور بکەوەرەوە لە بەکارھێنانی دەرمانی دوورخستنەوە لە دەست و چاو یان دەمیان * لە ژوورە پارێزراو و تۆڕدارەکان و خاوەن فێنککەرەوەکان (کە پەنجەرەکانیشیان پارێزراوە، یان ئەوانەی کە فێنککەرەوەی ناوەوەیان ھەیە بۆ ئەوەی پەنجەرە ئەوەندە پێویست نەبێت) بمێنەرەوە و بخەوە * تۆڕی جێگا (یانی تۆڕی مێشوولە) بەکاربھێنە ئەگەر ئەو شوێنەی کە دەخەویت بەرکەوتەی دەرەوە بوو * عەرەبانە و منداڵھەڵگرەکان بە تۆڕی مێشوولە دابپۆشە، بە تایبەتیش بۆ کۆرپەی خوار تەمەنی ٢ مانگ. ھەروەھا CDC پێشنیاری ستراتیژییەکان دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی مێشوولە، وەک نەھێشتنی ئاوی وەستاو و گۆم و مەنگ، چاککردنەوەی تانکی و ئاوەڕۆکان، و بەکارھێنانی پارێزەر و تۆڕ لەسەر دەرگا و پەنجەرەکان.<ref name="CDCmosquitocontrol1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=10 March 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160206004720/http://www.cdc.gov/chikungunya/resources/vector-control.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=6 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Resources}}</ref><ref name="CDCmosquitocontrol2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=August 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160201150616/http://www.cdc.gov/chikungunya/pdfs/control_mosquitoes_chikv_denv_zika.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 February 2016 |وێبگە=Chikungunya Virus Home: Fact Sheets and Posters}}</ref> ھەروەھا ڕشاندنی مێرووکوژ بۆ کوشتنی مێشوولەی فڕیو بەکاربھێندرێت.<ref name="WHO2016Jan">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 2016 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 February 2016 |ڕێکەوتی سەردان=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ "Zika virus"]. World Health Organization. January 2016. [https://web.archive.org/web/20160203115455/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/zika/en/ Archived] from the original on 3 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref> لەبەر ئەوەی ڤایرۆسی زیکا دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسیشەوە بگوازرێتەوە، ئەو پیاوانەی کە چوونەتە ناوچەیەک کە تای زیکای تێیدا بەربڵاو بووە، پێویستە ئامۆژگاری بکرێن کە یان خۆیان لە سێکس بەدوور بگرن یان [[کۆندۆم]] بەکاربھێنن بۆ ماوەی ٦ مانگ دوای گەشتکردنەکە.<ref name="The emergence of zika virus">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |display-authors=3 |date=11 February 2016 |title=The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSikkaChattuPopliGalwankar2016">Sikka, Veronica; Chattu, Vijay Kumar; Popli, Raaj K.; et&nbsp;al. (11 February 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 "The emergence of Zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG)"]. ''Journal of Global Infectious Diseases''. '''8''' (1): <span class="nowrap">3–</span>15. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.4103/0974-777X.176140|10.4103/0974-777X.176140]]</span>. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0974-8245 0974-8245]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4785754 4785754]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27013839 27013839].</cite></ref><ref name="OsterBrooks2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Oster |first=Alexandra M. |last2=Brooks |first2=John T. |last3=Stryker |first3=Jo Ellen |last4=Kachur |first4=Rachel E. |last5=Mead |first5=Paul |last6=Pesik |first6=Nicki T. |last7=Petersen |first7=Lyle R. |display-authors=3 |year=2016 |title=Interim Guidelines for Prevention of Sexual Transmission of Zika Virus — United States, 2016 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=5 |pages=120–121 |doi=10.15585/mmwr.mm6505e1 |issn=0149-2195 |pmid=26866485 |doi-access=free}}</ref><ref name="PetersenPolen2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Petersen |first=Emily E. |last2=Polen |first2=Kara N.D. |last3=Meaney-Delman |first3=Dana |last4=Ellington |first4=Sascha R. |last5=Oduyebo |first5=Titilope |last6=Cohn |first6=Amanda |last7=Oster |first7=Alexandra M. |last8=Russell |first8=Kate |last9=Kawwass |first9=Jennifer F. |last10=Karwowski |first10=Mateusz P. |last11=Powers |first11=Ann M. |last12=Bertolli |first12=Jeanne |last13=Brooks |first13=John T. |last14=Kissin |first14=Dmitry |last15=Villanueva |first15=Julie |display-authors=3 |year=2016 |title=Update: Interim Guidance for Health Care Providers Caring for Women of Reproductive Age with Possible Zika Virus Exposure — United States, 2016 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |url-status=live |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=12 |pages=315–322 |doi=10.15585/mmwr.mm6512e2 |issn=0149-2195 |pmid=27031943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328161610/http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6512e2er.htm |archive-date=28 March 2016 |doi-access=free}}</ref> ھێشتا [[شیرپێدان]] لەلایەن ڕێکخراوی تەندرووستیی جیھانییەوە پێشنیار دەکرێت، تەنانەت لەلایەن ئەو ژنانەی کە تای زیکایان ھەبووە. تا ئێستا ھیچ حاڵەتێکی تۆمارکراوی گواستنەوەی زیکا بۆ کۆرپە لە ڕێگەی شیرپێدانەوە نەبووە، ھەرچەندە ڤایرۆسی دووبارەبووەوە لە شیری دایکدا دۆزراوەتەوە.<ref name="Dupont-RouzeyrolBiron2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Dupont-Rouzeyrol |first=Myrielle |last2=Biron |first2=Antoine |last3=O'Connor |first3=Olivia |last4=Huguon |first4=Emilie |last5=Descloux |first5=Elodie |display-authors=3 |year=2016 |title=Infectious Zika viral particles in breastmilk |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10023 |page=1051 |doi=10.1016/s0140-6736(16)00624-3 |pmid=26944028 |doi-access=free}}</ref><ref name="who3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 February 2016 |ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305025404/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204473/1/WHO_ZIKV_MOC_16.5_eng.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=28 February 2016 |وێبگە=Institutional Repository for Information Sharing}}</ref> لە کاتی گەڕانەوە لە سەفەر، بە دەرکەوتنی نیشانە یان بێ دەرکەوتنی نیشانە، ھێشتا ھەر پێشنیار دەکرێت کە خۆپاراستن لە پێوەدانی مێشوولە بۆ ماوەی ٣ ھەفتە بەردەوامیی پێبدرێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی گواستنەوەی ڤایرۆس بۆ مێشوولە ھەڵنەگر و تووشنەبووەکان.<ref name="CDCbugbites">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2016 |ڕێکەوتی سەردان=15 March 2016 |وێبگە=Travelers' Health}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites "Avoid bug bites"]. ''Travelers' Health''. Centers for Disease Control and Prevention. [https://web.archive.org/web/20160313104044/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/avoid-bug-bites Archived] from the original on 13 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 March</span> 2016</span>.</cite></ref> === ئاگاداریی گەشتیاریی CDC === [[پەڕگە:Zika-Virus-Medical-Countermeasure-Development-Challenges-pntd.0004530.g002.jpg|وێنۆک|370x370پیکسڵ|ئەو وڵاتانەی ئاگادارییان لێدراوە لە گەشتکردن بۆیان بە ھۆی نەخۆشییەکەی [[ڤایرۆسی زیکا]]، بۆ ئەوەی گەشتیاران خۆیان بەدووربگرن لە گەشتکردن بۆیان]] لە ئەیلوولی ٢٠١٦، ئامۆژگارییەکانی گەشتیاریی CDC بریتی بوون لە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160907045947/http://wwwnc.cdc.gov/travel/page/zika-information |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 September 2016 |ڕێکەوتی سەردان=2016-09-02 |وێبگە=wwwnc.cdc.gov}}</ref> [[پەڕگە:CDC_Zika_active_transmission_map_Sept_2016.jpg|وێنۆک|ئەو وڵاتانەی کە لە ئەیلوولی ٢٠١٦ەوە ڤایرۆسی زیکا لێیان چالاکە]] * کاپ ڤێردی * زۆرێک لە ناوچەی کاریبی: ئەنگویلا، ئەنتیگوا و باربودا، ئاروبا، باھاماس، باربادۆس، بۆنیر، دوورگەکانی ڤێرجینیا بەریتانی، دوورگەکانی کایمان، کوبا، کوراساو، دۆمینیکا، کۆماری دۆمینیکان، گرێنادا، گوادالوپ، ھایتی، جامایکا، مارتینیک، پورتوگال، سابا، سانت بارتێلمی، سانت لوسیا، سانت مارتن، سەینت ڤینسێنت و گرێنادین، سینت ئیوستاتیۆس، سینت مارتن، ترینیداد و تۆباگۆ و دوورگەکانی ڤێرجینی ئەمریکا * ئەمریکای ناوەڕاست: بیلیز، کۆستاریکا، ئەلسەلڤادۆر، گواتیمالا، ھۆندوراس، نیکاراگوا و پەنەما * مەکسیک * زۆربەی ئەمریکای باشوور: ئەرجەنتین، بۆلیڤیا، بەرازیل، کۆڵۆمبیا، ئیکوادۆر، گویانای فەرەنسی، گویانا، پاراگوای، پیرۆ، سورینام و ڤەنزوێلا * چەندین دوورگەی زەریای ھێمن: سامۆوای ئەمریکی، فیجی، دوورگەکانی مارشال، مایکرۆنیزیا، کالیدۆنیای نوێ، پاپوا نیو گینیا، سامۆئا و تۆنگا * لە ئاسیا: سەنگافوورە، مالیزیا، بڕونێی == مێژوو == === ڕیشەی ناوی نەخۆشییەکە === نەخۆشیی زیکا ئەو ناوەی لێنراوە لە «دارستانی زیکا»وە لە نزیک شاری ئینتێبێ لە [[ئووگاندا]] کە بۆ یەکەمجار ڤایرۆسی زیکا لەوێ ناسێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Sikka |first=Veronica |last2=Chattu |first2=Vijay Kumar |last3=Popli |first3=Raaj K. |last4=Galwankar |first4=Sagar C. |last5=Kelkar |first5=Dhanashree |last6=Sawicki |first6=Stanley G. |last7=Stawicki |first7=Stanislaw P. |last8=Papadimos |first8=Thomas J. |date=11 February 2016 |title=The emergence of zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint Working Group (JWG) |journal=Journal of Global Infectious Diseases |volume=8 |issue=1 |pages=3–15 |doi=10.4103/0974-777X.176140 |issn=0974-8245 |pmc=4785754 |pmid=27013839 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Medical resources|ICD11={{ICD9|1D48}}|ICD10=[http://apps.who.int/classifications/icd10/browse/2016/en#/U06 U06]|ICD9={{ICD9|066.3}}|DiseasesDB=36480|MedlinePlus=007666|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|Scholia=Q8071861}} * [https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/66/wr/mm6641a1.htm?s_cid=mm6641a1_w بەڕێوەبردنی زیکا لە کۆرپەدا] (CDC) * [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/zika-virus-disease پرۆفایلی جۆرەکان – نەخۆشیی ڤایرۆسی زیکا] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] no2qkhbj43jyf71be9ub9yzynysp8fw 1 296962 1593822 2026-06-24T17:40:52Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593822 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بەیعەتی عەقەبە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593821 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240807123203/https://www.zanayan.org/to_print.php?id=1013&section=7 بۆ https://www.zanayan.org/to_print.php?id=1013&section=7 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٤٠، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 84jo5wb8ozob1lkd0ohwy47qkzrzt9s 1 296963 1593832 2026-06-24T18:46:05Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593832 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تاڵش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593831 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140415194754/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/rus/ch0102.htm بۆ http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/rus/ch0102.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٤٦، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) srmfu4ijzt82riixo5l6poftywkxf18 0 296964 1593833 2026-06-24T18:47:08Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359423130|Type 2 diabetes]]» 1593833 wikitext text/x-wiki   {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|image=Blue circle for diabetes.svg|image_size=200px|caption=بازنەیەکی شین هێمای گەردوونیی نەخۆشیی شەکرەیە.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref>|field=کوێرەڕژێنناسی (Endocrinology)|synonyms=<ref name= WHO2024/>شەکرەی پێگەیشتووان؛ <br />شەکرەی پشتبەنەبەستوو بە ئەنسۆلین<ref name= WHO2024/>|pronounce={{IPAc-en|d|aɪ|ə|b|iː|t|ə|s}}|symptoms=زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، دابەزینی کێش بەبێ هۆکار، زیادبوونی برسییەتی<ref name= NIH2014Diag/>|complications=ئاڵۆزکارییەکان: دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک (Hyperosmolar hyperglycemic state)، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، نەخۆشیی دڵ، جەڵتەی مێشک، تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، سستبوونی گورچیلە، بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە<ref name= WHO2024/><ref name=Pas2014/><ref name=Fas2008/>|onset=تەمەنی مامناوەند یان گەورەتر<ref name= NIH2014Cause/>|duration=درێژخایەن<ref name= NIH2014Cause/>|causes=قەڵەوی، کەمیی وەرزش، بۆماوەیی<ref name= WHO2024/><ref name= NIH2014Cause/>|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن<ref name= NIH2014Diag/>|differential=|prevention=پاراستنی کێشی ئاسایی، وەرزشکردن، سیستەمی خۆراکیی تەندروست|treatment=گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک، وەرزش، دەرمانی شەکرە وەک مێتفۆرمین و ئەنسۆلین، نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش<ref name= WHO2024/><ref name=Ann2016/><ref name=Cet2015/><ref name= Kre2005/>|medication=|prognosis=کەمبوونەوەی ١٠ ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو<ref name=Will2011/>|frequency=ڕێژەی بڵاوبوونەوە: ٣٩٢ ملیۆن (٢٠١٥)<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=|name=شەکرەی جۆری دوو}}<templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />'''شەکرەی جۆری دووە''' (T2D)، کە پێشتر بە '''شەکرەی پێگەیشتووان''' دەناسرا، جۆرێکە لە نەخۆشیی شەکرە کە بە بەرزیی شەکری خوێن، بەرگریی ئەنسۆلین، و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلین جیادەکرێتەوە. <ref name="NIH2014Cause">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> نیشانە باوەکانی بریتین لە زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، ماندوێتی و دابەزینی کێش بەبێ هۆکار. <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> نیشانەکانی تر بریتین لە زیادبوونی برسییەتی، هەستکردن بە مێروولەکردن (تەزین)، و ئەو برینانەی کە بە خاوی چاک دەبنەوە. <ref name="NIH2014Diag2">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> زۆرجار نیشانەکان بە هێواشی سەرهەڵدەدەن. <ref name="NIH2014Cause2">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> ئاڵۆزکارییە درێژخایەنەکانی بەرزیی شەکری خوێن بریتین لە نەخۆشیی دڵ؛ جەڵتەی مێشک؛ تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کوێربوون؛ سستبوونی گورچیلە؛ و لاوازیی سووڕی خوێن لە پەلەکانی خوارەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بڕینەوەی پەلەکان. <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> لەوانەیە دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک لەپڕ سەرهەڵبدات؛ بەڵام، ترشەڵۆکبوونی خوێن (کیتۆئەسیدۆسس) باو نییە. <ref name="Pas2014">{{cite journal |vauthors=Pasquel FJ, Umpierrez GE |date=November 2014 |title=Hyperosmolar hyperglycemic state: a historic review of the clinical presentation, diagnosis, and treatment |journal=[[Diabetes Care]] |volume=37 |issue=11 |pages=3124–31 |doi=10.2337/dc14-0984 |pmc=4207202 |pmid=25342831}}</ref><ref name="Fas2008">{{cite journal |vauthors=Fasanmade OA, Odeniyi IA, Ogbera AO |date=June 2008 |title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management |journal=African Journal of Medicine and Medical Sciences |volume=37 |issue=2 |pages=99–105 |pmid=18939392}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە پلەی یەکەم لە ئەنجامی قەڵەوی و کەمیی وەرزشەوە ڕوودەدات. <ref name="WHO20242">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> هەندێک کەس لە ڕووی بۆماوەییەوە زیاتر لە کەسانی تر لە مەترسیدان. <ref name="NIH2014Cause3">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم نزیکەی ٩٠٪ی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە پێکدەهێنێت، لەگەڵ ١٠٪ەکەی تر کە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ شەکرەی جۆری یەکەم و شەکرەی دووگیانی. <ref name="WHO20243">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> دەستنیشانکردنی شەکرە لە ڕێگەی پشکنینەکانی خوێنەوە دەبێت وەک گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون، پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆزی دەمەکی، یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (A1c). <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر دەتوانرێت پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی هێشتنەوەی کێشی ئاسایی، وەرزشکردنی ڕێکوپێک، و خواردنی خۆراکی تەندروست (نموونەیەکی باو بریتییە لە سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە میوە و سەوزە و کەم شەکر و چەوریی تێر). <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> چارەسەرکردن گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک و وەرزش لەخۆدەگرێت. <ref name="WHO20244">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> ئەگەر ئاستی شەکری خوێن بە پێی پێویست دانەبەزێت، بەزۆری دەرمانی مێتفۆرمین پێشنیار دەکرێت. <ref name="Ann2016">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="Metformin2020">{{cite journal |vauthors=Gnesin F, Thuesen AC, Kähler LK, Madsbad S, Hemmingsen B |date=June 2020 |title=Metformin monotherapy for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=6 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012906.pub2 |pmc=7386876 |pmid=32501595 |doi-access=free |article-number=CD012906 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> زۆر کەس لەوانەیە لە کۆتاییدا پێویستیان بە دەرزیی ئەنسۆلینیش بێت. <ref name="Kre2005">{{cite journal |vauthors=Krentz AJ, Bailey CJ |date=February 2005 |title=Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus |journal=[[Drugs (journal)|Drugs]] |volume=65 |issue=3 |pages=385–411 |doi=10.2165/00003495-200565030-00005 |pmid=15669880 |s2cid=29670619}}</ref> لەوانەی کە ئەنسۆلین وەردەگرن، ئامۆژگاری دەکرێن بەردەوام پشکنین بۆ ئاستی شەکری خوێن بکەن (بۆ نموونە لە ڕێگەی چاودێرێکی بەردەوامی گلوکۆزەوە)؛ بەڵام ئەمە لەوانەیە پێویست نەبێت بۆ ئەوانەی کە لەسەر چارەسەری ئەنسۆلین نین. <ref>{{cite journal |vauthors=Malanda UL, Welschen LM, Riphagen II, Dekker JM, Nijpels G, Bot SD |date=January 2012 |title=Self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes mellitus who are not using insulin |url=https://research.vu.nl/en/publications/733717bc-2021-43dc-ad10-540cdca45380 |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=5 |doi=10.1002/14651858.CD005060.pub3 |pmc=11984800 |pmid=22258959 |s2cid=205176936 |article-number=CD005060 |hdl=1871/48558}}</ref> نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش (Bariatric surgery) زۆرجار نەخۆشیی شەکرە باشتر دەکات لەو کەسانەی کە قەڵەون. <ref name="Cet2015">{{cite journal |vauthors=Cetinkunar S, Erdem H, Aktimur R, Sozen S |date=June 2015 |title=Effect of bariatric surgery on humoral control of metabolic derangements in obese patients with type 2 diabetes mellitus: How it works |journal=[[World Journal of Clinical Cases]] |volume=3 |issue=6 |pages=504–9 |doi=10.12998/wjcc.v3.i6.504 |pmc=4468896 |pmid=26090370 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ganguly S, Tan HC, Lee PC, Tham KW |date=April 2015 |title=Metabolic bariatric surgery and type 2 diabetes mellitus: an endocrinologist's perspective |journal=[[Journal of Biomedical Research]] |volume=29 |issue=2 |pages=105–11 |doi=10.7555/JBR.29.20140127 |pmc=4389109 |pmid=25859264}}</ref> ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە هاوتەریب لەگەڵ قەڵەوی. <ref>{{cite book|title=Public health nursing: practicing population-based care|vauthors=Moscou S|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-4660-8|veditors=Truglio-Londrigan M, Lewenson SB|edition=2nd|location=Burlington, Massachusetts|page=[https://books.google.com/books?id=kgA8xfbxIRwC&pg=PA317 317]|chapter=Getting the word out: advocacy, social marketing, and policy development and enforcement|oclc=758391750}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٩٢ ملیۆن کەس بەم نەخۆشییە دەستنیشان کراون بە بەراورد بە نزیکەی ٣٠ ملیۆن لە ساڵی ١٩٨٥. <ref name="GBD2015Pre">{{cite journal |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282 |collaboration=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators}}</ref><ref name="Epi2006">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بەگشتی، لە تەمەنی مامناوەند یان گەورەتردا دەست پێدەکات، <ref name="NIH2014Cause4">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> هەرچەندە ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ناو گەنجانیشدا لە زیادبووندایە. <ref>{{cite journal |vauthors=Tfayli H, Arslanian S |date=March 2009 |title=Pathophysiology of type 2 diabetes mellitus in youth: the evolving chameleon |journal=Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia |volume=53 |issue=2 |pages=165–74 |doi=10.1590/s0004-27302009000200008 |pmc=2846552 |pmid=19466209}}</ref><ref>{{cite journal |author-link5=Dana Dabelea |vauthors=Imperatore G, Boyle JP, Thompson TJ, Case D, Dabelea D, Hamman RF, Lawrence JM, Liese AD, Liu LL, Mayer-Davis EJ, Rodriguez BL, Standiford D |date=December 2012 |title=Projections of type 1 and type 2 diabetes burden in the U.S. population aged <20 years through 2050: dynamic modeling of incidence, mortality, and population growth |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=12 |pages=2515–20 |doi=10.2337/dc12-0669 |pmc=3507562 |pmid=23173134}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم پەیوەندی هەیە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will2011">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> نەخۆشیی شەکرە یەکێک بوو لە یەکەمین نەخۆشییەکان کە وەسف کرابێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین. <ref name="Rip2011">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History2010">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> گرنگیی ئەنسۆلین لە نەخۆشییەکەدا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دیاریکرا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zaccardi F, Webb DR, Yates T, Davies MJ |date=February 2016 |title=Pathophysiology of type 1 and type 2 diabetes mellitus: a 90-year perspective |journal=[[Postgraduate Medical Journal]] |volume=92 |issue=1084 |pages=63–9 |doi=10.1136/postgradmedj-2015-133281 |pmid=26621825 |s2cid=28169759}}</ref><templatestyles src="Reflist/styles.css" /><templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> == نیشانە و کۆنیشانەکان == [[پەڕگە:Main_symptoms_of_diabetes.svg|وێنۆک|پوختەیەکی گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی شەکرە]] نیشانە کلاسیکییەکانی نەخۆشیی شەکرە بریتین لە زۆر میزکردن (polyuria)، زیادبوونی تینوویەتی (polydipsia)، زیادبوونی برسییەتی (polyphagia)، و دابەزینی کێش. <ref name="Vij2010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> نیشانەکانی تر کە بەزۆری لە کاتی دەستنیشانکردندا بوونیان هەیە بریتین لە مێژووی لێڵبوونی بینایی، خوروو، تێکچوونی دەمارە پەلەییەکان (peripheral neuropathy)، هەوکردنی دووبارەبووەوەی زێ، و ماندوێتی. <ref name="Green2011">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> نیشانەکانی تر لەوانەیە لەدەستدانی تامکردن لەخۆبگرن. <ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Rathee M, Prachi J|date=2019|publisher=StatPearls Publishing|chapter=Ageusia|pmid=31747182|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/}}</ref> بەڵام زۆر کەس، لە چەند ساڵی یەکەمدا هیچ نیشانەیەکیان نییە و لە کاتی پشکنینی ڕۆتینیدا دەستنیشان دەکرێن. <ref name="Green20112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ژمارەیەکی کەم لە خەڵک کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەکرێت تووشی دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک ببن (حاڵەتێکی بەرزیی لەڕادەبەدەری شەکری خوێن کە پەیوەستە بە دابەزینی ئاستی هۆشیاری و نزمبوونەوەی پەستانی خوێن). <ref name="Green20113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> === ئاڵۆزییەکان === <templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>شەکرەی جۆری دووەم بەگشتی نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will20112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="ToolsPredictRisk">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref> ئەمە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزکاری کە پەیوەندییان پێوەی هەیە، لەوانە: مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن دوو بۆ چوار هێندە زیاد دەکات، لە نێویاندا نەخۆشیی کەمخوێنیی دڵ و جەڵتەی مێشک؛ زیادبوونی بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە بە ڕێژەی ٢٠ هێندە، و زیادبوونی ڕێژەی خەواندن لە نەخۆشخانە. <ref name="Will20113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە جیهانی پێشکەوتوودا، و بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە شوێنەکانی تریش، شەکرەی جۆری دووەم گەورەترین هۆکاری کوێربوونی نا-پێکان (nontraumatic) و سستبوونی گورچیلەیە. <ref name="AFP09">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> هەروەها پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسیی تێکچوونی کارایی مەعریفی و خەڵەفان لە ڕێگەی پرۆسەکانی نەخۆشی وەکو نەخۆشیی ئەلزەهایمەر و خەڵەفانی لوولەکانی خوێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Pasquier F |date=October 2010 |title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? |journal=Diabetes & Metabolism |volume=36 |issue=Suppl 3 |pages=S100-5 |doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4 |pmid=21211730}}</ref> ئاڵۆزکارییەکانی تر بریتین لە زۆربوونی ڕەنگدانەی پێست (acanthosis nigricans)، لاوازیی سێکسی، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، و هەوکردنی دووبارەبووەوە. <ref name="Vij20102">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |url-status=live |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20}}</ref> هەروەها پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەکرەی جۆری دووەم و کەمبوونەوەی سووکی بیستن. <ref>{{cite journal |vauthors=Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ |date=March 2014 |title=Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis |journal=The Laryngoscope |volume=124 |issue=3 |pages=767–776 |doi=10.1002/lary.24354 |pmid=23945844 |s2cid=25569962}}</ref> == هۆکارەکان == سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی شێوازی ژیان و بۆماوەیییەوەیە. <ref name="AFP092">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Fat2009">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> لە کاتێکدا هەندێک لەم هۆکارانە لەژێر کۆنترۆڵی کەسەکە خۆیدان، وەک سیستەمی خۆراک و قەڵەوی، هۆکارەکانی تر وانین، وەکو هەڵکشانی تەمەن، ڕەگەزی مێ، و بۆماوەزانی. <ref name="Will20114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> خواردنەوەی زۆری کحول هەروەها هۆکارێکی مەترسییە. <ref>{{cite journal |vauthors=Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB |date=July 2012 |title=Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends |journal=Oman Medical Journal |volume=27 |issue=4 |pages=269–273 |doi=10.5001/omj.2012.68 |pmc=3464757 |pmid=23071876}}</ref> قەڵەوی لە ژناندا باوترە وەک لە پیاوان لە زۆر بەشی ئەفریقا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A |date=September 2013 |title=Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=91 |issue=9 |pages=671–682D |doi=10.2471/BLT.12.113415 |pmc=3790213 |pmid=24101783}}</ref> باری خۆراکیی دایک لە کاتی گەشەی کۆرپەلەدا لەوانەیە ڕۆڵێکی هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Christian P, Stewart CP |date=March 2010 |title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease |journal=The Journal of Nutrition |volume=140 |issue=3 |pages=437–45 |doi=10.3945/jn.109.116327 |pmid=20071652 |doi-access=free}}</ref> === شێوازی ژیان === {{سەرچاوەکان}}هۆکارەکانی شێوازی ژیان گرنگن بۆ سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم، لەوانە قەڵەوی و کێشی زیاد (کە پێناسە دەکرێت بە پێوەری بارستەی جەستەی سەروو ٢٥)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستەمی خۆراکیی خراپ، فشاری دەروونی، و بەشاربوون. <ref name="Will20115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J |date=September 2010 |title=The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=89 |issue=3 |pages=309–19 |doi=10.1016/j.diabres.2010.04.012 |pmid=20493574}}</ref> چەوریی زیادەی جەستە پەیوەستە بە ٣٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک چینی و ژاپۆنین، ٦٠-٨٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی و ئەفریقین، و ١٠٠٪ی حاڵەتەکان لە هیندییەکانی پیما (Pima Indians) و دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن. <ref name="Green20114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە نێو ئەوانەی کە قەڵەو نین، زۆرجار ڕێژەیەکی بەرزی کەمەر بۆ سمت بوونی هەیە. <ref name="Green20116">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> پێدەچێت جگەرەکێشان مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم زیاد بکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T |date=December 2015 |title=Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=12 |pages=958–67 |doi=10.1016/S2213-8587(15)00316-2 |pmc=4656094 |pmid=26388413}}</ref> کەمخەوی هەروەها پەیوەست کراوە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="Sleep2011">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> توێژینەوە تاقیگەیییەکان بێبەشبوونی کورتخایەن لە خەویان بەستووەتەوە بە گۆڕانکاری لە زیندەچالاکیی گلوکۆز، چالاکیی کۆئەندامی دەمار، یان هۆکارە هۆرمۆنییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی نەخۆشیی شەکرە. <ref name="Sleep20112">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> هۆکارە خۆراکییەکانیش کاریگەرییان لەسەر مەترسیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم هەیە. زۆر خواردنەوەی ئەو خواردنەوانەی شەکریان تێدایە پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسییەکە. <ref name="SSB2010">{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB |date=March 2010 |title=Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk |journal=Circulation |volume=121 |issue=11 |pages=1356–64 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 |pmc=2862465 |pmid=20308626}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB |date=November 2010 |title=Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=11 |pages=2477–83 |doi=10.2337/dc10-1079 |pmc=2963518 |pmid=20693348}}</ref> جۆری چەورییەکان لە سیستەمی خۆراکدا گرنگن، کە چەورییە تێرەکان و ترشە چەورییە ترانسەکان مەترسییەکە زیاد دەکەن، و چەورییە فرە-ناتێرەکان و تاک-ناتێرەکان مەترسییەکە کەم دەکەنەوە. <ref name="Fat20092">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> پێدەچێت زۆر خواردنی برنجی سپی ڕۆڵی هەبێت لە زیادبوونی مەترسییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q |date=March 2012 |title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review |journal=BMJ |volume=344 |doi=10.1136/bmj.e1454 |pmc=3307808 |pmid=22422870 |article-number=e1454}}</ref> بڕوا وایە کە کەمیی وەرزش هۆکاری ٧٪ی حاڵەتەکان بێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT |date=July 2012 |title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy |journal=Lancet |volume=380 |issue=9838 |pages=219–29 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9 |pmc=3645500 |pmid=22818936}}</ref> شێوازی ژیانی دانیشتن و کەمجووڵە (Sedentary lifestyle) هۆکارێکی تری مەترسییە. <ref name="pmid29589226">{{cite journal |vauthors=Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K |date=September 2018 |title=Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis |journal=European Journal of Epidemiology |volume=33 |issue=9 |pages=811–829 |doi=10.1007/s10654-018-0380-1 |pmc=6133005 |pmid=29589226}}</ref> پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکانیش لەوانەیە ڕۆڵیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lind L, Lind PM |date=June 2012 |title=Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? |journal=Journal of Internal Medicine |volume=271 |issue=6 |pages=537–53 |doi=10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x |pmid=22372998 |s2cid=41018361 |doi-access=free}}</ref> === بۆماوەیی === زۆربەی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە چەندین جین لەخۆدەگرن، کە هەریەکەیان بەشدارێکی بچووکە لە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Will20116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ئەو ڕێژەیەی نەخۆشیی شەکرە کە بۆماوەیییە بە ٧٢٪ دەخەمڵێنرێت. <ref name="Will2016">{{cite journal |vauthors=Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T |date=December 2015 |title=The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium |journal=Twin Research and Human Genetics |volume=18 |issue=6 |pages=762–771 |doi=10.1017/thg.2015.83 |pmid=26678054 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_38969}}</ref> زیاتر لە ٣٦ جین و ٨٠ فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدی (SNPs) دۆزراونەتەوە کە بەشدارن لە مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Genetic2011">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P |date=August 2016 |title=The genetic architecture of type 2 diabetes |journal=Nature |volume=536 |issue=7614 |pages=41–47 |bibcode=2016Natur.536...41F |doi=10.1038/nature18642 |pmc=5034897 |pmid=27398621}}</ref> هەموو ئەم جینانە پێکەوە هێشتا تەنها بەرپرسی ١٠٪ی کۆی پێکهاتە بۆماوەیییەکەی نەخۆشییەکەن. <ref name="Genetic20112">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref> بۆ نموونە ئەلیلی TCF7L2، مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی ١.٥ هێندە زیاد دەکات و گەورەترین مەترسییە لە گۆڕاوە بۆماوەیییە باوەکاندا. <ref name="Green20115">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> زۆربەی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە شەکرەوە بەشدارن لە فرمانەکانی خانەی بێتای پەنکریاس. <ref name="Green20117">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> چەندین حاڵەتی دەگمەنی نەخۆشیی شەکرە هەن کە بەهۆی نائاساییبوون لە یەک جیندا سەرهەڵدەدەن (کە پێیان دەوترێت فۆرمەکانی مۆنۆجینیکی شەکرە یان "جۆرە دیاریکراوەکانی تری نەخۆشیی شەکرە"). <ref name="Will20117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="Green20118">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ئەمانە بریتین لە شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان (MODY)، کۆنیشانەی دۆنۆهیۆ، و کۆنیشانەی ڕابسن-مێندێنهاڵ، لە نێوان چەندانی تردا. <ref name="Will20118">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان ١-٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی شەکرە لە گەنجاندا پێکدەهێنێت. <ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> ڕێکخستنی ئیپیجینێتیک لەوانەیە ڕۆڵی هەبێت لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> === حاڵەتە پزیشکییەکان === چەندین دەرمان و کێشەی تەندروستیی تر هەن کە دەکرێت ئامادەیی بۆ شەکرە دروست بکەن. <ref name="BookDM2008">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> هەندێک لە دەرمانەکان بریتین لە: گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان، سایازایدەکان، بلۆککەرەکانی بێتا، دەرمانە دژە-سایکۆتیکە نائاسایییەکان،<ref>{{cite journal |vauthors=Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G |date=November 2005 |title=Drug-induced diabetes mellitus |journal=Expert Opinion on Drug Safety |volume=4 |issue=6 |pages=1097–1109 |doi=10.1517/14740338.4.6.1097 |pmid=16255667 |s2cid=21532595}}</ref> و ستاتینەکان. <ref>{{cite journal |vauthors=Sampson UK, Linton MF, Fazio S |date=July 2011 |title=Are statins diabetogenic? |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=342–347 |doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359 |pmc=3341610 |pmid=21499090}}</ref> ئەوانەی پێشتر شەکرەی دووگیانیان هەبووە لە مەترسییەکی زیاتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij20103">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کێشە تەندروستییەکانی تر کە پەیوەندییان هەیە بریتین لە: ئەکرۆمێگالی، کۆنیشانەی کوشینگ، بەرزیی کاری ڕژێنی دەرەقی، فیۆکرۆمۆسایتۆما، و هەندێک شێرپەنجەی وەک گلوکۆنۆماکان. <ref name="BookDM20082">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> ئەو کەسانەی شێرپەنجەیان هەیە لەوانەیە لە مەترسییەکی زیاتری گیانلەدەستدان بن ئەگەر نەخۆشیی شەکرەشیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D |date=July 2010 |title=Diabetes and cancer: a consensus report |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=33 |issue=7 |pages=1674–1685 |doi=10.2337/dc10-0666 |pmc=2890380 |pmid=20587728}}</ref> کەمیی تێستۆستیرۆنیش پەیوەندی هەیە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="pmid19444934">{{cite journal |vauthors=Saad F, Gooren L |date=March 2009 |title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–43 |doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 |pmid=19444934 |s2cid=22222112}}</ref><ref name="pmid18832284">{{cite journal |vauthors=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |year=2008 |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5 |pages=799–806 |doi=10.1177/0145721708323100 |pmid=18832284 |doi-access=free}}</ref> تێکچوونەکانی خواردنیش لەوانەیە کارلێک بکەن لەگەڵ شەکرەی جۆری دووەمدا، کە بولیمیا نێرڤۆسا مەترسییەکە زیاد دەکات و ئەنۆرێکسیا نێرڤۆسا مەترسییەکە کەم دەکاتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H |date=November 2017 |title=Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Current Diabetes Reports |type=Systematic review and meta-analysis |volume=17 |issue=12 |page=138 |doi=10.1007/s11892-017-0949-1 |pmid=29168047 |s2cid=3688434}}</ref> == نەخۆشیزانی == [[پەڕگە:Glucoregulatory_hyperbola.png|alt=Hyperbolic relationship between insulin sensitivity and beta cell function showing dynamical compensation in "healthy" insulin resistance (transition from A to B) and the evolution of type 2 diabetes mellitus (transition from A to C).|وێنۆک|پەیوەندیی هایپەربۆلیک لە نێوان هەستیاریی ئەنسۆلین و فرمانی خانەی بێتا کە قەرەبووکردنەوەی داینامیکی نیشان دەدات لە بەرگریی ئەنسۆلینی "تەندروست" (گواستنەوە لە A بۆ B) و پەرەسەندنی شەکرەی جۆری دووەم (گواستنەوە لە A بۆ C). پێوەرەکانی ئامادەیی، فرمانی خانەی بێتا و هەستیاریی ئەنسۆلین بە شێوەیەک یەکدەخەن کە ئەنجامەکان بە نەگۆڕی دەمێننەوە بەسەر قەرەبووکردنەوەی داینامیکیدا. گۆڕانکاری کراوە لە Cobelli et al. 2007، Hannon et al. 2018 و Dietrich et al. 2024 <ref name="Cobelli_2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R |date=July 2007 |title=Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=293 |issue=1 |pages=E1–E15 |doi=10.1152/ajpendo.00421.2006 |pmid=17341552 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Hannon_2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |author-link2=Steven Kahn (endocrinologist) |vauthors=Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ |date=January 2018 |title=Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium |journal=Diabetes, Obesity & Metabolism |volume=20 |issue=1 |pages=14–24 |doi=10.1111/dom.13005 |pmc=6095472 |pmid=28493515}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO |date=September 2024 |title=A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis |journal=Journal of Diabetes |volume=16 |issue=9 |doi=10.1111/1753-0407.13525 |pmc=11418405 |pmid=38169110 |doi-access=free |article-number=e13525}}</ref>]] شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی بەرهەمهێنانی ناتەواوی ئەنسۆلینەوەیە لە خانەکانی بێتاوە لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا. <ref name="Green20119">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین ئاماژەیە بۆ ناتوانایی خانەکان بۆ وەڵامدانەوەی گونجاو بە ئاستی ئاسایی ئەنسۆلین، لەسەر ئاستی گەردیلەییی میکانیزمی نەخۆشی، ئەمە بەگشتی بەهۆی تێکچوونی ڕێڕەوی گواستنەوەی هێمای ئەنسۆلینەوەیە—بەتایبەتی، سەرکوتکردنی نائاسایی یەکێک یان زیاتر لە پێکهاتە نزیکەکان لە زنجیرەی هێماکردنی خوار وەرگری ئەنسۆلین، وەکو خودی وەرگری ئەنسۆلین، پرۆتینەکانی ژێرخانی وەرگری ئەنسۆلین (IRS)، یان AKT. <ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080 |url-access=subscription}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین لە ناو ماسولکەکان، جگەر، و شانەی چەوریدا ڕوودەدات. <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url-access=registration}}</ref> لە جگەردا، ئەنسۆلین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە دەرچوونی گلوکۆز دەکات. بەڵام لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا، جگەر بە شێوەیەکی نەگونجاو گلوکۆز دەردەداتە ناو خوێنەوە. <ref name="Will20119">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ڕێژەی بەرگریی ئەنسۆلین بەرامبەر بە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە نێوان کەسەکاندا جیاوازە، کە هەندێکیان بە پلەی یەکەم بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە و تەنها کەمایەسییەکی بچووکیان هەیە لە دەردانی ئەنسۆلیندا، و هەندێکی تر بەرگرییەکی کەمی ئەنسۆلینیان هەیە و بە پلەی یەکەم کەمیی دەردانی ئەنسۆلینیان هەیە. <ref name="Green201110">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بە گرنگییەوە، بەرگریی ئەنسۆلین هەروەها لە ناو خودی خانەکانی بێتای دوورگەکانی پەنکریاسیشدا ڕوودەدات. لەبەر ئەوەی فرمانی ئاسایی خانەی بێتا پەیوەستە بە ساغیی هێماکردنی ئەنسۆلین لە ناو خانەی بێتادا، تێکچوونی ئەم ڕێڕەوە دەتوانێت پەک بخاتە سەر بەرهەمهێنان و دەردانی ئەنسۆلین، کە ئەمەش بەشدارە لە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |pmc=2681997 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmc=4456182 |pmid=19541499}}</ref> میکانیزمە گرنگە ئەگەردارەکانی تر کە پەیوەستن بە شەکرەی جۆری دووەم و بەرگریی ئەنسۆلین بریتین لە: زیادبوونی تێکشکاندنی چەورییەکان لە ناو خانە چەورییەکاندا، بەرگری بەرامبەر بە و کەمیی ئینکرێتین، ئاستی بەرزی گلوکագۆن لە خوێندا، زیادبوونی هێشتنەوەی خوێ و ئاو لەلایەن گورچیلەکانەوە، و ڕێکخستنی نەگونجاوی زیندەچالاکی لەلایەن کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە. <ref name="Will201110">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام، هەموو ئەو کەسانەی بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە تووشی شەکرە نابن چونکە تێکچوونی دەردانی ئەنسۆلین لەلایەن خانەکانی بێتای پەنکریاسیشەوە پێویستە. <ref name="Green201111">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە قۆناغەکانی سەرەتای بەرگریی ئەنسۆلیندا، بارستەی خانەکانی بێتا فراوان دەبێت، و بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین زیاد دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی بێ‌هەستیارییەکە بەرامبەر بە ئەنسۆلین، بۆ ئەوەی پێوەری ئامادەیی بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. <ref name="pmid31831356">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> بەڵام کاتێک شەکرەی جۆری دووەم دەردەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە، کەسەکە نزیکەی نیوەی خانەکانی بێتای لەدەستداوە. <ref name="pmid318313562">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> هۆکارەکانی بەرگریی ئەنسۆلینی پەیوەست بە چوونەتەمەنەوە کە لە قەڵەوی و شەکرەی جۆری دووەمدا دەبینرێن نادیارن. کاریگەرییەکانی زیندەچالاکیی چەوریی ناوخانەیی و بەرهەمهێنانی ATP لە خانەکانی جگەر و ماسولکەدا لەوانەیە بەشدار بن لە بەرگریی ئەنسۆلین. <ref>{{cite journal |vauthors=Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V |date=August 2021 |title=A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives |journal=Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy |volume=14 |pages=3567–3602 |doi=10.2147/DMSO.S319895 |pmc=8369920 |pmid=34413662 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == {{OGTT}}پێناسەی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بۆ نەخۆشیی شەکرە (هەردوو جۆری ١ و ٢) بریتییە لە یەک خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لەگەڵ هەبوونی نیشانەکاندا، یان خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لە دوو ڕێکەوتی جیاوازدا، لە یەکێک لەمانەی خوارەوە: <ref name="who-99">{{Cite web |author=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 |access-date=2007-05-29 |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus}}</ref> * گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون ≥ ٧.٠ مۆڵ/لیتر (١٢٦ ملگ/دیسیلتر) : یان * پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز لەگەڵ دوو کاتژمێر دوای ژەمی دەمەکی کە گلوکۆزی پلازما تێیدا ≥ ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت شەکری خوێنی هەڕەمەکی زیاتر لە ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە باوەکاندا <ref name="Vij20104">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (HbA1c)ی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) ڕێگەیەکی ترە بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Will201111">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەیەکی نێودەوڵەتیی پسپۆڕان کە نوێنەرانی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA)، فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە (IDF)، و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە (EASD)ی لەخۆگرتبوو، پێشنیاریان کرد کە خاڵی سنووریی HbA1cی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Expert2009">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەم پێشنیارە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکییەوە پەسەند کرا.<ref>{{cite journal |author1=((American Diabetes Association)) |date=January 2010 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=Supplement_1 |pages=S62-9 |doi=10.2337/dc10-S062 |pmc=2797383 |pmid=20042775}}</ref> پشکنینە ئەرێنییەکان دەبێت دووبارە بکرێنەوە مەگەر کەسەکە نیشانە باوەکانی هەبێت و شەکری خوێنی >١١.١ مۆڵ/لیتر (>٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت. <ref name="Expert20092">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی شەکرەی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) <ref name="ADA2024ch2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free}}</ref>&nbsp; ! !نەخۆشی شەکرە ! پێش نەخۆشی شەکرە |- | HbA _1c | ≥&nbsp;6.5% (≥ 48&nbsp;مۆل/مۆڵ) | 5.7-6.4% (39-47&nbsp;مۆل/مۆڵ) |- | گلوکۆزی بەڕۆژووبوون | ≥&nbsp;126. 126&nbsp;mg/dL | 100–125&nbsp;mg/dL |- | 2h گلوکۆز | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | 140–199&nbsp;mg/dL |- | گلوکۆزی هەڕەمەکی لەگەڵ نیشانە کلاسیکییەکان | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | بەردەست نییە |} خاڵی سنووری بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە لەسەر بنەمای پەیوەندیی نێوان ئەنجامەکانی پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، گلوکۆزی بەڕۆژووبوون یان HbA1c و ئاڵۆزکارییەکانی وەکو کێشەکانی تۆڕەی چاو دانراوە. <ref name="Will201112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکری خوێنی بەڕۆژووبوون یان هەڕەمەکی باشترە لە پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، چونکە بۆ خەڵک گونجاوتر و ئاسانترن. <ref name="Will201113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> HbA1c ئەو سوودانەی هەیە کە پێویست بە بەرۆژووبوون ناکات و ئەنجامەکان جێگیرترن، بەڵام ئەو زیانەی هەیە کە پشکنینەکە تێچووی زیاترە لە پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=January 2012 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=Suppl 1 |pages=S64-71 |doi=10.2337/dc12-s064 |pmc=3632174 |pmid=22187472}}</ref> خەمڵێنراوە کە ٢٠٪ی ئەو کەسانەی لە ئەمریکا شەکرەیان هەیە نازانن کە نەخۆشییەکەیان هەیە. <ref name="Will201114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە بەرزیی گلوکۆزی خوێن لە چوارچێوەی بەرگریی ئەنسۆلین و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلیندا جیادەکرێتەوە. <ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book|title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|vauthors=Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL|publisher=Saunders|year=2005|isbn=978-0-7216-0187-8|edition=7th|location=Philadelphia, Pa.|pages=1194–95}}</ref> ئەمە بە پێچەوانەی شەکرەی جۆری یەکەمەوەیە کە تێیدا کەمییەکی تەواوەتیی ئەنسۆلین هەیە بەهۆی وێرانبوونی خانەکانی دوورگەکانی ناو پەنکریاسەوە، هەروەها شەکرەی دووگیانی کە سەرهەڵدانێکی نوێی بەرزیی شەکری خوێنە و پەیوەستە بە دووگیانییەوە. <ref name="Green201112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بەگشتی دەکرێت لەسەر بنەمای ئەو بارودۆخانەی کە تێیدا دەردەکەون لێک جیا بکرێنەوە. <ref name="Expert20093">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەگەر گومان لە دەستنیشانکردنەکە هەبێت، پشکنینی دژەتەنەکان لەوانەیە بەسوود بێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری یەکەم و ئاستەکانی C-peptide لەوانەیە بەسوود بن بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری دووەم، <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url-access=registration}}</ref> کە ئاستەکانی C-peptide لە شەکرەی جۆری دووەمدا ئاسایی یان بەرزن، بەڵام لە شەکرەی جۆری یەکەمدا نزمان. <ref>{{cite book|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|vauthors=Vivian EM, Blackorbay B|date=2013|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|isbn=978-1-58528-345-3|veditors=Lee M|edition=5th|location=Bethesda, MD|chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders|oclc=859778842|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> == پشکنینی پێشوەختە == هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) لە ساڵی ٢٠٢١دا پێشنیاری کرد بۆ پشکنینی پێشوەختەی شەکرەی جۆری دووەم لەو پێگەیشتووانەی تەمەنیان لە نێوان ٣٥ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە کێشیان زیادە (واتە پێوەری بارستەی جەستە BMI سەروو ٢٥) یان قەڵەون. <ref name="USPSTF2021">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی، پشکنین پێشنیار دەکرێت ئەگەر BMIیان سەروو ٢٣ بێت. <ref name="USPSTF20212">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین لە تەمەنێکی زووتردا لەوانەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە؛ هەندێک گرووپی نەتەوەیی، لە نێویاندا هیسپانییەکان، ئەفریقییە ئەمریکییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان؛ مێژووی شەکرەی دووگیانی؛ کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان. <ref name="USPSTF20213">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین دەکرێت هەموو ٣ ساڵ جارێک دووبارە بکرێتەوە. <ref name="USPSTF20214">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەپێی هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکی پێشنیارکراودا، پشکنینی شەکرە لەو کەسانەی کە هۆکارەکانی مەترسی یان نیشانەیان نییە پێشنیار ناکرێت. <ref name="USPSTF20215">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) لە ساڵی ٢٠٢٤دا پێشنیاری پشکنینی کرد بۆ هەموو پێگەیشتووان لە تەمەنی ٣٥ ساڵییەوە. <ref name="ADA2024ch22">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA هەروەها پێشنیاری پشکنین دەکات بۆ ئەو پێگەیشتووانەی لە هەموو تەمەنەکانن کە BMIیان سەروو ٢٥ە (یان سەروو ٢٣ لە ئەمریکییە ئاسیاییەکاندا) لەگەڵ هەبوونی هۆکارێکی تری مەترسی: خزمێکی پلە یەکی تووشبوو بە شەکرە، نەتەوەیەک کە مەترسیی زۆری بۆ شەکرە هەیە، پەستانی خوێن ≥١٣٠/٨٠ ملم جیوە یان لەسەر چارەسەری بەرزیی پەستانی خوێن بن، مێژووی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، کەمیی جووڵەی جەستەیی، کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان یان قەڵەویی سەخت. <ref name="ADA2024ch24">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری دووبارەکردنەوەی پشکنین دەکات لایەنی کەم هەموو ٣ ساڵ جارێک. <ref name="ADA2024ch23">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری پشکنینی ساڵانە دەکات بۆ ئەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە. <ref name="ADA2024ch25">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەو کەسانەی پێشتر شەکرەی دووگیانی یان هەوکردنی پەنکریاسیان هەبووە هەروەها پێشنیار دەکرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. <ref name="ADA2024ch26">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە پشکنینی پێشوەختە مەترسیی مردن بگۆڕێت و هەر سوودێکی پشکنین لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکان، ڕێژەی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم، HbA_1c یان کاریگەرییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان ڕوون نییە. <ref name="Selph_et_al-2015">{{cite journal |vauthors=Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R |date=June 2015 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force |journal=Annals of Internal Medicine |volume=162 |issue=11 |pages=765–76 |doi=10.7326/M14-2221 |pmid=25867111 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201 |article-number=CD005266}}</ref> لە بەریتانیا، ڕێنماییەکانی NICE پێشنیاری گرتنەبەری هەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە شەکرە دەکەن بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەری بارستەی جەستەیان (BMI) ٣٠ یان زیاترە. <ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ڕەشپێست، ئەفریقی-کاریبی، باشووری ئاسیا و چینی، پێشنیاری دەستپێکردنی خۆپاراستن لە BMI ی ٢٧.٥ەوە دەست پێدەکات. <ref name="NIHR20222">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> توێژینەوەیەک لەسەر بنەمای نموونەیەکی گەورە لە خەڵکی ئینگلتەرا پێشنیاری BMI ی کەمتر دەکات بۆ هەندێک گرووپی نەتەوەیی بۆ دەستپێکردنی خۆپاراستن، بۆ نموونە ٢٤ لە دانیشتووانی باشووری ئاسیا و ٢١ لە دانیشتووانی [[بەنگلادێش|بەنگلادیشدا]]. <ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878 |s2cid=247390548 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P |date=July 2021 |title=Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=9 |issue=7 |pages=419–426 |doi=10.1016/S2213-8587(21)00088-7 |pmc=8208895 |pmid=33989535}}</ref> == خۆپاراستن == دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخرێت یان ڕێگری لێبکرێت لە ڕێگەی خۆراکی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Raina Elley C, Kenealy T |date=December 2008 |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evidence-Based Medicine |volume=13 |issue=6 |page=173 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 |pmid=19043031 |s2cid=26714233}}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> ڕێوشوێنە چڕەکانی شێوازی ژیان دەکرێت مەترسییەکە بە زیاتر لە نیوە کەم بکەنەوە. <ref name="AFP093">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Schellenberg2013">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> سوودی وەرزشکردن ڕوودەدات بەبێ گوێدانە کێشی سەرەتاییی کەسەکە یان دابەزینی کێشی دواتر. <ref>{{cite journal |vauthors=O'Gorman DJ, Krook A |date=September 2011 |title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity |journal=The Medical Clinics of North America |volume=95 |issue=5 |pages=953–969 |doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007 |pmid=21855702}}</ref> ئاستی بەرزی چالاکیی جەستەیی مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە. <ref name="BMJ2016">{{cite journal |vauthors=Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH |date=August 2016 |title=Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=BMJ |volume=354 |doi=10.1136/bmj.i3857 |pmc=4979358 |pmid=27510511 |doi-access=free |article-number=i3857}}</ref> بەڵام، بەڵگەکان بۆ سوودی تەنها گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا سنووردارن، <ref name="Hemmingsen20172">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> لەگەڵ هەندێک بەڵگە بۆ سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە سەوزەی گەڵا سەوزەکان <ref>{{cite journal |vauthors=Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ |date=August 2010 |title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis |journal=BMJ |volume=341 |doi=10.1136/bmj.c4229 |pmc=2924474 |pmid=20724400 |article-number=c4229}}</ref> و هەندێکیش بۆ سنووردارکردنی خواردنەوەی خواردنەوە شەکردارەکان. <ref name="Schwing">{{cite journal |vauthors=Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H |date=May 2017 |title=Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies |journal=European Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=5 |pages=363–375 |doi=10.1007/s10654-017-0246-y |pmc=5506108 |pmid=28397016}}</ref> پەیوەندییەک هەیە لە نێوان زۆر خواردنەوەی شەربەتی میوەی شەکردار و شەکرەدا، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ پەیوەندی لەگەڵ شەربەتی میوەی ١٠٠٪. <ref>{{cite journal |vauthors=Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM |date=2014 |title=Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=3 |bibcode=2014PLoSO...993471X |doi=10.1371/journal.pone.0093471 |pmc=3969361 |pmid=24682091 |doi-access=free |article-number=e93471}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ بەڵگەی بۆ سوودی ڕیشاڵی خۆراکی دۆزییەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L |date=February 2019 |title=Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses |journal=Lancet |volume=393 |issue=10170 |pages=434–445 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31809-9 |pmid=30638909 |s2cid=58632705 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ دەریخست کە گۆڕانکارییە درێژخایەنەکانی شێوازی ژیان مەترسییەکە بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا دەرمان مەترسییەکە کەم ناکاتەوە دوای وازهێنان لێی. <ref>{{cite journal |vauthors=Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK |date=December 2017 |title=Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials |journal=JAMA Internal Medicine |volume=177 |issue=12 |pages=1808–1817 |doi=10.1001/jamainternmed.2017.6040 |pmc=5820728 |pmid=29114778}}</ref> لە کاتێکدا کەمیی ئاستی ڤیتامین D پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسیی شەکرەوە، ڕاستکردنەوەی ئاستەکان بە پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D3 ئەو مەترسییە باشتر ناکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA |date=October 2014 |title=Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=10 |pages=3551–60 |doi=10.1210/jc.2014-2136 |pmc=4483466 |pmid=25062463}}</ref> لەو کەسانەی کە پێش-شەکرەیان هەیە، سیستەمی خۆراک لەگەڵ چالاکیی جەستەیی شەکرەی جۆری دووەم دوادەخات یان مەترسییەکەی کەم دەکاتەوە، بەپێی پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین (Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٧. <ref name="Hemmingsen20173">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> بەپێی پێداچوونەوەیەکی تری کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٩، مێتفۆرمین لەو کەسانەدا دەکرێت شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزش یان دەستێوەردانی [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام نەک بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزشی چڕ، و داتای پێویست نەبوو لەسەر ئاکامەکانی وەکو مردن و ئاڵۆزکارییەکانی شەکرە و کوالێتیی ژیانی پەیوەست بە تەندروستی. <ref name="Madsen2019">{{cite journal |vauthors=Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B |date=December 2019 |title=Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD008558.pub2 |pmc=6889926 |pmid=31794067 |article-number=CD008558 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٨دا هاتووە کە لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە، ڕێگریکەرەکانی ئەلفا-گلوکۆسیدەیز وەکو ئەکاربۆز (acarbose) لەوانەیە شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە کاتێک بەراورد دەکرێن بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نەبوو کە ئەکاربۆز مردنی دڵ و لوولەکانی خوێن یان ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی باشتر کردبێت. <ref name="Moelands2018">{{cite journal |vauthors=Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA |date=December 2018 |title=Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2018 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD005061.pub3 |pmc=6517235 |pmid=30592787 |article-number=CD005061 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئاماژە بەوە کراوە کە پایتۆگلیتازۆن (pioglitazone) لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]] یان هیچ دەستێوەردانێک، بەڵام هیچ جیاوازییەک نەبینرا بە بەراورد بە مێتفۆرمین، و داتا لەسەر مردن و ئاڵۆزکارییەکان و کوالێتی ژیان کەم بوو. <ref name="Ipsen2020">{{cite journal |vauthors=Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B |date=November 2020 |title=Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD013516.pub2 |pmc=8092670 |pmid=33210751 |doi-access=free |article-number=CD013516 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٦دا هاتووە کە داتای پێویست نەبوو بۆ گەیشتن بە هەر دەرەنجامێک لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگریکەرەکانی SGLT2 لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەتوانن شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B |date=April 2016 |title=Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD012106.pub2 |pmc=6486006 |pmid=27101360 |doi-access=free |article-number=CD012106 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> == بەڕێوەبردن == بەڕێوەبردنی شەکرەی جۆری دووەم تیشک دەخاتە سەر دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان، کەمکردنەوەی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، و هێشتنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن لە مەودای ئاساییدا. <ref name="AFP094">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> خۆ-پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن بۆ ئەو کەسانەی کە تازە دەستنیشان کراون بە شەکرەی جۆری دووەم دەکرێت لەگەڵ پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت، <ref>{{cite journal |vauthors=Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M |date=February 2022 |title=Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails |journal=Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases |volume=32 |issue=2 |pages=330–336 |doi=10.1016/j.numecd.2021.10.005 |pmid=34893413 |s2cid=244580173}}</ref> هەرچەندە سوودی خۆ-پێوانەکردن لەوانەی کە ئەنسۆلینی فرە-ژەم بەکارناهێنن جێگەی پرسیارە. <ref name="AFP095">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> لەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاستی خوێن بپێون، دەکرێت پێوانەکردنی ئاستەکانی ناو میز ئەنجام بدرێت. <ref name="NICE2009Self">{{Cite web |date=May 2009 |url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-date=2015-05-22 |title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes |url-status=live}}</ref> بەڕێوەبردنی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، وەک بەرزیی پەستانی خوێن، بەرزیی کۆلیسترۆڵ، و مایکرۆئەلبۆمینوریا، تەمەنی چاوەڕوانکراوی کەسەکە باشتر دەکات. <ref name="AFP096">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ کەمتر لە ١٤٠ ملم جیوە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی مەترسیی مردن و ئاکامی باشترەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A |date=February 2015 |title=Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=JAMA |volume=313 |issue=6 |pages=603–615 |doi=10.1001/jama.2014.18574 |pmid=25668264 |doi-access=free}}</ref> بەڕێوەبردنی چڕی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٣٠/٨٠ ملم جیوە) بە پێچەوانەی بەڕێوەبردنی ستانداردی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٤٠-١٦٠ ملم جیوە سیستۆلی بۆ ٨٥-١٠٠ ملم جیوە دیاستۆلی) دەبێتە هۆی کەمبوونەوەیەکی سووک لە مەترسیی جەڵتەی مێشک بەڵام هیچ کاریگەرییەکی لەسەر کۆی مەترسیی مردن نییە. <ref>{{cite journal |vauthors=McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ |date=September 2012 |title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=172 |issue=17 |pages=1296–1303 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3147 |pmid=22868819 |doi-access=free}}</ref> دابەزاندنی چڕی شەکری خوێن (HbA1c < 6%) بە پێچەوانەی دابەزاندنی ستانداردی شەکری خوێن (HbA1c لە نێوان ٧-٧.٩٪) پێناچێت مردن بگۆڕێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C |date=July 2011 |title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=343 |doi=10.1136/bmj.d4169 |pmc=3144314 |pmid=21791495 |article-number=d4169}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Webster MW |date=July 2011 |title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=288–93 |doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139 |pmid=21577100 |s2cid=20819316}}</ref> ئامانجی چارەسەرەکە بەگشتی HbA1cی ٧ بۆ ٨٪ یان گلوکۆزی بەڕۆژووبوونی کەمتر لە ٧.٢ مۆڵ/لیتر (١٣٠ ملگ/دیسیلتر)ە؛ بەڵام لەوانەیە ئەم ئامانجانە دوای ڕاوێژکارییەکی کلینیکیی پیشەگەرانە بگۆڕدرێن، بە ڕەچاوکردنی مەترسییە تایبەتەکانی دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia) و تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="ADA2024ch6">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S111–S125 |doi=10.2337/dc24-S006 |pmc=10725808 |pmid=38078586 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA |date=April 2018 |title=Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians |journal=Annals of Internal Medicine |volume=168 |issue=8 |pages=569–576 |doi=10.7326/M17-0939 |pmid=29507945 |doi-access=free}}</ref> دابەزینی شەکری خوێن پەیوەستە بە ئاکامە نەرێنییەکان لە کەسانی بەتەمەندا کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R |date=May 2013 |title=Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=36 |issue=5 |pages=1384–1395 |doi=10.2337/dc12-2480 |pmc=3631867 |pmid=23589542}}</ref> سەرەڕای ئەو ڕێنماییانەی کە پێشنیار دەکەن کۆنترۆڵی چڕی شەکری خوێن لەسەر بنەمای هاوسەنگکردنی زیانە خێراکان لەگەڵ سوودە درێژخایەنەکاندا بێت، زۆر کەس – بۆ نموونە ئەو کەسانەی تەمەنی چاوەڕوانکراویان کەمتر لە نۆ ساڵە و سوودمەند نابن – چارەسەری لەڕادەبەدەرییان بۆ دەکرێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Makam AN, Nguyen OK |date=January 2017 |title=An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment |journal=Circulation |volume=135 |issue=2 |pages=180–195 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 |pmc=5502688 |pmid=28069712}}</ref> پێشنیار دەکرێت هەموو ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە پشکنینی چاوی ڕێکوپێک بکەن. <ref name="Green201113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەڵگەی مامناوەند هەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات چارەسەرکردنی نەخۆشیی پووک لە ڕێگەی پاککردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەوە (scaling and root planing) دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی شەکری خوێن بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە. <ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc=9009294 |pmid=35420698 |hdl-access=free |article-number=CD004714 |hdl=2164/20480}}</ref> === شێوازی ژیان === ==== وەرزش ==== سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێک بناغەی چاودێریی شەکرەن، <ref name="Vij20105">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> و یەکێک لە پێداچوونەوەکان ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕی زیاتری وەرزش ئاکامەکانی باشتر کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S |date=December 2016 |title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=12 |pages=2527–2545 |doi=10.1007/s00125-016-4079-0 |pmc=6207340 |pmid=27747395}}</ref> وەرزشی ڕێکوپێک لەوانەیە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن باشتر بکات، ڕێژەی چەوریی جەستە کەم بکاتەوە، و ئاستی چەورییەکانی خوێن دابەزێنێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA |date=July 2006 |title=Exercise for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2 |pmc=8989410 |pmid=16855995 |s2cid=25505640 |article-number=CD002968}}</ref> ==== سیستەمی خۆراک ==== کەمکردنەوەی کالۆری بۆ هاندانی دابەزاندنی کێش بەگشتی پێشنیار دەکرێت. <ref name="Diet09">{{cite journal |vauthors=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |date=June 2009 |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=The Mount Sinai Journal of Medicine, New York |volume=76 |issue=3 |pages=257–268 |doi=10.1002/msj.20118 |pmid=19421969}}</ref> نزیکەی ٨٠ لە سەدی ئەو کەسانەی قەڵەون و شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەگەنە قۆناغی چاکبوونەوەی تەواو بەبێ پێویستی بە دەرمان ئەگەر دابەزینی کێش بە بڕی لایەنی کەم ١٥ کیلۆگرام بپارێزن، <ref>{{cite journal |vauthors=Magkos F, Hjorth MF, Astrup A |date=October 2020 |title=Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=16 |issue=10 |pages=545–555 |doi=10.1038/s41574-020-0381-5 |pmid=32690918 |s2cid=220651657 |quote=A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM.}}</ref><ref>{{cite web |date=30 September 2020 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |access-date=29 November 2023 |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss}}</ref> بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ناتوانن دابەزینێکی بەرچاوی کێش بەدەست بهێنن یان بیپارێزن. <ref name="UpToDate">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref> تەنانەت دابەزینێکی کەمی کێشیش دەتوانێت باشتربوونێکی بەرچاو لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێندا دروست بکات و پێویستی بە دەرمان کەم بکاتەوە. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=1 January 2021 |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008 |pmid=33298419 |s2cid=228087486 |doi-access=free}}</ref> چەندین سیستەمی خۆراکی لەوانەیە کاریگەر بن وەک سیستەمی خۆراکیی DASH، سیستەمی خۆراکیی دەریای ناوەڕاست، سیستەمی خۆراکیی کەم چەوری، یان سیستەمە خۆراکییەکانی چاودێریکراوی کاربۆهیدرات وەک سیستەمی خۆراکیی کەم کاربۆهیدرات. <ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Thomas D, Elliott EJ |date=January 2009 |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |pmc=6486008 |pmid=19160276 |article-number=CD006296 |veditors=Thomas D}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N |date=January 2015 |title=Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base |journal=Nutrition |volume=31 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/j.nut.2014.06.011 |pmid=25287761 |doi-access=free}}</ref> پێشنیارەکانی تر بریتین لە جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزەوات، کەمکردنەوەی چەورییە تێرەکان و بەرهەمە شیرەمەنییە کەم چەورییەکان، و وەرگرتنی ماددە خۆراکییە گەورەکان بەپێی پێویستیی کەسەکە، بۆ دابەشکردنی کالۆری و کاربۆهیدراتەکان بە درێژایی ڕۆژ. <ref name="ADA2024ch52">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal |vauthors=Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS |date=January 2014 |title=Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=37 |issue=Supplement_1 |pages=S120–S143 |doi=10.2337/dc14-S120 |pmid=24357208 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخست کە خواردنی چەرەساتەکانی سەر درەخت (گوێز، بادەم، و فندق) شەکری خوێنی بەڕۆژووبوونی لە کەسانی تووشبوو بە شەکرەدا کەم کردەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M |date=May 2021 |title=Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review |journal=JBI Evidence Synthesis |volume=19 |issue=5 |pages=966–1002 |doi=10.11124/JBISRIR-D-19-00397 |pmid=33141798 |s2cid=226250006}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، داتای پێویست نییە بۆ پێشنیارکردنی شیرینکەرە نا-خۆراکییەکان، کە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی وەرگرتنی کالۆریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH |date=August 2012 |title=Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1808 |doi=10.2337/dc12-9002 |pmc=3402256 |pmid=22778165}}</ref> وەرگرتنی زیاتری ئەو کاربۆهیدراتانەی کە دەتوانرێت لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەکاربهێنرێن (microbiota-accessible carbohydrates) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی T2D. <ref>{{cite journal |vauthors=Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y |date=June 2021 |title=Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=113 |issue=6 |pages=1515–1530 |doi=10.1093/ajcn/nqaa435 |pmid=33693499 |doi-access=free}}</ref> تەواوکەرەکانی ڕیشاڵی خەست (Viscous fiber supplements) لەوانەیە بەسوود بن لەوانەی شەکرەیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V |date=May 2019 |title=Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Diabetes Care |volume=42 |issue=5 |pages=755–766 |doi=10.2337/dc18-1126 |pmid=30617143 |s2cid=58665219 |doi-access=free}}</ref> پەروەردەی گونجاو لەگەڵ کولتوور لەوانەیە یارمەتی ئەو کەسانە بدات کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێنیان بۆ ماوەی تا ٢٤ مانگ. <ref>{{cite journal |vauthors=Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K |date=September 2014 |title=Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2014 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006424.pub3 |pmc=10680058 |pmid=25188210 |article-number=CD006424}}</ref> بەڵگەی پێویست نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان کاریگەرییان لەسەر مردن هەیە لەو کەسانەی کە پێشتر شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref name="Schellenberg20132">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> ==== بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی ==== هەرچەندە فشاری دەروونی وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ شەکرەی جۆری دووەم ناسراوە، <ref name="Will201115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام کاریگەریی دەستێوەردانەکانی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی لەسەر بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جێگیر نەکراوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hackett RA, Steptoe A |date=September 2017 |title=Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=13 |issue=9 |pages=547–560 |doi=10.1038/nrendo.2017.64 |pmid=28664919 |s2cid=34925223}}</ref> پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ئارادایە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی ئەو دەستێوەردانانەی لەسەر بنەمای هۆشیاریی دەروونین بۆ پێگەیشتووانی تووشبوو بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref>{{cite journal |vauthors=Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A |date=January 2021 |title=Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD014881 |pmc=8701561 |article-number=CD014881 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> === دەرمانەکان === ==== کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن ==== چەندین پۆل لە دەرمانی شەکرە بەردەستن. مێتفۆرمین بەگشتی وەک چارەسەری هێڵی یەکەم پێشنیار دەکرێت چونکە هەندێک بەڵگە هەیە کە مردن کەم دەکاتەوە؛ <ref name="Ann20162">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="AFP097">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF |date=July 2016 |title=Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis |journal=JAMA |volume=316 |issue=3 |pages=313–24 |doi=10.1001/jama.2016.9400 |pmid=27434443 |doi-access=free}}</ref> بەڵام ئەم دەرەنجامە جێگەی پرسیارە. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C |year=2012 |title=Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials |journal=PLOS Medicine |volume=9 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pmed.1001204 |pmc=3323508 |pmid=22509138 |doi-access=free |article-number=e1001204 |veditors=Groop L}}</ref> مێتفۆرمین نابێت بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی سەختی گورچیلە یان جگەریان هەیە. <ref name="Vij20106">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە پێشنیاری بەکارهێنانی هاندەری وەرگری GLP-1 یان ڕێگریکەری SGLT2 دەکەن وەک چارەسەری هێڵی یەکەم لەو نەخۆشانەی کە هەیانە یان لە مەترسییەکی بەرزدان بۆ نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، سستبوونی دڵ، یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. <ref name="ADA2022EASD">{{Cite journal |vauthors=Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880 |doi-access=free}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> تێچووی بەرزی ئەم دەرمانانە بە بەراورد بە مێتفۆرمین بەکارهێنانیانی سنووردار کردووە. <ref name="UpToDate2">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N |date=October 2022 |title=First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study |journal=Annals of Internal Medicine |volume=175 |issue=10 |pages=1392–1400 |doi=10.7326/M21-2941 |pmc=10155215 |pmid=36191315}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N |date=13 January 2021 |title=Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? |journal=Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism |volume=12 |doi=10.1177/2042018820980225 |pmc=7809522 |pmid=33489086 |article-number=2042018820980225}}</ref> پۆلەکانی تری دەرمانەکان بریتین لە: سۆلفۆنیلوریەکان، سایازۆلیدیندیۆنەکان، ڕێگریکەرەکانی دیپێپتیدیل پێپتیدەیز-٤ (DPP-4)، ڕێگریکەرەکانی SGLT2، و هاندەرەکانی وەرگری GLP-1. <ref name="ADA2024ch92">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ دەریخست کە ڕێگریکەرەکانی SGLT2 و هاندەرەکانی GLP-1، بەڵام نەک ڕێگریکەرەکانی DPP-4، پەیوەست بوون بە کەمبوونەوەی مردنەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان بێ چارەسەری. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K |date=April 2018 |title=Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA |volume=319 |issue=15 |pages=1580–1591 |doi=10.1001/jama.2018.3024 |pmc=5933330 |pmid=29677303}}</ref> ڕۆسیگلیتازۆن (Rosiglitazone)، کە سایازۆلیدیندیۆنێکە، نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامە درێژخایەنەکان باشتر بکات هەرچەندە ئاستی شەکری خوێن باشتر دەکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH |date=July 2007 |title=Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus |url=http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2007 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD006063.pub2 |pmc=7389529 |pmid=17636824 |article-number=CD006063 |veditors=Richter B}}</ref> سەرباری ئەوەش، پەیوەستە بە زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشیی دڵ و مردنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Chen X, Yang L, Zhai SD |date=December 2012 |title=Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies |journal=Chinese Medical Journal |volume=125 |issue=23 |pages=4301–6 |pmid=23217404}}</ref> دەرزییەکانی ئەنسۆلین دەکرێت بۆ دەرمانە دەمەکییەکان زیاد بکرێن یان بەتەنیا بەکاربهێنرێن. <ref name="AFP098">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> زۆربەی خەڵک لە سەرەتادا پێویستیان بە ئەنسۆلین نییە. <ref name="Green201114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> کاتێک بەکاردەهێنرێت، بەزۆری جۆرێکی درێژخایەن لە شەودا زیاد دەکرێت، لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر دەرمانە دەمەکییەکان. <ref name="Vij20107">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref name="AFP099">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> پاشان ژەمەکان زیاد دەکرێن تا کاریگەری دەبێت (ئاستی شەکری خوێن بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێت). <ref name="AFP0910">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> کاتێک ئەنسۆلینی شەوانە بەس نییە، لەوانەیە پێدانی ئەنسۆلین دووجار لە ڕۆژێکدا کۆنترۆڵێکی باشتر بەدەست بهێنێت. <ref name="Vij20108">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ئەنسۆلینە درێژخایەنەکانی گلارژین (glargine) و دێتمیر (detemir) بە هەمان شێوە سەلامەت و کاریگەرن، <ref>{{cite journal |vauthors=Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH |date=July 2011 |title=Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2011 |issue=7 |doi=10.1002/14651858.CD006383.pub2 |pmc=6486036 |pmid=21735405 |article-number=CD006383 |veditors=Simon AC}}</ref> و پێناچێت زۆر باشتر بن لە ئەنسۆلینی NPH، بەڵام لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو گرانترن، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە وەک تێچوو-کاریگەر (cost effective) دانانرێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S |date=July 2010 |title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=14 |issue=36 |pages=1–248 |doi=10.3310/hta14360 |pmid=20646668 |doi-access=free}}</ref> لەو کەسانەی کە دووگیانن، ئەنسۆلین بەگشتی بژاردەی یەکەمی چارەسەرە. <ref name="Vij20109">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ==== دابەزاندنی پەستانی خوێن ==== زۆرێک لە ڕێنماییە نێودەوڵەتییەکان ئامانجەکانی چارەسەری پەستانی خوێنیان بە کەمتر لە ١٤٠/٩٠ ملم جیوە بۆ کەسانی تووشبوو بە شەکرە پێشنیار کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L |date=September 2019 |title=A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes |journal=Global Heart |volume=14 |issue=3 |pages=215–240 |doi=10.1016/j.gheart.2019.07.009 |pmid=31451236 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، تەنها بەڵگەی سنووردار هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو ئامانجە نزمانە دەبێت چی بن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ساڵی ٢٠١٦ زیانی ئەگەردار (potential harm)ی دۆزییەوە لە چارەسەرکردن بۆ ئامانجەکانی خوار ١٤٠ ملم جیوە، <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=February 2016 |title=Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses |journal=BMJ |volume=352 |pages=i717 |doi=10.1136/bmj.i717 |pmc=4770818 |pmid=26920333}}</ref> و پێداچوونەوەیەکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ بەڵگەیەکی بۆ سوودی زیاتری دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ نێوان ١٣٠ و ١٤٠ ملم جیوە نەدۆزییەوە، هەرچەندە مەترسیی ڕووداوە نەخوازراوەکان زیادیکردبوو. <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=September 2019 |title=Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials |journal=BMJ Open |volume=9 |issue=9 |doi=10.1136/bmjopen-2018-026686 |pmc=6773352 |pmid=31575567 |doi-access=free |article-number=e026686}}</ref> ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ (ESC) لە ساڵی ٢٠٢٣ پێشنیاری دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ ١٣٠ ملم جیوە دەکەن لە زۆربەی ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە. <ref name="ESC2023">{{Cite journal |vauthors=Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |issn=0195-668X |pmid=37622663 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=20.500.14279/34673}}</ref> لەو کەسانەی کە شەکرە و بەرزیی پەستانی خوێنیان هەیە لەگەڵ یان ئەلبۆمینوریا یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، ڕێگریکەرێکی سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین (وەکو ڕێگریکەری ACE یان بلۆککەری وەرگری ئەنجیۆتێنسین) پێویستە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بەرەوپێشچوونی نەخۆشیی گورچیلە و ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن. <ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕێگریکەرەکانی ئەنزیمی گۆڕەری ئەنجیۆتێنسین (ACEIs) باڵاترن لە ڕێگریکەرەکانی تری سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین وەکو بلۆککەرەکانی وەرگری ئەنجیۆتێنسین (ARBs)، <ref>{{cite journal |vauthors=Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J |date=May 2014 |title=Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis |journal=JAMA Internal Medicine |volume=174 |issue=5 |pages=773–785 |doi=10.1001/jamainternmed.2014.348 |pmid=24687000 |doi-access=free}}</ref> یان ئەلیسکیرێن (aliskiren) لە ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێندا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S |date=September 2017 |title=Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients |journal=Diabetes & Vascular Disease Research |volume=14 |issue=5 |pages=400–406 |doi=10.1177/1479164117715854 |pmc=5600262 |pmid=28844155}}</ref> هەرچەندە پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦ کاریگەریی هاوشێوەی ACEIs و ARBs ی دۆزییەوە لەسەر ئاکامە گەورەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن و گورچیلە. <ref name="PLOS2016">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە تێکەڵکردنی ACEIs و ARBs سوودی زیاتر دابین بکات. <ref name="PLOS20162">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> ==== ئەوانی تر ==== بەکارهێنانی ستاتینەکان (statins) لە نەخۆشیی شەکرەدا بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن دەبێت ڕەچاو بکرێت دوای هەڵسەنگاندنی کۆی گشتی مەترسیی نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن بۆ کەسەکە. <ref name="ADA2024ch102">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> بەکارهێنانی ئەسپرین (ترشی ئەسیتیلسالیسیلیک) بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن لە نەخۆشیی شەکرەدا جێگەی مشتومڕە. <ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەسپرین لەو کەسانەدا پێشنیار دەکرێت کە پێشتر نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەبووە، بەڵام بەکارهێنانی ڕۆتینی ئەسپرین نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامەکان باشتر بکات لە شەکرەی بێ-ئاڵۆزکاریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS |date=June 2010 |title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=6 |pages=1395–402 |doi=10.2337/dc10-0555 |pmc=2875463 |pmid=20508233}}</ref> ئەسپرین وەک خۆپاراستنی سەرەتایی لەوانەیە مەترسیی زیاتر بێت لە سوودەکەی، بەڵام دەکرێت ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی تەمەنیان لە نێوان ٥٠ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە هۆکارێکی تری مەترسیداری دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەیە و مەترسیی خوێنبەربوونیان کەمە دوای پێدانی زانیاری سەبارەت بە مەترسی و سوودە ئەگەردارەکان وەک بەشێک لە بڕیاردانی هاوبەش. <ref name="ADA2024ch103">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D بەو کەسانەی کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە لەوانەیە نیشاندەرەکانی بەرگریی ئەنسۆلین و HbA1c باشتر بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM |date=September 2017 |title=The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=102 |issue=9 |pages=3097–3110 |doi=10.1210/jc.2017-01024 |pmid=28957454 |doi-access=free}}</ref> هاوبەشکردنی تۆمارە تەندروستییە ئەلیکترۆنییەکانیان لەگەڵ ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە یارمەتییان دەدات ئاستی شەکری خوێنیان دابەزێنن. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ یارمەتیدانی خەڵک بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی تەندروستیی خۆیان و بەشداریکردنی چالاکانەیان لە بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E |date=December 2020 |title=Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis |journal=BMJ Quality & Safety |volume=29 |issue=12 |pages=1019–1032 |doi=10.1136/bmjqs-2019-010581 |pmc=7785164 |pmid=32532814}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103 |s2cid=242149388 |url-access=subscription}}</ref> === نەشتەرگەری === نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش لەو کەسانەی کە قەڵەون ڕێوشوێنێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی شەکرە. <ref>{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294}}</ref> زۆر کەس دەتوانن ئاستی ئاسایی شەکری خوێن بپارێزن بە دەرمانی کەم یان بێ دەرمان دوای نەشتەرگەری <ref>{{cite journal |vauthors=Frachetti KJ, Goldfine AB |date=April 2009 |title=Bariatric surgery for diabetes management |journal=Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity |volume=16 |issue=2 |pages=119–24 |doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7 |pmid=19276974 |s2cid=31797748 |doi-access=free}}</ref> و مردنی درێژخایەن کەم دەبێتەوە.<ref name="Schum2009">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> بەڵام هەندێک مەترسیی مردنی کورتخایەن هەیە کە کەمترە لە ١٪ بەهۆی نەشتەرگەرییەکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Colucci RA |date=January 2011 |title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option |journal=Postgraduate Medicine |volume=123 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.3810/pgm.2011.01.2242 |pmid=21293081 |s2cid=207551737}}</ref> ئەو خاڵی سنوورییە (cutoffs) بۆ پێوەری بارستەی جەستە (BMI) کە تێیدا نەشتەرگەری گونجاوە هێشتا ڕوون نییە. <ref name="Schum20092">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> پێشنیار دەکرێت ئەم بژاردەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە ناتوانن هەم کێش و هەم شەکری خوێنیان کۆنترۆڵ بکەن. <ref>{{cite journal |vauthors=Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P |date=June 2012 |title=Bariatric surgery for type 2 diabetes |journal=Lancet |volume=379 |issue=9833 |pages=2300–11 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60401-2 |pmid=22683132 |s2cid=5198462}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE |date=June 2016 |title=Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations |journal=Diabetes Care |volume=39 |issue=6 |pages=861–77 |doi=10.2337/dc16-0236 |pmid=27222544 |doi-access=free}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Prevalence_of_total_diabetes_by_age_and_GBD_super-region_in_2021.jpg|وێنۆک|ڕێژەی بڵاوبوونەوەی کۆی نەخۆشیی شەکرە بەپێی تەمەن و هەرێمە گەورەکانی باری جیهانی نەخۆشی لە ساڵی ٢٠٢١دا]] فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە مەزەندە دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢١دا نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە نەخۆشیی شەکرەوە ژیاون، <ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation|url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf|title=IDF Diabetes Atlas|date=2021|publisher=International Diabetes Federation|isbn=978-2-930229-98-0|edition=10|page=33|access-date=18 March 2022}}</ref> کە ٩٠-٩٥٪یان شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite book|title=Williams Textbook of Endocrinology|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT|date=2020|publisher=Elsevier|edition=14|pages=1349–1370|chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology}}</ref> شەکرە هەم لە جیهانی پێشکەوتوو و هەم لە جیهانی تازەپێگەیشتوودا باوە. <ref name="Will201116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> هەندێک گرووپی نەتەوەیی وەکو خەڵکی باشووری ئاسیا، دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن، لاتینییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە مەترسییەکی بەرزتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij201010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم لەو کەسانەی کێشیان ئاساییە ٦٠ بۆ ٨٠ لە سەدی کۆی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت لە هەندێک وڵاتی ئاسیاییدا. ئەو میکانیزمەی کە دەبێتە هۆی شەکرە لە کەسانی نا-قەڵەودا بە کەمی لێی تێگەیشتوون. <ref>{{cite journal |vauthors=Olaogun I, Farag M, Hamid P |date=April 2020 |title=The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding |journal=Cureus |volume=12 |issue=4 |doi=10.7759/cureus.7614 |pmc=7213678 |pmid=32399348 |doi-access=free |article-number=e7614}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC |date=December 2022 |title=Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=24 |issue=1 |page=658 |doi=10.3390/ijms24010658 |pmc=9820420 |pmid=36614099 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C |date=March 2022 |title=Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes |journal=World Journal of Diabetes |volume=13 |issue=3 |pages=185–202 |doi=10.4239/wjd.v13.i3.185 |pmc=8984567 |pmid=35432755 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی نەخۆشیی شەکرە لە ساڵی ١٩٨٥دا بە ٣٠ ملیۆن خەمڵێنرا، کە بەرزبووەوە بۆ ١٣٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٥ و ٢١٧ ملیۆن لە ساڵی ٢٠٠٥. <ref name="Epi20062">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بڕوا وایە ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم بەهۆی چوونەتەمەنی دانیشتووانی جیهان، کەمبوونەوەی وەرزش، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوییەوەیە. <ref name="Epi20063">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە وەکو نەخۆشییەکی پێگەیشتووان سەیر دەکرا، بەڵام شەکرەی جۆری دووەم بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە ناو منداڵانیشدا دەستنیشان دەکرێت هاوتەریب لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوی. <ref name="Will201117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> پێنج وڵات کە زۆرترین ژمارەی تووشبووانی شەکرەیان هەیە تا ساڵی ٢٠٠٠ بریتین لە هیندستان بە ٣١.٧ ملیۆن، چین ٢٠.٨ ملیۆن، ئەمریکا ١٧.٧ ملیۆن، ئیندۆنیزیا ٨.٤ ملیۆن، و ژاپۆن ٦.٨ ملیۆن. <ref name="Wild 2004">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە وەک پەتایەکی جیهانی دەناسرێت. <ref name="Wild 20042">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> == مێژوو == نەخۆشیی شەکرە یەکێکە لە یەکەمین ئەو نەخۆشییانەی کە وەسف کراون <ref name="Rip20112">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> بە هەبوونی دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین کە تێیدا ئاماژەی بە "بەتاڵکردنەوەی زۆر گەورەی میز" کردووە. <ref name="History20102">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2|title=A Hand Book On Diabetes|vauthors=Sajida S|date=2021-01-26|publisher=OrangeBooks Publication|page=2|language=en}}</ref> بڕوا وایە یەکەمین حاڵەتەکان کە وەسف کراون شەکرەی جۆری یەکەم بن. <ref name="History20103">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> پزیشکانی هیندی لە دەوروبەری هەمان کاتدا نەخۆشییەکەیان دەستنیشان کرد و وەک "مادهومێها" (madhumeha) یان میزی هەنگوینی پۆلێنیان کرد، و تێبینییان کرد کە میزەکە مێروولە ڕادەکێشێت. <ref name="History20104">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> زاراوەی "شەکرە - diabetes" یان "تێپەڕین بەناو - to pass through" بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زایین لەلایەن ئەپۆلۆنیۆس مێمفایتێسی یۆنانییەوە بەکارهێنرا. <ref name="History20106">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> نەخۆشییەکە دەگمەن بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بە جۆرێک کە گالین (Galen) ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها دوو حاڵەتی بینیوە لە ماوەی کارکردنیدا. <ref name="History20105">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بۆ یەکەمجار لەلایەن پزیشکانی هیندی شوشروتا و چاراکا لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران، کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History20107">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref>چارەسەری کاریگەر پەرەی پێنەدرا تاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم کاتێک کەنەدییەکان فرێدریک بانتینگ و چارڵز بێست ئەنسۆلینیان دۆزییەوە لە ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٢٢. <ref name="History20108">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> ئەمەش بەدوایدا پەرەپێدانی ئەنسۆلینی NPH ی درێژخایەنتری لێکەوتەوە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا. <ref name="History20109">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> لە ساڵی ١٩١٦دا، ئیلیۆت جۆسلین پێشنیاری کرد کە لەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ماوەکانی بەڕۆژووبوون بەسوودن. <ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> لێکۆڵینەوەکانی دواتر پشتگیریی ئەمەیان کردووە، و دابەزاندنی کێش چارەسەرێکی هێڵی یەکەمە لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref name="Koutroumpakis20192">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> == توێژینەوە == لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نمرەی سەختیی نەخۆشیی شەکرە (DISSCO) پەرەی پێدرا کە ئامرازێکە دەتوانێت باشتر لە HbA1c دەستنیشانی بکات ئەگەر باری تەندروستیی کەسێک ڕوو لە دابەزین بێت. <ref name="ToolsPredictRisk2">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref><ref name="DISSCO2020">{{cite journal |vauthors=Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E |date=May 2020 |title=Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study |journal=BMJ Open Diabetes Research & Care |volume=8 |issue=1 |doi=10.1136/bmjdrc-2019-000962 |pmc=7228474 |pmid=32385076 |article-number=e000962}}</ref> ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەری بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی داتا لە تۆمارە ئەلیکترۆنییە بێناوەکانی نەخۆشەکانەوە و نمرەیەک بەرهەم دەهێنێت لەسەر بنەمای ٣٤ نیشاندەر. === خانە بنەڕەتییەکان === لە نیسانی ٢٠٢٤دا، زانایان یەکەمین حاڵەتی پاشەکشەی (چاکبوونەوەی) شەکرەی جۆری دووەمیان ڕاپۆرت کرد لە ڕێگەی بەکارهێنانی خانە قەدییەکانەوە لە پیاوێکی تەمەن ٥٩ ساڵدا کە لە ساڵی ٢٠٢١دا چارەسەر کرابوو و لەو کاتەوە بەبێ ئەنسۆلین ماوەتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H |date=April 2024 |title=Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue |journal=Cell Discovery |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1038/s41421-024-00662-3 |pmc=11058776 |pmid=38684699}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en |vauthors=Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China}}</ref> دووبارەکردنەوە لە نەخۆشی زیاتردا و بەڵگە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر پێویست دەبێت پێش ئەوەی ئەم چارەسەرە وەک چارەسەرێکی یەکجاریی ئەگەردار ڕەچاو بکرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 8mub8kmjx1alxf29w673bbv9mi2thuq 1593834 1593833 2026-06-24T18:53:53Z Rahel khdhr 75558 1593834 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" /> {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|image=Blue circle for diabetes.svg|image_size=200px|caption=بازنەیەکی شین هێمای گەردوونیی نەخۆشیی شەکرەیە.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref>|field=کوێرەڕژێنناسی (Endocrinology)|synonyms=<ref name= WHO2024/>شەکرەی پێگەیشتووان؛ <br />شەکرەی پشتبەنەبەستوو بە ئەنسۆلین<ref name= WHO2024/>|pronounce={{IPAc-en|d|aɪ|ə|b|iː|t|ə|s}}|symptoms=زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، دابەزینی کێش بەبێ هۆکار، زیادبوونی برسییەتی<ref name= NIH2014Diag/>|complications=ئاڵۆزکارییەکان: دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک (Hyperosmolar hyperglycemic state)، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، نەخۆشیی دڵ، جەڵتەی مێشک، تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، سستبوونی گورچیلە، بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە<ref name= WHO2024/><ref name=Pas2014/><ref name=Fas2008/>|onset=تەمەنی مامناوەند یان گەورەتر<ref name= NIH2014Cause/>|duration=درێژخایەن<ref name= NIH2014Cause/>|causes=قەڵەوی، کەمیی وەرزش، بۆماوەیی<ref name= WHO2024/><ref name= NIH2014Cause/>|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن<ref name= NIH2014Diag/>|differential=|prevention=پاراستنی کێشی ئاسایی، وەرزشکردن، سیستەمی خۆراکیی تەندروست|treatment=گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک، وەرزش، دەرمانی شەکرە وەک مێتفۆرمین و ئەنسۆلین، نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش<ref name= WHO2024/><ref name=Ann2016/><ref name=Cet2015/><ref name= Kre2005/>|medication=|prognosis=کەمبوونەوەی ١٠ ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو<ref name=Will2011/>|frequency=ڕێژەی بڵاوبوونەوە: ٣٩٢ ملیۆن (٢٠١٥)<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=|name=شەکرەی جۆری دوو}}'''شەکرەی جۆری دووە''' (T2D)، کە پێشتر بە '''شەکرەی پێگەیشتووان''' دەناسرا، جۆرێکە لە نەخۆشیی شەکرە کە بە بەرزیی شەکری خوێن، بەرگریی ئەنسۆلین، و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلین جیادەکرێتەوە. <ref name="NIH2014Cause">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> نیشانە باوەکانی بریتین لە زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، ماندوێتی و دابەزینی کێش بەبێ هۆکار. <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> نیشانەکانی تر بریتین لە زیادبوونی برسییەتی، هەستکردن بە مێروولەکردن (تەزین)، و ئەو برینانەی کە بە خاوی چاک دەبنەوە. <ref name="NIH2014Diag2">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> زۆرجار نیشانەکان بە هێواشی سەرهەڵدەدەن. <ref name="NIH2014Cause2">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> ئاڵۆزکارییە درێژخایەنەکانی بەرزیی شەکری خوێن بریتین لە نەخۆشیی دڵ؛ جەڵتەی مێشک؛ تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کوێربوون؛ سستبوونی گورچیلە؛ و لاوازیی سووڕی خوێن لە پەلەکانی خوارەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بڕینەوەی پەلەکان. <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> لەوانەیە دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک لەپڕ سەرهەڵبدات؛ بەڵام، ترشەڵۆکبوونی خوێن (کیتۆئەسیدۆسس) باو نییە. <ref name="Pas2014">{{cite journal |vauthors=Pasquel FJ, Umpierrez GE |date=November 2014 |title=Hyperosmolar hyperglycemic state: a historic review of the clinical presentation, diagnosis, and treatment |journal=[[Diabetes Care]] |volume=37 |issue=11 |pages=3124–31 |doi=10.2337/dc14-0984 |pmc=4207202 |pmid=25342831}}</ref><ref name="Fas2008">{{cite journal |vauthors=Fasanmade OA, Odeniyi IA, Ogbera AO |date=June 2008 |title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management |journal=African Journal of Medicine and Medical Sciences |volume=37 |issue=2 |pages=99–105 |pmid=18939392}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە پلەی یەکەم لە ئەنجامی قەڵەوی و کەمیی وەرزشەوە ڕوودەدات. <ref name="WHO20242">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> هەندێک کەس لە ڕووی بۆماوەییەوە زیاتر لە کەسانی تر لە مەترسیدان. <ref name="NIH2014Cause3">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم نزیکەی ٩٠٪ی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە پێکدەهێنێت، لەگەڵ ١٠٪ەکەی تر کە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ شەکرەی جۆری یەکەم و شەکرەی دووگیانی. <ref name="WHO20243">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> دەستنیشانکردنی شەکرە لە ڕێگەی پشکنینەکانی خوێنەوە دەبێت وەک گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون، پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆزی دەمەکی، یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (A1c). <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر دەتوانرێت پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی هێشتنەوەی کێشی ئاسایی، وەرزشکردنی ڕێکوپێک، و خواردنی خۆراکی تەندروست (نموونەیەکی باو بریتییە لە سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە میوە و سەوزە و کەم شەکر و چەوریی تێر). <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> چارەسەرکردن گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک و وەرزش لەخۆدەگرێت. <ref name="WHO20244">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> ئەگەر ئاستی شەکری خوێن بە پێی پێویست دانەبەزێت، بەزۆری دەرمانی مێتفۆرمین پێشنیار دەکرێت. <ref name="Ann2016">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="Metformin2020">{{cite journal |vauthors=Gnesin F, Thuesen AC, Kähler LK, Madsbad S, Hemmingsen B |date=June 2020 |title=Metformin monotherapy for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=6 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012906.pub2 |pmc=7386876 |pmid=32501595 |doi-access=free |article-number=CD012906 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> زۆر کەس لەوانەیە لە کۆتاییدا پێویستیان بە دەرزیی ئەنسۆلینیش بێت. <ref name="Kre2005">{{cite journal |vauthors=Krentz AJ, Bailey CJ |date=February 2005 |title=Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus |journal=[[Drugs (journal)|Drugs]] |volume=65 |issue=3 |pages=385–411 |doi=10.2165/00003495-200565030-00005 |pmid=15669880 |s2cid=29670619}}</ref> لەوانەی کە ئەنسۆلین وەردەگرن، ئامۆژگاری دەکرێن بەردەوام پشکنین بۆ ئاستی شەکری خوێن بکەن (بۆ نموونە لە ڕێگەی چاودێرێکی بەردەوامی گلوکۆزەوە)؛ بەڵام ئەمە لەوانەیە پێویست نەبێت بۆ ئەوانەی کە لەسەر چارەسەری ئەنسۆلین نین. <ref>{{cite journal |vauthors=Malanda UL, Welschen LM, Riphagen II, Dekker JM, Nijpels G, Bot SD |date=January 2012 |title=Self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes mellitus who are not using insulin |url=https://research.vu.nl/en/publications/733717bc-2021-43dc-ad10-540cdca45380 |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=5 |doi=10.1002/14651858.CD005060.pub3 |pmc=11984800 |pmid=22258959 |s2cid=205176936 |article-number=CD005060 |hdl=1871/48558}}</ref> نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش (Bariatric surgery) زۆرجار نەخۆشیی شەکرە باشتر دەکات لەو کەسانەی کە قەڵەون. <ref name="Cet2015">{{cite journal |vauthors=Cetinkunar S, Erdem H, Aktimur R, Sozen S |date=June 2015 |title=Effect of bariatric surgery on humoral control of metabolic derangements in obese patients with type 2 diabetes mellitus: How it works |journal=[[World Journal of Clinical Cases]] |volume=3 |issue=6 |pages=504–9 |doi=10.12998/wjcc.v3.i6.504 |pmc=4468896 |pmid=26090370 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ganguly S, Tan HC, Lee PC, Tham KW |date=April 2015 |title=Metabolic bariatric surgery and type 2 diabetes mellitus: an endocrinologist's perspective |journal=[[Journal of Biomedical Research]] |volume=29 |issue=2 |pages=105–11 |doi=10.7555/JBR.29.20140127 |pmc=4389109 |pmid=25859264}}</ref> ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە هاوتەریب لەگەڵ قەڵەوی. <ref>{{cite book|title=Public health nursing: practicing population-based care|vauthors=Moscou S|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-4660-8|veditors=Truglio-Londrigan M, Lewenson SB|edition=2nd|location=Burlington, Massachusetts|page=[https://books.google.com/books?id=kgA8xfbxIRwC&pg=PA317 317]|chapter=Getting the word out: advocacy, social marketing, and policy development and enforcement|oclc=758391750}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٩٢ ملیۆن کەس بەم نەخۆشییە دەستنیشان کراون بە بەراورد بە نزیکەی ٣٠ ملیۆن لە ساڵی ١٩٨٥. <ref name="GBD2015Pre">{{cite journal |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282 |collaboration=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators}}</ref><ref name="Epi2006">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بەگشتی، لە تەمەنی مامناوەند یان گەورەتردا دەست پێدەکات، <ref name="NIH2014Cause4">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> هەرچەندە ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ناو گەنجانیشدا لە زیادبووندایە. <ref>{{cite journal |vauthors=Tfayli H, Arslanian S |date=March 2009 |title=Pathophysiology of type 2 diabetes mellitus in youth: the evolving chameleon |journal=Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia |volume=53 |issue=2 |pages=165–74 |doi=10.1590/s0004-27302009000200008 |pmc=2846552 |pmid=19466209}}</ref><ref>{{cite journal |author-link5=Dana Dabelea |vauthors=Imperatore G, Boyle JP, Thompson TJ, Case D, Dabelea D, Hamman RF, Lawrence JM, Liese AD, Liu LL, Mayer-Davis EJ, Rodriguez BL, Standiford D |date=December 2012 |title=Projections of type 1 and type 2 diabetes burden in the U.S. population aged <20 years through 2050: dynamic modeling of incidence, mortality, and population growth |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=12 |pages=2515–20 |doi=10.2337/dc12-0669 |pmc=3507562 |pmid=23173134}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم پەیوەندی هەیە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will2011">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> نەخۆشیی شەکرە یەکێک بوو لە یەکەمین نەخۆشییەکان کە وەسف کرابێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین. <ref name="Rip2011">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History2010">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> گرنگیی ئەنسۆلین لە نەخۆشییەکەدا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دیاریکرا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zaccardi F, Webb DR, Yates T, Davies MJ |date=February 2016 |title=Pathophysiology of type 1 and type 2 diabetes mellitus: a 90-year perspective |journal=[[Postgraduate Medical Journal]] |volume=92 |issue=1084 |pages=63–9 |doi=10.1136/postgradmedj-2015-133281 |pmid=26621825 |s2cid=28169759}}</ref><templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> == نیشانە و کۆنیشانەکان == [[پەڕگە:Main_symptoms_of_diabetes.svg|وێنۆک|پوختەیەکی گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی شەکرە]] نیشانە کلاسیکییەکانی نەخۆشیی شەکرە بریتین لە زۆر میزکردن (polyuria)، زیادبوونی تینوویەتی (polydipsia)، زیادبوونی برسییەتی (polyphagia)، و دابەزینی کێش. <ref name="Vij2010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> نیشانەکانی تر کە بەزۆری لە کاتی دەستنیشانکردندا بوونیان هەیە بریتین لە مێژووی لێڵبوونی بینایی، خوروو، تێکچوونی دەمارە پەلەییەکان (peripheral neuropathy)، هەوکردنی دووبارەبووەوەی زێ، و ماندوێتی. <ref name="Green2011">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> نیشانەکانی تر لەوانەیە لەدەستدانی تامکردن لەخۆبگرن. <ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Rathee M, Prachi J|date=2019|publisher=StatPearls Publishing|chapter=Ageusia|pmid=31747182|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/}}</ref> بەڵام زۆر کەس، لە چەند ساڵی یەکەمدا هیچ نیشانەیەکیان نییە و لە کاتی پشکنینی ڕۆتینیدا دەستنیشان دەکرێن. <ref name="Green20112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ژمارەیەکی کەم لە خەڵک کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەکرێت تووشی دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک ببن (حاڵەتێکی بەرزیی لەڕادەبەدەری شەکری خوێن کە پەیوەستە بە دابەزینی ئاستی هۆشیاری و نزمبوونەوەی پەستانی خوێن). <ref name="Green20113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> === ئاڵۆزییەکان === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>شەکرەی جۆری دووەم بەگشتی نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will20112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="ToolsPredictRisk">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref> ئەمە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزکاری کە پەیوەندییان پێوەی هەیە، لەوانە: مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن دوو بۆ چوار هێندە زیاد دەکات، لە نێویاندا نەخۆشیی کەمخوێنیی دڵ و جەڵتەی مێشک؛ زیادبوونی بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە بە ڕێژەی ٢٠ هێندە، و زیادبوونی ڕێژەی خەواندن لە نەخۆشخانە. <ref name="Will20113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە جیهانی پێشکەوتوودا، و بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە شوێنەکانی تریش، شەکرەی جۆری دووەم گەورەترین هۆکاری کوێربوونی نا-پێکان (nontraumatic) و سستبوونی گورچیلەیە. <ref name="AFP09">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> هەروەها پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسیی تێکچوونی کارایی مەعریفی و خەڵەفان لە ڕێگەی پرۆسەکانی نەخۆشی وەکو نەخۆشیی ئەلزەهایمەر و خەڵەفانی لوولەکانی خوێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Pasquier F |date=October 2010 |title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? |journal=Diabetes & Metabolism |volume=36 |issue=Suppl 3 |pages=S100-5 |doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4 |pmid=21211730}}</ref> ئاڵۆزکارییەکانی تر بریتین لە زۆربوونی ڕەنگدانەی پێست (acanthosis nigricans)، لاوازیی سێکسی، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، و هەوکردنی دووبارەبووەوە. <ref name="Vij20102">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |url-status=live |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20}}</ref> هەروەها پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەکرەی جۆری دووەم و کەمبوونەوەی سووکی بیستن. <ref>{{cite journal |vauthors=Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ |date=March 2014 |title=Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis |journal=The Laryngoscope |volume=124 |issue=3 |pages=767–776 |doi=10.1002/lary.24354 |pmid=23945844 |s2cid=25569962}}</ref> == هۆکارەکان == سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی شێوازی ژیان و بۆماوەیییەوەیە. <ref name="AFP092">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Fat2009">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> لە کاتێکدا هەندێک لەم هۆکارانە لەژێر کۆنترۆڵی کەسەکە خۆیدان، وەک سیستەمی خۆراک و قەڵەوی، هۆکارەکانی تر وانین، وەکو هەڵکشانی تەمەن، ڕەگەزی مێ، و بۆماوەزانی. <ref name="Will20114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> خواردنەوەی زۆری کحول هەروەها هۆکارێکی مەترسییە. <ref>{{cite journal |vauthors=Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB |date=July 2012 |title=Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends |journal=Oman Medical Journal |volume=27 |issue=4 |pages=269–273 |doi=10.5001/omj.2012.68 |pmc=3464757 |pmid=23071876}}</ref> قەڵەوی لە ژناندا باوترە وەک لە پیاوان لە زۆر بەشی ئەفریقا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A |date=September 2013 |title=Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=91 |issue=9 |pages=671–682D |doi=10.2471/BLT.12.113415 |pmc=3790213 |pmid=24101783}}</ref> باری خۆراکیی دایک لە کاتی گەشەی کۆرپەلەدا لەوانەیە ڕۆڵێکی هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Christian P, Stewart CP |date=March 2010 |title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease |journal=The Journal of Nutrition |volume=140 |issue=3 |pages=437–45 |doi=10.3945/jn.109.116327 |pmid=20071652 |doi-access=free}}</ref> === شێوازی ژیان === هۆکارەکانی شێوازی ژیان گرنگن بۆ سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم، لەوانە قەڵەوی و کێشی زیاد (کە پێناسە دەکرێت بە پێوەری بارستەی جەستەی سەروو ٢٥)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستەمی خۆراکیی خراپ، فشاری دەروونی، و بەشاربوون. <ref name="Will20115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J |date=September 2010 |title=The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=89 |issue=3 |pages=309–19 |doi=10.1016/j.diabres.2010.04.012 |pmid=20493574}}</ref> چەوریی زیادەی جەستە پەیوەستە بە ٣٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک چینی و ژاپۆنین، ٦٠-٨٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی و ئەفریقین، و ١٠٠٪ی حاڵەتەکان لە هیندییەکانی پیما (Pima Indians) و دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن. <ref name="Green20114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە نێو ئەوانەی کە قەڵەو نین، زۆرجار ڕێژەیەکی بەرزی کەمەر بۆ سمت بوونی هەیە. <ref name="Green20116">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> پێدەچێت جگەرەکێشان مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم زیاد بکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T |date=December 2015 |title=Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=12 |pages=958–67 |doi=10.1016/S2213-8587(15)00316-2 |pmc=4656094 |pmid=26388413}}</ref> کەمخەوی هەروەها پەیوەست کراوە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="Sleep2011">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> توێژینەوە تاقیگەیییەکان بێبەشبوونی کورتخایەن لە خەویان بەستووەتەوە بە گۆڕانکاری لە زیندەچالاکیی گلوکۆز، چالاکیی کۆئەندامی دەمار، یان هۆکارە هۆرمۆنییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی نەخۆشیی شەکرە. <ref name="Sleep20112">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> هۆکارە خۆراکییەکانیش کاریگەرییان لەسەر مەترسیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم هەیە. زۆر خواردنەوەی ئەو خواردنەوانەی شەکریان تێدایە پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسییەکە. <ref name="SSB2010">{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB |date=March 2010 |title=Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk |journal=Circulation |volume=121 |issue=11 |pages=1356–64 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 |pmc=2862465 |pmid=20308626}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB |date=November 2010 |title=Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=11 |pages=2477–83 |doi=10.2337/dc10-1079 |pmc=2963518 |pmid=20693348}}</ref> جۆری چەورییەکان لە سیستەمی خۆراکدا گرنگن، کە چەورییە تێرەکان و ترشە چەورییە ترانسەکان مەترسییەکە زیاد دەکەن، و چەورییە فرە-ناتێرەکان و تاک-ناتێرەکان مەترسییەکە کەم دەکەنەوە. <ref name="Fat20092">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> پێدەچێت زۆر خواردنی برنجی سپی ڕۆڵی هەبێت لە زیادبوونی مەترسییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q |date=March 2012 |title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review |journal=BMJ |volume=344 |doi=10.1136/bmj.e1454 |pmc=3307808 |pmid=22422870 |article-number=e1454}}</ref> بڕوا وایە کە کەمیی وەرزش هۆکاری ٧٪ی حاڵەتەکان بێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT |date=July 2012 |title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy |journal=Lancet |volume=380 |issue=9838 |pages=219–29 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9 |pmc=3645500 |pmid=22818936}}</ref> شێوازی ژیانی دانیشتن و کەمجووڵە (Sedentary lifestyle) هۆکارێکی تری مەترسییە. <ref name="pmid29589226">{{cite journal |vauthors=Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K |date=September 2018 |title=Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis |journal=European Journal of Epidemiology |volume=33 |issue=9 |pages=811–829 |doi=10.1007/s10654-018-0380-1 |pmc=6133005 |pmid=29589226}}</ref> پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکانیش لەوانەیە ڕۆڵیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lind L, Lind PM |date=June 2012 |title=Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? |journal=Journal of Internal Medicine |volume=271 |issue=6 |pages=537–53 |doi=10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x |pmid=22372998 |s2cid=41018361 |doi-access=free}}</ref> === بۆماوەیی === زۆربەی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە چەندین جین لەخۆدەگرن، کە هەریەکەیان بەشدارێکی بچووکە لە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Will20116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ئەو ڕێژەیەی نەخۆشیی شەکرە کە بۆماوەیییە بە ٧٢٪ دەخەمڵێنرێت. <ref name="Will2016">{{cite journal |vauthors=Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T |date=December 2015 |title=The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium |journal=Twin Research and Human Genetics |volume=18 |issue=6 |pages=762–771 |doi=10.1017/thg.2015.83 |pmid=26678054 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_38969}}</ref> زیاتر لە ٣٦ جین و ٨٠ فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدی (SNPs) دۆزراونەتەوە کە بەشدارن لە مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Genetic2011">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P |date=August 2016 |title=The genetic architecture of type 2 diabetes |journal=Nature |volume=536 |issue=7614 |pages=41–47 |bibcode=2016Natur.536...41F |doi=10.1038/nature18642 |pmc=5034897 |pmid=27398621}}</ref> هەموو ئەم جینانە پێکەوە هێشتا تەنها بەرپرسی ١٠٪ی کۆی پێکهاتە بۆماوەیییەکەی نەخۆشییەکەن. <ref name="Genetic20112">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref> بۆ نموونە ئەلیلی TCF7L2، مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی ١.٥ هێندە زیاد دەکات و گەورەترین مەترسییە لە گۆڕاوە بۆماوەیییە باوەکاندا. <ref name="Green20115">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> زۆربەی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە شەکرەوە بەشدارن لە فرمانەکانی خانەی بێتای پەنکریاس. <ref name="Green20117">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> چەندین حاڵەتی دەگمەنی نەخۆشیی شەکرە هەن کە بەهۆی نائاساییبوون لە یەک جیندا سەرهەڵدەدەن (کە پێیان دەوترێت فۆرمەکانی مۆنۆجینیکی شەکرە یان "جۆرە دیاریکراوەکانی تری نەخۆشیی شەکرە"). <ref name="Will20117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="Green20118">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ئەمانە بریتین لە شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان (MODY)، کۆنیشانەی دۆنۆهیۆ، و کۆنیشانەی ڕابسن-مێندێنهاڵ، لە نێوان چەندانی تردا. <ref name="Will20118">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان ١-٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی شەکرە لە گەنجاندا پێکدەهێنێت. <ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> ڕێکخستنی ئیپیجینێتیک لەوانەیە ڕۆڵی هەبێت لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> === حاڵەتە پزیشکییەکان === چەندین دەرمان و کێشەی تەندروستیی تر هەن کە دەکرێت ئامادەیی بۆ شەکرە دروست بکەن. <ref name="BookDM2008">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> هەندێک لە دەرمانەکان بریتین لە: گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان، سایازایدەکان، بلۆککەرەکانی بێتا، دەرمانە دژە-سایکۆتیکە نائاسایییەکان،<ref>{{cite journal |vauthors=Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G |date=November 2005 |title=Drug-induced diabetes mellitus |journal=Expert Opinion on Drug Safety |volume=4 |issue=6 |pages=1097–1109 |doi=10.1517/14740338.4.6.1097 |pmid=16255667 |s2cid=21532595}}</ref> و ستاتینەکان. <ref>{{cite journal |vauthors=Sampson UK, Linton MF, Fazio S |date=July 2011 |title=Are statins diabetogenic? |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=342–347 |doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359 |pmc=3341610 |pmid=21499090}}</ref> ئەوانەی پێشتر شەکرەی دووگیانیان هەبووە لە مەترسییەکی زیاتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij20103">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کێشە تەندروستییەکانی تر کە پەیوەندییان هەیە بریتین لە: ئەکرۆمێگالی، کۆنیشانەی کوشینگ، بەرزیی کاری ڕژێنی دەرەقی، فیۆکرۆمۆسایتۆما، و هەندێک شێرپەنجەی وەک گلوکۆنۆماکان. <ref name="BookDM20082">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> ئەو کەسانەی شێرپەنجەیان هەیە لەوانەیە لە مەترسییەکی زیاتری گیانلەدەستدان بن ئەگەر نەخۆشیی شەکرەشیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D |date=July 2010 |title=Diabetes and cancer: a consensus report |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=33 |issue=7 |pages=1674–1685 |doi=10.2337/dc10-0666 |pmc=2890380 |pmid=20587728}}</ref> کەمیی تێستۆستیرۆنیش پەیوەندی هەیە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="pmid19444934">{{cite journal |vauthors=Saad F, Gooren L |date=March 2009 |title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–43 |doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 |pmid=19444934 |s2cid=22222112}}</ref><ref name="pmid18832284">{{cite journal |vauthors=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |year=2008 |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5 |pages=799–806 |doi=10.1177/0145721708323100 |pmid=18832284 |doi-access=free}}</ref> تێکچوونەکانی خواردنیش لەوانەیە کارلێک بکەن لەگەڵ شەکرەی جۆری دووەمدا، کە بولیمیا نێرڤۆسا مەترسییەکە زیاد دەکات و ئەنۆرێکسیا نێرڤۆسا مەترسییەکە کەم دەکاتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H |date=November 2017 |title=Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Current Diabetes Reports |type=Systematic review and meta-analysis |volume=17 |issue=12 |page=138 |doi=10.1007/s11892-017-0949-1 |pmid=29168047 |s2cid=3688434}}</ref> == نەخۆشیزانی == [[پەڕگە:Glucoregulatory_hyperbola.png|alt=Hyperbolic relationship between insulin sensitivity and beta cell function showing dynamical compensation in "healthy" insulin resistance (transition from A to B) and the evolution of type 2 diabetes mellitus (transition from A to C).|وێنۆک|پەیوەندیی هایپەربۆلیک لە نێوان هەستیاریی ئەنسۆلین و فرمانی خانەی بێتا کە قەرەبووکردنەوەی داینامیکی نیشان دەدات لە بەرگریی ئەنسۆلینی "تەندروست" (گواستنەوە لە A بۆ B) و پەرەسەندنی شەکرەی جۆری دووەم (گواستنەوە لە A بۆ C). پێوەرەکانی ئامادەیی، فرمانی خانەی بێتا و هەستیاریی ئەنسۆلین بە شێوەیەک یەکدەخەن کە ئەنجامەکان بە نەگۆڕی دەمێننەوە بەسەر قەرەبووکردنەوەی داینامیکیدا. گۆڕانکاری کراوە لە Cobelli et al. 2007، Hannon et al. 2018 و Dietrich et al. 2024 <ref name="Cobelli_2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R |date=July 2007 |title=Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=293 |issue=1 |pages=E1–E15 |doi=10.1152/ajpendo.00421.2006 |pmid=17341552 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Hannon_2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |author-link2=Steven Kahn (endocrinologist) |vauthors=Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ |date=January 2018 |title=Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium |journal=Diabetes, Obesity & Metabolism |volume=20 |issue=1 |pages=14–24 |doi=10.1111/dom.13005 |pmc=6095472 |pmid=28493515}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO |date=September 2024 |title=A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis |journal=Journal of Diabetes |volume=16 |issue=9 |doi=10.1111/1753-0407.13525 |pmc=11418405 |pmid=38169110 |doi-access=free |article-number=e13525}}</ref>]] شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی بەرهەمهێنانی ناتەواوی ئەنسۆلینەوەیە لە خانەکانی بێتاوە لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا. <ref name="Green20119">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین ئاماژەیە بۆ ناتوانایی خانەکان بۆ وەڵامدانەوەی گونجاو بە ئاستی ئاسایی ئەنسۆلین، لەسەر ئاستی گەردیلەییی میکانیزمی نەخۆشی، ئەمە بەگشتی بەهۆی تێکچوونی ڕێڕەوی گواستنەوەی هێمای ئەنسۆلینەوەیە—بەتایبەتی، سەرکوتکردنی نائاسایی یەکێک یان زیاتر لە پێکهاتە نزیکەکان لە زنجیرەی هێماکردنی خوار وەرگری ئەنسۆلین، وەکو خودی وەرگری ئەنسۆلین، پرۆتینەکانی ژێرخانی وەرگری ئەنسۆلین (IRS)، یان AKT. <ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080 |url-access=subscription}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین لە ناو ماسولکەکان، جگەر، و شانەی چەوریدا ڕوودەدات. <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url-access=registration}}</ref> لە جگەردا، ئەنسۆلین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە دەرچوونی گلوکۆز دەکات. بەڵام لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا، جگەر بە شێوەیەکی نەگونجاو گلوکۆز دەردەداتە ناو خوێنەوە. <ref name="Will20119">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ڕێژەی بەرگریی ئەنسۆلین بەرامبەر بە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە نێوان کەسەکاندا جیاوازە، کە هەندێکیان بە پلەی یەکەم بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە و تەنها کەمایەسییەکی بچووکیان هەیە لە دەردانی ئەنسۆلیندا، و هەندێکی تر بەرگرییەکی کەمی ئەنسۆلینیان هەیە و بە پلەی یەکەم کەمیی دەردانی ئەنسۆلینیان هەیە. <ref name="Green201110">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بە گرنگییەوە، بەرگریی ئەنسۆلین هەروەها لە ناو خودی خانەکانی بێتای دوورگەکانی پەنکریاسیشدا ڕوودەدات. لەبەر ئەوەی فرمانی ئاسایی خانەی بێتا پەیوەستە بە ساغیی هێماکردنی ئەنسۆلین لە ناو خانەی بێتادا، تێکچوونی ئەم ڕێڕەوە دەتوانێت پەک بخاتە سەر بەرهەمهێنان و دەردانی ئەنسۆلین، کە ئەمەش بەشدارە لە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |pmc=2681997 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmc=4456182 |pmid=19541499}}</ref> میکانیزمە گرنگە ئەگەردارەکانی تر کە پەیوەستن بە شەکرەی جۆری دووەم و بەرگریی ئەنسۆلین بریتین لە: زیادبوونی تێکشکاندنی چەورییەکان لە ناو خانە چەورییەکاندا، بەرگری بەرامبەر بە و کەمیی ئینکرێتین، ئاستی بەرزی گلوکագۆن لە خوێندا، زیادبوونی هێشتنەوەی خوێ و ئاو لەلایەن گورچیلەکانەوە، و ڕێکخستنی نەگونجاوی زیندەچالاکی لەلایەن کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە. <ref name="Will201110">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام، هەموو ئەو کەسانەی بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە تووشی شەکرە نابن چونکە تێکچوونی دەردانی ئەنسۆلین لەلایەن خانەکانی بێتای پەنکریاسیشەوە پێویستە. <ref name="Green201111">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە قۆناغەکانی سەرەتای بەرگریی ئەنسۆلیندا، بارستەی خانەکانی بێتا فراوان دەبێت، و بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین زیاد دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی بێ‌هەستیارییەکە بەرامبەر بە ئەنسۆلین، بۆ ئەوەی پێوەری ئامادەیی بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. <ref name="pmid31831356">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> بەڵام کاتێک شەکرەی جۆری دووەم دەردەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە، کەسەکە نزیکەی نیوەی خانەکانی بێتای لەدەستداوە. <ref name="pmid318313562">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> هۆکارەکانی بەرگریی ئەنسۆلینی پەیوەست بە چوونەتەمەنەوە کە لە قەڵەوی و شەکرەی جۆری دووەمدا دەبینرێن نادیارن. کاریگەرییەکانی زیندەچالاکیی چەوریی ناوخانەیی و بەرهەمهێنانی ATP لە خانەکانی جگەر و ماسولکەدا لەوانەیە بەشدار بن لە بەرگریی ئەنسۆلین. <ref>{{cite journal |vauthors=Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V |date=August 2021 |title=A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives |journal=Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy |volume=14 |pages=3567–3602 |doi=10.2147/DMSO.S319895 |pmc=8369920 |pmid=34413662 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == {| class="wikitable" |+WHO diabetes diagnostic criteria  <small>edit</small> !Condition ! colspan="2" |2-hour glucose ! colspan="2" |Fasting glucose ! colspan="2" |HbA_1c |- |''Unit'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/mol'' |''DCCT %'' |- |Normal |< 7.8 |< 140 |< 6.1 |< 110 |< 42 |< 6.0 |- |Impaired fasting glycaemia |< 7.8 |< 140 |6.1–7.0 |110–125 |42–46 |6.0–6.4 |- |Impaired glucose tolerance |≥ 7.8 |≥ 140 |< 7.0 |< 126 |42–46 |6.0–6.4 |- |Diabetes mellitus |≥ 11.1 |≥ 200 |≥ 7.0 |≥ 126 |≥ 48 |≥ 6.5 |} ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بۆ نەخۆشیی شەکرە (هەردوو جۆری ١ و ٢) بریتییە لە یەک خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لەگەڵ هەبوونی نیشانەکاندا، یان خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لە دوو ڕێکەوتی جیاوازدا، لە یەکێک لەمانەی خوارەوە: <ref name="who-99">{{Cite web |author=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 |access-date=2007-05-29 |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus}}</ref> * گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون ≥ ٧.٠ مۆڵ/لیتر (١٢٦ ملگ/دیسیلتر) : یان * پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز لەگەڵ دوو کاتژمێر دوای ژەمی دەمەکی کە گلوکۆزی پلازما تێیدا ≥ ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت شەکری خوێنی هەڕەمەکی زیاتر لە ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە باوەکاندا <ref name="Vij20104">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (HbA1c)ی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) ڕێگەیەکی ترە بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Will201111">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەیەکی نێودەوڵەتیی پسپۆڕان کە نوێنەرانی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA)، فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە (IDF)، و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە (EASD)ی لەخۆگرتبوو، پێشنیاریان کرد کە خاڵی سنووریی HbA1cی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Expert2009">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەم پێشنیارە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکییەوە پەسەند کرا.<ref>{{cite journal |author1=((American Diabetes Association)) |date=January 2010 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=Supplement_1 |pages=S62-9 |doi=10.2337/dc10-S062 |pmc=2797383 |pmid=20042775}}</ref> پشکنینە ئەرێنییەکان دەبێت دووبارە بکرێنەوە مەگەر کەسەکە نیشانە باوەکانی هەبێت و شەکری خوێنی >١١.١ مۆڵ/لیتر (>٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت. <ref name="Expert20092">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی شەکرەی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) <ref name="ADA2024ch2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free}}</ref>&nbsp; ! !نەخۆشی شەکرە ! پێش نەخۆشی شەکرە |- | HbA _1c | ≥&nbsp;6.5% (≥ 48&nbsp;مۆل/مۆڵ) | 5.7-6.4% (39-47&nbsp;مۆل/مۆڵ) |- | گلوکۆزی بەڕۆژووبوون | ≥&nbsp;126. 126&nbsp;mg/dL | 100–125&nbsp;mg/dL |- | 2h گلوکۆز | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | 140–199&nbsp;mg/dL |- | گلوکۆزی هەڕەمەکی لەگەڵ نیشانە کلاسیکییەکان | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | بەردەست نییە |} خاڵی سنووری بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە لەسەر بنەمای پەیوەندیی نێوان ئەنجامەکانی پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، گلوکۆزی بەڕۆژووبوون یان HbA1c و ئاڵۆزکارییەکانی وەکو کێشەکانی تۆڕەی چاو دانراوە. <ref name="Will201112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکری خوێنی بەڕۆژووبوون یان هەڕەمەکی باشترە لە پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، چونکە بۆ خەڵک گونجاوتر و ئاسانترن. <ref name="Will201113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> HbA1c ئەو سوودانەی هەیە کە پێویست بە بەرۆژووبوون ناکات و ئەنجامەکان جێگیرترن، بەڵام ئەو زیانەی هەیە کە پشکنینەکە تێچووی زیاترە لە پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=January 2012 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=Suppl 1 |pages=S64-71 |doi=10.2337/dc12-s064 |pmc=3632174 |pmid=22187472}}</ref> خەمڵێنراوە کە ٢٠٪ی ئەو کەسانەی لە ئەمریکا شەکرەیان هەیە نازانن کە نەخۆشییەکەیان هەیە. <ref name="Will201114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە بەرزیی گلوکۆزی خوێن لە چوارچێوەی بەرگریی ئەنسۆلین و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلیندا جیادەکرێتەوە. <ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book|title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|vauthors=Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL|publisher=Saunders|year=2005|isbn=978-0-7216-0187-8|edition=7th|location=Philadelphia, Pa.|pages=1194–95}}</ref> ئەمە بە پێچەوانەی شەکرەی جۆری یەکەمەوەیە کە تێیدا کەمییەکی تەواوەتیی ئەنسۆلین هەیە بەهۆی وێرانبوونی خانەکانی دوورگەکانی ناو پەنکریاسەوە، هەروەها شەکرەی دووگیانی کە سەرهەڵدانێکی نوێی بەرزیی شەکری خوێنە و پەیوەستە بە دووگیانییەوە. <ref name="Green201112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بەگشتی دەکرێت لەسەر بنەمای ئەو بارودۆخانەی کە تێیدا دەردەکەون لێک جیا بکرێنەوە. <ref name="Expert20093">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەگەر گومان لە دەستنیشانکردنەکە هەبێت، پشکنینی دژەتەنەکان لەوانەیە بەسوود بێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری یەکەم و ئاستەکانی C-peptide لەوانەیە بەسوود بن بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری دووەم، <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url-access=registration}}</ref> کە ئاستەکانی C-peptide لە شەکرەی جۆری دووەمدا ئاسایی یان بەرزن، بەڵام لە شەکرەی جۆری یەکەمدا نزمان. <ref>{{cite book|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|vauthors=Vivian EM, Blackorbay B|date=2013|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|isbn=978-1-58528-345-3|veditors=Lee M|edition=5th|location=Bethesda, MD|chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders|oclc=859778842|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> == پشکنینی پێشوەختە == هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) لە ساڵی ٢٠٢١دا پێشنیاری کرد بۆ پشکنینی پێشوەختەی شەکرەی جۆری دووەم لەو پێگەیشتووانەی تەمەنیان لە نێوان ٣٥ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە کێشیان زیادە (واتە پێوەری بارستەی جەستە BMI سەروو ٢٥) یان قەڵەون. <ref name="USPSTF2021">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی، پشکنین پێشنیار دەکرێت ئەگەر BMIیان سەروو ٢٣ بێت. <ref name="USPSTF20212">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین لە تەمەنێکی زووتردا لەوانەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە؛ هەندێک گرووپی نەتەوەیی، لە نێویاندا هیسپانییەکان، ئەفریقییە ئەمریکییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان؛ مێژووی شەکرەی دووگیانی؛ کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان. <ref name="USPSTF20213">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین دەکرێت هەموو ٣ ساڵ جارێک دووبارە بکرێتەوە. <ref name="USPSTF20214">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەپێی هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکی پێشنیارکراودا، پشکنینی شەکرە لەو کەسانەی کە هۆکارەکانی مەترسی یان نیشانەیان نییە پێشنیار ناکرێت. <ref name="USPSTF20215">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) لە ساڵی ٢٠٢٤دا پێشنیاری پشکنینی کرد بۆ هەموو پێگەیشتووان لە تەمەنی ٣٥ ساڵییەوە. <ref name="ADA2024ch22">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA هەروەها پێشنیاری پشکنین دەکات بۆ ئەو پێگەیشتووانەی لە هەموو تەمەنەکانن کە BMIیان سەروو ٢٥ە (یان سەروو ٢٣ لە ئەمریکییە ئاسیاییەکاندا) لەگەڵ هەبوونی هۆکارێکی تری مەترسی: خزمێکی پلە یەکی تووشبوو بە شەکرە، نەتەوەیەک کە مەترسیی زۆری بۆ شەکرە هەیە، پەستانی خوێن ≥١٣٠/٨٠ ملم جیوە یان لەسەر چارەسەری بەرزیی پەستانی خوێن بن، مێژووی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، کەمیی جووڵەی جەستەیی، کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان یان قەڵەویی سەخت. <ref name="ADA2024ch24">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری دووبارەکردنەوەی پشکنین دەکات لایەنی کەم هەموو ٣ ساڵ جارێک. <ref name="ADA2024ch23">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری پشکنینی ساڵانە دەکات بۆ ئەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە. <ref name="ADA2024ch25">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەو کەسانەی پێشتر شەکرەی دووگیانی یان هەوکردنی پەنکریاسیان هەبووە هەروەها پێشنیار دەکرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. <ref name="ADA2024ch26">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە پشکنینی پێشوەختە مەترسیی مردن بگۆڕێت و هەر سوودێکی پشکنین لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکان، ڕێژەی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم، HbA_1c یان کاریگەرییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان ڕوون نییە. <ref name="Selph_et_al-2015">{{cite journal |vauthors=Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R |date=June 2015 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force |journal=Annals of Internal Medicine |volume=162 |issue=11 |pages=765–76 |doi=10.7326/M14-2221 |pmid=25867111 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201 |article-number=CD005266}}</ref> لە بەریتانیا، ڕێنماییەکانی NICE پێشنیاری گرتنەبەری هەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە شەکرە دەکەن بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەری بارستەی جەستەیان (BMI) ٣٠ یان زیاترە. <ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ڕەشپێست، ئەفریقی-کاریبی، باشووری ئاسیا و چینی، پێشنیاری دەستپێکردنی خۆپاراستن لە BMI ی ٢٧.٥ەوە دەست پێدەکات. <ref name="NIHR20222">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> توێژینەوەیەک لەسەر بنەمای نموونەیەکی گەورە لە خەڵکی ئینگلتەرا پێشنیاری BMI ی کەمتر دەکات بۆ هەندێک گرووپی نەتەوەیی بۆ دەستپێکردنی خۆپاراستن، بۆ نموونە ٢٤ لە دانیشتووانی باشووری ئاسیا و ٢١ لە دانیشتووانی [[بەنگلادێش|بەنگلادیشدا]]. <ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878 |s2cid=247390548 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P |date=July 2021 |title=Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=9 |issue=7 |pages=419–426 |doi=10.1016/S2213-8587(21)00088-7 |pmc=8208895 |pmid=33989535}}</ref> == خۆپاراستن == دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخرێت یان ڕێگری لێبکرێت لە ڕێگەی خۆراکی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Raina Elley C, Kenealy T |date=December 2008 |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evidence-Based Medicine |volume=13 |issue=6 |page=173 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 |pmid=19043031 |s2cid=26714233}}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> ڕێوشوێنە چڕەکانی شێوازی ژیان دەکرێت مەترسییەکە بە زیاتر لە نیوە کەم بکەنەوە. <ref name="AFP093">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Schellenberg2013">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> سوودی وەرزشکردن ڕوودەدات بەبێ گوێدانە کێشی سەرەتاییی کەسەکە یان دابەزینی کێشی دواتر. <ref>{{cite journal |vauthors=O'Gorman DJ, Krook A |date=September 2011 |title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity |journal=The Medical Clinics of North America |volume=95 |issue=5 |pages=953–969 |doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007 |pmid=21855702}}</ref> ئاستی بەرزی چالاکیی جەستەیی مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە. <ref name="BMJ2016">{{cite journal |vauthors=Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH |date=August 2016 |title=Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=BMJ |volume=354 |doi=10.1136/bmj.i3857 |pmc=4979358 |pmid=27510511 |doi-access=free |article-number=i3857}}</ref> بەڵام، بەڵگەکان بۆ سوودی تەنها گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا سنووردارن، <ref name="Hemmingsen20172">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> لەگەڵ هەندێک بەڵگە بۆ سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە سەوزەی گەڵا سەوزەکان <ref>{{cite journal |vauthors=Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ |date=August 2010 |title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis |journal=BMJ |volume=341 |doi=10.1136/bmj.c4229 |pmc=2924474 |pmid=20724400 |article-number=c4229}}</ref> و هەندێکیش بۆ سنووردارکردنی خواردنەوەی خواردنەوە شەکردارەکان. <ref name="Schwing">{{cite journal |vauthors=Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H |date=May 2017 |title=Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies |journal=European Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=5 |pages=363–375 |doi=10.1007/s10654-017-0246-y |pmc=5506108 |pmid=28397016}}</ref> پەیوەندییەک هەیە لە نێوان زۆر خواردنەوەی شەربەتی میوەی شەکردار و شەکرەدا، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ پەیوەندی لەگەڵ شەربەتی میوەی ١٠٠٪. <ref>{{cite journal |vauthors=Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM |date=2014 |title=Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=3 |bibcode=2014PLoSO...993471X |doi=10.1371/journal.pone.0093471 |pmc=3969361 |pmid=24682091 |doi-access=free |article-number=e93471}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ بەڵگەی بۆ سوودی ڕیشاڵی خۆراکی دۆزییەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L |date=February 2019 |title=Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses |journal=Lancet |volume=393 |issue=10170 |pages=434–445 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31809-9 |pmid=30638909 |s2cid=58632705 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ دەریخست کە گۆڕانکارییە درێژخایەنەکانی شێوازی ژیان مەترسییەکە بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا دەرمان مەترسییەکە کەم ناکاتەوە دوای وازهێنان لێی. <ref>{{cite journal |vauthors=Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK |date=December 2017 |title=Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials |journal=JAMA Internal Medicine |volume=177 |issue=12 |pages=1808–1817 |doi=10.1001/jamainternmed.2017.6040 |pmc=5820728 |pmid=29114778}}</ref> لە کاتێکدا کەمیی ئاستی ڤیتامین D پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسیی شەکرەوە، ڕاستکردنەوەی ئاستەکان بە پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D3 ئەو مەترسییە باشتر ناکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA |date=October 2014 |title=Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=10 |pages=3551–60 |doi=10.1210/jc.2014-2136 |pmc=4483466 |pmid=25062463}}</ref> لەو کەسانەی کە پێش-شەکرەیان هەیە، سیستەمی خۆراک لەگەڵ چالاکیی جەستەیی شەکرەی جۆری دووەم دوادەخات یان مەترسییەکەی کەم دەکاتەوە، بەپێی پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین (Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٧. <ref name="Hemmingsen20173">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> بەپێی پێداچوونەوەیەکی تری کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٩، مێتفۆرمین لەو کەسانەدا دەکرێت شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزش یان دەستێوەردانی [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام نەک بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزشی چڕ، و داتای پێویست نەبوو لەسەر ئاکامەکانی وەکو مردن و ئاڵۆزکارییەکانی شەکرە و کوالێتیی ژیانی پەیوەست بە تەندروستی. <ref name="Madsen2019">{{cite journal |vauthors=Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B |date=December 2019 |title=Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD008558.pub2 |pmc=6889926 |pmid=31794067 |article-number=CD008558 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٨دا هاتووە کە لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە، ڕێگریکەرەکانی ئەلفا-گلوکۆسیدەیز وەکو ئەکاربۆز (acarbose) لەوانەیە شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە کاتێک بەراورد دەکرێن بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نەبوو کە ئەکاربۆز مردنی دڵ و لوولەکانی خوێن یان ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی باشتر کردبێت. <ref name="Moelands2018">{{cite journal |vauthors=Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA |date=December 2018 |title=Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2018 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD005061.pub3 |pmc=6517235 |pmid=30592787 |article-number=CD005061 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئاماژە بەوە کراوە کە پایتۆگلیتازۆن (pioglitazone) لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]] یان هیچ دەستێوەردانێک، بەڵام هیچ جیاوازییەک نەبینرا بە بەراورد بە مێتفۆرمین، و داتا لەسەر مردن و ئاڵۆزکارییەکان و کوالێتی ژیان کەم بوو. <ref name="Ipsen2020">{{cite journal |vauthors=Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B |date=November 2020 |title=Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD013516.pub2 |pmc=8092670 |pmid=33210751 |doi-access=free |article-number=CD013516 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٦دا هاتووە کە داتای پێویست نەبوو بۆ گەیشتن بە هەر دەرەنجامێک لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگریکەرەکانی SGLT2 لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەتوانن شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B |date=April 2016 |title=Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD012106.pub2 |pmc=6486006 |pmid=27101360 |doi-access=free |article-number=CD012106 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> == بەڕێوەبردن == بەڕێوەبردنی شەکرەی جۆری دووەم تیشک دەخاتە سەر دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان، کەمکردنەوەی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، و هێشتنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن لە مەودای ئاساییدا. <ref name="AFP094">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> خۆ-پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن بۆ ئەو کەسانەی کە تازە دەستنیشان کراون بە شەکرەی جۆری دووەم دەکرێت لەگەڵ پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت، <ref>{{cite journal |vauthors=Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M |date=February 2022 |title=Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails |journal=Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases |volume=32 |issue=2 |pages=330–336 |doi=10.1016/j.numecd.2021.10.005 |pmid=34893413 |s2cid=244580173}}</ref> هەرچەندە سوودی خۆ-پێوانەکردن لەوانەی کە ئەنسۆلینی فرە-ژەم بەکارناهێنن جێگەی پرسیارە. <ref name="AFP095">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> لەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاستی خوێن بپێون، دەکرێت پێوانەکردنی ئاستەکانی ناو میز ئەنجام بدرێت. <ref name="NICE2009Self">{{Cite web |date=May 2009 |url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-date=2015-05-22 |title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes |url-status=live}}</ref> بەڕێوەبردنی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، وەک بەرزیی پەستانی خوێن، بەرزیی کۆلیسترۆڵ، و مایکرۆئەلبۆمینوریا، تەمەنی چاوەڕوانکراوی کەسەکە باشتر دەکات. <ref name="AFP096">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ کەمتر لە ١٤٠ ملم جیوە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی مەترسیی مردن و ئاکامی باشترەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A |date=February 2015 |title=Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=JAMA |volume=313 |issue=6 |pages=603–615 |doi=10.1001/jama.2014.18574 |pmid=25668264 |doi-access=free}}</ref> بەڕێوەبردنی چڕی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٣٠/٨٠ ملم جیوە) بە پێچەوانەی بەڕێوەبردنی ستانداردی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٤٠-١٦٠ ملم جیوە سیستۆلی بۆ ٨٥-١٠٠ ملم جیوە دیاستۆلی) دەبێتە هۆی کەمبوونەوەیەکی سووک لە مەترسیی جەڵتەی مێشک بەڵام هیچ کاریگەرییەکی لەسەر کۆی مەترسیی مردن نییە. <ref>{{cite journal |vauthors=McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ |date=September 2012 |title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=172 |issue=17 |pages=1296–1303 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3147 |pmid=22868819 |doi-access=free}}</ref> دابەزاندنی چڕی شەکری خوێن (HbA1c < 6%) بە پێچەوانەی دابەزاندنی ستانداردی شەکری خوێن (HbA1c لە نێوان ٧-٧.٩٪) پێناچێت مردن بگۆڕێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C |date=July 2011 |title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=343 |doi=10.1136/bmj.d4169 |pmc=3144314 |pmid=21791495 |article-number=d4169}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Webster MW |date=July 2011 |title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=288–93 |doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139 |pmid=21577100 |s2cid=20819316}}</ref> ئامانجی چارەسەرەکە بەگشتی HbA1cی ٧ بۆ ٨٪ یان گلوکۆزی بەڕۆژووبوونی کەمتر لە ٧.٢ مۆڵ/لیتر (١٣٠ ملگ/دیسیلتر)ە؛ بەڵام لەوانەیە ئەم ئامانجانە دوای ڕاوێژکارییەکی کلینیکیی پیشەگەرانە بگۆڕدرێن، بە ڕەچاوکردنی مەترسییە تایبەتەکانی دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia) و تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="ADA2024ch6">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S111–S125 |doi=10.2337/dc24-S006 |pmc=10725808 |pmid=38078586 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA |date=April 2018 |title=Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians |journal=Annals of Internal Medicine |volume=168 |issue=8 |pages=569–576 |doi=10.7326/M17-0939 |pmid=29507945 |doi-access=free}}</ref> دابەزینی شەکری خوێن پەیوەستە بە ئاکامە نەرێنییەکان لە کەسانی بەتەمەندا کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R |date=May 2013 |title=Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=36 |issue=5 |pages=1384–1395 |doi=10.2337/dc12-2480 |pmc=3631867 |pmid=23589542}}</ref> سەرەڕای ئەو ڕێنماییانەی کە پێشنیار دەکەن کۆنترۆڵی چڕی شەکری خوێن لەسەر بنەمای هاوسەنگکردنی زیانە خێراکان لەگەڵ سوودە درێژخایەنەکاندا بێت، زۆر کەس – بۆ نموونە ئەو کەسانەی تەمەنی چاوەڕوانکراویان کەمتر لە نۆ ساڵە و سوودمەند نابن – چارەسەری لەڕادەبەدەرییان بۆ دەکرێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Makam AN, Nguyen OK |date=January 2017 |title=An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment |journal=Circulation |volume=135 |issue=2 |pages=180–195 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 |pmc=5502688 |pmid=28069712}}</ref> پێشنیار دەکرێت هەموو ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە پشکنینی چاوی ڕێکوپێک بکەن. <ref name="Green201113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەڵگەی مامناوەند هەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات چارەسەرکردنی نەخۆشیی پووک لە ڕێگەی پاککردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەوە (scaling and root planing) دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی شەکری خوێن بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە. <ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc=9009294 |pmid=35420698 |hdl-access=free |article-number=CD004714 |hdl=2164/20480}}</ref> === شێوازی ژیان === ==== وەرزش ==== سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێک بناغەی چاودێریی شەکرەن، <ref name="Vij20105">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> و یەکێک لە پێداچوونەوەکان ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕی زیاتری وەرزش ئاکامەکانی باشتر کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S |date=December 2016 |title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=12 |pages=2527–2545 |doi=10.1007/s00125-016-4079-0 |pmc=6207340 |pmid=27747395}}</ref> وەرزشی ڕێکوپێک لەوانەیە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن باشتر بکات، ڕێژەی چەوریی جەستە کەم بکاتەوە، و ئاستی چەورییەکانی خوێن دابەزێنێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA |date=July 2006 |title=Exercise for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2 |pmc=8989410 |pmid=16855995 |s2cid=25505640 |article-number=CD002968}}</ref> ==== سیستەمی خۆراک ==== کەمکردنەوەی کالۆری بۆ هاندانی دابەزاندنی کێش بەگشتی پێشنیار دەکرێت. <ref name="Diet09">{{cite journal |vauthors=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |date=June 2009 |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=The Mount Sinai Journal of Medicine, New York |volume=76 |issue=3 |pages=257–268 |doi=10.1002/msj.20118 |pmid=19421969}}</ref> نزیکەی ٨٠ لە سەدی ئەو کەسانەی قەڵەون و شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەگەنە قۆناغی چاکبوونەوەی تەواو بەبێ پێویستی بە دەرمان ئەگەر دابەزینی کێش بە بڕی لایەنی کەم ١٥ کیلۆگرام بپارێزن، <ref>{{cite journal |vauthors=Magkos F, Hjorth MF, Astrup A |date=October 2020 |title=Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=16 |issue=10 |pages=545–555 |doi=10.1038/s41574-020-0381-5 |pmid=32690918 |s2cid=220651657 |quote=A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM.}}</ref><ref>{{cite web |date=30 September 2020 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |access-date=29 November 2023 |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss}}</ref> بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ناتوانن دابەزینێکی بەرچاوی کێش بەدەست بهێنن یان بیپارێزن. <ref name="UpToDate">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref> تەنانەت دابەزینێکی کەمی کێشیش دەتوانێت باشتربوونێکی بەرچاو لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێندا دروست بکات و پێویستی بە دەرمان کەم بکاتەوە. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=1 January 2021 |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008 |pmid=33298419 |s2cid=228087486 |doi-access=free}}</ref> چەندین سیستەمی خۆراکی لەوانەیە کاریگەر بن وەک سیستەمی خۆراکیی DASH، سیستەمی خۆراکیی دەریای ناوەڕاست، سیستەمی خۆراکیی کەم چەوری، یان سیستەمە خۆراکییەکانی چاودێریکراوی کاربۆهیدرات وەک سیستەمی خۆراکیی کەم کاربۆهیدرات. <ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Thomas D, Elliott EJ |date=January 2009 |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |pmc=6486008 |pmid=19160276 |article-number=CD006296 |veditors=Thomas D}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N |date=January 2015 |title=Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base |journal=Nutrition |volume=31 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/j.nut.2014.06.011 |pmid=25287761 |doi-access=free}}</ref> پێشنیارەکانی تر بریتین لە جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزەوات، کەمکردنەوەی چەورییە تێرەکان و بەرهەمە شیرەمەنییە کەم چەورییەکان، و وەرگرتنی ماددە خۆراکییە گەورەکان بەپێی پێویستیی کەسەکە، بۆ دابەشکردنی کالۆری و کاربۆهیدراتەکان بە درێژایی ڕۆژ. <ref name="ADA2024ch52">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal |vauthors=Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS |date=January 2014 |title=Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=37 |issue=Supplement_1 |pages=S120–S143 |doi=10.2337/dc14-S120 |pmid=24357208 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخست کە خواردنی چەرەساتەکانی سەر درەخت (گوێز، بادەم، و فندق) شەکری خوێنی بەڕۆژووبوونی لە کەسانی تووشبوو بە شەکرەدا کەم کردەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M |date=May 2021 |title=Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review |journal=JBI Evidence Synthesis |volume=19 |issue=5 |pages=966–1002 |doi=10.11124/JBISRIR-D-19-00397 |pmid=33141798 |s2cid=226250006}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، داتای پێویست نییە بۆ پێشنیارکردنی شیرینکەرە نا-خۆراکییەکان، کە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی وەرگرتنی کالۆریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH |date=August 2012 |title=Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1808 |doi=10.2337/dc12-9002 |pmc=3402256 |pmid=22778165}}</ref> وەرگرتنی زیاتری ئەو کاربۆهیدراتانەی کە دەتوانرێت لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەکاربهێنرێن (microbiota-accessible carbohydrates) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی T2D. <ref>{{cite journal |vauthors=Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y |date=June 2021 |title=Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=113 |issue=6 |pages=1515–1530 |doi=10.1093/ajcn/nqaa435 |pmid=33693499 |doi-access=free}}</ref> تەواوکەرەکانی ڕیشاڵی خەست (Viscous fiber supplements) لەوانەیە بەسوود بن لەوانەی شەکرەیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V |date=May 2019 |title=Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Diabetes Care |volume=42 |issue=5 |pages=755–766 |doi=10.2337/dc18-1126 |pmid=30617143 |s2cid=58665219 |doi-access=free}}</ref> پەروەردەی گونجاو لەگەڵ کولتوور لەوانەیە یارمەتی ئەو کەسانە بدات کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێنیان بۆ ماوەی تا ٢٤ مانگ. <ref>{{cite journal |vauthors=Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K |date=September 2014 |title=Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2014 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006424.pub3 |pmc=10680058 |pmid=25188210 |article-number=CD006424}}</ref> بەڵگەی پێویست نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان کاریگەرییان لەسەر مردن هەیە لەو کەسانەی کە پێشتر شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref name="Schellenberg20132">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> ==== بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی ==== هەرچەندە فشاری دەروونی وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ شەکرەی جۆری دووەم ناسراوە، <ref name="Will201115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام کاریگەریی دەستێوەردانەکانی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی لەسەر بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جێگیر نەکراوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hackett RA, Steptoe A |date=September 2017 |title=Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=13 |issue=9 |pages=547–560 |doi=10.1038/nrendo.2017.64 |pmid=28664919 |s2cid=34925223}}</ref> پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ئارادایە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی ئەو دەستێوەردانانەی لەسەر بنەمای هۆشیاریی دەروونین بۆ پێگەیشتووانی تووشبوو بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref>{{cite journal |vauthors=Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A |date=January 2021 |title=Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD014881 |pmc=8701561 |article-number=CD014881 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> === دەرمانەکان === ==== کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن ==== چەندین پۆل لە دەرمانی شەکرە بەردەستن. مێتفۆرمین بەگشتی وەک چارەسەری هێڵی یەکەم پێشنیار دەکرێت چونکە هەندێک بەڵگە هەیە کە مردن کەم دەکاتەوە؛ <ref name="Ann20162">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="AFP097">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF |date=July 2016 |title=Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis |journal=JAMA |volume=316 |issue=3 |pages=313–24 |doi=10.1001/jama.2016.9400 |pmid=27434443 |doi-access=free}}</ref> بەڵام ئەم دەرەنجامە جێگەی پرسیارە. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C |year=2012 |title=Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials |journal=PLOS Medicine |volume=9 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pmed.1001204 |pmc=3323508 |pmid=22509138 |doi-access=free |article-number=e1001204 |veditors=Groop L}}</ref> مێتفۆرمین نابێت بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی سەختی گورچیلە یان جگەریان هەیە. <ref name="Vij20106">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە پێشنیاری بەکارهێنانی هاندەری وەرگری GLP-1 یان ڕێگریکەری SGLT2 دەکەن وەک چارەسەری هێڵی یەکەم لەو نەخۆشانەی کە هەیانە یان لە مەترسییەکی بەرزدان بۆ نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، سستبوونی دڵ، یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. <ref name="ADA2022EASD">{{Cite journal |vauthors=Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880 |doi-access=free}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> تێچووی بەرزی ئەم دەرمانانە بە بەراورد بە مێتفۆرمین بەکارهێنانیانی سنووردار کردووە. <ref name="UpToDate2">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N |date=October 2022 |title=First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study |journal=Annals of Internal Medicine |volume=175 |issue=10 |pages=1392–1400 |doi=10.7326/M21-2941 |pmc=10155215 |pmid=36191315}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N |date=13 January 2021 |title=Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? |journal=Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism |volume=12 |doi=10.1177/2042018820980225 |pmc=7809522 |pmid=33489086 |article-number=2042018820980225}}</ref> پۆلەکانی تری دەرمانەکان بریتین لە: سۆلفۆنیلوریەکان، سایازۆلیدیندیۆنەکان، ڕێگریکەرەکانی دیپێپتیدیل پێپتیدەیز-٤ (DPP-4)، ڕێگریکەرەکانی SGLT2، و هاندەرەکانی وەرگری GLP-1. <ref name="ADA2024ch92">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ دەریخست کە ڕێگریکەرەکانی SGLT2 و هاندەرەکانی GLP-1، بەڵام نەک ڕێگریکەرەکانی DPP-4، پەیوەست بوون بە کەمبوونەوەی مردنەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان بێ چارەسەری. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K |date=April 2018 |title=Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA |volume=319 |issue=15 |pages=1580–1591 |doi=10.1001/jama.2018.3024 |pmc=5933330 |pmid=29677303}}</ref> ڕۆسیگلیتازۆن (Rosiglitazone)، کە سایازۆلیدیندیۆنێکە، نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامە درێژخایەنەکان باشتر بکات هەرچەندە ئاستی شەکری خوێن باشتر دەکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH |date=July 2007 |title=Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus |url=http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2007 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD006063.pub2 |pmc=7389529 |pmid=17636824 |article-number=CD006063 |veditors=Richter B}}</ref> سەرباری ئەوەش، پەیوەستە بە زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشیی دڵ و مردنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Chen X, Yang L, Zhai SD |date=December 2012 |title=Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies |journal=Chinese Medical Journal |volume=125 |issue=23 |pages=4301–6 |pmid=23217404}}</ref> دەرزییەکانی ئەنسۆلین دەکرێت بۆ دەرمانە دەمەکییەکان زیاد بکرێن یان بەتەنیا بەکاربهێنرێن. <ref name="AFP098">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> زۆربەی خەڵک لە سەرەتادا پێویستیان بە ئەنسۆلین نییە. <ref name="Green201114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> کاتێک بەکاردەهێنرێت، بەزۆری جۆرێکی درێژخایەن لە شەودا زیاد دەکرێت، لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر دەرمانە دەمەکییەکان. <ref name="Vij20107">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref name="AFP099">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> پاشان ژەمەکان زیاد دەکرێن تا کاریگەری دەبێت (ئاستی شەکری خوێن بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێت). <ref name="AFP0910">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> کاتێک ئەنسۆلینی شەوانە بەس نییە، لەوانەیە پێدانی ئەنسۆلین دووجار لە ڕۆژێکدا کۆنترۆڵێکی باشتر بەدەست بهێنێت. <ref name="Vij20108">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ئەنسۆلینە درێژخایەنەکانی گلارژین (glargine) و دێتمیر (detemir) بە هەمان شێوە سەلامەت و کاریگەرن، <ref>{{cite journal |vauthors=Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH |date=July 2011 |title=Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2011 |issue=7 |doi=10.1002/14651858.CD006383.pub2 |pmc=6486036 |pmid=21735405 |article-number=CD006383 |veditors=Simon AC}}</ref> و پێناچێت زۆر باشتر بن لە ئەنسۆلینی NPH، بەڵام لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو گرانترن، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە وەک تێچوو-کاریگەر (cost effective) دانانرێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S |date=July 2010 |title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=14 |issue=36 |pages=1–248 |doi=10.3310/hta14360 |pmid=20646668 |doi-access=free}}</ref> لەو کەسانەی کە دووگیانن، ئەنسۆلین بەگشتی بژاردەی یەکەمی چارەسەرە. <ref name="Vij20109">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ==== دابەزاندنی پەستانی خوێن ==== زۆرێک لە ڕێنماییە نێودەوڵەتییەکان ئامانجەکانی چارەسەری پەستانی خوێنیان بە کەمتر لە ١٤٠/٩٠ ملم جیوە بۆ کەسانی تووشبوو بە شەکرە پێشنیار کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L |date=September 2019 |title=A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes |journal=Global Heart |volume=14 |issue=3 |pages=215–240 |doi=10.1016/j.gheart.2019.07.009 |pmid=31451236 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، تەنها بەڵگەی سنووردار هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو ئامانجە نزمانە دەبێت چی بن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ساڵی ٢٠١٦ زیانی ئەگەردار (potential harm)ی دۆزییەوە لە چارەسەرکردن بۆ ئامانجەکانی خوار ١٤٠ ملم جیوە، <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=February 2016 |title=Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses |journal=BMJ |volume=352 |pages=i717 |doi=10.1136/bmj.i717 |pmc=4770818 |pmid=26920333}}</ref> و پێداچوونەوەیەکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ بەڵگەیەکی بۆ سوودی زیاتری دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ نێوان ١٣٠ و ١٤٠ ملم جیوە نەدۆزییەوە، هەرچەندە مەترسیی ڕووداوە نەخوازراوەکان زیادیکردبوو. <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=September 2019 |title=Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials |journal=BMJ Open |volume=9 |issue=9 |doi=10.1136/bmjopen-2018-026686 |pmc=6773352 |pmid=31575567 |doi-access=free |article-number=e026686}}</ref> ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ (ESC) لە ساڵی ٢٠٢٣ پێشنیاری دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ ١٣٠ ملم جیوە دەکەن لە زۆربەی ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە. <ref name="ESC2023">{{Cite journal |vauthors=Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |issn=0195-668X |pmid=37622663 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=20.500.14279/34673}}</ref> لەو کەسانەی کە شەکرە و بەرزیی پەستانی خوێنیان هەیە لەگەڵ یان ئەلبۆمینوریا یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، ڕێگریکەرێکی سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین (وەکو ڕێگریکەری ACE یان بلۆککەری وەرگری ئەنجیۆتێنسین) پێویستە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بەرەوپێشچوونی نەخۆشیی گورچیلە و ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن. <ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕێگریکەرەکانی ئەنزیمی گۆڕەری ئەنجیۆتێنسین (ACEIs) باڵاترن لە ڕێگریکەرەکانی تری سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین وەکو بلۆککەرەکانی وەرگری ئەنجیۆتێنسین (ARBs)، <ref>{{cite journal |vauthors=Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J |date=May 2014 |title=Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis |journal=JAMA Internal Medicine |volume=174 |issue=5 |pages=773–785 |doi=10.1001/jamainternmed.2014.348 |pmid=24687000 |doi-access=free}}</ref> یان ئەلیسکیرێن (aliskiren) لە ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێندا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S |date=September 2017 |title=Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients |journal=Diabetes & Vascular Disease Research |volume=14 |issue=5 |pages=400–406 |doi=10.1177/1479164117715854 |pmc=5600262 |pmid=28844155}}</ref> هەرچەندە پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦ کاریگەریی هاوشێوەی ACEIs و ARBs ی دۆزییەوە لەسەر ئاکامە گەورەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن و گورچیلە. <ref name="PLOS2016">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە تێکەڵکردنی ACEIs و ARBs سوودی زیاتر دابین بکات. <ref name="PLOS20162">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> ==== ئەوانی تر ==== بەکارهێنانی ستاتینەکان (statins) لە نەخۆشیی شەکرەدا بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن دەبێت ڕەچاو بکرێت دوای هەڵسەنگاندنی کۆی گشتی مەترسیی نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن بۆ کەسەکە. <ref name="ADA2024ch102">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> بەکارهێنانی ئەسپرین (ترشی ئەسیتیلسالیسیلیک) بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن لە نەخۆشیی شەکرەدا جێگەی مشتومڕە. <ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەسپرین لەو کەسانەدا پێشنیار دەکرێت کە پێشتر نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەبووە، بەڵام بەکارهێنانی ڕۆتینی ئەسپرین نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامەکان باشتر بکات لە شەکرەی بێ-ئاڵۆزکاریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS |date=June 2010 |title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=6 |pages=1395–402 |doi=10.2337/dc10-0555 |pmc=2875463 |pmid=20508233}}</ref> ئەسپرین وەک خۆپاراستنی سەرەتایی لەوانەیە مەترسیی زیاتر بێت لە سوودەکەی، بەڵام دەکرێت ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی تەمەنیان لە نێوان ٥٠ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە هۆکارێکی تری مەترسیداری دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەیە و مەترسیی خوێنبەربوونیان کەمە دوای پێدانی زانیاری سەبارەت بە مەترسی و سوودە ئەگەردارەکان وەک بەشێک لە بڕیاردانی هاوبەش. <ref name="ADA2024ch103">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D بەو کەسانەی کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە لەوانەیە نیشاندەرەکانی بەرگریی ئەنسۆلین و HbA1c باشتر بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM |date=September 2017 |title=The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=102 |issue=9 |pages=3097–3110 |doi=10.1210/jc.2017-01024 |pmid=28957454 |doi-access=free}}</ref> هاوبەشکردنی تۆمارە تەندروستییە ئەلیکترۆنییەکانیان لەگەڵ ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە یارمەتییان دەدات ئاستی شەکری خوێنیان دابەزێنن. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ یارمەتیدانی خەڵک بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی تەندروستیی خۆیان و بەشداریکردنی چالاکانەیان لە بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E |date=December 2020 |title=Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis |journal=BMJ Quality & Safety |volume=29 |issue=12 |pages=1019–1032 |doi=10.1136/bmjqs-2019-010581 |pmc=7785164 |pmid=32532814}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103 |s2cid=242149388 |url-access=subscription}}</ref> === نەشتەرگەری === نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش لەو کەسانەی کە قەڵەون ڕێوشوێنێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی شەکرە. <ref>{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294}}</ref> زۆر کەس دەتوانن ئاستی ئاسایی شەکری خوێن بپارێزن بە دەرمانی کەم یان بێ دەرمان دوای نەشتەرگەری <ref>{{cite journal |vauthors=Frachetti KJ, Goldfine AB |date=April 2009 |title=Bariatric surgery for diabetes management |journal=Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity |volume=16 |issue=2 |pages=119–24 |doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7 |pmid=19276974 |s2cid=31797748 |doi-access=free}}</ref> و مردنی درێژخایەن کەم دەبێتەوە.<ref name="Schum2009">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> بەڵام هەندێک مەترسیی مردنی کورتخایەن هەیە کە کەمترە لە ١٪ بەهۆی نەشتەرگەرییەکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Colucci RA |date=January 2011 |title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option |journal=Postgraduate Medicine |volume=123 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.3810/pgm.2011.01.2242 |pmid=21293081 |s2cid=207551737}}</ref> ئەو خاڵی سنوورییە (cutoffs) بۆ پێوەری بارستەی جەستە (BMI) کە تێیدا نەشتەرگەری گونجاوە هێشتا ڕوون نییە. <ref name="Schum20092">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> پێشنیار دەکرێت ئەم بژاردەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە ناتوانن هەم کێش و هەم شەکری خوێنیان کۆنترۆڵ بکەن. <ref>{{cite journal |vauthors=Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P |date=June 2012 |title=Bariatric surgery for type 2 diabetes |journal=Lancet |volume=379 |issue=9833 |pages=2300–11 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60401-2 |pmid=22683132 |s2cid=5198462}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE |date=June 2016 |title=Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations |journal=Diabetes Care |volume=39 |issue=6 |pages=861–77 |doi=10.2337/dc16-0236 |pmid=27222544 |doi-access=free}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Prevalence_of_total_diabetes_by_age_and_GBD_super-region_in_2021.jpg|وێنۆک|ڕێژەی بڵاوبوونەوەی کۆی نەخۆشیی شەکرە بەپێی تەمەن و هەرێمە گەورەکانی باری جیهانی نەخۆشی لە ساڵی ٢٠٢١دا]] فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە مەزەندە دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢١دا نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە نەخۆشیی شەکرەوە ژیاون، <ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation|url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf|title=IDF Diabetes Atlas|date=2021|publisher=International Diabetes Federation|isbn=978-2-930229-98-0|edition=10|page=33|access-date=18 March 2022}}</ref> کە ٩٠-٩٥٪یان شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite book|title=Williams Textbook of Endocrinology|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT|date=2020|publisher=Elsevier|edition=14|pages=1349–1370|chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology}}</ref> شەکرە هەم لە جیهانی پێشکەوتوو و هەم لە جیهانی تازەپێگەیشتوودا باوە. <ref name="Will201116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> هەندێک گرووپی نەتەوەیی وەکو خەڵکی باشووری ئاسیا، دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن، لاتینییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە مەترسییەکی بەرزتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij201010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم لەو کەسانەی کێشیان ئاساییە ٦٠ بۆ ٨٠ لە سەدی کۆی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت لە هەندێک وڵاتی ئاسیاییدا. ئەو میکانیزمەی کە دەبێتە هۆی شەکرە لە کەسانی نا-قەڵەودا بە کەمی لێی تێگەیشتوون. <ref>{{cite journal |vauthors=Olaogun I, Farag M, Hamid P |date=April 2020 |title=The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding |journal=Cureus |volume=12 |issue=4 |doi=10.7759/cureus.7614 |pmc=7213678 |pmid=32399348 |doi-access=free |article-number=e7614}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC |date=December 2022 |title=Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=24 |issue=1 |page=658 |doi=10.3390/ijms24010658 |pmc=9820420 |pmid=36614099 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C |date=March 2022 |title=Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes |journal=World Journal of Diabetes |volume=13 |issue=3 |pages=185–202 |doi=10.4239/wjd.v13.i3.185 |pmc=8984567 |pmid=35432755 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی نەخۆشیی شەکرە لە ساڵی ١٩٨٥دا بە ٣٠ ملیۆن خەمڵێنرا، کە بەرزبووەوە بۆ ١٣٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٥ و ٢١٧ ملیۆن لە ساڵی ٢٠٠٥. <ref name="Epi20062">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بڕوا وایە ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم بەهۆی چوونەتەمەنی دانیشتووانی جیهان، کەمبوونەوەی وەرزش، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوییەوەیە. <ref name="Epi20063">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە وەکو نەخۆشییەکی پێگەیشتووان سەیر دەکرا، بەڵام شەکرەی جۆری دووەم بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە ناو منداڵانیشدا دەستنیشان دەکرێت هاوتەریب لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوی. <ref name="Will201117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> پێنج وڵات کە زۆرترین ژمارەی تووشبووانی شەکرەیان هەیە تا ساڵی ٢٠٠٠ بریتین لە هیندستان بە ٣١.٧ ملیۆن، چین ٢٠.٨ ملیۆن، ئەمریکا ١٧.٧ ملیۆن، ئیندۆنیزیا ٨.٤ ملیۆن، و ژاپۆن ٦.٨ ملیۆن. <ref name="Wild 2004">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە وەک پەتایەکی جیهانی دەناسرێت. <ref name="Wild 20042">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> == مێژوو == نەخۆشیی شەکرە یەکێکە لە یەکەمین ئەو نەخۆشییانەی کە وەسف کراون <ref name="Rip20112">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> بە هەبوونی دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین کە تێیدا ئاماژەی بە "بەتاڵکردنەوەی زۆر گەورەی میز" کردووە. <ref name="History20102">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2|title=A Hand Book On Diabetes|vauthors=Sajida S|date=2021-01-26|publisher=OrangeBooks Publication|page=2|language=en}}</ref> بڕوا وایە یەکەمین حاڵەتەکان کە وەسف کراون شەکرەی جۆری یەکەم بن. <ref name="History20103">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> پزیشکانی هیندی لە دەوروبەری هەمان کاتدا نەخۆشییەکەیان دەستنیشان کرد و وەک "مادهومێها" (madhumeha) یان میزی هەنگوینی پۆلێنیان کرد، و تێبینییان کرد کە میزەکە مێروولە ڕادەکێشێت. <ref name="History20104">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> زاراوەی "شەکرە - diabetes" یان "تێپەڕین بەناو - to pass through" بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زایین لەلایەن ئەپۆلۆنیۆس مێمفایتێسی یۆنانییەوە بەکارهێنرا. <ref name="History20106">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> نەخۆشییەکە دەگمەن بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بە جۆرێک کە گالین (Galen) ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها دوو حاڵەتی بینیوە لە ماوەی کارکردنیدا. <ref name="History20105">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بۆ یەکەمجار لەلایەن پزیشکانی هیندی شوشروتا و چاراکا لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران، کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History20107">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref>چارەسەری کاریگەر پەرەی پێنەدرا تاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم کاتێک کەنەدییەکان فرێدریک بانتینگ و چارڵز بێست ئەنسۆلینیان دۆزییەوە لە ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٢٢. <ref name="History20108">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> ئەمەش بەدوایدا پەرەپێدانی ئەنسۆلینی NPH ی درێژخایەنتری لێکەوتەوە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا. <ref name="History20109">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> لە ساڵی ١٩١٦دا، ئیلیۆت جۆسلین پێشنیاری کرد کە لەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ماوەکانی بەڕۆژووبوون بەسوودن. <ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> لێکۆڵینەوەکانی دواتر پشتگیریی ئەمەیان کردووە، و دابەزاندنی کێش چارەسەرێکی هێڵی یەکەمە لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref name="Koutroumpakis20192">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> == توێژینەوە == لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نمرەی سەختیی نەخۆشیی شەکرە (DISSCO) پەرەی پێدرا کە ئامرازێکە دەتوانێت باشتر لە HbA1c دەستنیشانی بکات ئەگەر باری تەندروستیی کەسێک ڕوو لە دابەزین بێت. <ref name="ToolsPredictRisk2">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref><ref name="DISSCO2020">{{cite journal |vauthors=Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E |date=May 2020 |title=Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study |journal=BMJ Open Diabetes Research & Care |volume=8 |issue=1 |doi=10.1136/bmjdrc-2019-000962 |pmc=7228474 |pmid=32385076 |article-number=e000962}}</ref> ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەری بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی داتا لە تۆمارە ئەلیکترۆنییە بێناوەکانی نەخۆشەکانەوە و نمرەیەک بەرهەم دەهێنێت لەسەر بنەمای ٣٤ نیشاندەر. === خانە بنەڕەتییەکان === لە نیسانی ٢٠٢٤دا، زانایان یەکەمین حاڵەتی پاشەکشەی (چاکبوونەوەی) شەکرەی جۆری دووەمیان ڕاپۆرت کرد لە ڕێگەی بەکارهێنانی خانە قەدییەکانەوە لە پیاوێکی تەمەن ٥٩ ساڵدا کە لە ساڵی ٢٠٢١دا چارەسەر کرابوو و لەو کاتەوە بەبێ ئەنسۆلین ماوەتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H |date=April 2024 |title=Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue |journal=Cell Discovery |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1038/s41421-024-00662-3 |pmc=11058776 |pmid=38684699}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en |vauthors=Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China}}</ref> دووبارەکردنەوە لە نەخۆشی زیاتردا و بەڵگە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر پێویست دەبێت پێش ئەوەی ئەم چارەسەرە وەک چارەسەرێکی یەکجاریی ئەگەردار ڕەچاو بکرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 37wtiut5lc1x7d4937arxj4lon6zs3k 1593835 1593834 2026-06-24T19:13:03Z Rahel khdhr 75558 1593835 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" /> {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|image=Blue circle for diabetes.svg|image_size=200px|caption=بازنەیەکی شین هێمای گەردوونیی نەخۆشیی شەکرەیە.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref>|field=کوێرەڕژێنناسی (Endocrinology)|synonyms=<ref name= WHO2024/>شەکرەی پێگەیشتووان؛ <br />شەکرەی پشتبەنەبەستوو بە ئەنسۆلین<ref name= WHO2024/>|pronounce={{IPAc-en|d|aɪ|ə|b|iː|t|ə|s}}|symptoms=زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، دابەزینی کێش بەبێ هۆکار، زیادبوونی برسییەتی<ref name= NIH2014Diag/>|complications=ئاڵۆزکارییەکان: دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک (Hyperosmolar hyperglycemic state)، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، نەخۆشیی دڵ، جەڵتەی مێشک، تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، سستبوونی گورچیلە، بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە<ref name= WHO2024/><ref name=Pas2014/><ref name=Fas2008/>|onset=تەمەنی مامناوەند یان گەورەتر<ref name= NIH2014Cause/>|duration=درێژخایەن<ref name= NIH2014Cause/>|causes=قەڵەوی، کەمیی وەرزش، بۆماوەیی<ref name= WHO2024/><ref name= NIH2014Cause/>|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن<ref name= NIH2014Diag/>|differential=|prevention=پاراستنی کێشی ئاسایی، وەرزشکردن، سیستەمی خۆراکیی تەندروست|treatment=گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک، وەرزش، دەرمانی شەکرە وەک مێتفۆرمین و ئەنسۆلین، نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش<ref name= WHO2024/><ref name=Ann2016/><ref name=Cet2015/><ref name= Kre2005/>|medication=|prognosis=کەمبوونەوەی ١٠ ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو<ref name=Will2011/>|frequency=ڕێژەی بڵاوبوونەوە: ٣٩٢ ملیۆن (٢٠١٥)<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=|name=شەکرەی جۆری دوو}}'''شەکرەی جۆری دوو''' (T2D)، کە پێشتر بە '''شەکرەی پێگەیشتووان''' دەناسرا، جۆرێکە لە نەخۆشیی شەکرە کە بە بەرزیی شەکری خوێن، بەرگریی ئەنسۆلین، و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلین جیادەکرێتەوە. <ref name="NIH2014Cause">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> نیشانە باوەکانی بریتین لە زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، ماندوێتی و دابەزینی کێش بەبێ هۆکار. <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> نیشانەکانی تر بریتین لە زیادبوونی برسییەتی، هەستکردن بە مێروولەکردن (تەزین)، و ئەو برینانەی کە بە خاوی چاک دەبنەوە. <ref name="NIH2014Diag2">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> زۆرجار نیشانەکان بە هێواشی سەرهەڵدەدەن. <ref name="NIH2014Cause2">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> ئاڵۆزکارییە درێژخایەنەکانی بەرزیی شەکری خوێن بریتین لە نەخۆشیی دڵ؛ جەڵتەی مێشک؛ تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کوێربوون؛ سستبوونی گورچیلە؛ و لاوازیی سووڕی خوێن لە پەلەکانی خوارەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بڕینەوەی پەلەکان. <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> لەوانەیە دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک لەپڕ سەرهەڵبدات؛ بەڵام، ترشەڵۆکبوونی خوێن (کیتۆئەسیدۆسس) باو نییە. <ref name="Pas2014">{{cite journal |vauthors=Pasquel FJ, Umpierrez GE |date=November 2014 |title=Hyperosmolar hyperglycemic state: a historic review of the clinical presentation, diagnosis, and treatment |journal=[[Diabetes Care]] |volume=37 |issue=11 |pages=3124–31 |doi=10.2337/dc14-0984 |pmc=4207202 |pmid=25342831}}</ref><ref name="Fas2008">{{cite journal |vauthors=Fasanmade OA, Odeniyi IA, Ogbera AO |date=June 2008 |title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management |journal=African Journal of Medicine and Medical Sciences |volume=37 |issue=2 |pages=99–105 |pmid=18939392}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە پلەی یەکەم لە ئەنجامی قەڵەوی و کەمیی وەرزشەوە ڕوودەدات. <ref name="WHO20242">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> هەندێک کەس لە ڕووی بۆماوەییەوە زیاتر لە کەسانی تر لە مەترسیدان. <ref name="NIH2014Cause3">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم نزیکەی ٩٠٪ی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە پێکدەهێنێت، لەگەڵ ١٠٪ەکەی تر کە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ شەکرەی جۆری یەکەم و شەکرەی دووگیانی. <ref name="WHO20243">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> دەستنیشانکردنی شەکرە لە ڕێگەی پشکنینەکانی خوێنەوە دەبێت وەک گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون، پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆزی دەمەکی، یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (A1c). <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر دەتوانرێت پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی هێشتنەوەی کێشی ئاسایی، وەرزشکردنی ڕێکوپێک، و خواردنی خۆراکی تەندروست (نموونەیەکی باو بریتییە لە سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە میوە و سەوزە و کەم شەکر و چەوریی تێر). <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> چارەسەرکردن گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک و وەرزش لەخۆدەگرێت. <ref name="WHO20244">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> ئەگەر ئاستی شەکری خوێن بە پێی پێویست دانەبەزێت، بەزۆری دەرمانی مێتفۆرمین پێشنیار دەکرێت. <ref name="Ann2016">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="Metformin2020">{{cite journal |vauthors=Gnesin F, Thuesen AC, Kähler LK, Madsbad S, Hemmingsen B |date=June 2020 |title=Metformin monotherapy for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=6 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012906.pub2 |pmc=7386876 |pmid=32501595 |doi-access=free |article-number=CD012906 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> زۆر کەس لەوانەیە لە کۆتاییدا پێویستیان بە دەرزیی ئەنسۆلینیش بێت. <ref name="Kre2005">{{cite journal |vauthors=Krentz AJ, Bailey CJ |date=February 2005 |title=Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus |journal=[[Drugs (journal)|Drugs]] |volume=65 |issue=3 |pages=385–411 |doi=10.2165/00003495-200565030-00005 |pmid=15669880 |s2cid=29670619}}</ref> لەوانەی کە ئەنسۆلین وەردەگرن، ئامۆژگاری دەکرێن بەردەوام پشکنین بۆ ئاستی شەکری خوێن بکەن (بۆ نموونە لە ڕێگەی چاودێرێکی بەردەوامی گلوکۆزەوە)؛ بەڵام ئەمە لەوانەیە پێویست نەبێت بۆ ئەوانەی کە لەسەر چارەسەری ئەنسۆلین نین. <ref>{{cite journal |vauthors=Malanda UL, Welschen LM, Riphagen II, Dekker JM, Nijpels G, Bot SD |date=January 2012 |title=Self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes mellitus who are not using insulin |url=https://research.vu.nl/en/publications/733717bc-2021-43dc-ad10-540cdca45380 |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=5 |doi=10.1002/14651858.CD005060.pub3 |pmc=11984800 |pmid=22258959 |s2cid=205176936 |article-number=CD005060 |hdl=1871/48558}}</ref> نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش (Bariatric surgery) زۆرجار نەخۆشیی شەکرە باشتر دەکات لەو کەسانەی کە قەڵەون. <ref name="Cet2015">{{cite journal |vauthors=Cetinkunar S, Erdem H, Aktimur R, Sozen S |date=June 2015 |title=Effect of bariatric surgery on humoral control of metabolic derangements in obese patients with type 2 diabetes mellitus: How it works |journal=[[World Journal of Clinical Cases]] |volume=3 |issue=6 |pages=504–9 |doi=10.12998/wjcc.v3.i6.504 |pmc=4468896 |pmid=26090370 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ganguly S, Tan HC, Lee PC, Tham KW |date=April 2015 |title=Metabolic bariatric surgery and type 2 diabetes mellitus: an endocrinologist's perspective |journal=[[Journal of Biomedical Research]] |volume=29 |issue=2 |pages=105–11 |doi=10.7555/JBR.29.20140127 |pmc=4389109 |pmid=25859264}}</ref> ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە هاوتەریب لەگەڵ قەڵەوی. <ref>{{cite book|title=Public health nursing: practicing population-based care|vauthors=Moscou S|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-4660-8|veditors=Truglio-Londrigan M, Lewenson SB|edition=2nd|location=Burlington, Massachusetts|page=[https://books.google.com/books?id=kgA8xfbxIRwC&pg=PA317 317]|chapter=Getting the word out: advocacy, social marketing, and policy development and enforcement|oclc=758391750}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٩٢ ملیۆن کەس بەم نەخۆشییە دەستنیشان کراون بە بەراورد بە نزیکەی ٣٠ ملیۆن لە ساڵی ١٩٨٥. <ref name="GBD2015Pre">{{cite journal |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282 |collaboration=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators}}</ref><ref name="Epi2006">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بەگشتی، لە تەمەنی مامناوەند یان گەورەتردا دەست پێدەکات، <ref name="NIH2014Cause4">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> هەرچەندە ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ناو گەنجانیشدا لە زیادبووندایە. <ref>{{cite journal |vauthors=Tfayli H, Arslanian S |date=March 2009 |title=Pathophysiology of type 2 diabetes mellitus in youth: the evolving chameleon |journal=Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia |volume=53 |issue=2 |pages=165–74 |doi=10.1590/s0004-27302009000200008 |pmc=2846552 |pmid=19466209}}</ref><ref>{{cite journal |author-link5=Dana Dabelea |vauthors=Imperatore G, Boyle JP, Thompson TJ, Case D, Dabelea D, Hamman RF, Lawrence JM, Liese AD, Liu LL, Mayer-Davis EJ, Rodriguez BL, Standiford D |date=December 2012 |title=Projections of type 1 and type 2 diabetes burden in the U.S. population aged <20 years through 2050: dynamic modeling of incidence, mortality, and population growth |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=12 |pages=2515–20 |doi=10.2337/dc12-0669 |pmc=3507562 |pmid=23173134}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم پەیوەندی هەیە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will2011">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> نەخۆشیی شەکرە یەکێک بوو لە یەکەمین نەخۆشییەکان کە وەسف کرابێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین. <ref name="Rip2011">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History2010">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> گرنگیی ئەنسۆلین لە نەخۆشییەکەدا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دیاریکرا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zaccardi F, Webb DR, Yates T, Davies MJ |date=February 2016 |title=Pathophysiology of type 1 and type 2 diabetes mellitus: a 90-year perspective |journal=[[Postgraduate Medical Journal]] |volume=92 |issue=1084 |pages=63–9 |doi=10.1136/postgradmedj-2015-133281 |pmid=26621825 |s2cid=28169759}}</ref><templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> == نیشانە و کۆنیشانەکان == [[پەڕگە:Main_symptoms_of_diabetes.svg|وێنۆک|پوختەیەکی گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی شەکرە]] نیشانە کلاسیکییەکانی نەخۆشیی شەکرە بریتین لە زۆر میزکردن (polyuria)، زیادبوونی تینوویەتی (polydipsia)، زیادبوونی برسییەتی (polyphagia)، و دابەزینی کێش. <ref name="Vij2010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> نیشانەکانی تر کە بەزۆری لە کاتی دەستنیشانکردندا بوونیان هەیە بریتین لە مێژووی لێڵبوونی بینایی، خوروو، تێکچوونی دەمارە پەلەییەکان (peripheral neuropathy)، هەوکردنی دووبارەبووەوەی زێ، و ماندوێتی. <ref name="Green2011">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> نیشانەکانی تر لەوانەیە لەدەستدانی تامکردن لەخۆبگرن. <ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Rathee M, Prachi J|date=2019|publisher=StatPearls Publishing|chapter=Ageusia|pmid=31747182|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/}}</ref> بەڵام زۆر کەس، لە چەند ساڵی یەکەمدا هیچ نیشانەیەکیان نییە و لە کاتی پشکنینی ڕۆتینیدا دەستنیشان دەکرێن. <ref name="Green20112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ژمارەیەکی کەم لە خەڵک کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەکرێت تووشی دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک ببن (حاڵەتێکی بەرزیی لەڕادەبەدەری شەکری خوێن کە پەیوەستە بە دابەزینی ئاستی هۆشیاری و نزمبوونەوەی پەستانی خوێن). <ref name="Green20113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> === ئاڵۆزییەکان === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>شەکرەی جۆری دووەم بەگشتی نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will20112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="ToolsPredictRisk">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref> ئەمە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزکاری کە پەیوەندییان پێوەی هەیە، لەوانە: مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن دوو بۆ چوار هێندە زیاد دەکات، لە نێویاندا نەخۆشیی کەمخوێنیی دڵ و جەڵتەی مێشک؛ زیادبوونی بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە بە ڕێژەی ٢٠ هێندە، و زیادبوونی ڕێژەی خەواندن لە نەخۆشخانە. <ref name="Will20113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە جیهانی پێشکەوتوودا، و بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە شوێنەکانی تریش، شەکرەی جۆری دووەم گەورەترین هۆکاری کوێربوونی نا-پێکان (nontraumatic) و سستبوونی گورچیلەیە. <ref name="AFP09">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> هەروەها پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسیی تێکچوونی کارایی مەعریفی و خەڵەفان لە ڕێگەی پرۆسەکانی نەخۆشی وەکو نەخۆشیی ئەلزەهایمەر و خەڵەفانی لوولەکانی خوێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Pasquier F |date=October 2010 |title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? |journal=Diabetes & Metabolism |volume=36 |issue=Suppl 3 |pages=S100-5 |doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4 |pmid=21211730}}</ref> ئاڵۆزکارییەکانی تر بریتین لە زۆربوونی ڕەنگدانەی پێست (acanthosis nigricans)، لاوازیی سێکسی، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، و هەوکردنی دووبارەبووەوە. <ref name="Vij20102">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |url-status=live |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20}}</ref> هەروەها پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەکرەی جۆری دووەم و کەمبوونەوەی سووکی بیستن. <ref>{{cite journal |vauthors=Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ |date=March 2014 |title=Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis |journal=The Laryngoscope |volume=124 |issue=3 |pages=767–776 |doi=10.1002/lary.24354 |pmid=23945844 |s2cid=25569962}}</ref> == هۆکارەکان == سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی شێوازی ژیان و بۆماوەیییەوەیە. <ref name="AFP092">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Fat2009">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> لە کاتێکدا هەندێک لەم هۆکارانە لەژێر کۆنترۆڵی کەسەکە خۆیدان، وەک سیستەمی خۆراک و قەڵەوی، هۆکارەکانی تر وانین، وەکو هەڵکشانی تەمەن، ڕەگەزی مێ، و بۆماوەزانی. <ref name="Will20114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> خواردنەوەی زۆری کحول هەروەها هۆکارێکی مەترسییە. <ref>{{cite journal |vauthors=Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB |date=July 2012 |title=Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends |journal=Oman Medical Journal |volume=27 |issue=4 |pages=269–273 |doi=10.5001/omj.2012.68 |pmc=3464757 |pmid=23071876}}</ref> قەڵەوی لە ژناندا باوترە وەک لە پیاوان لە زۆر بەشی ئەفریقا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A |date=September 2013 |title=Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=91 |issue=9 |pages=671–682D |doi=10.2471/BLT.12.113415 |pmc=3790213 |pmid=24101783}}</ref> باری خۆراکیی دایک لە کاتی گەشەی کۆرپەلەدا لەوانەیە ڕۆڵێکی هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Christian P, Stewart CP |date=March 2010 |title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease |journal=The Journal of Nutrition |volume=140 |issue=3 |pages=437–45 |doi=10.3945/jn.109.116327 |pmid=20071652 |doi-access=free}}</ref> === شێوازی ژیان === هۆکارەکانی شێوازی ژیان گرنگن بۆ سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم، لەوانە قەڵەوی و کێشی زیاد (کە پێناسە دەکرێت بە پێوەری بارستەی جەستەی سەروو ٢٥)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستەمی خۆراکیی خراپ، فشاری دەروونی، و بەشاربوون. <ref name="Will20115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J |date=September 2010 |title=The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=89 |issue=3 |pages=309–19 |doi=10.1016/j.diabres.2010.04.012 |pmid=20493574}}</ref> چەوریی زیادەی جەستە پەیوەستە بە ٣٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک چینی و ژاپۆنین، ٦٠-٨٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی و ئەفریقین، و ١٠٠٪ی حاڵەتەکان لە هیندییەکانی پیما (Pima Indians) و دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن. <ref name="Green20114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە نێو ئەوانەی کە قەڵەو نین، زۆرجار ڕێژەیەکی بەرزی کەمەر بۆ سمت بوونی هەیە. <ref name="Green20116">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> پێدەچێت جگەرەکێشان مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم زیاد بکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T |date=December 2015 |title=Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=12 |pages=958–67 |doi=10.1016/S2213-8587(15)00316-2 |pmc=4656094 |pmid=26388413}}</ref> کەمخەوی هەروەها پەیوەست کراوە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="Sleep2011">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> توێژینەوە تاقیگەیییەکان بێبەشبوونی کورتخایەن لە خەویان بەستووەتەوە بە گۆڕانکاری لە زیندەچالاکیی گلوکۆز، چالاکیی کۆئەندامی دەمار، یان هۆکارە هۆرمۆنییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی نەخۆشیی شەکرە. <ref name="Sleep20112">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> هۆکارە خۆراکییەکانیش کاریگەرییان لەسەر مەترسیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم هەیە. زۆر خواردنەوەی ئەو خواردنەوانەی شەکریان تێدایە پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسییەکە. <ref name="SSB2010">{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB |date=March 2010 |title=Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk |journal=Circulation |volume=121 |issue=11 |pages=1356–64 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 |pmc=2862465 |pmid=20308626}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB |date=November 2010 |title=Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=11 |pages=2477–83 |doi=10.2337/dc10-1079 |pmc=2963518 |pmid=20693348}}</ref> جۆری چەورییەکان لە سیستەمی خۆراکدا گرنگن، کە چەورییە تێرەکان و ترشە چەورییە ترانسەکان مەترسییەکە زیاد دەکەن، و چەورییە فرە-ناتێرەکان و تاک-ناتێرەکان مەترسییەکە کەم دەکەنەوە. <ref name="Fat20092">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> پێدەچێت زۆر خواردنی برنجی سپی ڕۆڵی هەبێت لە زیادبوونی مەترسییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q |date=March 2012 |title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review |journal=BMJ |volume=344 |doi=10.1136/bmj.e1454 |pmc=3307808 |pmid=22422870 |article-number=e1454}}</ref> بڕوا وایە کە کەمیی وەرزش هۆکاری ٧٪ی حاڵەتەکان بێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT |date=July 2012 |title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy |journal=Lancet |volume=380 |issue=9838 |pages=219–29 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9 |pmc=3645500 |pmid=22818936}}</ref> شێوازی ژیانی دانیشتن و کەمجووڵە (Sedentary lifestyle) هۆکارێکی تری مەترسییە. <ref name="pmid29589226">{{cite journal |vauthors=Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K |date=September 2018 |title=Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis |journal=European Journal of Epidemiology |volume=33 |issue=9 |pages=811–829 |doi=10.1007/s10654-018-0380-1 |pmc=6133005 |pmid=29589226}}</ref> پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکانیش لەوانەیە ڕۆڵیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lind L, Lind PM |date=June 2012 |title=Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? |journal=Journal of Internal Medicine |volume=271 |issue=6 |pages=537–53 |doi=10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x |pmid=22372998 |s2cid=41018361 |doi-access=free}}</ref> === بۆماوەیی === زۆربەی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە چەندین جین لەخۆدەگرن، کە هەریەکەیان بەشدارێکی بچووکە لە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Will20116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ئەو ڕێژەیەی نەخۆشیی شەکرە کە بۆماوەیییە بە ٧٢٪ دەخەمڵێنرێت. <ref name="Will2016">{{cite journal |vauthors=Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T |date=December 2015 |title=The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium |journal=Twin Research and Human Genetics |volume=18 |issue=6 |pages=762–771 |doi=10.1017/thg.2015.83 |pmid=26678054 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_38969}}</ref> زیاتر لە ٣٦ جین و ٨٠ فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدی (SNPs) دۆزراونەتەوە کە بەشدارن لە مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Genetic2011">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P |date=August 2016 |title=The genetic architecture of type 2 diabetes |journal=Nature |volume=536 |issue=7614 |pages=41–47 |bibcode=2016Natur.536...41F |doi=10.1038/nature18642 |pmc=5034897 |pmid=27398621}}</ref> هەموو ئەم جینانە پێکەوە هێشتا تەنها بەرپرسی ١٠٪ی کۆی پێکهاتە بۆماوەیییەکەی نەخۆشییەکەن. <ref name="Genetic20112">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref> بۆ نموونە ئەلیلی TCF7L2، مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی ١.٥ هێندە زیاد دەکات و گەورەترین مەترسییە لە گۆڕاوە بۆماوەیییە باوەکاندا. <ref name="Green20115">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> زۆربەی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە شەکرەوە بەشدارن لە فرمانەکانی خانەی بێتای پەنکریاس. <ref name="Green20117">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> چەندین حاڵەتی دەگمەنی نەخۆشیی شەکرە هەن کە بەهۆی نائاساییبوون لە یەک جیندا سەرهەڵدەدەن (کە پێیان دەوترێت فۆرمەکانی مۆنۆجینیکی شەکرە یان "جۆرە دیاریکراوەکانی تری نەخۆشیی شەکرە"). <ref name="Will20117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="Green20118">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ئەمانە بریتین لە شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان (MODY)، کۆنیشانەی دۆنۆهیۆ، و کۆنیشانەی ڕابسن-مێندێنهاڵ، لە نێوان چەندانی تردا. <ref name="Will20118">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان ١-٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی شەکرە لە گەنجاندا پێکدەهێنێت. <ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> ڕێکخستنی ئیپیجینێتیک لەوانەیە ڕۆڵی هەبێت لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> === حاڵەتە پزیشکییەکان === چەندین دەرمان و کێشەی تەندروستیی تر هەن کە دەکرێت ئامادەیی بۆ شەکرە دروست بکەن. <ref name="BookDM2008">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> هەندێک لە دەرمانەکان بریتین لە: گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان، سایازایدەکان، بلۆککەرەکانی بێتا، دەرمانە دژە-سایکۆتیکە نائاسایییەکان،<ref>{{cite journal |vauthors=Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G |date=November 2005 |title=Drug-induced diabetes mellitus |journal=Expert Opinion on Drug Safety |volume=4 |issue=6 |pages=1097–1109 |doi=10.1517/14740338.4.6.1097 |pmid=16255667 |s2cid=21532595}}</ref> و ستاتینەکان. <ref>{{cite journal |vauthors=Sampson UK, Linton MF, Fazio S |date=July 2011 |title=Are statins diabetogenic? |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=342–347 |doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359 |pmc=3341610 |pmid=21499090}}</ref> ئەوانەی پێشتر شەکرەی دووگیانیان هەبووە لە مەترسییەکی زیاتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij20103">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کێشە تەندروستییەکانی تر کە پەیوەندییان هەیە بریتین لە: ئەکرۆمێگالی، کۆنیشانەی کوشینگ، بەرزیی کاری ڕژێنی دەرەقی، فیۆکرۆمۆسایتۆما، و هەندێک شێرپەنجەی وەک گلوکۆنۆماکان. <ref name="BookDM20082">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> ئەو کەسانەی شێرپەنجەیان هەیە لەوانەیە لە مەترسییەکی زیاتری گیانلەدەستدان بن ئەگەر نەخۆشیی شەکرەشیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D |date=July 2010 |title=Diabetes and cancer: a consensus report |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=33 |issue=7 |pages=1674–1685 |doi=10.2337/dc10-0666 |pmc=2890380 |pmid=20587728}}</ref> کەمیی تێستۆستیرۆنیش پەیوەندی هەیە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="pmid19444934">{{cite journal |vauthors=Saad F, Gooren L |date=March 2009 |title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–43 |doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 |pmid=19444934 |s2cid=22222112}}</ref><ref name="pmid18832284">{{cite journal |vauthors=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |year=2008 |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5 |pages=799–806 |doi=10.1177/0145721708323100 |pmid=18832284 |doi-access=free}}</ref> تێکچوونەکانی خواردنیش لەوانەیە کارلێک بکەن لەگەڵ شەکرەی جۆری دووەمدا، کە بولیمیا نێرڤۆسا مەترسییەکە زیاد دەکات و ئەنۆرێکسیا نێرڤۆسا مەترسییەکە کەم دەکاتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H |date=November 2017 |title=Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Current Diabetes Reports |type=Systematic review and meta-analysis |volume=17 |issue=12 |page=138 |doi=10.1007/s11892-017-0949-1 |pmid=29168047 |s2cid=3688434}}</ref> == نەخۆشیزانی == [[پەڕگە:Glucoregulatory_hyperbola.png|alt=Hyperbolic relationship between insulin sensitivity and beta cell function showing dynamical compensation in "healthy" insulin resistance (transition from A to B) and the evolution of type 2 diabetes mellitus (transition from A to C).|وێنۆک|پەیوەندیی هایپەربۆلیک لە نێوان هەستیاریی ئەنسۆلین و فرمانی خانەی بێتا کە قەرەبووکردنەوەی داینامیکی نیشان دەدات لە بەرگریی ئەنسۆلینی "تەندروست" (گواستنەوە لە A بۆ B) و پەرەسەندنی شەکرەی جۆری دووەم (گواستنەوە لە A بۆ C). پێوەرەکانی ئامادەیی، فرمانی خانەی بێتا و هەستیاریی ئەنسۆلین بە شێوەیەک یەکدەخەن کە ئەنجامەکان بە نەگۆڕی دەمێننەوە بەسەر قەرەبووکردنەوەی داینامیکیدا. گۆڕانکاری کراوە لە Cobelli et al. 2007، Hannon et al. 2018 و Dietrich et al. 2024 <ref name="Cobelli_2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R |date=July 2007 |title=Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=293 |issue=1 |pages=E1–E15 |doi=10.1152/ajpendo.00421.2006 |pmid=17341552 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Hannon_2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |author-link2=Steven Kahn (endocrinologist) |vauthors=Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ |date=January 2018 |title=Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium |journal=Diabetes, Obesity & Metabolism |volume=20 |issue=1 |pages=14–24 |doi=10.1111/dom.13005 |pmc=6095472 |pmid=28493515}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO |date=September 2024 |title=A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis |journal=Journal of Diabetes |volume=16 |issue=9 |doi=10.1111/1753-0407.13525 |pmc=11418405 |pmid=38169110 |doi-access=free |article-number=e13525}}</ref>]] شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی بەرهەمهێنانی ناتەواوی ئەنسۆلینەوەیە لە خانەکانی بێتاوە لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا. <ref name="Green20119">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین ئاماژەیە بۆ ناتوانایی خانەکان بۆ وەڵامدانەوەی گونجاو بە ئاستی ئاسایی ئەنسۆلین، لەسەر ئاستی گەردیلەییی میکانیزمی نەخۆشی، ئەمە بەگشتی بەهۆی تێکچوونی ڕێڕەوی گواستنەوەی هێمای ئەنسۆلینەوەیە—بەتایبەتی، سەرکوتکردنی نائاسایی یەکێک یان زیاتر لە پێکهاتە نزیکەکان لە زنجیرەی هێماکردنی خوار وەرگری ئەنسۆلین، وەکو خودی وەرگری ئەنسۆلین، پرۆتینەکانی ژێرخانی وەرگری ئەنسۆلین (IRS)، یان AKT. <ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080 |url-access=subscription}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین لە ناو ماسولکەکان، جگەر، و شانەی چەوریدا ڕوودەدات. <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url-access=registration}}</ref> لە جگەردا، ئەنسۆلین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە دەرچوونی گلوکۆز دەکات. بەڵام لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا، جگەر بە شێوەیەکی نەگونجاو گلوکۆز دەردەداتە ناو خوێنەوە. <ref name="Will20119">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ڕێژەی بەرگریی ئەنسۆلین بەرامبەر بە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە نێوان کەسەکاندا جیاوازە، کە هەندێکیان بە پلەی یەکەم بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە و تەنها کەمایەسییەکی بچووکیان هەیە لە دەردانی ئەنسۆلیندا، و هەندێکی تر بەرگرییەکی کەمی ئەنسۆلینیان هەیە و بە پلەی یەکەم کەمیی دەردانی ئەنسۆلینیان هەیە. <ref name="Green201110">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بە گرنگییەوە، بەرگریی ئەنسۆلین هەروەها لە ناو خودی خانەکانی بێتای دوورگەکانی پەنکریاسیشدا ڕوودەدات. لەبەر ئەوەی فرمانی ئاسایی خانەی بێتا پەیوەستە بە ساغیی هێماکردنی ئەنسۆلین لە ناو خانەی بێتادا، تێکچوونی ئەم ڕێڕەوە دەتوانێت پەک بخاتە سەر بەرهەمهێنان و دەردانی ئەنسۆلین، کە ئەمەش بەشدارە لە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |pmc=2681997 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmc=4456182 |pmid=19541499}}</ref> میکانیزمە گرنگە ئەگەردارەکانی تر کە پەیوەستن بە شەکرەی جۆری دووەم و بەرگریی ئەنسۆلین بریتین لە: زیادبوونی تێکشکاندنی چەورییەکان لە ناو خانە چەورییەکاندا، بەرگری بەرامبەر بە و کەمیی ئینکرێتین، ئاستی بەرزی گلوکագۆن لە خوێندا، زیادبوونی هێشتنەوەی خوێ و ئاو لەلایەن گورچیلەکانەوە، و ڕێکخستنی نەگونجاوی زیندەچالاکی لەلایەن کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە. <ref name="Will201110">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام، هەموو ئەو کەسانەی بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە تووشی شەکرە نابن چونکە تێکچوونی دەردانی ئەنسۆلین لەلایەن خانەکانی بێتای پەنکریاسیشەوە پێویستە. <ref name="Green201111">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە قۆناغەکانی سەرەتای بەرگریی ئەنسۆلیندا، بارستەی خانەکانی بێتا فراوان دەبێت، و بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین زیاد دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی بێ‌هەستیارییەکە بەرامبەر بە ئەنسۆلین، بۆ ئەوەی پێوەری ئامادەیی بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. <ref name="pmid31831356">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> بەڵام کاتێک شەکرەی جۆری دووەم دەردەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە، کەسەکە نزیکەی نیوەی خانەکانی بێتای لەدەستداوە. <ref name="pmid318313562">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> هۆکارەکانی بەرگریی ئەنسۆلینی پەیوەست بە چوونەتەمەنەوە کە لە قەڵەوی و شەکرەی جۆری دووەمدا دەبینرێن نادیارن. کاریگەرییەکانی زیندەچالاکیی چەوریی ناوخانەیی و بەرهەمهێنانی ATP لە خانەکانی جگەر و ماسولکەدا لەوانەیە بەشدار بن لە بەرگریی ئەنسۆلین. <ref>{{cite journal |vauthors=Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V |date=August 2021 |title=A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives |journal=Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy |volume=14 |pages=3567–3602 |doi=10.2147/DMSO.S319895 |pmc=8369920 |pmid=34413662 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == {| class="wikitable" |+WHO diabetes diagnostic criteria  <small>edit</small> !Condition ! colspan="2" |2-hour glucose ! colspan="2" |Fasting glucose ! colspan="2" |HbA_1c |- |''Unit'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/mol'' |''DCCT %'' |- |Normal |< 7.8 |< 140 |< 6.1 |< 110 |< 42 |< 6.0 |- |Impaired fasting glycaemia |< 7.8 |< 140 |6.1–7.0 |110–125 |42–46 |6.0–6.4 |- |Impaired glucose tolerance |≥ 7.8 |≥ 140 |< 7.0 |< 126 |42–46 |6.0–6.4 |- |Diabetes mellitus |≥ 11.1 |≥ 200 |≥ 7.0 |≥ 126 |≥ 48 |≥ 6.5 |} ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بۆ نەخۆشیی شەکرە (هەردوو جۆری ١ و ٢) بریتییە لە یەک خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لەگەڵ هەبوونی نیشانەکاندا، یان خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لە دوو ڕێکەوتی جیاوازدا، لە یەکێک لەمانەی خوارەوە: <ref name="who-99">{{Cite web |author=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 |access-date=2007-05-29 |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus}}</ref> * گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون ≥ ٧.٠ مۆڵ/لیتر (١٢٦ ملگ/دیسیلتر) : یان * پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز لەگەڵ دوو کاتژمێر دوای ژەمی دەمەکی کە گلوکۆزی پلازما تێیدا ≥ ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت شەکری خوێنی هەڕەمەکی زیاتر لە ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە باوەکاندا <ref name="Vij20104">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (HbA1c)ی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) ڕێگەیەکی ترە بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Will201111">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەیەکی نێودەوڵەتیی پسپۆڕان کە نوێنەرانی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA)، فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە (IDF)، و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە (EASD)ی لەخۆگرتبوو، پێشنیاریان کرد کە خاڵی سنووریی HbA1cی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Expert2009">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەم پێشنیارە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکییەوە پەسەند کرا.<ref>{{cite journal |author1=((American Diabetes Association)) |date=January 2010 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=Supplement_1 |pages=S62-9 |doi=10.2337/dc10-S062 |pmc=2797383 |pmid=20042775}}</ref> پشکنینە ئەرێنییەکان دەبێت دووبارە بکرێنەوە مەگەر کەسەکە نیشانە باوەکانی هەبێت و شەکری خوێنی >١١.١ مۆڵ/لیتر (>٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت. <ref name="Expert20092">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی شەکرەی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) <ref name="ADA2024ch2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free}}</ref>&nbsp; ! !نەخۆشی شەکرە ! پێش نەخۆشی شەکرە |- | HbA _1c | ≥&nbsp;6.5% (≥ 48&nbsp;مۆل/مۆڵ) | 5.7-6.4% (39-47&nbsp;مۆل/مۆڵ) |- | گلوکۆزی بەڕۆژووبوون | ≥&nbsp;126. 126&nbsp;mg/dL | 100–125&nbsp;mg/dL |- | 2h گلوکۆز | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | 140–199&nbsp;mg/dL |- | گلوکۆزی هەڕەمەکی لەگەڵ نیشانە کلاسیکییەکان | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | بەردەست نییە |} خاڵی سنووری بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە لەسەر بنەمای پەیوەندیی نێوان ئەنجامەکانی پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، گلوکۆزی بەڕۆژووبوون یان HbA1c و ئاڵۆزکارییەکانی وەکو کێشەکانی تۆڕەی چاو دانراوە. <ref name="Will201112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکری خوێنی بەڕۆژووبوون یان هەڕەمەکی باشترە لە پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، چونکە بۆ خەڵک گونجاوتر و ئاسانترن. <ref name="Will201113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> HbA1c ئەو سوودانەی هەیە کە پێویست بە بەرۆژووبوون ناکات و ئەنجامەکان جێگیرترن، بەڵام ئەو زیانەی هەیە کە پشکنینەکە تێچووی زیاترە لە پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=January 2012 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=Suppl 1 |pages=S64-71 |doi=10.2337/dc12-s064 |pmc=3632174 |pmid=22187472}}</ref> خەمڵێنراوە کە ٢٠٪ی ئەو کەسانەی لە ئەمریکا شەکرەیان هەیە نازانن کە نەخۆشییەکەیان هەیە. <ref name="Will201114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە بەرزیی گلوکۆزی خوێن لە چوارچێوەی بەرگریی ئەنسۆلین و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلیندا جیادەکرێتەوە. <ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book|title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|vauthors=Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL|publisher=Saunders|year=2005|isbn=978-0-7216-0187-8|edition=7th|location=Philadelphia, Pa.|pages=1194–95}}</ref> ئەمە بە پێچەوانەی شەکرەی جۆری یەکەمەوەیە کە تێیدا کەمییەکی تەواوەتیی ئەنسۆلین هەیە بەهۆی وێرانبوونی خانەکانی دوورگەکانی ناو پەنکریاسەوە، هەروەها شەکرەی دووگیانی کە سەرهەڵدانێکی نوێی بەرزیی شەکری خوێنە و پەیوەستە بە دووگیانییەوە. <ref name="Green201112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بەگشتی دەکرێت لەسەر بنەمای ئەو بارودۆخانەی کە تێیدا دەردەکەون لێک جیا بکرێنەوە. <ref name="Expert20093">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەگەر گومان لە دەستنیشانکردنەکە هەبێت، پشکنینی دژەتەنەکان لەوانەیە بەسوود بێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری یەکەم و ئاستەکانی C-peptide لەوانەیە بەسوود بن بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری دووەم، <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url-access=registration}}</ref> کە ئاستەکانی C-peptide لە شەکرەی جۆری دووەمدا ئاسایی یان بەرزن، بەڵام لە شەکرەی جۆری یەکەمدا نزمان. <ref>{{cite book|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|vauthors=Vivian EM, Blackorbay B|date=2013|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|isbn=978-1-58528-345-3|veditors=Lee M|edition=5th|location=Bethesda, MD|chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders|oclc=859778842|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> == پشکنینی پێشوەختە == هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) لە ساڵی ٢٠٢١دا پێشنیاری کرد بۆ پشکنینی پێشوەختەی شەکرەی جۆری دووەم لەو پێگەیشتووانەی تەمەنیان لە نێوان ٣٥ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە کێشیان زیادە (واتە پێوەری بارستەی جەستە BMI سەروو ٢٥) یان قەڵەون. <ref name="USPSTF2021">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی، پشکنین پێشنیار دەکرێت ئەگەر BMIیان سەروو ٢٣ بێت. <ref name="USPSTF20212">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین لە تەمەنێکی زووتردا لەوانەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە؛ هەندێک گرووپی نەتەوەیی، لە نێویاندا هیسپانییەکان، ئەفریقییە ئەمریکییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان؛ مێژووی شەکرەی دووگیانی؛ کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان. <ref name="USPSTF20213">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین دەکرێت هەموو ٣ ساڵ جارێک دووبارە بکرێتەوە. <ref name="USPSTF20214">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەپێی هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکی پێشنیارکراودا، پشکنینی شەکرە لەو کەسانەی کە هۆکارەکانی مەترسی یان نیشانەیان نییە پێشنیار ناکرێت. <ref name="USPSTF20215">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) لە ساڵی ٢٠٢٤دا پێشنیاری پشکنینی کرد بۆ هەموو پێگەیشتووان لە تەمەنی ٣٥ ساڵییەوە. <ref name="ADA2024ch22">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA هەروەها پێشنیاری پشکنین دەکات بۆ ئەو پێگەیشتووانەی لە هەموو تەمەنەکانن کە BMIیان سەروو ٢٥ە (یان سەروو ٢٣ لە ئەمریکییە ئاسیاییەکاندا) لەگەڵ هەبوونی هۆکارێکی تری مەترسی: خزمێکی پلە یەکی تووشبوو بە شەکرە، نەتەوەیەک کە مەترسیی زۆری بۆ شەکرە هەیە، پەستانی خوێن ≥١٣٠/٨٠ ملم جیوە یان لەسەر چارەسەری بەرزیی پەستانی خوێن بن، مێژووی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، کەمیی جووڵەی جەستەیی، کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان یان قەڵەویی سەخت. <ref name="ADA2024ch24">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری دووبارەکردنەوەی پشکنین دەکات لایەنی کەم هەموو ٣ ساڵ جارێک. <ref name="ADA2024ch23">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری پشکنینی ساڵانە دەکات بۆ ئەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە. <ref name="ADA2024ch25">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەو کەسانەی پێشتر شەکرەی دووگیانی یان هەوکردنی پەنکریاسیان هەبووە هەروەها پێشنیار دەکرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. <ref name="ADA2024ch26">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە پشکنینی پێشوەختە مەترسیی مردن بگۆڕێت و هەر سوودێکی پشکنین لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکان، ڕێژەی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم، HbA_1c یان کاریگەرییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان ڕوون نییە. <ref name="Selph_et_al-2015">{{cite journal |vauthors=Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R |date=June 2015 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force |journal=Annals of Internal Medicine |volume=162 |issue=11 |pages=765–76 |doi=10.7326/M14-2221 |pmid=25867111 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201 |article-number=CD005266}}</ref> لە بەریتانیا، ڕێنماییەکانی NICE پێشنیاری گرتنەبەری هەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە شەکرە دەکەن بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەری بارستەی جەستەیان (BMI) ٣٠ یان زیاترە. <ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ڕەشپێست، ئەفریقی-کاریبی، باشووری ئاسیا و چینی، پێشنیاری دەستپێکردنی خۆپاراستن لە BMI ی ٢٧.٥ەوە دەست پێدەکات. <ref name="NIHR20222">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> توێژینەوەیەک لەسەر بنەمای نموونەیەکی گەورە لە خەڵکی ئینگلتەرا پێشنیاری BMI ی کەمتر دەکات بۆ هەندێک گرووپی نەتەوەیی بۆ دەستپێکردنی خۆپاراستن، بۆ نموونە ٢٤ لە دانیشتووانی باشووری ئاسیا و ٢١ لە دانیشتووانی [[بەنگلادێش|بەنگلادیشدا]]. <ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878 |s2cid=247390548 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P |date=July 2021 |title=Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=9 |issue=7 |pages=419–426 |doi=10.1016/S2213-8587(21)00088-7 |pmc=8208895 |pmid=33989535}}</ref> == خۆپاراستن == دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخرێت یان ڕێگری لێبکرێت لە ڕێگەی خۆراکی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Raina Elley C, Kenealy T |date=December 2008 |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evidence-Based Medicine |volume=13 |issue=6 |page=173 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 |pmid=19043031 |s2cid=26714233}}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> ڕێوشوێنە چڕەکانی شێوازی ژیان دەکرێت مەترسییەکە بە زیاتر لە نیوە کەم بکەنەوە. <ref name="AFP093">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Schellenberg2013">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> سوودی وەرزشکردن ڕوودەدات بەبێ گوێدانە کێشی سەرەتاییی کەسەکە یان دابەزینی کێشی دواتر. <ref>{{cite journal |vauthors=O'Gorman DJ, Krook A |date=September 2011 |title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity |journal=The Medical Clinics of North America |volume=95 |issue=5 |pages=953–969 |doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007 |pmid=21855702}}</ref> ئاستی بەرزی چالاکیی جەستەیی مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە. <ref name="BMJ2016">{{cite journal |vauthors=Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH |date=August 2016 |title=Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=BMJ |volume=354 |doi=10.1136/bmj.i3857 |pmc=4979358 |pmid=27510511 |doi-access=free |article-number=i3857}}</ref> بەڵام، بەڵگەکان بۆ سوودی تەنها گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا سنووردارن، <ref name="Hemmingsen20172">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> لەگەڵ هەندێک بەڵگە بۆ سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە سەوزەی گەڵا سەوزەکان <ref>{{cite journal |vauthors=Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ |date=August 2010 |title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis |journal=BMJ |volume=341 |doi=10.1136/bmj.c4229 |pmc=2924474 |pmid=20724400 |article-number=c4229}}</ref> و هەندێکیش بۆ سنووردارکردنی خواردنەوەی خواردنەوە شەکردارەکان. <ref name="Schwing">{{cite journal |vauthors=Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H |date=May 2017 |title=Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies |journal=European Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=5 |pages=363–375 |doi=10.1007/s10654-017-0246-y |pmc=5506108 |pmid=28397016}}</ref> پەیوەندییەک هەیە لە نێوان زۆر خواردنەوەی شەربەتی میوەی شەکردار و شەکرەدا، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ پەیوەندی لەگەڵ شەربەتی میوەی ١٠٠٪. <ref>{{cite journal |vauthors=Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM |date=2014 |title=Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=3 |bibcode=2014PLoSO...993471X |doi=10.1371/journal.pone.0093471 |pmc=3969361 |pmid=24682091 |doi-access=free |article-number=e93471}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ بەڵگەی بۆ سوودی ڕیشاڵی خۆراکی دۆزییەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L |date=February 2019 |title=Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses |journal=Lancet |volume=393 |issue=10170 |pages=434–445 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31809-9 |pmid=30638909 |s2cid=58632705 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ دەریخست کە گۆڕانکارییە درێژخایەنەکانی شێوازی ژیان مەترسییەکە بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا دەرمان مەترسییەکە کەم ناکاتەوە دوای وازهێنان لێی. <ref>{{cite journal |vauthors=Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK |date=December 2017 |title=Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials |journal=JAMA Internal Medicine |volume=177 |issue=12 |pages=1808–1817 |doi=10.1001/jamainternmed.2017.6040 |pmc=5820728 |pmid=29114778}}</ref> لە کاتێکدا کەمیی ئاستی ڤیتامین D پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسیی شەکرەوە، ڕاستکردنەوەی ئاستەکان بە پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D3 ئەو مەترسییە باشتر ناکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA |date=October 2014 |title=Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=10 |pages=3551–60 |doi=10.1210/jc.2014-2136 |pmc=4483466 |pmid=25062463}}</ref> لەو کەسانەی کە پێش-شەکرەیان هەیە، سیستەمی خۆراک لەگەڵ چالاکیی جەستەیی شەکرەی جۆری دووەم دوادەخات یان مەترسییەکەی کەم دەکاتەوە، بەپێی پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین (Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٧. <ref name="Hemmingsen20173">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> بەپێی پێداچوونەوەیەکی تری کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٩، مێتفۆرمین لەو کەسانەدا دەکرێت شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزش یان دەستێوەردانی [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام نەک بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزشی چڕ، و داتای پێویست نەبوو لەسەر ئاکامەکانی وەکو مردن و ئاڵۆزکارییەکانی شەکرە و کوالێتیی ژیانی پەیوەست بە تەندروستی. <ref name="Madsen2019">{{cite journal |vauthors=Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B |date=December 2019 |title=Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD008558.pub2 |pmc=6889926 |pmid=31794067 |article-number=CD008558 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٨دا هاتووە کە لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە، ڕێگریکەرەکانی ئەلفا-گلوکۆسیدەیز وەکو ئەکاربۆز (acarbose) لەوانەیە شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە کاتێک بەراورد دەکرێن بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نەبوو کە ئەکاربۆز مردنی دڵ و لوولەکانی خوێن یان ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی باشتر کردبێت. <ref name="Moelands2018">{{cite journal |vauthors=Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA |date=December 2018 |title=Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2018 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD005061.pub3 |pmc=6517235 |pmid=30592787 |article-number=CD005061 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئاماژە بەوە کراوە کە پایتۆگلیتازۆن (pioglitazone) لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]] یان هیچ دەستێوەردانێک، بەڵام هیچ جیاوازییەک نەبینرا بە بەراورد بە مێتفۆرمین، و داتا لەسەر مردن و ئاڵۆزکارییەکان و کوالێتی ژیان کەم بوو. <ref name="Ipsen2020">{{cite journal |vauthors=Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B |date=November 2020 |title=Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD013516.pub2 |pmc=8092670 |pmid=33210751 |doi-access=free |article-number=CD013516 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٦دا هاتووە کە داتای پێویست نەبوو بۆ گەیشتن بە هەر دەرەنجامێک لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگریکەرەکانی SGLT2 لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەتوانن شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B |date=April 2016 |title=Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD012106.pub2 |pmc=6486006 |pmid=27101360 |doi-access=free |article-number=CD012106 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> == بەڕێوەبردن == بەڕێوەبردنی شەکرەی جۆری دووەم تیشک دەخاتە سەر دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان، کەمکردنەوەی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، و هێشتنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن لە مەودای ئاساییدا. <ref name="AFP094">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> خۆ-پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن بۆ ئەو کەسانەی کە تازە دەستنیشان کراون بە شەکرەی جۆری دووەم دەکرێت لەگەڵ پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت، <ref>{{cite journal |vauthors=Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M |date=February 2022 |title=Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails |journal=Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases |volume=32 |issue=2 |pages=330–336 |doi=10.1016/j.numecd.2021.10.005 |pmid=34893413 |s2cid=244580173}}</ref> هەرچەندە سوودی خۆ-پێوانەکردن لەوانەی کە ئەنسۆلینی فرە-ژەم بەکارناهێنن جێگەی پرسیارە. <ref name="AFP095">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> لەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاستی خوێن بپێون، دەکرێت پێوانەکردنی ئاستەکانی ناو میز ئەنجام بدرێت. <ref name="NICE2009Self">{{Cite web |date=May 2009 |url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-date=2015-05-22 |title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes |url-status=live}}</ref> بەڕێوەبردنی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، وەک بەرزیی پەستانی خوێن، بەرزیی کۆلیسترۆڵ، و مایکرۆئەلبۆمینوریا، تەمەنی چاوەڕوانکراوی کەسەکە باشتر دەکات. <ref name="AFP096">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ کەمتر لە ١٤٠ ملم جیوە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی مەترسیی مردن و ئاکامی باشترەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A |date=February 2015 |title=Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=JAMA |volume=313 |issue=6 |pages=603–615 |doi=10.1001/jama.2014.18574 |pmid=25668264 |doi-access=free}}</ref> بەڕێوەبردنی چڕی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٣٠/٨٠ ملم جیوە) بە پێچەوانەی بەڕێوەبردنی ستانداردی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٤٠-١٦٠ ملم جیوە سیستۆلی بۆ ٨٥-١٠٠ ملم جیوە دیاستۆلی) دەبێتە هۆی کەمبوونەوەیەکی سووک لە مەترسیی جەڵتەی مێشک بەڵام هیچ کاریگەرییەکی لەسەر کۆی مەترسیی مردن نییە. <ref>{{cite journal |vauthors=McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ |date=September 2012 |title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=172 |issue=17 |pages=1296–1303 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3147 |pmid=22868819 |doi-access=free}}</ref> دابەزاندنی چڕی شەکری خوێن (HbA1c < 6%) بە پێچەوانەی دابەزاندنی ستانداردی شەکری خوێن (HbA1c لە نێوان ٧-٧.٩٪) پێناچێت مردن بگۆڕێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C |date=July 2011 |title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=343 |doi=10.1136/bmj.d4169 |pmc=3144314 |pmid=21791495 |article-number=d4169}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Webster MW |date=July 2011 |title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=288–93 |doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139 |pmid=21577100 |s2cid=20819316}}</ref> ئامانجی چارەسەرەکە بەگشتی HbA1cی ٧ بۆ ٨٪ یان گلوکۆزی بەڕۆژووبوونی کەمتر لە ٧.٢ مۆڵ/لیتر (١٣٠ ملگ/دیسیلتر)ە؛ بەڵام لەوانەیە ئەم ئامانجانە دوای ڕاوێژکارییەکی کلینیکیی پیشەگەرانە بگۆڕدرێن، بە ڕەچاوکردنی مەترسییە تایبەتەکانی دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia) و تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="ADA2024ch6">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S111–S125 |doi=10.2337/dc24-S006 |pmc=10725808 |pmid=38078586 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA |date=April 2018 |title=Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians |journal=Annals of Internal Medicine |volume=168 |issue=8 |pages=569–576 |doi=10.7326/M17-0939 |pmid=29507945 |doi-access=free}}</ref> دابەزینی شەکری خوێن پەیوەستە بە ئاکامە نەرێنییەکان لە کەسانی بەتەمەندا کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R |date=May 2013 |title=Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=36 |issue=5 |pages=1384–1395 |doi=10.2337/dc12-2480 |pmc=3631867 |pmid=23589542}}</ref> سەرەڕای ئەو ڕێنماییانەی کە پێشنیار دەکەن کۆنترۆڵی چڕی شەکری خوێن لەسەر بنەمای هاوسەنگکردنی زیانە خێراکان لەگەڵ سوودە درێژخایەنەکاندا بێت، زۆر کەس – بۆ نموونە ئەو کەسانەی تەمەنی چاوەڕوانکراویان کەمتر لە نۆ ساڵە و سوودمەند نابن – چارەسەری لەڕادەبەدەرییان بۆ دەکرێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Makam AN, Nguyen OK |date=January 2017 |title=An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment |journal=Circulation |volume=135 |issue=2 |pages=180–195 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 |pmc=5502688 |pmid=28069712}}</ref> پێشنیار دەکرێت هەموو ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە پشکنینی چاوی ڕێکوپێک بکەن. <ref name="Green201113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەڵگەی مامناوەند هەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات چارەسەرکردنی نەخۆشیی پووک لە ڕێگەی پاککردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەوە (scaling and root planing) دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی شەکری خوێن بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە. <ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc=9009294 |pmid=35420698 |hdl-access=free |article-number=CD004714 |hdl=2164/20480}}</ref> === شێوازی ژیان === ==== وەرزش ==== سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێک بناغەی چاودێریی شەکرەن، <ref name="Vij20105">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> و یەکێک لە پێداچوونەوەکان ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕی زیاتری وەرزش ئاکامەکانی باشتر کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S |date=December 2016 |title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=12 |pages=2527–2545 |doi=10.1007/s00125-016-4079-0 |pmc=6207340 |pmid=27747395}}</ref> وەرزشی ڕێکوپێک لەوانەیە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن باشتر بکات، ڕێژەی چەوریی جەستە کەم بکاتەوە، و ئاستی چەورییەکانی خوێن دابەزێنێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA |date=July 2006 |title=Exercise for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2 |pmc=8989410 |pmid=16855995 |s2cid=25505640 |article-number=CD002968}}</ref> ==== سیستەمی خۆراک ==== کەمکردنەوەی کالۆری بۆ هاندانی دابەزاندنی کێش بەگشتی پێشنیار دەکرێت. <ref name="Diet09">{{cite journal |vauthors=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |date=June 2009 |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=The Mount Sinai Journal of Medicine, New York |volume=76 |issue=3 |pages=257–268 |doi=10.1002/msj.20118 |pmid=19421969}}</ref> نزیکەی ٨٠ لە سەدی ئەو کەسانەی قەڵەون و شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەگەنە قۆناغی چاکبوونەوەی تەواو بەبێ پێویستی بە دەرمان ئەگەر دابەزینی کێش بە بڕی لایەنی کەم ١٥ کیلۆگرام بپارێزن، <ref>{{cite journal |vauthors=Magkos F, Hjorth MF, Astrup A |date=October 2020 |title=Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=16 |issue=10 |pages=545–555 |doi=10.1038/s41574-020-0381-5 |pmid=32690918 |s2cid=220651657 |quote=A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM.}}</ref><ref>{{cite web |date=30 September 2020 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |access-date=29 November 2023 |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss}}</ref> بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ناتوانن دابەزینێکی بەرچاوی کێش بەدەست بهێنن یان بیپارێزن. <ref name="UpToDate">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref> تەنانەت دابەزینێکی کەمی کێشیش دەتوانێت باشتربوونێکی بەرچاو لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێندا دروست بکات و پێویستی بە دەرمان کەم بکاتەوە. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=1 January 2021 |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008 |pmid=33298419 |s2cid=228087486 |doi-access=free}}</ref> چەندین سیستەمی خۆراکی لەوانەیە کاریگەر بن وەک سیستەمی خۆراکیی DASH، سیستەمی خۆراکیی دەریای ناوەڕاست، سیستەمی خۆراکیی کەم چەوری، یان سیستەمە خۆراکییەکانی چاودێریکراوی کاربۆهیدرات وەک سیستەمی خۆراکیی کەم کاربۆهیدرات. <ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Thomas D, Elliott EJ |date=January 2009 |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |pmc=6486008 |pmid=19160276 |article-number=CD006296 |veditors=Thomas D}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N |date=January 2015 |title=Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base |journal=Nutrition |volume=31 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/j.nut.2014.06.011 |pmid=25287761 |doi-access=free}}</ref> پێشنیارەکانی تر بریتین لە جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزەوات، کەمکردنەوەی چەورییە تێرەکان و بەرهەمە شیرەمەنییە کەم چەورییەکان، و وەرگرتنی ماددە خۆراکییە گەورەکان بەپێی پێویستیی کەسەکە، بۆ دابەشکردنی کالۆری و کاربۆهیدراتەکان بە درێژایی ڕۆژ. <ref name="ADA2024ch52">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal |vauthors=Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS |date=January 2014 |title=Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=37 |issue=Supplement_1 |pages=S120–S143 |doi=10.2337/dc14-S120 |pmid=24357208 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخست کە خواردنی چەرەساتەکانی سەر درەخت (گوێز، بادەم، و فندق) شەکری خوێنی بەڕۆژووبوونی لە کەسانی تووشبوو بە شەکرەدا کەم کردەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M |date=May 2021 |title=Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review |journal=JBI Evidence Synthesis |volume=19 |issue=5 |pages=966–1002 |doi=10.11124/JBISRIR-D-19-00397 |pmid=33141798 |s2cid=226250006}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، داتای پێویست نییە بۆ پێشنیارکردنی شیرینکەرە نا-خۆراکییەکان، کە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی وەرگرتنی کالۆریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH |date=August 2012 |title=Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1808 |doi=10.2337/dc12-9002 |pmc=3402256 |pmid=22778165}}</ref> وەرگرتنی زیاتری ئەو کاربۆهیدراتانەی کە دەتوانرێت لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەکاربهێنرێن (microbiota-accessible carbohydrates) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی T2D. <ref>{{cite journal |vauthors=Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y |date=June 2021 |title=Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=113 |issue=6 |pages=1515–1530 |doi=10.1093/ajcn/nqaa435 |pmid=33693499 |doi-access=free}}</ref> تەواوکەرەکانی ڕیشاڵی خەست (Viscous fiber supplements) لەوانەیە بەسوود بن لەوانەی شەکرەیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V |date=May 2019 |title=Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Diabetes Care |volume=42 |issue=5 |pages=755–766 |doi=10.2337/dc18-1126 |pmid=30617143 |s2cid=58665219 |doi-access=free}}</ref> پەروەردەی گونجاو لەگەڵ کولتوور لەوانەیە یارمەتی ئەو کەسانە بدات کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێنیان بۆ ماوەی تا ٢٤ مانگ. <ref>{{cite journal |vauthors=Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K |date=September 2014 |title=Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2014 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006424.pub3 |pmc=10680058 |pmid=25188210 |article-number=CD006424}}</ref> بەڵگەی پێویست نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان کاریگەرییان لەسەر مردن هەیە لەو کەسانەی کە پێشتر شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref name="Schellenberg20132">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> ==== بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی ==== هەرچەندە فشاری دەروونی وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ شەکرەی جۆری دووەم ناسراوە، <ref name="Will201115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام کاریگەریی دەستێوەردانەکانی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی لەسەر بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جێگیر نەکراوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hackett RA, Steptoe A |date=September 2017 |title=Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=13 |issue=9 |pages=547–560 |doi=10.1038/nrendo.2017.64 |pmid=28664919 |s2cid=34925223}}</ref> پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ئارادایە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی ئەو دەستێوەردانانەی لەسەر بنەمای هۆشیاریی دەروونین بۆ پێگەیشتووانی تووشبوو بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref>{{cite journal |vauthors=Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A |date=January 2021 |title=Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD014881 |pmc=8701561 |article-number=CD014881 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> === دەرمانەکان === ==== کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن ==== چەندین پۆل لە دەرمانی شەکرە بەردەستن. مێتفۆرمین بەگشتی وەک چارەسەری هێڵی یەکەم پێشنیار دەکرێت چونکە هەندێک بەڵگە هەیە کە مردن کەم دەکاتەوە؛ <ref name="Ann20162">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="AFP097">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF |date=July 2016 |title=Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis |journal=JAMA |volume=316 |issue=3 |pages=313–24 |doi=10.1001/jama.2016.9400 |pmid=27434443 |doi-access=free}}</ref> بەڵام ئەم دەرەنجامە جێگەی پرسیارە. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C |year=2012 |title=Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials |journal=PLOS Medicine |volume=9 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pmed.1001204 |pmc=3323508 |pmid=22509138 |doi-access=free |article-number=e1001204 |veditors=Groop L}}</ref> مێتفۆرمین نابێت بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی سەختی گورچیلە یان جگەریان هەیە. <ref name="Vij20106">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە پێشنیاری بەکارهێنانی هاندەری وەرگری GLP-1 یان ڕێگریکەری SGLT2 دەکەن وەک چارەسەری هێڵی یەکەم لەو نەخۆشانەی کە هەیانە یان لە مەترسییەکی بەرزدان بۆ نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، سستبوونی دڵ، یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. <ref name="ADA2022EASD">{{Cite journal |vauthors=Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880 |doi-access=free}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> تێچووی بەرزی ئەم دەرمانانە بە بەراورد بە مێتفۆرمین بەکارهێنانیانی سنووردار کردووە. <ref name="UpToDate2">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N |date=October 2022 |title=First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study |journal=Annals of Internal Medicine |volume=175 |issue=10 |pages=1392–1400 |doi=10.7326/M21-2941 |pmc=10155215 |pmid=36191315}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N |date=13 January 2021 |title=Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? |journal=Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism |volume=12 |doi=10.1177/2042018820980225 |pmc=7809522 |pmid=33489086 |article-number=2042018820980225}}</ref> پۆلەکانی تری دەرمانەکان بریتین لە: سۆلفۆنیلوریەکان، سایازۆلیدیندیۆنەکان، ڕێگریکەرەکانی دیپێپتیدیل پێپتیدەیز-٤ (DPP-4)، ڕێگریکەرەکانی SGLT2، و هاندەرەکانی وەرگری GLP-1. <ref name="ADA2024ch92">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ دەریخست کە ڕێگریکەرەکانی SGLT2 و هاندەرەکانی GLP-1، بەڵام نەک ڕێگریکەرەکانی DPP-4، پەیوەست بوون بە کەمبوونەوەی مردنەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان بێ چارەسەری. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K |date=April 2018 |title=Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA |volume=319 |issue=15 |pages=1580–1591 |doi=10.1001/jama.2018.3024 |pmc=5933330 |pmid=29677303}}</ref> ڕۆسیگلیتازۆن (Rosiglitazone)، کە سایازۆلیدیندیۆنێکە، نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامە درێژخایەنەکان باشتر بکات هەرچەندە ئاستی شەکری خوێن باشتر دەکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH |date=July 2007 |title=Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus |url=http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2007 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD006063.pub2 |pmc=7389529 |pmid=17636824 |article-number=CD006063 |veditors=Richter B}}</ref> سەرباری ئەوەش، پەیوەستە بە زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشیی دڵ و مردنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Chen X, Yang L, Zhai SD |date=December 2012 |title=Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies |journal=Chinese Medical Journal |volume=125 |issue=23 |pages=4301–6 |pmid=23217404}}</ref> دەرزییەکانی ئەنسۆلین دەکرێت بۆ دەرمانە دەمەکییەکان زیاد بکرێن یان بەتەنیا بەکاربهێنرێن. <ref name="AFP098">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> زۆربەی خەڵک لە سەرەتادا پێویستیان بە ئەنسۆلین نییە. <ref name="Green201114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> کاتێک بەکاردەهێنرێت، بەزۆری جۆرێکی درێژخایەن لە شەودا زیاد دەکرێت، لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر دەرمانە دەمەکییەکان. <ref name="Vij20107">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref name="AFP099">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> پاشان ژەمەکان زیاد دەکرێن تا کاریگەری دەبێت (ئاستی شەکری خوێن بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێت). <ref name="AFP0910">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> کاتێک ئەنسۆلینی شەوانە بەس نییە، لەوانەیە پێدانی ئەنسۆلین دووجار لە ڕۆژێکدا کۆنترۆڵێکی باشتر بەدەست بهێنێت. <ref name="Vij20108">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ئەنسۆلینە درێژخایەنەکانی گلارژین (glargine) و دێتمیر (detemir) بە هەمان شێوە سەلامەت و کاریگەرن، <ref>{{cite journal |vauthors=Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH |date=July 2011 |title=Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2011 |issue=7 |doi=10.1002/14651858.CD006383.pub2 |pmc=6486036 |pmid=21735405 |article-number=CD006383 |veditors=Simon AC}}</ref> و پێناچێت زۆر باشتر بن لە ئەنسۆلینی NPH، بەڵام لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو گرانترن، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە وەک تێچوو-کاریگەر (cost effective) دانانرێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S |date=July 2010 |title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=14 |issue=36 |pages=1–248 |doi=10.3310/hta14360 |pmid=20646668 |doi-access=free}}</ref> لەو کەسانەی کە دووگیانن، ئەنسۆلین بەگشتی بژاردەی یەکەمی چارەسەرە. <ref name="Vij20109">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ==== دابەزاندنی پەستانی خوێن ==== زۆرێک لە ڕێنماییە نێودەوڵەتییەکان ئامانجەکانی چارەسەری پەستانی خوێنیان بە کەمتر لە ١٤٠/٩٠ ملم جیوە بۆ کەسانی تووشبوو بە شەکرە پێشنیار کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L |date=September 2019 |title=A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes |journal=Global Heart |volume=14 |issue=3 |pages=215–240 |doi=10.1016/j.gheart.2019.07.009 |pmid=31451236 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، تەنها بەڵگەی سنووردار هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو ئامانجە نزمانە دەبێت چی بن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ساڵی ٢٠١٦ زیانی ئەگەردار (potential harm)ی دۆزییەوە لە چارەسەرکردن بۆ ئامانجەکانی خوار ١٤٠ ملم جیوە، <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=February 2016 |title=Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses |journal=BMJ |volume=352 |pages=i717 |doi=10.1136/bmj.i717 |pmc=4770818 |pmid=26920333}}</ref> و پێداچوونەوەیەکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ بەڵگەیەکی بۆ سوودی زیاتری دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ نێوان ١٣٠ و ١٤٠ ملم جیوە نەدۆزییەوە، هەرچەندە مەترسیی ڕووداوە نەخوازراوەکان زیادیکردبوو. <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=September 2019 |title=Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials |journal=BMJ Open |volume=9 |issue=9 |doi=10.1136/bmjopen-2018-026686 |pmc=6773352 |pmid=31575567 |doi-access=free |article-number=e026686}}</ref> ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ (ESC) لە ساڵی ٢٠٢٣ پێشنیاری دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ ١٣٠ ملم جیوە دەکەن لە زۆربەی ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە. <ref name="ESC2023">{{Cite journal |vauthors=Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |issn=0195-668X |pmid=37622663 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=20.500.14279/34673}}</ref> لەو کەسانەی کە شەکرە و بەرزیی پەستانی خوێنیان هەیە لەگەڵ یان ئەلبۆمینوریا یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، ڕێگریکەرێکی سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین (وەکو ڕێگریکەری ACE یان بلۆککەری وەرگری ئەنجیۆتێنسین) پێویستە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بەرەوپێشچوونی نەخۆشیی گورچیلە و ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن. <ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕێگریکەرەکانی ئەنزیمی گۆڕەری ئەنجیۆتێنسین (ACEIs) باڵاترن لە ڕێگریکەرەکانی تری سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین وەکو بلۆککەرەکانی وەرگری ئەنجیۆتێنسین (ARBs)، <ref>{{cite journal |vauthors=Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J |date=May 2014 |title=Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis |journal=JAMA Internal Medicine |volume=174 |issue=5 |pages=773–785 |doi=10.1001/jamainternmed.2014.348 |pmid=24687000 |doi-access=free}}</ref> یان ئەلیسکیرێن (aliskiren) لە ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێندا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S |date=September 2017 |title=Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients |journal=Diabetes & Vascular Disease Research |volume=14 |issue=5 |pages=400–406 |doi=10.1177/1479164117715854 |pmc=5600262 |pmid=28844155}}</ref> هەرچەندە پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦ کاریگەریی هاوشێوەی ACEIs و ARBs ی دۆزییەوە لەسەر ئاکامە گەورەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن و گورچیلە. <ref name="PLOS2016">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە تێکەڵکردنی ACEIs و ARBs سوودی زیاتر دابین بکات. <ref name="PLOS20162">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> ==== ئەوانی تر ==== بەکارهێنانی ستاتینەکان (statins) لە نەخۆشیی شەکرەدا بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن دەبێت ڕەچاو بکرێت دوای هەڵسەنگاندنی کۆی گشتی مەترسیی نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن بۆ کەسەکە. <ref name="ADA2024ch102">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> بەکارهێنانی ئەسپرین (ترشی ئەسیتیلسالیسیلیک) بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن لە نەخۆشیی شەکرەدا جێگەی مشتومڕە. <ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەسپرین لەو کەسانەدا پێشنیار دەکرێت کە پێشتر نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەبووە، بەڵام بەکارهێنانی ڕۆتینی ئەسپرین نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامەکان باشتر بکات لە شەکرەی بێ-ئاڵۆزکاریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS |date=June 2010 |title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=6 |pages=1395–402 |doi=10.2337/dc10-0555 |pmc=2875463 |pmid=20508233}}</ref> ئەسپرین وەک خۆپاراستنی سەرەتایی لەوانەیە مەترسیی زیاتر بێت لە سوودەکەی، بەڵام دەکرێت ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی تەمەنیان لە نێوان ٥٠ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە هۆکارێکی تری مەترسیداری دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەیە و مەترسیی خوێنبەربوونیان کەمە دوای پێدانی زانیاری سەبارەت بە مەترسی و سوودە ئەگەردارەکان وەک بەشێک لە بڕیاردانی هاوبەش. <ref name="ADA2024ch103">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D بەو کەسانەی کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە لەوانەیە نیشاندەرەکانی بەرگریی ئەنسۆلین و HbA1c باشتر بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM |date=September 2017 |title=The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=102 |issue=9 |pages=3097–3110 |doi=10.1210/jc.2017-01024 |pmid=28957454 |doi-access=free}}</ref> هاوبەشکردنی تۆمارە تەندروستییە ئەلیکترۆنییەکانیان لەگەڵ ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە یارمەتییان دەدات ئاستی شەکری خوێنیان دابەزێنن. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ یارمەتیدانی خەڵک بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی تەندروستیی خۆیان و بەشداریکردنی چالاکانەیان لە بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E |date=December 2020 |title=Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis |journal=BMJ Quality & Safety |volume=29 |issue=12 |pages=1019–1032 |doi=10.1136/bmjqs-2019-010581 |pmc=7785164 |pmid=32532814}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103 |s2cid=242149388 |url-access=subscription}}</ref> === نەشتەرگەری === نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش لەو کەسانەی کە قەڵەون ڕێوشوێنێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی شەکرە. <ref>{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294}}</ref> زۆر کەس دەتوانن ئاستی ئاسایی شەکری خوێن بپارێزن بە دەرمانی کەم یان بێ دەرمان دوای نەشتەرگەری <ref>{{cite journal |vauthors=Frachetti KJ, Goldfine AB |date=April 2009 |title=Bariatric surgery for diabetes management |journal=Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity |volume=16 |issue=2 |pages=119–24 |doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7 |pmid=19276974 |s2cid=31797748 |doi-access=free}}</ref> و مردنی درێژخایەن کەم دەبێتەوە.<ref name="Schum2009">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> بەڵام هەندێک مەترسیی مردنی کورتخایەن هەیە کە کەمترە لە ١٪ بەهۆی نەشتەرگەرییەکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Colucci RA |date=January 2011 |title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option |journal=Postgraduate Medicine |volume=123 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.3810/pgm.2011.01.2242 |pmid=21293081 |s2cid=207551737}}</ref> ئەو خاڵی سنوورییە (cutoffs) بۆ پێوەری بارستەی جەستە (BMI) کە تێیدا نەشتەرگەری گونجاوە هێشتا ڕوون نییە. <ref name="Schum20092">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> پێشنیار دەکرێت ئەم بژاردەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە ناتوانن هەم کێش و هەم شەکری خوێنیان کۆنترۆڵ بکەن. <ref>{{cite journal |vauthors=Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P |date=June 2012 |title=Bariatric surgery for type 2 diabetes |journal=Lancet |volume=379 |issue=9833 |pages=2300–11 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60401-2 |pmid=22683132 |s2cid=5198462}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE |date=June 2016 |title=Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations |journal=Diabetes Care |volume=39 |issue=6 |pages=861–77 |doi=10.2337/dc16-0236 |pmid=27222544 |doi-access=free}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Prevalence_of_total_diabetes_by_age_and_GBD_super-region_in_2021.jpg|وێنۆک|ڕێژەی بڵاوبوونەوەی کۆی نەخۆشیی شەکرە بەپێی تەمەن و هەرێمە گەورەکانی باری جیهانی نەخۆشی لە ساڵی ٢٠٢١دا]] فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە مەزەندە دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢١دا نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە نەخۆشیی شەکرەوە ژیاون، <ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation|url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf|title=IDF Diabetes Atlas|date=2021|publisher=International Diabetes Federation|isbn=978-2-930229-98-0|edition=10|page=33|access-date=18 March 2022}}</ref> کە ٩٠-٩٥٪یان شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite book|title=Williams Textbook of Endocrinology|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT|date=2020|publisher=Elsevier|edition=14|pages=1349–1370|chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology}}</ref> شەکرە هەم لە جیهانی پێشکەوتوو و هەم لە جیهانی تازەپێگەیشتوودا باوە. <ref name="Will201116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> هەندێک گرووپی نەتەوەیی وەکو خەڵکی باشووری ئاسیا، دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن، لاتینییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە مەترسییەکی بەرزتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij201010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم لەو کەسانەی کێشیان ئاساییە ٦٠ بۆ ٨٠ لە سەدی کۆی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت لە هەندێک وڵاتی ئاسیاییدا. ئەو میکانیزمەی کە دەبێتە هۆی شەکرە لە کەسانی نا-قەڵەودا بە کەمی لێی تێگەیشتوون. <ref>{{cite journal |vauthors=Olaogun I, Farag M, Hamid P |date=April 2020 |title=The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding |journal=Cureus |volume=12 |issue=4 |doi=10.7759/cureus.7614 |pmc=7213678 |pmid=32399348 |doi-access=free |article-number=e7614}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC |date=December 2022 |title=Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=24 |issue=1 |page=658 |doi=10.3390/ijms24010658 |pmc=9820420 |pmid=36614099 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C |date=March 2022 |title=Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes |journal=World Journal of Diabetes |volume=13 |issue=3 |pages=185–202 |doi=10.4239/wjd.v13.i3.185 |pmc=8984567 |pmid=35432755 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی نەخۆشیی شەکرە لە ساڵی ١٩٨٥دا بە ٣٠ ملیۆن خەمڵێنرا، کە بەرزبووەوە بۆ ١٣٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٥ و ٢١٧ ملیۆن لە ساڵی ٢٠٠٥. <ref name="Epi20062">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بڕوا وایە ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم بەهۆی چوونەتەمەنی دانیشتووانی جیهان، کەمبوونەوەی وەرزش، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوییەوەیە. <ref name="Epi20063">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە وەکو نەخۆشییەکی پێگەیشتووان سەیر دەکرا، بەڵام شەکرەی جۆری دووەم بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە ناو منداڵانیشدا دەستنیشان دەکرێت هاوتەریب لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوی. <ref name="Will201117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> پێنج وڵات کە زۆرترین ژمارەی تووشبووانی شەکرەیان هەیە تا ساڵی ٢٠٠٠ بریتین لە هیندستان بە ٣١.٧ ملیۆن، چین ٢٠.٨ ملیۆن، ئەمریکا ١٧.٧ ملیۆن، ئیندۆنیزیا ٨.٤ ملیۆن، و ژاپۆن ٦.٨ ملیۆن. <ref name="Wild 2004">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە وەک پەتایەکی جیهانی دەناسرێت. <ref name="Wild 20042">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> == مێژوو == نەخۆشیی شەکرە یەکێکە لە یەکەمین ئەو نەخۆشییانەی کە وەسف کراون <ref name="Rip20112">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> بە هەبوونی دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین کە تێیدا ئاماژەی بە "بەتاڵکردنەوەی زۆر گەورەی میز" کردووە. <ref name="History20102">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2|title=A Hand Book On Diabetes|vauthors=Sajida S|date=2021-01-26|publisher=OrangeBooks Publication|page=2|language=en}}</ref> بڕوا وایە یەکەمین حاڵەتەکان کە وەسف کراون شەکرەی جۆری یەکەم بن. <ref name="History20103">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> پزیشکانی هیندی لە دەوروبەری هەمان کاتدا نەخۆشییەکەیان دەستنیشان کرد و وەک "مادهومێها" (madhumeha) یان میزی هەنگوینی پۆلێنیان کرد، و تێبینییان کرد کە میزەکە مێروولە ڕادەکێشێت. <ref name="History20104">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> زاراوەی "شەکرە - diabetes" یان "تێپەڕین بەناو - to pass through" بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زایین لەلایەن ئەپۆلۆنیۆس مێمفایتێسی یۆنانییەوە بەکارهێنرا. <ref name="History20106">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> نەخۆشییەکە دەگمەن بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بە جۆرێک کە گالین (Galen) ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها دوو حاڵەتی بینیوە لە ماوەی کارکردنیدا. <ref name="History20105">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بۆ یەکەمجار لەلایەن پزیشکانی هیندی شوشروتا و چاراکا لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران، کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History20107">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref>چارەسەری کاریگەر پەرەی پێنەدرا تاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم کاتێک کەنەدییەکان فرێدریک بانتینگ و چارڵز بێست ئەنسۆلینیان دۆزییەوە لە ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٢٢. <ref name="History20108">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> ئەمەش بەدوایدا پەرەپێدانی ئەنسۆلینی NPH ی درێژخایەنتری لێکەوتەوە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا. <ref name="History20109">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> لە ساڵی ١٩١٦دا، ئیلیۆت جۆسلین پێشنیاری کرد کە لەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ماوەکانی بەڕۆژووبوون بەسوودن. <ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> لێکۆڵینەوەکانی دواتر پشتگیریی ئەمەیان کردووە، و دابەزاندنی کێش چارەسەرێکی هێڵی یەکەمە لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref name="Koutroumpakis20192">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> == توێژینەوە == لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نمرەی سەختیی نەخۆشیی شەکرە (DISSCO) پەرەی پێدرا کە ئامرازێکە دەتوانێت باشتر لە HbA1c دەستنیشانی بکات ئەگەر باری تەندروستیی کەسێک ڕوو لە دابەزین بێت. <ref name="ToolsPredictRisk2">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref><ref name="DISSCO2020">{{cite journal |vauthors=Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E |date=May 2020 |title=Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study |journal=BMJ Open Diabetes Research & Care |volume=8 |issue=1 |doi=10.1136/bmjdrc-2019-000962 |pmc=7228474 |pmid=32385076 |article-number=e000962}}</ref> ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەری بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی داتا لە تۆمارە ئەلیکترۆنییە بێناوەکانی نەخۆشەکانەوە و نمرەیەک بەرهەم دەهێنێت لەسەر بنەمای ٣٤ نیشاندەر. === خانە بنەڕەتییەکان === لە نیسانی ٢٠٢٤دا، زانایان یەکەمین حاڵەتی پاشەکشەی (چاکبوونەوەی) شەکرەی جۆری دووەمیان ڕاپۆرت کرد لە ڕێگەی بەکارهێنانی خانە قەدییەکانەوە لە پیاوێکی تەمەن ٥٩ ساڵدا کە لە ساڵی ٢٠٢١دا چارەسەر کرابوو و لەو کاتەوە بەبێ ئەنسۆلین ماوەتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H |date=April 2024 |title=Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue |journal=Cell Discovery |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1038/s41421-024-00662-3 |pmc=11058776 |pmid=38684699}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en |vauthors=Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China}}</ref> دووبارەکردنەوە لە نەخۆشی زیاتردا و بەڵگە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر پێویست دەبێت پێش ئەوەی ئەم چارەسەرە وەک چارەسەرێکی یەکجاریی ئەگەردار ڕەچاو بکرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 7xyhw4fw4chj6p3f0gnvsr7z3tefd68 1593841 1593835 2026-06-24T20:00:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1593841 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" /> {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|image=Blue circle for diabetes.svg|image_size=200px|caption=بازنەیەکی شین هێمای گەردوونیی نەخۆشیی شەکرەیە.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref>|field=کوێرەڕژێنناسی (Endocrinology)|synonyms=<ref name= WHO2024/>شەکرەی پێگەیشتووان؛ <br />شەکرەی پشتبەنەبەستوو بە ئەنسۆلین<ref name= WHO2024/>|pronounce={{IPAc-en|d|aɪ|ə|b|iː|t|ə|s}}|symptoms=زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، دابەزینی کێش بەبێ هۆکار، زیادبوونی برسییەتی<ref name= NIH2014Diag/>|complications=ئاڵۆزکارییەکان: دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک (Hyperosmolar hyperglycemic state)، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، نەخۆشیی دڵ، جەڵتەی مێشک، تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، سستبوونی گورچیلە، بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە<ref name= WHO2024/><ref name=Pas2014/><ref name=Fas2008/>|onset=تەمەنی مامناوەند یان گەورەتر<ref name= NIH2014Cause/>|duration=درێژخایەن<ref name= NIH2014Cause/>|causes=قەڵەوی، کەمیی وەرزش، بۆماوەیی<ref name= WHO2024/><ref name= NIH2014Cause/>|risks=|diagnosis=پشکنینی خوێن<ref name= NIH2014Diag/>|differential=|prevention=پاراستنی کێشی ئاسایی، وەرزشکردن، سیستەمی خۆراکیی تەندروست|treatment=گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک، وەرزش، دەرمانی شەکرە وەک مێتفۆرمین و ئەنسۆلین، نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش<ref name= WHO2024/><ref name=Ann2016/><ref name=Cet2015/><ref name= Kre2005/>|medication=|prognosis=کەمبوونەوەی ١٠ ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو<ref name=Will2011/>|frequency=ڕێژەی بڵاوبوونەوە: ٣٩٢ ملیۆن (٢٠١٥)<ref name=GBD2015Pre/>|deaths=|name=شەکرەی جۆری دوو}}'''شەکرەی جۆری دوو''' (T2D)، کە پێشتر بە '''شەکرەی پێگەیشتووان''' دەناسرا، جۆرێکە لە نەخۆشیی شەکرە کە بە بەرزیی شەکری خوێن، بەرگریی ئەنسۆلین، و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلین جیادەکرێتەوە. <ref name="NIH2014Cause">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> نیشانە باوەکانی بریتین لە زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، ماندوێتی و دابەزینی کێش بەبێ هۆکار. <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> نیشانەکانی تر بریتین لە زیادبوونی برسییەتی، هەستکردن بە مێروولەکردن (تەزین)، و ئەو برینانەی کە بە خاوی چاک دەبنەوە. <ref name="NIH2014Diag2">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> زۆرجار نیشانەکان بە هێواشی سەرهەڵدەدەن. <ref name="NIH2014Cause2">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> ئاڵۆزکارییە درێژخایەنەکانی بەرزیی شەکری خوێن بریتین لە نەخۆشیی دڵ؛ جەڵتەی مێشک؛ تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کوێربوون؛ سستبوونی گورچیلە؛ و لاوازیی سووڕی خوێن لە پەلەکانی خوارەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بڕینەوەی پەلەکان. <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> لەوانەیە دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک لەپڕ سەرهەڵبدات؛ بەڵام، ترشەڵۆکبوونی خوێن (کیتۆئەسیدۆسس) باو نییە. <ref name="Pas2014">{{cite journal |vauthors=Pasquel FJ, Umpierrez GE |date=November 2014 |title=Hyperosmolar hyperglycemic state: a historic review of the clinical presentation, diagnosis, and treatment |journal=[[Diabetes Care]] |volume=37 |issue=11 |pages=3124–31 |doi=10.2337/dc14-0984 |pmc=4207202 |pmid=25342831}}</ref><ref name="Fas2008">{{cite journal |vauthors=Fasanmade OA, Odeniyi IA, Ogbera AO |date=June 2008 |title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management |journal=African Journal of Medicine and Medical Sciences |volume=37 |issue=2 |pages=99–105 |pmid=18939392}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە پلەی یەکەم لە ئەنجامی قەڵەوی و کەمیی وەرزشەوە ڕوودەدات. <ref name="WHO20242">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> هەندێک کەس لە ڕووی بۆماوەییەوە زیاتر لە کەسانی تر لە مەترسیدان. <ref name="NIH2014Cause3">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم نزیکەی ٩٠٪ی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە پێکدەهێنێت، لەگەڵ ١٠٪ەکەی تر کە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ شەکرەی جۆری یەکەم و شەکرەی دووگیانی. <ref name="WHO20243">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> دەستنیشانکردنی شەکرە لە ڕێگەی پشکنینەکانی خوێنەوە دەبێت وەک گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون، پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆزی دەمەکی، یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (A1c). <ref name="NIH2014Diag">{{cite web |date=June 2014 |url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306174631/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes/Pages/index.aspx |archive-date=6 March 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر دەتوانرێت پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی هێشتنەوەی کێشی ئاسایی، وەرزشکردنی ڕێکوپێک، و خواردنی خۆراکی تەندروست (نموونەیەکی باو بریتییە لە سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە میوە و سەوزە و کەم شەکر و چەوریی تێر). <ref name="WHO2024">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> چارەسەرکردن گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک و وەرزش لەخۆدەگرێت. <ref name="WHO20244">{{cite web |date=14 November 2024 |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |access-date=2025-03-17 |website=World Health Organization |title=Diabetes}}</ref> ئەگەر ئاستی شەکری خوێن بە پێی پێویست دانەبەزێت، بەزۆری دەرمانی مێتفۆرمین پێشنیار دەکرێت. <ref name="Ann2016">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="Metformin2020">{{cite journal |vauthors=Gnesin F, Thuesen AC, Kähler LK, Madsbad S, Hemmingsen B |date=June 2020 |title=Metformin monotherapy for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=6 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012906.pub2 |pmc=7386876 |pmid=32501595 |doi-access=free |article-number=CD012906 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> زۆر کەس لەوانەیە لە کۆتاییدا پێویستیان بە دەرزیی ئەنسۆلینیش بێت. <ref name="Kre2005">{{cite journal |vauthors=Krentz AJ, Bailey CJ |date=February 2005 |title=Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus |journal=[[Drugs (journal)|Drugs]] |volume=65 |issue=3 |pages=385–411 |doi=10.2165/00003495-200565030-00005 |pmid=15669880 |s2cid=29670619}}</ref> لەوانەی کە ئەنسۆلین وەردەگرن، ئامۆژگاری دەکرێن بەردەوام پشکنین بۆ ئاستی شەکری خوێن بکەن (بۆ نموونە لە ڕێگەی چاودێرێکی بەردەوامی گلوکۆزەوە)؛ بەڵام ئەمە لەوانەیە پێویست نەبێت بۆ ئەوانەی کە لەسەر چارەسەری ئەنسۆلین نین. <ref>{{cite journal |vauthors=Malanda UL, Welschen LM, Riphagen II, Dekker JM, Nijpels G, Bot SD |date=January 2012 |title=Self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes mellitus who are not using insulin |url=https://research.vu.nl/en/publications/733717bc-2021-43dc-ad10-540cdca45380 |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=5 |doi=10.1002/14651858.CD005060.pub3 |pmc=11984800 |pmid=22258959 |s2cid=205176936 |article-number=CD005060 |hdl=1871/48558}}</ref> نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش (Bariatric surgery) زۆرجار نەخۆشیی شەکرە باشتر دەکات لەو کەسانەی کە قەڵەون. <ref name="Cet2015">{{cite journal |vauthors=Cetinkunar S, Erdem H, Aktimur R, Sozen S |date=June 2015 |title=Effect of bariatric surgery on humoral control of metabolic derangements in obese patients with type 2 diabetes mellitus: How it works |journal=[[World Journal of Clinical Cases]] |volume=3 |issue=6 |pages=504–9 |doi=10.12998/wjcc.v3.i6.504 |pmc=4468896 |pmid=26090370 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ganguly S, Tan HC, Lee PC, Tham KW |date=April 2015 |title=Metabolic bariatric surgery and type 2 diabetes mellitus: an endocrinologist's perspective |journal=[[Journal of Biomedical Research]] |volume=29 |issue=2 |pages=105–11 |doi=10.7555/JBR.29.20140127 |pmc=4389109 |pmid=25859264}}</ref> ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە هاوتەریب لەگەڵ قەڵەوی. <ref>{{cite book|title=Public health nursing: practicing population-based care|vauthors=Moscou S|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-4660-8|veditors=Truglio-Londrigan M, Lewenson SB|edition=2nd|location=Burlington, Massachusetts|page=[https://books.google.com/books?id=kgA8xfbxIRwC&pg=PA317 317]|chapter=Getting the word out: advocacy, social marketing, and policy development and enforcement|oclc=758391750}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٩٢ ملیۆن کەس بەم نەخۆشییە دەستنیشان کراون بە بەراورد بە نزیکەی ٣٠ ملیۆن لە ساڵی ١٩٨٥. <ref name="GBD2015Pre">{{cite journal |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=[[Lancet (journal)|Lancet]] |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282 |collaboration=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators}}</ref><ref name="Epi2006">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بەگشتی، لە تەمەنی مامناوەند یان گەورەتردا دەست پێدەکات، <ref name="NIH2014Cause4">{{cite web |date=June 2014 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx |archive-date=2 February 2016 |access-date=10 February 2016 |website=niddk.nih.gov |title=Causes of Diabetes |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |url-status=live}}</ref> هەرچەندە ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ناو گەنجانیشدا لە زیادبووندایە. <ref>{{cite journal |vauthors=Tfayli H, Arslanian S |date=March 2009 |title=Pathophysiology of type 2 diabetes mellitus in youth: the evolving chameleon |journal=Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia |volume=53 |issue=2 |pages=165–74 |doi=10.1590/s0004-27302009000200008 |pmc=2846552 |pmid=19466209}}</ref><ref>{{cite journal |author-link5=Dana Dabelea |vauthors=Imperatore G, Boyle JP, Thompson TJ, Case D, Dabelea D, Hamman RF, Lawrence JM, Liese AD, Liu LL, Mayer-Davis EJ, Rodriguez BL, Standiford D |date=December 2012 |title=Projections of type 1 and type 2 diabetes burden in the U.S. population aged <20 years through 2050: dynamic modeling of incidence, mortality, and population growth |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=12 |pages=2515–20 |doi=10.2337/dc12-0669 |pmc=3507562 |pmid=23173134}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم پەیوەندی هەیە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will2011">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> نەخۆشیی شەکرە یەکێک بوو لە یەکەمین نەخۆشییەکان کە وەسف کرابێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین. <ref name="Rip2011">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History2010">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> گرنگیی ئەنسۆلین لە نەخۆشییەکەدا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دیاریکرا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zaccardi F, Webb DR, Yates T, Davies MJ |date=February 2016 |title=Pathophysiology of type 1 and type 2 diabetes mellitus: a 90-year perspective |journal=[[Postgraduate Medical Journal]] |volume=92 |issue=1084 |pages=63–9 |doi=10.1136/postgradmedj-2015-133281 |pmid=26621825 |s2cid=28169759}}</ref><templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> == نیشانە و کۆنیشانەکان == [[پەڕگە:Main_symptoms_of_diabetes.svg|وێنۆک|پوختەیەکی گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی شەکرە]] نیشانە کلاسیکییەکانی نەخۆشیی شەکرە بریتین لە زۆر میزکردن (polyuria)، زیادبوونی تینوویەتی (polydipsia)، زیادبوونی برسییەتی (polyphagia)، و دابەزینی کێش. <ref name="Vij2010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> نیشانەکانی تر کە بەزۆری لە کاتی دەستنیشانکردندا بوونیان هەیە بریتین لە مێژووی لێڵبوونی بینایی، خوروو، تێکچوونی دەمارە پەلەییەکان (peripheral neuropathy)، هەوکردنی دووبارەبووەوەی زێ، و ماندوێتی. <ref name="Green2011">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> نیشانەکانی تر لەوانەیە لەدەستدانی تامکردن لەخۆبگرن. <ref>{{cite book|title=StatPearls|vauthors=Rathee M, Prachi J|date=2019|publisher=StatPearls Publishing|chapter=Ageusia|pmid=31747182|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/}}</ref> بەڵام زۆر کەس، لە چەند ساڵی یەکەمدا هیچ نیشانەیەکیان نییە و لە کاتی پشکنینی ڕۆتینیدا دەستنیشان دەکرێن. <ref name="Green20112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ژمارەیەکی کەم لە خەڵک کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەکرێت تووشی دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک ببن (حاڵەتێکی بەرزیی لەڕادەبەدەری شەکری خوێن کە پەیوەستە بە دابەزینی ئاستی هۆشیاری و نزمبوونەوەی پەستانی خوێن). <ref name="Green20113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> === ئاڵۆزییەکان === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>شەکرەی جۆری دووەم بەگشتی نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="Will20112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="ToolsPredictRisk">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref> ئەمە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزکاری کە پەیوەندییان پێوەی هەیە، لەوانە: مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن دوو بۆ چوار هێندە زیاد دەکات، لە نێویاندا نەخۆشیی کەمخوێنیی دڵ و جەڵتەی مێشک؛ زیادبوونی بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە بە ڕێژەی ٢٠ هێندە، و زیادبوونی ڕێژەی خەواندن لە نەخۆشخانە. <ref name="Will20113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە جیهانی پێشکەوتوودا، و بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە شوێنەکانی تریش، شەکرەی جۆری دووەم گەورەترین هۆکاری کوێربوونی نا-پێکان (nontraumatic) و سستبوونی گورچیلەیە. <ref name="AFP09">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> هەروەها پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسیی تێکچوونی کارایی مەعریفی و خەڵەفان لە ڕێگەی پرۆسەکانی نەخۆشی وەکو نەخۆشیی ئەلزەهایمەر و خەڵەفانی لوولەکانی خوێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Pasquier F |date=October 2010 |title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? |journal=Diabetes & Metabolism |volume=36 |issue=Suppl 3 |pages=S100-5 |doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4 |pmid=21211730}}</ref> ئاڵۆزکارییەکانی تر بریتین لە زۆربوونی ڕەنگدانەی پێست (acanthosis nigricans)، لاوازیی سێکسی، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، و هەوکردنی دووبارەبووەوە. <ref name="Vij20102">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |url-status=live |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20}}</ref> هەروەها پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەکرەی جۆری دووەم و کەمبوونەوەی سووکی بیستن. <ref>{{cite journal |vauthors=Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ |date=March 2014 |title=Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis |journal=The Laryngoscope |volume=124 |issue=3 |pages=767–776 |doi=10.1002/lary.24354 |pmid=23945844 |s2cid=25569962}}</ref> == هۆکارەکان == سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی شێوازی ژیان و بۆماوەیییەوەیە. <ref name="AFP092">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Fat2009">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> لە کاتێکدا هەندێک لەم هۆکارانە لەژێر کۆنترۆڵی کەسەکە خۆیدان، وەک سیستەمی خۆراک و قەڵەوی، هۆکارەکانی تر وانین، وەکو هەڵکشانی تەمەن، ڕەگەزی مێ، و بۆماوەزانی. <ref name="Will20114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> خواردنەوەی زۆری کحول هەروەها هۆکارێکی مەترسییە. <ref>{{cite journal |vauthors=Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB |date=July 2012 |title=Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends |journal=Oman Medical Journal |volume=27 |issue=4 |pages=269–273 |doi=10.5001/omj.2012.68 |pmc=3464757 |pmid=23071876}}</ref> قەڵەوی لە ژناندا باوترە وەک لە پیاوان لە زۆر بەشی ئەفریقا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A |date=September 2013 |title=Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=91 |issue=9 |pages=671–682D |doi=10.2471/BLT.12.113415 |pmc=3790213 |pmid=24101783}}</ref> باری خۆراکیی دایک لە کاتی گەشەی کۆرپەلەدا لەوانەیە ڕۆڵێکی هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Christian P, Stewart CP |date=March 2010 |title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease |journal=The Journal of Nutrition |volume=140 |issue=3 |pages=437–45 |doi=10.3945/jn.109.116327 |pmid=20071652 |doi-access=free}}</ref> === شێوازی ژیان === هۆکارەکانی شێوازی ژیان گرنگن بۆ سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم، لەوانە قەڵەوی و کێشی زیاد (کە پێناسە دەکرێت بە پێوەری بارستەی جەستەی سەروو ٢٥)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستەمی خۆراکیی خراپ، فشاری دەروونی، و بەشاربوون. <ref name="Will20115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J |date=September 2010 |title=The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=89 |issue=3 |pages=309–19 |doi=10.1016/j.diabres.2010.04.012 |pmid=20493574}}</ref> چەوریی زیادەی جەستە پەیوەستە بە ٣٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک چینی و ژاپۆنین، ٦٠-٨٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی و ئەفریقین، و ١٠٠٪ی حاڵەتەکان لە هیندییەکانی پیما (Pima Indians) و دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن. <ref name="Green20114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە نێو ئەوانەی کە قەڵەو نین، زۆرجار ڕێژەیەکی بەرزی کەمەر بۆ سمت بوونی هەیە. <ref name="Green20116">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> پێدەچێت جگەرەکێشان مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم زیاد بکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T |date=December 2015 |title=Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=12 |pages=958–67 |doi=10.1016/S2213-8587(15)00316-2 |pmc=4656094 |pmid=26388413}}</ref> کەمخەوی هەروەها پەیوەست کراوە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="Sleep2011">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> توێژینەوە تاقیگەیییەکان بێبەشبوونی کورتخایەن لە خەویان بەستووەتەوە بە گۆڕانکاری لە زیندەچالاکیی گلوکۆز، چالاکیی کۆئەندامی دەمار، یان هۆکارە هۆرمۆنییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی نەخۆشیی شەکرە. <ref name="Sleep20112">{{cite journal |vauthors=Touma C, Pannain S |date=August 2011 |title=Does lack of sleep cause diabetes? |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=78 |issue=8 |pages=549–58 |doi=10.3949/ccjm.78a.10165 |pmid=21807927 |s2cid=45708828 |doi-access=free}}</ref> هۆکارە خۆراکییەکانیش کاریگەرییان لەسەر مەترسیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم هەیە. زۆر خواردنەوەی ئەو خواردنەوانەی شەکریان تێدایە پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسییەکە. <ref name="SSB2010">{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB |date=March 2010 |title=Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk |journal=Circulation |volume=121 |issue=11 |pages=1356–64 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 |pmc=2862465 |pmid=20308626}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB |date=November 2010 |title=Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=11 |pages=2477–83 |doi=10.2337/dc10-1079 |pmc=2963518 |pmid=20693348}}</ref> جۆری چەورییەکان لە سیستەمی خۆراکدا گرنگن، کە چەورییە تێرەکان و ترشە چەورییە ترانسەکان مەترسییەکە زیاد دەکەن، و چەورییە فرە-ناتێرەکان و تاک-ناتێرەکان مەترسییەکە کەم دەکەنەوە. <ref name="Fat20092">{{cite journal |author2-link=Walter Willett |vauthors=Risérus U, Willett WC, Hu FB |date=January 2009 |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180 |pmid=19032965}}</ref> پێدەچێت زۆر خواردنی برنجی سپی ڕۆڵی هەبێت لە زیادبوونی مەترسییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q |date=March 2012 |title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review |journal=BMJ |volume=344 |doi=10.1136/bmj.e1454 |pmc=3307808 |pmid=22422870 |article-number=e1454}}</ref> بڕوا وایە کە کەمیی وەرزش هۆکاری ٧٪ی حاڵەتەکان بێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT |date=July 2012 |title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy |journal=Lancet |volume=380 |issue=9838 |pages=219–29 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9 |pmc=3645500 |pmid=22818936}}</ref> شێوازی ژیانی دانیشتن و کەمجووڵە (Sedentary lifestyle) هۆکارێکی تری مەترسییە. <ref name="pmid29589226">{{cite journal |vauthors=Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K |date=September 2018 |title=Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis |journal=European Journal of Epidemiology |volume=33 |issue=9 |pages=811–829 |doi=10.1007/s10654-018-0380-1 |pmc=6133005 |pmid=29589226}}</ref> پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکانیش لەوانەیە ڕۆڵیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Lind L, Lind PM |date=June 2012 |title=Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? |journal=Journal of Internal Medicine |volume=271 |issue=6 |pages=537–53 |doi=10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x |pmid=22372998 |s2cid=41018361 |doi-access=free}}</ref> === بۆماوەیی === زۆربەی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە چەندین جین لەخۆدەگرن، کە هەریەکەیان بەشدارێکی بچووکە لە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Will20116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ئەو ڕێژەیەی نەخۆشیی شەکرە کە بۆماوەیییە بە ٧٢٪ دەخەمڵێنرێت. <ref name="Will2016">{{cite journal |vauthors=Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T |date=December 2015 |title=The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium |journal=Twin Research and Human Genetics |volume=18 |issue=6 |pages=762–771 |doi=10.1017/thg.2015.83 |pmid=26678054 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_38969}}</ref> زیاتر لە ٣٦ جین و ٨٠ فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدی (SNPs) دۆزراونەتەوە کە بەشدارن لە مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Genetic2011">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P |date=August 2016 |title=The genetic architecture of type 2 diabetes |journal=Nature |volume=536 |issue=7614 |pages=41–47 |bibcode=2016Natur.536...41F |doi=10.1038/nature18642 |pmc=5034897 |pmid=27398621}}</ref> هەموو ئەم جینانە پێکەوە هێشتا تەنها بەرپرسی ١٠٪ی کۆی پێکهاتە بۆماوەیییەکەی نەخۆشییەکەن. <ref name="Genetic20112">{{cite journal |vauthors=Herder C, Roden M |date=June 2011 |title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance |journal=European Journal of Clinical Investigation |volume=41 |issue=6 |pages=679–692 |doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x |pmid=21198561 |s2cid=43548816 |doi-access=free}}</ref> بۆ نموونە ئەلیلی TCF7L2، مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی ١.٥ هێندە زیاد دەکات و گەورەترین مەترسییە لە گۆڕاوە بۆماوەیییە باوەکاندا. <ref name="Green20115">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> زۆربەی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە شەکرەوە بەشدارن لە فرمانەکانی خانەی بێتای پەنکریاس. <ref name="Green20117">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> چەندین حاڵەتی دەگمەنی نەخۆشیی شەکرە هەن کە بەهۆی نائاساییبوون لە یەک جیندا سەرهەڵدەدەن (کە پێیان دەوترێت فۆرمەکانی مۆنۆجینیکی شەکرە یان "جۆرە دیاریکراوەکانی تری نەخۆشیی شەکرە"). <ref name="Will20117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref><ref name="Green20118">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> ئەمانە بریتین لە شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان (MODY)، کۆنیشانەی دۆنۆهیۆ، و کۆنیشانەی ڕابسن-مێندێنهاڵ، لە نێوان چەندانی تردا. <ref name="Will20118">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان ١-٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی شەکرە لە گەنجاندا پێکدەهێنێت. <ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> ڕێکخستنی ئیپیجینێتیک لەوانەیە ڕۆڵی هەبێت لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> === حاڵەتە پزیشکییەکان === چەندین دەرمان و کێشەی تەندروستیی تر هەن کە دەکرێت ئامادەیی بۆ شەکرە دروست بکەن. <ref name="BookDM2008">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> هەندێک لە دەرمانەکان بریتین لە: گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان، سایازایدەکان، بلۆککەرەکانی بێتا، دەرمانە دژە-سایکۆتیکە نائاسایییەکان،<ref>{{cite journal |vauthors=Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G |date=November 2005 |title=Drug-induced diabetes mellitus |journal=Expert Opinion on Drug Safety |volume=4 |issue=6 |pages=1097–1109 |doi=10.1517/14740338.4.6.1097 |pmid=16255667 |s2cid=21532595}}</ref> و ستاتینەکان. <ref>{{cite journal |vauthors=Sampson UK, Linton MF, Fazio S |date=July 2011 |title=Are statins diabetogenic? |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=342–347 |doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359 |pmc=3341610 |pmid=21499090}}</ref> ئەوانەی پێشتر شەکرەی دووگیانیان هەبووە لە مەترسییەکی زیاتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij20103">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کێشە تەندروستییەکانی تر کە پەیوەندییان هەیە بریتین لە: ئەکرۆمێگالی، کۆنیشانەی کوشینگ، بەرزیی کاری ڕژێنی دەرەقی، فیۆکرۆمۆسایتۆما، و هەندێک شێرپەنجەی وەک گلوکۆنۆماکان. <ref name="BookDM20082">{{cite book|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|vauthors=Funnell MM, Anderson RM|publisher=Humana Press|year=2008|isbn=978-1-58829-794-5|veditors=Bethel MN, Feinglos MA|series=Contemporary endocrinology|location=Totowa, NJ|page=462|chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration|oclc=261324723|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455}}</ref> ئەو کەسانەی شێرپەنجەیان هەیە لەوانەیە لە مەترسییەکی زیاتری گیانلەدەستدان بن ئەگەر نەخۆشیی شەکرەشیان هەبێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D |date=July 2010 |title=Diabetes and cancer: a consensus report |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=33 |issue=7 |pages=1674–1685 |doi=10.2337/dc10-0666 |pmc=2890380 |pmid=20587728}}</ref> کەمیی تێستۆستیرۆنیش پەیوەندی هەیە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. <ref name="pmid19444934">{{cite journal |vauthors=Saad F, Gooren L |date=March 2009 |title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–43 |doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 |pmid=19444934 |s2cid=22222112}}</ref><ref name="pmid18832284">{{cite journal |vauthors=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |year=2008 |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5 |pages=799–806 |doi=10.1177/0145721708323100 |pmid=18832284 |doi-access=free}}</ref> تێکچوونەکانی خواردنیش لەوانەیە کارلێک بکەن لەگەڵ شەکرەی جۆری دووەمدا، کە بولیمیا نێرڤۆسا مەترسییەکە زیاد دەکات و ئەنۆرێکسیا نێرڤۆسا مەترسییەکە کەم دەکاتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H |date=November 2017 |title=Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Current Diabetes Reports |type=Systematic review and meta-analysis |volume=17 |issue=12 |page=138 |doi=10.1007/s11892-017-0949-1 |pmid=29168047 |s2cid=3688434}}</ref> == نەخۆشیزانی == [[پەڕگە:Glucoregulatory_hyperbola.png|alt=Hyperbolic relationship between insulin sensitivity and beta cell function showing dynamical compensation in "healthy" insulin resistance (transition from A to B) and the evolution of type 2 diabetes mellitus (transition from A to C).|وێنۆک|پەیوەندیی هایپەربۆلیک لە نێوان هەستیاریی ئەنسۆلین و فرمانی خانەی بێتا کە قەرەبووکردنەوەی داینامیکی نیشان دەدات لە بەرگریی ئەنسۆلینی "تەندروست" (گواستنەوە لە A بۆ B) و پەرەسەندنی شەکرەی جۆری دووەم (گواستنەوە لە A بۆ C). پێوەرەکانی ئامادەیی، فرمانی خانەی بێتا و هەستیاریی ئەنسۆلین بە شێوەیەک یەکدەخەن کە ئەنجامەکان بە نەگۆڕی دەمێننەوە بەسەر قەرەبووکردنەوەی داینامیکیدا. گۆڕانکاری کراوە لە Cobelli et al. 2007، Hannon et al. 2018 و Dietrich et al. 2024 <ref name="Cobelli_2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R |date=July 2007 |title=Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=293 |issue=1 |pages=E1–E15 |doi=10.1152/ajpendo.00421.2006 |pmid=17341552 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Hannon_2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |author-link2=Steven Kahn (endocrinologist) |vauthors=Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ |date=January 2018 |title=Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium |journal=Diabetes, Obesity & Metabolism |volume=20 |issue=1 |pages=14–24 |doi=10.1111/dom.13005 |pmc=6095472 |pmid=28493515}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO |date=September 2024 |title=A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis |journal=Journal of Diabetes |volume=16 |issue=9 |doi=10.1111/1753-0407.13525 |pmc=11418405 |pmid=38169110 |doi-access=free |article-number=e13525}}</ref>]] شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی بەرهەمهێنانی ناتەواوی ئەنسۆلینەوەیە لە خانەکانی بێتاوە لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا. <ref name="Green20119">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین ئاماژەیە بۆ ناتوانایی خانەکان بۆ وەڵامدانەوەی گونجاو بە ئاستی ئاسایی ئەنسۆلین، لەسەر ئاستی گەردیلەییی میکانیزمی نەخۆشی، ئەمە بەگشتی بەهۆی تێکچوونی ڕێڕەوی گواستنەوەی هێمای ئەنسۆلینەوەیە—بەتایبەتی، سەرکوتکردنی نائاسایی یەکێک یان زیاتر لە پێکهاتە نزیکەکان لە زنجیرەی هێماکردنی خوار وەرگری ئەنسۆلین، وەکو خودی وەرگری ئەنسۆلین، پرۆتینەکانی ژێرخانی وەرگری ئەنسۆلین (IRS)، یان AKT. <ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080 |url-access=subscription}}</ref> بەرگریی ئەنسۆلین لە ناو ماسولکەکان، جگەر، و شانەی چەوریدا ڕوودەدات. <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url-access=registration}}</ref> لە جگەردا، ئەنسۆلین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە دەرچوونی گلوکۆز دەکات. بەڵام لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا، جگەر بە شێوەیەکی نەگونجاو گلوکۆز دەردەداتە ناو خوێنەوە. <ref name="Will20119">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> ڕێژەی بەرگریی ئەنسۆلین بەرامبەر بە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە نێوان کەسەکاندا جیاوازە، کە هەندێکیان بە پلەی یەکەم بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە و تەنها کەمایەسییەکی بچووکیان هەیە لە دەردانی ئەنسۆلیندا، و هەندێکی تر بەرگرییەکی کەمی ئەنسۆلینیان هەیە و بە پلەی یەکەم کەمیی دەردانی ئەنسۆلینیان هەیە. <ref name="Green201110">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بە گرنگییەوە، بەرگریی ئەنسۆلین هەروەها لە ناو خودی خانەکانی بێتای دوورگەکانی پەنکریاسیشدا ڕوودەدات. لەبەر ئەوەی فرمانی ئاسایی خانەی بێتا پەیوەستە بە ساغیی هێماکردنی ئەنسۆلین لە ناو خانەی بێتادا، تێکچوونی ئەم ڕێڕەوە دەتوانێت پەک بخاتە سەر بەرهەمهێنان و دەردانی ئەنسۆلین، کە ئەمەش بەشدارە لە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |pmc=2681997 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmc=4456182 |pmid=19541499}}</ref> میکانیزمە گرنگە ئەگەردارەکانی تر کە پەیوەستن بە شەکرەی جۆری دووەم و بەرگریی ئەنسۆلین بریتین لە: زیادبوونی تێکشکاندنی چەورییەکان لە ناو خانە چەورییەکاندا، بەرگری بەرامبەر بە و کەمیی ئینکرێتین، ئاستی بەرزی گلوکագۆن لە خوێندا، زیادبوونی هێشتنەوەی خوێ و ئاو لەلایەن گورچیلەکانەوە، و ڕێکخستنی نەگونجاوی زیندەچالاکی لەلایەن کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە. <ref name="Will201110">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام، هەموو ئەو کەسانەی بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە تووشی شەکرە نابن چونکە تێکچوونی دەردانی ئەنسۆلین لەلایەن خانەکانی بێتای پەنکریاسیشەوە پێویستە. <ref name="Green201111">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> لە قۆناغەکانی سەرەتای بەرگریی ئەنسۆلیندا، بارستەی خانەکانی بێتا فراوان دەبێت، و بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین زیاد دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی بێ‌هەستیارییەکە بەرامبەر بە ئەنسۆلین، بۆ ئەوەی پێوەری ئامادەیی بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. <ref name="pmid31831356">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> بەڵام کاتێک شەکرەی جۆری دووەم دەردەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە، کەسەکە نزیکەی نیوەی خانەکانی بێتای لەدەستداوە. <ref name="pmid318313562">{{cite journal |vauthors=Sun T, Han X |year=2019 |title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes |journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] |volume=103 |pages=76–82 |doi=10.1016/j.semcdb.2019.12.002 |pmid=31831356 |s2cid=209341381}}</ref> هۆکارەکانی بەرگریی ئەنسۆلینی پەیوەست بە چوونەتەمەنەوە کە لە قەڵەوی و شەکرەی جۆری دووەمدا دەبینرێن نادیارن. کاریگەرییەکانی زیندەچالاکیی چەوریی ناوخانەیی و بەرهەمهێنانی ATP لە خانەکانی جگەر و ماسولکەدا لەوانەیە بەشدار بن لە بەرگریی ئەنسۆلین. <ref>{{cite journal |vauthors=Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V |date=August 2021 |title=A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives |journal=Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy |volume=14 |pages=3567–3602 |doi=10.2147/DMSO.S319895 |pmc=8369920 |pmid=34413662 |doi-access=free}}</ref> == دەستنیشانکردن == {| class="wikitable" |+WHO diabetes diagnostic criteria  <small>edit</small> !Condition ! colspan="2" |2-hour glucose ! colspan="2" |Fasting glucose ! colspan="2" |HbA_1c |- |''Unit'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/L'' |''mg/dL'' |''mmol/mol'' |''DCCT %'' |- |Normal |< 7.8 |< 140 |< 6.1 |< 110 |< 42 |< 6.0 |- |Impaired fasting glycaemia |< 7.8 |< 140 |6.1–7.0 |110–125 |42–46 |6.0–6.4 |- |Impaired glucose tolerance |≥ 7.8 |≥ 140 |< 7.0 |< 126 |42–46 |6.0–6.4 |- |Diabetes mellitus |≥ 11.1 |≥ 200 |≥ 7.0 |≥ 126 |≥ 48 |≥ 6.5 |} ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بۆ نەخۆشیی شەکرە (هەردوو جۆری ١ و ٢) بریتییە لە یەک خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لەگەڵ هەبوونی نیشانەکاندا، یان خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لە دوو ڕێکەوتی جیاوازدا، لە یەکێک لەمانەی خوارەوە: <ref name="who-99">{{Cite web |author=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 |access-date=2007-05-29 |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus}}</ref> * گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون ≥ ٧.٠ مۆڵ/لیتر (١٢٦ ملگ/دیسیلتر) : یان * پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز لەگەڵ دوو کاتژمێر دوای ژەمی دەمەکی کە گلوکۆزی پلازما تێیدا ≥ ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت شەکری خوێنی هەڕەمەکی زیاتر لە ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە باوەکاندا <ref name="Vij20104">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (HbA1c)ی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) ڕێگەیەکی ترە بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Will201111">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەیەکی نێودەوڵەتیی پسپۆڕان کە نوێنەرانی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA)، فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە (IDF)، و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە (EASD)ی لەخۆگرتبوو، پێشنیاریان کرد کە خاڵی سنووریی HbA1cی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. <ref name="Expert2009">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەم پێشنیارە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکییەوە پەسەند کرا.<ref>{{cite journal |author1=((American Diabetes Association)) |date=January 2010 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=Supplement_1 |pages=S62-9 |doi=10.2337/dc10-S062 |pmc=2797383 |pmid=20042775}}</ref> پشکنینە ئەرێنییەکان دەبێت دووبارە بکرێنەوە مەگەر کەسەکە نیشانە باوەکانی هەبێت و شەکری خوێنی >١١.١ مۆڵ/لیتر (>٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت. <ref name="Expert20092">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی شەکرەی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) <ref name="ADA2024ch2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free}}</ref>&nbsp; ! !نەخۆشی شەکرە ! پێش نەخۆشی شەکرە |- | HbA _1c | ≥&nbsp;6.5% (≥ 48&nbsp;مۆل/مۆڵ) | 5.7-6.4% (39-47&nbsp;مۆل/مۆڵ) |- | گلوکۆزی بەڕۆژووبوون | ≥&nbsp;126. 126&nbsp;mg/dL | 100–125&nbsp;mg/dL |- | 2h گلوکۆز | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | 140–199&nbsp;mg/dL |- | گلوکۆزی هەڕەمەکی لەگەڵ نیشانە کلاسیکییەکان | ≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | بەردەست نییە |} خاڵی سنووری بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە لەسەر بنەمای پەیوەندیی نێوان ئەنجامەکانی پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، گلوکۆزی بەڕۆژووبوون یان HbA1c و ئاڵۆزکارییەکانی وەکو کێشەکانی تۆڕەی چاو دانراوە. <ref name="Will201112">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکری خوێنی بەڕۆژووبوون یان هەڕەمەکی باشترە لە پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، چونکە بۆ خەڵک گونجاوتر و ئاسانترن. <ref name="Will201113">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> HbA1c ئەو سوودانەی هەیە کە پێویست بە بەرۆژووبوون ناکات و ئەنجامەکان جێگیرترن، بەڵام ئەو زیانەی هەیە کە پشکنینەکە تێچووی زیاترە لە پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=January 2012 |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=Suppl 1 |pages=S64-71 |doi=10.2337/dc12-s064 |pmc=3632174 |pmid=22187472}}</ref> خەمڵێنراوە کە ٢٠٪ی ئەو کەسانەی لە ئەمریکا شەکرەیان هەیە نازانن کە نەخۆشییەکەیان هەیە. <ref name="Will201114">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم بە بەرزیی گلوکۆزی خوێن لە چوارچێوەی بەرگریی ئەنسۆلین و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلیندا جیادەکرێتەوە. <ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book|title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|vauthors=Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL|publisher=Saunders|year=2005|isbn=978-0-7216-0187-8|edition=7th|location=Philadelphia, Pa.|pages=1194–95}}</ref> ئەمە بە پێچەوانەی شەکرەی جۆری یەکەمەوەیە کە تێیدا کەمییەکی تەواوەتیی ئەنسۆلین هەیە بەهۆی وێرانبوونی خانەکانی دوورگەکانی ناو پەنکریاسەوە، هەروەها شەکرەی دووگیانی کە سەرهەڵدانێکی نوێی بەرزیی شەکری خوێنە و پەیوەستە بە دووگیانییەوە. <ref name="Green201112">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بەگشتی دەکرێت لەسەر بنەمای ئەو بارودۆخانەی کە تێیدا دەردەکەون لێک جیا بکرێنەوە. <ref name="Expert20093">{{cite journal |author1=International Expert Committee |date=July 2009 |title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=7 |pages=1327–34 |doi=10.2337/dc09-9033 |pmc=2699715 |pmid=19502545}}</ref> ئەگەر گومان لە دەستنیشانکردنەکە هەبێت، پشکنینی دژەتەنەکان لەوانەیە بەسوود بێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری یەکەم و ئاستەکانی C-peptide لەوانەیە بەسوود بن بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری دووەم، <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-1-58255-732-8|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url-access=registration}}</ref> کە ئاستەکانی C-peptide لە شەکرەی جۆری دووەمدا ئاسایی یان بەرزن، بەڵام لە شەکرەی جۆری یەکەمدا نزمان. <ref>{{cite book|title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data|vauthors=Vivian EM, Blackorbay B|date=2013|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|isbn=978-1-58528-345-3|veditors=Lee M|edition=5th|location=Bethesda, MD|chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders|oclc=859778842|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> == پشکنینی پێشوەختە == هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) لە ساڵی ٢٠٢١دا پێشنیاری کرد بۆ پشکنینی پێشوەختەی شەکرەی جۆری دووەم لەو پێگەیشتووانەی تەمەنیان لە نێوان ٣٥ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە کێشیان زیادە (واتە پێوەری بارستەی جەستە BMI سەروو ٢٥) یان قەڵەون. <ref name="USPSTF2021">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی، پشکنین پێشنیار دەکرێت ئەگەر BMIیان سەروو ٢٣ بێت. <ref name="USPSTF20212">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین لە تەمەنێکی زووتردا لەوانەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە؛ هەندێک گرووپی نەتەوەیی، لە نێویاندا هیسپانییەکان، ئەفریقییە ئەمریکییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان؛ مێژووی شەکرەی دووگیانی؛ کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان. <ref name="USPSTF20213">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> پشکنین دەکرێت هەموو ٣ ساڵ جارێک دووبارە بکرێتەوە. <ref name="USPSTF20214">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەپێی هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکی پێشنیارکراودا، پشکنینی شەکرە لەو کەسانەی کە هۆکارەکانی مەترسی یان نیشانەیان نییە پێشنیار ناکرێت. <ref name="USPSTF20215">{{cite journal |vauthors=Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB |date=August 2021 |title=Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement |journal=JAMA |volume=326 |issue=8 |pages=736–743 |doi=10.1001/jama.2021.12531 |pmid=34427594 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) لە ساڵی ٢٠٢٤دا پێشنیاری پشکنینی کرد بۆ هەموو پێگەیشتووان لە تەمەنی ٣٥ ساڵییەوە. <ref name="ADA2024ch22">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA هەروەها پێشنیاری پشکنین دەکات بۆ ئەو پێگەیشتووانەی لە هەموو تەمەنەکانن کە BMIیان سەروو ٢٥ە (یان سەروو ٢٣ لە ئەمریکییە ئاسیاییەکاندا) لەگەڵ هەبوونی هۆکارێکی تری مەترسی: خزمێکی پلە یەکی تووشبوو بە شەکرە، نەتەوەیەک کە مەترسیی زۆری بۆ شەکرە هەیە، پەستانی خوێن ≥١٣٠/٨٠ ملم جیوە یان لەسەر چارەسەری بەرزیی پەستانی خوێن بن، مێژووی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، کەمیی جووڵەی جەستەیی، کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان یان قەڵەویی سەخت. <ref name="ADA2024ch24">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری دووبارەکردنەوەی پشکنین دەکات لایەنی کەم هەموو ٣ ساڵ جارێک. <ref name="ADA2024ch23">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ADA پێشنیاری پشکنینی ساڵانە دەکات بۆ ئەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە. <ref name="ADA2024ch25">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەو کەسانەی پێشتر شەکرەی دووگیانی یان هەوکردنی پەنکریاسیان هەبووە هەروەها پێشنیار دەکرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. <ref name="ADA2024ch26">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S20–S42 |doi=10.2337/dc24-S002 |pmc=10725812 |pmid=38078589 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە پشکنینی پێشوەختە مەترسیی مردن بگۆڕێت و هەر سوودێکی پشکنین لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکان، ڕێژەی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم، HbA_1c یان کاریگەرییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان ڕوون نییە. <ref name="Selph_et_al-2015">{{cite journal |vauthors=Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R |date=June 2015 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force |journal=Annals of Internal Medicine |volume=162 |issue=11 |pages=765–76 |doi=10.7326/M14-2221 |pmid=25867111 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201 |article-number=CD005266}}</ref> لە بەریتانیا، ڕێنماییەکانی NICE پێشنیاری گرتنەبەری هەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە شەکرە دەکەن بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەری بارستەی جەستەیان (BMI) ٣٠ یان زیاترە. <ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ڕەشپێست، ئەفریقی-کاریبی، باشووری ئاسیا و چینی، پێشنیاری دەستپێکردنی خۆپاراستن لە BMI ی ٢٧.٥ەوە دەست پێدەکات. <ref name="NIHR20222">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026 |s2cid=251299176 |url-access=subscription}}</ref> توێژینەوەیەک لەسەر بنەمای نموونەیەکی گەورە لە خەڵکی ئینگلتەرا پێشنیاری BMI ی کەمتر دەکات بۆ هەندێک گرووپی نەتەوەیی بۆ دەستپێکردنی خۆپاراستن، بۆ نموونە ٢٤ لە دانیشتووانی باشووری ئاسیا و ٢١ لە دانیشتووانی [[بەنگلادێش|بەنگلادیشدا]]. <ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878 |s2cid=247390548 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P |date=July 2021 |title=Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=9 |issue=7 |pages=419–426 |doi=10.1016/S2213-8587(21)00088-7 |pmc=8208895 |pmid=33989535}}</ref> == خۆپاراستن == دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخرێت یان ڕێگری لێبکرێت لە ڕێگەی خۆراکی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Raina Elley C, Kenealy T |date=December 2008 |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evidence-Based Medicine |volume=13 |issue=6 |page=173 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 |pmid=19043031 |s2cid=26714233}}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> ڕێوشوێنە چڕەکانی شێوازی ژیان دەکرێت مەترسییەکە بە زیاتر لە نیوە کەم بکەنەوە. <ref name="AFP093">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref name="Schellenberg2013">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> سوودی وەرزشکردن ڕوودەدات بەبێ گوێدانە کێشی سەرەتاییی کەسەکە یان دابەزینی کێشی دواتر. <ref>{{cite journal |vauthors=O'Gorman DJ, Krook A |date=September 2011 |title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity |journal=The Medical Clinics of North America |volume=95 |issue=5 |pages=953–969 |doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007 |pmid=21855702}}</ref> ئاستی بەرزی چالاکیی جەستەیی مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە. <ref name="BMJ2016">{{cite journal |vauthors=Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH |date=August 2016 |title=Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=BMJ |volume=354 |doi=10.1136/bmj.i3857 |pmc=4979358 |pmid=27510511 |doi-access=free |article-number=i3857}}</ref> بەڵام، بەڵگەکان بۆ سوودی تەنها گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا سنووردارن، <ref name="Hemmingsen20172">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> لەگەڵ هەندێک بەڵگە بۆ سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە سەوزەی گەڵا سەوزەکان <ref>{{cite journal |vauthors=Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ |date=August 2010 |title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis |journal=BMJ |volume=341 |doi=10.1136/bmj.c4229 |pmc=2924474 |pmid=20724400 |article-number=c4229}}</ref> و هەندێکیش بۆ سنووردارکردنی خواردنەوەی خواردنەوە شەکردارەکان. <ref name="Schwing">{{cite journal |vauthors=Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H |date=May 2017 |title=Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies |journal=European Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=5 |pages=363–375 |doi=10.1007/s10654-017-0246-y |pmc=5506108 |pmid=28397016}}</ref> پەیوەندییەک هەیە لە نێوان زۆر خواردنەوەی شەربەتی میوەی شەکردار و شەکرەدا، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ پەیوەندی لەگەڵ شەربەتی میوەی ١٠٠٪. <ref>{{cite journal |vauthors=Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM |date=2014 |title=Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=3 |bibcode=2014PLoSO...993471X |doi=10.1371/journal.pone.0093471 |pmc=3969361 |pmid=24682091 |doi-access=free |article-number=e93471}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ بەڵگەی بۆ سوودی ڕیشاڵی خۆراکی دۆزییەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L |date=February 2019 |title=Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses |journal=Lancet |volume=393 |issue=10170 |pages=434–445 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31809-9 |pmid=30638909 |s2cid=58632705 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ دەریخست کە گۆڕانکارییە درێژخایەنەکانی شێوازی ژیان مەترسییەکە بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا دەرمان مەترسییەکە کەم ناکاتەوە دوای وازهێنان لێی. <ref>{{cite journal |vauthors=Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK |date=December 2017 |title=Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials |journal=JAMA Internal Medicine |volume=177 |issue=12 |pages=1808–1817 |doi=10.1001/jamainternmed.2017.6040 |pmc=5820728 |pmid=29114778}}</ref> لە کاتێکدا کەمیی ئاستی ڤیتامین D پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسیی شەکرەوە، ڕاستکردنەوەی ئاستەکان بە پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D3 ئەو مەترسییە باشتر ناکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA |date=October 2014 |title=Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=10 |pages=3551–60 |doi=10.1210/jc.2014-2136 |pmc=4483466 |pmid=25062463}}</ref> لەو کەسانەی کە پێش-شەکرەیان هەیە، سیستەمی خۆراک لەگەڵ چالاکیی جەستەیی شەکرەی جۆری دووەم دوادەخات یان مەترسییەکەی کەم دەکاتەوە، بەپێی پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین (Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٧. <ref name="Hemmingsen20173">{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B |date=December 2017 |title=Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2017 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003054.pub4 |pmc=6486271 |pmid=29205264 |article-number=CD003054}}</ref> بەپێی پێداچوونەوەیەکی تری کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٩، مێتفۆرمین لەو کەسانەدا دەکرێت شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزش یان دەستێوەردانی [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام نەک بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزشی چڕ، و داتای پێویست نەبوو لەسەر ئاکامەکانی وەکو مردن و ئاڵۆزکارییەکانی شەکرە و کوالێتیی ژیانی پەیوەست بە تەندروستی. <ref name="Madsen2019">{{cite journal |vauthors=Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B |date=December 2019 |title=Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD008558.pub2 |pmc=6889926 |pmid=31794067 |article-number=CD008558 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٨دا هاتووە کە لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە، ڕێگریکەرەکانی ئەلفا-گلوکۆسیدەیز وەکو ئەکاربۆز (acarbose) لەوانەیە شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە کاتێک بەراورد دەکرێن بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]]، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نەبوو کە ئەکاربۆز مردنی دڵ و لوولەکانی خوێن یان ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی باشتر کردبێت. <ref name="Moelands2018">{{cite journal |vauthors=Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA |date=December 2018 |title=Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2018 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD005061.pub3 |pmc=6517235 |pmid=30592787 |article-number=CD005061 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئاماژە بەوە کراوە کە پایتۆگلیتازۆن (pioglitazone) لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە [[دەرمانی درۆینە|پلاسیبۆ]] یان هیچ دەستێوەردانێک، بەڵام هیچ جیاوازییەک نەبینرا بە بەراورد بە مێتفۆرمین، و داتا لەسەر مردن و ئاڵۆزکارییەکان و کوالێتی ژیان کەم بوو. <ref name="Ipsen2020">{{cite journal |vauthors=Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B |date=November 2020 |title=Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD013516.pub2 |pmc=8092670 |pmid=33210751 |doi-access=free |article-number=CD013516 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٦دا هاتووە کە داتای پێویست نەبوو بۆ گەیشتن بە هەر دەرەنجامێک لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگریکەرەکانی SGLT2 لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەتوانن شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B |date=April 2016 |title=Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD012106.pub2 |pmc=6486006 |pmid=27101360 |doi-access=free |article-number=CD012106 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> == بەڕێوەبردن == بەڕێوەبردنی شەکرەی جۆری دووەم تیشک دەخاتە سەر دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان، کەمکردنەوەی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، و هێشتنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن لە مەودای ئاساییدا. <ref name="AFP094">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> خۆ-پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن بۆ ئەو کەسانەی کە تازە دەستنیشان کراون بە شەکرەی جۆری دووەم دەکرێت لەگەڵ پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت، <ref>{{cite journal |vauthors=Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M |date=February 2022 |title=Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails |journal=Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases |volume=32 |issue=2 |pages=330–336 |doi=10.1016/j.numecd.2021.10.005 |pmid=34893413 |s2cid=244580173}}</ref> هەرچەندە سوودی خۆ-پێوانەکردن لەوانەی کە ئەنسۆلینی فرە-ژەم بەکارناهێنن جێگەی پرسیارە. <ref name="AFP095">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> لەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاستی خوێن بپێون، دەکرێت پێوانەکردنی ئاستەکانی ناو میز ئەنجام بدرێت. <ref name="NICE2009Self">{{Cite web |date=May 2009 |url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose |archive-date=2015-05-22 |title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes |url-status=live}}</ref> بەڕێوەبردنی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، وەک بەرزیی پەستانی خوێن، بەرزیی کۆلیسترۆڵ، و مایکرۆئەلبۆمینوریا، تەمەنی چاوەڕوانکراوی کەسەکە باشتر دەکات. <ref name="AFP096">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ کەمتر لە ١٤٠ ملم جیوە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی مەترسیی مردن و ئاکامی باشترەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A |date=February 2015 |title=Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=JAMA |volume=313 |issue=6 |pages=603–615 |doi=10.1001/jama.2014.18574 |pmid=25668264 |doi-access=free}}</ref> بەڕێوەبردنی چڕی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٣٠/٨٠ ملم جیوە) بە پێچەوانەی بەڕێوەبردنی ستانداردی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٤٠-١٦٠ ملم جیوە سیستۆلی بۆ ٨٥-١٠٠ ملم جیوە دیاستۆلی) دەبێتە هۆی کەمبوونەوەیەکی سووک لە مەترسیی جەڵتەی مێشک بەڵام هیچ کاریگەرییەکی لەسەر کۆی مەترسیی مردن نییە. <ref>{{cite journal |vauthors=McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ |date=September 2012 |title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=172 |issue=17 |pages=1296–1303 |doi=10.1001/archinternmed.2012.3147 |pmid=22868819 |doi-access=free}}</ref> دابەزاندنی چڕی شەکری خوێن (HbA1c < 6%) بە پێچەوانەی دابەزاندنی ستانداردی شەکری خوێن (HbA1c لە نێوان ٧-٧.٩٪) پێناچێت مردن بگۆڕێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C |date=July 2011 |title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=343 |doi=10.1136/bmj.d4169 |pmc=3144314 |pmid=21791495 |article-number=d4169}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Webster MW |date=July 2011 |title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials |journal=Current Opinion in Cardiology |volume=26 |issue=4 |pages=288–93 |doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139 |pmid=21577100 |s2cid=20819316}}</ref> ئامانجی چارەسەرەکە بەگشتی HbA1cی ٧ بۆ ٨٪ یان گلوکۆزی بەڕۆژووبوونی کەمتر لە ٧.٢ مۆڵ/لیتر (١٣٠ ملگ/دیسیلتر)ە؛ بەڵام لەوانەیە ئەم ئامانجانە دوای ڕاوێژکارییەکی کلینیکیی پیشەگەرانە بگۆڕدرێن، بە ڕەچاوکردنی مەترسییە تایبەتەکانی دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia) و تەمەنی چاوەڕوانکراو. <ref name="ADA2024ch6">{{cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 |journal=Diabetes Care |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=S111–S125 |doi=10.2337/dc24-S006 |pmc=10725808 |pmid=38078586 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA |date=April 2018 |title=Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians |journal=Annals of Internal Medicine |volume=168 |issue=8 |pages=569–576 |doi=10.7326/M17-0939 |pmid=29507945 |doi-access=free}}</ref> دابەزینی شەکری خوێن پەیوەستە بە ئاکامە نەرێنییەکان لە کەسانی بەتەمەندا کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R |date=May 2013 |title=Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=36 |issue=5 |pages=1384–1395 |doi=10.2337/dc12-2480 |pmc=3631867 |pmid=23589542}}</ref> سەرەڕای ئەو ڕێنماییانەی کە پێشنیار دەکەن کۆنترۆڵی چڕی شەکری خوێن لەسەر بنەمای هاوسەنگکردنی زیانە خێراکان لەگەڵ سوودە درێژخایەنەکاندا بێت، زۆر کەس – بۆ نموونە ئەو کەسانەی تەمەنی چاوەڕوانکراویان کەمتر لە نۆ ساڵە و سوودمەند نابن – چارەسەری لەڕادەبەدەرییان بۆ دەکرێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Makam AN, Nguyen OK |date=January 2017 |title=An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment |journal=Circulation |volume=135 |issue=2 |pages=180–195 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 |pmc=5502688 |pmid=28069712}}</ref> پێشنیار دەکرێت هەموو ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە پشکنینی چاوی ڕێکوپێک بکەن. <ref name="Green201113">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> بەڵگەی مامناوەند هەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات چارەسەرکردنی نەخۆشیی پووک لە ڕێگەی پاککردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەوە (scaling and root planing) دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی شەکری خوێن بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە. <ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc=9009294 |pmid=35420698 |hdl-access=free |article-number=CD004714 |hdl=2164/20480}}</ref> === شێوازی ژیان === ==== وەرزش ==== سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێک بناغەی چاودێریی شەکرەن، <ref name="Vij20105">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> و یەکێک لە پێداچوونەوەکان ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕی زیاتری وەرزش ئاکامەکانی باشتر کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S |date=December 2016 |title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=12 |pages=2527–2545 |doi=10.1007/s00125-016-4079-0 |pmc=6207340 |pmid=27747395}}</ref> وەرزشی ڕێکوپێک لەوانەیە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن باشتر بکات، ڕێژەی چەوریی جەستە کەم بکاتەوە، و ئاستی چەورییەکانی خوێن دابەزێنێت. <ref>{{cite journal |vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA |date=July 2006 |title=Exercise for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2 |pmc=8989410 |pmid=16855995 |s2cid=25505640 |article-number=CD002968}}</ref> ==== سیستەمی خۆراک ==== کەمکردنەوەی کالۆری بۆ هاندانی دابەزاندنی کێش بەگشتی پێشنیار دەکرێت. <ref name="Diet09">{{cite journal |vauthors=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |date=June 2009 |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=The Mount Sinai Journal of Medicine, New York |volume=76 |issue=3 |pages=257–268 |doi=10.1002/msj.20118 |pmid=19421969}}</ref> نزیکەی ٨٠ لە سەدی ئەو کەسانەی قەڵەون و شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەگەنە قۆناغی چاکبوونەوەی تەواو بەبێ پێویستی بە دەرمان ئەگەر دابەزینی کێش بە بڕی لایەنی کەم ١٥ کیلۆگرام بپارێزن، <ref>{{cite journal |vauthors=Magkos F, Hjorth MF, Astrup A |date=October 2020 |title=Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=16 |issue=10 |pages=545–555 |doi=10.1038/s41574-020-0381-5 |pmid=32690918 |s2cid=220651657 |quote=A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM.}}</ref><ref>{{cite web |date=30 September 2020 |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |access-date=29 November 2023 |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss}}</ref> بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ناتوانن دابەزینێکی بەرچاوی کێش بەدەست بهێنن یان بیپارێزن. <ref name="UpToDate">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref> تەنانەت دابەزینێکی کەمی کێشیش دەتوانێت باشتربوونێکی بەرچاو لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێندا دروست بکات و پێویستی بە دەرمان کەم بکاتەوە. <ref>{{cite journal |author1=American Diabetes Association |date=1 January 2021 |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008 |pmid=33298419 |s2cid=228087486 |doi-access=free}}</ref> چەندین سیستەمی خۆراکی لەوانەیە کاریگەر بن وەک سیستەمی خۆراکیی DASH، سیستەمی خۆراکیی دەریای ناوەڕاست، سیستەمی خۆراکیی کەم چەوری، یان سیستەمە خۆراکییەکانی چاودێریکراوی کاربۆهیدرات وەک سیستەمی خۆراکیی کەم کاربۆهیدرات. <ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Thomas D, Elliott EJ |date=January 2009 |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2009 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |pmc=6486008 |pmid=19160276 |article-number=CD006296 |veditors=Thomas D}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N |date=January 2015 |title=Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base |journal=Nutrition |volume=31 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/j.nut.2014.06.011 |pmid=25287761 |doi-access=free}}</ref> پێشنیارەکانی تر بریتین لە جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزەوات، کەمکردنەوەی چەورییە تێرەکان و بەرهەمە شیرەمەنییە کەم چەورییەکان، و وەرگرتنی ماددە خۆراکییە گەورەکان بەپێی پێویستیی کەسەکە، بۆ دابەشکردنی کالۆری و کاربۆهیدراتەکان بە درێژایی ڕۆژ. <ref name="ADA2024ch52">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal |vauthors=Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS |date=January 2014 |title=Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes |journal=Diabetes Care |type=Professional society guidelines |volume=37 |issue=Supplement_1 |pages=S120–S143 |doi=10.2337/dc14-S120 |pmid=24357208 |doi-access=free}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخست کە خواردنی چەرەساتەکانی سەر درەخت (گوێز، بادەم، و فندق) شەکری خوێنی بەڕۆژووبوونی لە کەسانی تووشبوو بە شەکرەدا کەم کردەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M |date=May 2021 |title=Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review |journal=JBI Evidence Synthesis |volume=19 |issue=5 |pages=966–1002 |doi=10.11124/JBISRIR-D-19-00397 |pmid=33141798 |s2cid=226250006}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، داتای پێویست نییە بۆ پێشنیارکردنی شیرینکەرە نا-خۆراکییەکان، کە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی وەرگرتنی کالۆریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH |date=August 2012 |title=Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=35 |issue=8 |pages=1798–1808 |doi=10.2337/dc12-9002 |pmc=3402256 |pmid=22778165}}</ref> وەرگرتنی زیاتری ئەو کاربۆهیدراتانەی کە دەتوانرێت لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەکاربهێنرێن (microbiota-accessible carbohydrates) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی T2D. <ref>{{cite journal |vauthors=Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y |date=June 2021 |title=Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=113 |issue=6 |pages=1515–1530 |doi=10.1093/ajcn/nqaa435 |pmid=33693499 |doi-access=free}}</ref> تەواوکەرەکانی ڕیشاڵی خەست (Viscous fiber supplements) لەوانەیە بەسوود بن لەوانەی شەکرەیان هەیە. <ref>{{cite journal |vauthors=Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V |date=May 2019 |title=Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Diabetes Care |volume=42 |issue=5 |pages=755–766 |doi=10.2337/dc18-1126 |pmid=30617143 |s2cid=58665219 |doi-access=free}}</ref> پەروەردەی گونجاو لەگەڵ کولتوور لەوانەیە یارمەتی ئەو کەسانە بدات کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێنیان بۆ ماوەی تا ٢٤ مانگ. <ref>{{cite journal |vauthors=Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K |date=September 2014 |title=Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2014 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD006424.pub3 |pmc=10680058 |pmid=25188210 |article-number=CD006424}}</ref> بەڵگەی پێویست نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان کاریگەرییان لەسەر مردن هەیە لەو کەسانەی کە پێشتر شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref name="Schellenberg20132">{{cite journal |vauthors=Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C |date=October 2013 |title=Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=Annals of Internal Medicine |volume=159 |issue=8 |pages=543–551 |doi=10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 |pmid=24126648 |doi-access=free}}</ref> ==== بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی ==== هەرچەندە فشاری دەروونی وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ شەکرەی جۆری دووەم ناسراوە، <ref name="Will201115">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> بەڵام کاریگەریی دەستێوەردانەکانی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی لەسەر بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جێگیر نەکراوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Hackett RA, Steptoe A |date=September 2017 |title=Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ |journal=Nature Reviews. Endocrinology |volume=13 |issue=9 |pages=547–560 |doi=10.1038/nrendo.2017.64 |pmid=28664919 |s2cid=34925223}}</ref> پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ئارادایە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی ئەو دەستێوەردانانەی لەسەر بنەمای هۆشیاریی دەروونین بۆ پێگەیشتووانی تووشبوو بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref>{{cite journal |vauthors=Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A |date=January 2021 |title=Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD014881 |pmc=8701561 |article-number=CD014881 |collaboration=Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group}}</ref> === دەرمانەکان === ==== کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن ==== چەندین پۆل لە دەرمانی شەکرە بەردەستن. مێتفۆرمین بەگشتی وەک چارەسەری هێڵی یەکەم پێشنیار دەکرێت چونکە هەندێک بەڵگە هەیە کە مردن کەم دەکاتەوە؛ <ref name="Ann20162">{{cite journal |vauthors=Maruthur NM, Tseng E, Hutfless S, Wilson LM, Suarez-Cuervo C, Berger Z, Chu Y, Iyoha E, Segal JB, Bolen S |date=June 2016 |title=Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |volume=164 |issue=11 |pages=740–51 |doi=10.7326/M15-2650 |pmid=27088241 |s2cid=32016657}}</ref><ref name="AFP097">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF |date=July 2016 |title=Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis |journal=JAMA |volume=316 |issue=3 |pages=313–24 |doi=10.1001/jama.2016.9400 |pmid=27434443 |doi-access=free}}</ref> بەڵام ئەم دەرەنجامە جێگەی پرسیارە. <ref>{{cite journal |vauthors=Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C |year=2012 |title=Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials |journal=PLOS Medicine |volume=9 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pmed.1001204 |pmc=3323508 |pmid=22509138 |doi-access=free |article-number=e1001204 |veditors=Groop L}}</ref> مێتفۆرمین نابێت بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی سەختی گورچیلە یان جگەریان هەیە. <ref name="Vij20106">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە پێشنیاری بەکارهێنانی هاندەری وەرگری GLP-1 یان ڕێگریکەری SGLT2 دەکەن وەک چارەسەری هێڵی یەکەم لەو نەخۆشانەی کە هەیانە یان لە مەترسییەکی بەرزدان بۆ نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، سستبوونی دڵ، یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. <ref name="ADA2022EASD">{{Cite journal |vauthors=Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880 |doi-access=free}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> تێچووی بەرزی ئەم دەرمانانە بە بەراورد بە مێتفۆرمین بەکارهێنانیانی سنووردار کردووە. <ref name="UpToDate2">{{cite web |date=September 2023 |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |access-date=29 November 2023 |website=[[UpToDate]] |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N |date=October 2022 |title=First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study |journal=Annals of Internal Medicine |volume=175 |issue=10 |pages=1392–1400 |doi=10.7326/M21-2941 |pmc=10155215 |pmid=36191315}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N |date=13 January 2021 |title=Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? |journal=Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism |volume=12 |doi=10.1177/2042018820980225 |pmc=7809522 |pmid=33489086 |article-number=2042018820980225}}</ref> پۆلەکانی تری دەرمانەکان بریتین لە: سۆلفۆنیلوریەکان، سایازۆلیدیندیۆنەکان، ڕێگریکەرەکانی دیپێپتیدیل پێپتیدەیز-٤ (DPP-4)، ڕێگریکەرەکانی SGLT2، و هاندەرەکانی وەرگری GLP-1. <ref name="ADA2024ch92">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ دەریخست کە ڕێگریکەرەکانی SGLT2 و هاندەرەکانی GLP-1، بەڵام نەک ڕێگریکەرەکانی DPP-4، پەیوەست بوون بە کەمبوونەوەی مردنەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان بێ چارەسەری. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K |date=April 2018 |title=Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA |volume=319 |issue=15 |pages=1580–1591 |doi=10.1001/jama.2018.3024 |pmc=5933330 |pmid=29677303}}</ref> ڕۆسیگلیتازۆن (Rosiglitazone)، کە سایازۆلیدیندیۆنێکە، نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامە درێژخایەنەکان باشتر بکات هەرچەندە ئاستی شەکری خوێن باشتر دەکات. <ref>{{cite journal |vauthors=Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH |date=July 2007 |title=Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus |url=http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2007 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD006063.pub2 |pmc=7389529 |pmid=17636824 |article-number=CD006063 |veditors=Richter B}}</ref> سەرباری ئەوەش، پەیوەستە بە زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشیی دڵ و مردنەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Chen X, Yang L, Zhai SD |date=December 2012 |title=Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies |journal=Chinese Medical Journal |volume=125 |issue=23 |pages=4301–6 |pmid=23217404}}</ref> دەرزییەکانی ئەنسۆلین دەکرێت بۆ دەرمانە دەمەکییەکان زیاد بکرێن یان بەتەنیا بەکاربهێنرێن. <ref name="AFP098">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> زۆربەی خەڵک لە سەرەتادا پێویستیان بە ئەنسۆلین نییە. <ref name="Green201114">{{cite book|title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2011|isbn=978-0-07-162243-1|veditors=Gardner DG, Shoback D|edition=9th|location=New York|chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus|oclc=613429053}}</ref> کاتێک بەکاردەهێنرێت، بەزۆری جۆرێکی درێژخایەن لە شەودا زیاد دەکرێت، لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر دەرمانە دەمەکییەکان. <ref name="Vij20107">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref><ref name="AFP099">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> پاشان ژەمەکان زیاد دەکرێن تا کاریگەری دەبێت (ئاستی شەکری خوێن بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێت). <ref name="AFP0910">{{cite journal |vauthors=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ |date=January 2009 |title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=American Family Physician |volume=79 |issue=1 |pages=29–36 |pmid=19145963}}</ref> کاتێک ئەنسۆلینی شەوانە بەس نییە، لەوانەیە پێدانی ئەنسۆلین دووجار لە ڕۆژێکدا کۆنترۆڵێکی باشتر بەدەست بهێنێت. <ref name="Vij20108">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ئەنسۆلینە درێژخایەنەکانی گلارژین (glargine) و دێتمیر (detemir) بە هەمان شێوە سەلامەت و کاریگەرن، <ref>{{cite journal |vauthors=Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH |date=July 2011 |title=Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2011 |issue=7 |doi=10.1002/14651858.CD006383.pub2 |pmc=6486036 |pmid=21735405 |article-number=CD006383 |veditors=Simon AC}}</ref> و پێناچێت زۆر باشتر بن لە ئەنسۆلینی NPH، بەڵام لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو گرانترن، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە وەک تێچوو-کاریگەر (cost effective) دانانرێن. <ref>{{cite journal |vauthors=Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S |date=July 2010 |title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=14 |issue=36 |pages=1–248 |doi=10.3310/hta14360 |pmid=20646668 |doi-access=free}}</ref> لەو کەسانەی کە دووگیانن، ئەنسۆلین بەگشتی بژاردەی یەکەمی چارەسەرە. <ref name="Vij20109">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> ==== دابەزاندنی پەستانی خوێن ==== زۆرێک لە ڕێنماییە نێودەوڵەتییەکان ئامانجەکانی چارەسەری پەستانی خوێنیان بە کەمتر لە ١٤٠/٩٠ ملم جیوە بۆ کەسانی تووشبوو بە شەکرە پێشنیار کردووە. <ref>{{cite journal |vauthors=Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L |date=September 2019 |title=A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes |journal=Global Heart |volume=14 |issue=3 |pages=215–240 |doi=10.1016/j.gheart.2019.07.009 |pmid=31451236 |doi-access=free}}</ref> بەڵام، تەنها بەڵگەی سنووردار هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو ئامانجە نزمانە دەبێت چی بن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ساڵی ٢٠١٦ زیانی ئەگەردار (potential harm)ی دۆزییەوە لە چارەسەرکردن بۆ ئامانجەکانی خوار ١٤٠ ملم جیوە، <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=February 2016 |title=Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses |journal=BMJ |volume=352 |pages=i717 |doi=10.1136/bmj.i717 |pmc=4770818 |pmid=26920333}}</ref> و پێداچوونەوەیەکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ بەڵگەیەکی بۆ سوودی زیاتری دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ نێوان ١٣٠ و ١٤٠ ملم جیوە نەدۆزییەوە، هەرچەندە مەترسیی ڕووداوە نەخوازراوەکان زیادیکردبوو. <ref>{{cite journal |vauthors=Brunström M, Carlberg B |date=September 2019 |title=Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials |journal=BMJ Open |volume=9 |issue=9 |doi=10.1136/bmjopen-2018-026686 |pmc=6773352 |pmid=31575567 |doi-access=free |article-number=e026686}}</ref> ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ (ESC) لە ساڵی ٢٠٢٣ پێشنیاری دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ ١٣٠ ملم جیوە دەکەن لە زۆربەی ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە. <ref name="ESC2023">{{Cite journal |vauthors=Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |issn=0195-668X |pmid=37622663 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=20.500.14279/34673}}</ref> لەو کەسانەی کە شەکرە و بەرزیی پەستانی خوێنیان هەیە لەگەڵ یان ئەلبۆمینوریا یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، ڕێگریکەرێکی سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین (وەکو ڕێگریکەری ACE یان بلۆککەری وەرگری ئەنجیۆتێنسین) پێویستە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بەرەوپێشچوونی نەخۆشیی گورچیلە و ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن. <ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi=10.2337/dc24-S011 |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕێگریکەرەکانی ئەنزیمی گۆڕەری ئەنجیۆتێنسین (ACEIs) باڵاترن لە ڕێگریکەرەکانی تری سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین وەکو بلۆککەرەکانی وەرگری ئەنجیۆتێنسین (ARBs)، <ref>{{cite journal |vauthors=Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J |date=May 2014 |title=Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis |journal=JAMA Internal Medicine |volume=174 |issue=5 |pages=773–785 |doi=10.1001/jamainternmed.2014.348 |pmid=24687000 |doi-access=free}}</ref> یان ئەلیسکیرێن (aliskiren) لە ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێندا. <ref>{{cite journal |vauthors=Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S |date=September 2017 |title=Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients |journal=Diabetes & Vascular Disease Research |volume=14 |issue=5 |pages=400–406 |doi=10.1177/1479164117715854 |pmc=5600262 |pmid=28844155}}</ref> هەرچەندە پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦ کاریگەریی هاوشێوەی ACEIs و ARBs ی دۆزییەوە لەسەر ئاکامە گەورەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن و گورچیلە. <ref name="PLOS2016">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> هیچ بەڵگەیەک نییە کە تێکەڵکردنی ACEIs و ARBs سوودی زیاتر دابین بکات. <ref name="PLOS20162">{{cite journal |author5-link=Barry R. Davis |vauthors=Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B |date=March 2016 |title=Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses |journal=PLOS Medicine |volume=13 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pmed.1001971 |pmc=4783064 |pmid=26954482 |doi-access=free |article-number=e1001971}}</ref> ==== ئەوانی تر ==== بەکارهێنانی ستاتینەکان (statins) لە نەخۆشیی شەکرەدا بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن دەبێت ڕەچاو بکرێت دوای هەڵسەنگاندنی کۆی گشتی مەترسیی نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن بۆ کەسەکە. <ref name="ADA2024ch102">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> بەکارهێنانی ئەسپرین (ترشی ئەسیتیلسالیسیلیک) بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن لە نەخۆشیی شەکرەدا جێگەی مشتومڕە. <ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> ئەسپرین لەو کەسانەدا پێشنیار دەکرێت کە پێشتر نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەبووە، بەڵام بەکارهێنانی ڕۆتینی ئەسپرین نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامەکان باشتر بکات لە شەکرەی بێ-ئاڵۆزکاریدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS |date=June 2010 |title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation |journal=Diabetes Care |volume=33 |issue=6 |pages=1395–402 |doi=10.2337/dc10-0555 |pmc=2875463 |pmid=20508233}}</ref> ئەسپرین وەک خۆپاراستنی سەرەتایی لەوانەیە مەترسیی زیاتر بێت لە سوودەکەی، بەڵام دەکرێت ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی تەمەنیان لە نێوان ٥٠ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە هۆکارێکی تری مەترسیداری دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەیە و مەترسیی خوێنبەربوونیان کەمە دوای پێدانی زانیاری سەبارەت بە مەترسی و سوودە ئەگەردارەکان وەک بەشێک لە بڕیاردانی هاوبەش. <ref name="ADA2024ch103">{{Cite journal |vauthors=ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid=38078592 |doi-access=free |collaboration=American Diabetes Association Professional Practice Committee}}</ref> پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D بەو کەسانەی کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە لەوانەیە نیشاندەرەکانی بەرگریی ئەنسۆلین و HbA1c باشتر بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM |date=September 2017 |title=The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=102 |issue=9 |pages=3097–3110 |doi=10.1210/jc.2017-01024 |pmid=28957454 |doi-access=free}}</ref> هاوبەشکردنی تۆمارە تەندروستییە ئەلیکترۆنییەکانیان لەگەڵ ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە یارمەتییان دەدات ئاستی شەکری خوێنیان دابەزێنن. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ یارمەتیدانی خەڵک بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی تەندروستیی خۆیان و بەشداریکردنی چالاکانەیان لە بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکەدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E |date=December 2020 |title=Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis |journal=BMJ Quality & Safety |volume=29 |issue=12 |pages=1019–1032 |doi=10.1136/bmjqs-2019-010581 |pmc=7785164 |pmid=32532814}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103 |s2cid=242149388 |url-access=subscription}}</ref> === نەشتەرگەری === نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش لەو کەسانەی کە قەڵەون ڕێوشوێنێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی شەکرە. <ref>{{cite journal |vauthors=Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ |date=September 2009 |title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation |journal=Health Technology Assessment |volume=13 |issue=41 |pages=1–190, 215–357, iii–iv |doi=10.3310/hta13410 |pmid=19726018 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30064294}}</ref> زۆر کەس دەتوانن ئاستی ئاسایی شەکری خوێن بپارێزن بە دەرمانی کەم یان بێ دەرمان دوای نەشتەرگەری <ref>{{cite journal |vauthors=Frachetti KJ, Goldfine AB |date=April 2009 |title=Bariatric surgery for diabetes management |journal=Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity |volume=16 |issue=2 |pages=119–24 |doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7 |pmid=19276974 |s2cid=31797748 |doi-access=free}}</ref> و مردنی درێژخایەن کەم دەبێتەوە.<ref name="Schum2009">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> بەڵام هەندێک مەترسیی مردنی کورتخایەن هەیە کە کەمترە لە ١٪ بەهۆی نەشتەرگەرییەکەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Colucci RA |date=January 2011 |title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option |journal=Postgraduate Medicine |volume=123 |issue=1 |pages=24–33 |doi=10.3810/pgm.2011.01.2242 |pmid=21293081 |s2cid=207551737}}</ref> ئەو خاڵی سنوورییە (cutoffs) بۆ پێوەری بارستەی جەستە (BMI) کە تێیدا نەشتەرگەری گونجاوە هێشتا ڕوون نییە. <ref name="Schum20092">{{cite journal |vauthors=Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F |date=September–October 2009 |title="Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus |journal=Endocrine Practice |volume=15 |issue=6 |pages=624–31 |doi=10.4158/EP09170.RAR |pmid=19625245}}</ref> پێشنیار دەکرێت ئەم بژاردەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە ناتوانن هەم کێش و هەم شەکری خوێنیان کۆنترۆڵ بکەن. <ref>{{cite journal |vauthors=Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P |date=June 2012 |title=Bariatric surgery for type 2 diabetes |journal=Lancet |volume=379 |issue=9833 |pages=2300–11 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60401-2 |pmid=22683132 |s2cid=5198462}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE |date=June 2016 |title=Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations |journal=Diabetes Care |volume=39 |issue=6 |pages=861–77 |doi=10.2337/dc16-0236 |pmid=27222544 |doi-access=free}}</ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Prevalence_of_total_diabetes_by_age_and_GBD_super-region_in_2021.jpg|وێنۆک|ڕێژەی بڵاوبوونەوەی کۆی نەخۆشیی شەکرە بەپێی تەمەن و هەرێمە گەورەکانی باری جیهانی نەخۆشی لە ساڵی ٢٠٢١دا]] فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە مەزەندە دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢١دا نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە نەخۆشیی شەکرەوە ژیاون، <ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation|url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf|title=IDF Diabetes Atlas|date=2021|publisher=International Diabetes Federation|isbn=978-2-930229-98-0|edition=10|page=33|access-date=18 March 2022}}</ref> کە ٩٠-٩٥٪یان شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. <ref>{{cite book|title=Williams Textbook of Endocrinology|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT|date=2020|publisher=Elsevier|edition=14|pages=1349–1370|chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology}}</ref> شەکرە هەم لە جیهانی پێشکەوتوو و هەم لە جیهانی تازەپێگەیشتوودا باوە. <ref name="Will201116">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> هەندێک گرووپی نەتەوەیی وەکو خەڵکی باشووری ئاسیا، دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن، لاتینییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە مەترسییەکی بەرزتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. <ref name="Vij201010">{{cite journal |vauthors=Vijan S |date=March 2010 |title=In the clinic. Type 2 diabetes |journal=Annals of Internal Medicine |volume=152 |issue=5 |pages=ITC31–15; quiz ITC316 |doi=10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 |pmid=20194231 |s2cid=207535925}}</ref> شەکرەی جۆری دووەم لەو کەسانەی کێشیان ئاساییە ٦٠ بۆ ٨٠ لە سەدی کۆی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت لە هەندێک وڵاتی ئاسیاییدا. ئەو میکانیزمەی کە دەبێتە هۆی شەکرە لە کەسانی نا-قەڵەودا بە کەمی لێی تێگەیشتوون. <ref>{{cite journal |vauthors=Olaogun I, Farag M, Hamid P |date=April 2020 |title=The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding |journal=Cureus |volume=12 |issue=4 |doi=10.7759/cureus.7614 |pmc=7213678 |pmid=32399348 |doi-access=free |article-number=e7614}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC |date=December 2022 |title=Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=24 |issue=1 |page=658 |doi=10.3390/ijms24010658 |pmc=9820420 |pmid=36614099 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C |date=March 2022 |title=Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes |journal=World Journal of Diabetes |volume=13 |issue=3 |pages=185–202 |doi=10.4239/wjd.v13.i3.185 |pmc=8984567 |pmid=35432755 |doi-access=free}}</ref> ڕێژەی نەخۆشیی شەکرە لە ساڵی ١٩٨٥دا بە ٣٠ ملیۆن خەمڵێنرا، کە بەرزبووەوە بۆ ١٣٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٥ و ٢١٧ ملیۆن لە ساڵی ٢٠٠٥. <ref name="Epi20062">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> بڕوا وایە ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم بەهۆی چوونەتەمەنی دانیشتووانی جیهان، کەمبوونەوەی وەرزش، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوییەوەیە. <ref name="Epi20063">{{cite journal |vauthors=Smyth S, Heron A |date=January 2006 |title=Diabetes and obesity: the twin epidemics |journal=[[Nature Medicine]] |volume=12 |issue=1 |pages=75–80 |doi=10.1038/nm0106-75 |pmid=16397575 |s2cid=1042625}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە وەکو نەخۆشییەکی پێگەیشتووان سەیر دەکرا، بەڵام شەکرەی جۆری دووەم بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە ناو منداڵانیشدا دەستنیشان دەکرێت هاوتەریب لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوی. <ref name="Will201117">{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology|publisher=Elsevier/Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0324-5|veditors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|edition=12th|location=Philadelphia|pages=1371–1435}}</ref> پێنج وڵات کە زۆرترین ژمارەی تووشبووانی شەکرەیان هەیە تا ساڵی ٢٠٠٠ بریتین لە هیندستان بە ٣١.٧ ملیۆن، چین ٢٠.٨ ملیۆن، ئەمریکا ١٧.٧ ملیۆن، ئیندۆنیزیا ٨.٤ ملیۆن، و ژاپۆن ٦.٨ ملیۆن. <ref name="Wild 2004">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە وەک پەتایەکی جیهانی دەناسرێت. <ref name="Wild 20042">{{cite journal |vauthors=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |date=May 2004 |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5 |pages=1047–53 |doi=10.2337/diacare.27.5.1047 |pmid=15111519 |doi-access=free}}</ref> == مێژوو == نەخۆشیی شەکرە یەکێکە لە یەکەمین ئەو نەخۆشییانەی کە وەسف کراون <ref name="Rip20112">{{cite book|title=Exercise and disease management|vauthors=Leutholtz BC, Ripoll I|date=2011|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2759-8|edition=2nd|location=Boca Raton, Florida|page=25|chapter=Diabetes|oclc=725919496|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eAn9-bm_pi8C&pg=PA25}}</ref> بە هەبوونی دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین کە تێیدا ئاماژەی بە "بەتاڵکردنەوەی زۆر گەورەی میز" کردووە. <ref name="History20102">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2|title=A Hand Book On Diabetes|vauthors=Sajida S|date=2021-01-26|publisher=OrangeBooks Publication|page=2|language=en}}</ref> بڕوا وایە یەکەمین حاڵەتەکان کە وەسف کراون شەکرەی جۆری یەکەم بن. <ref name="History20103">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> پزیشکانی هیندی لە دەوروبەری هەمان کاتدا نەخۆشییەکەیان دەستنیشان کرد و وەک "مادهومێها" (madhumeha) یان میزی هەنگوینی پۆلێنیان کرد، و تێبینییان کرد کە میزەکە مێروولە ڕادەکێشێت. <ref name="History20104">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> زاراوەی "شەکرە - diabetes" یان "تێپەڕین بەناو - to pass through" بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زایین لەلایەن ئەپۆلۆنیۆس مێمفایتێسی یۆنانییەوە بەکارهێنرا. <ref name="History20106">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> نەخۆشییەکە دەگمەن بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بە جۆرێک کە گالین (Galen) ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها دوو حاڵەتی بینیوە لە ماوەی کارکردنیدا. <ref name="History20105">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بۆ یەکەمجار لەلایەن پزیشکانی هیندی شوشروتا و چاراکا لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران، کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. <ref name="History20107">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref>چارەسەری کاریگەر پەرەی پێنەدرا تاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم کاتێک کەنەدییەکان فرێدریک بانتینگ و چارڵز بێست ئەنسۆلینیان دۆزییەوە لە ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٢٢. <ref name="History20108">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> ئەمەش بەدوایدا پەرەپێدانی ئەنسۆلینی NPH ی درێژخایەنتری لێکەوتەوە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا. <ref name="History20109">{{cite book|title=Principles of diabetes mellitus|vauthors=Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-09840-1|veditors=Poretsky L|edition=2nd|location=New York|pages=3–16|chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus|oclc=663097550|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3}}</ref> لە ساڵی ١٩١٦دا، ئیلیۆت جۆسلین پێشنیاری کرد کە لەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ماوەکانی بەڕۆژووبوون بەسوودن. <ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> لێکۆڵینەوەکانی دواتر پشتگیریی ئەمەیان کردووە، و دابەزاندنی کێش چارەسەرێکی هێڵی یەکەمە لە شەکرەی جۆری دووەمدا. <ref name="Koutroumpakis20192">{{cite journal |vauthors=Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H |date=March 2020 |title=Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress |journal=The American Journal of Medicine |type=Review |volume=133 |issue=3 |pages=290–296 |doi=10.1016/j.amjmed.2019.08.035 |pmc=7054139 |pmid=31520618}}</ref> == توێژینەوە == لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نمرەی سەختیی نەخۆشیی شەکرە (DISSCO) پەرەی پێدرا کە ئامرازێکە دەتوانێت باشتر لە HbA1c دەستنیشانی بکات ئەگەر باری تەندروستیی کەسێک ڕوو لە دابەزین بێت. <ref name="ToolsPredictRisk2">{{Cite web |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack}}</ref><ref name="DISSCO2020">{{cite journal |vauthors=Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E |date=May 2020 |title=Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study |journal=BMJ Open Diabetes Research & Care |volume=8 |issue=1 |doi=10.1136/bmjdrc-2019-000962 |pmc=7228474 |pmid=32385076 |article-number=e000962}}</ref> ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەری بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی داتا لە تۆمارە ئەلیکترۆنییە بێناوەکانی نەخۆشەکانەوە و نمرەیەک بەرهەم دەهێنێت لەسەر بنەمای ٣٤ نیشاندەر. === خانە بنەڕەتییەکان === لە نیسانی ٢٠٢٤دا، زانایان یەکەمین حاڵەتی پاشەکشەی (چاکبوونەوەی) شەکرەی جۆری دووەمیان ڕاپۆرت کرد لە ڕێگەی بەکارهێنانی خانە قەدییەکانەوە لە پیاوێکی تەمەن ٥٩ ساڵدا کە لە ساڵی ٢٠٢١دا چارەسەر کرابوو و لەو کاتەوە بەبێ ئەنسۆلین ماوەتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H |date=April 2024 |title=Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue |journal=Cell Discovery |volume=10 |issue=1 |page=45 |doi=10.1038/s41421-024-00662-3 |pmc=11058776 |pmid=38684699}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en |vauthors=Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China}}</ref> دووبارەکردنەوە لە نەخۆشی زیاتردا و بەڵگە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر پێویست دەبێت پێش ئەوەی ئەم چارەسەرە وەک چارەسەرێکی یەکجاریی ئەگەردار ڕەچاو بکرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 4o3uee8qcgx5tcw8yb3w6kmah4r68q0 0 296965 1593838 2026-06-24T19:45:22Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360110970|Chikungunya]]» 1593838 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Chikungunya|image=2012-01-09 Chikungunya on the right feet at The Philippines.jpeg|caption=Rash from chikungunya|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|pronounce={{IPAc-en|ˌ|tʃ|ɪ|k|ən|ˈ|ɡ|ʌ|n|j|ə}}<ref name="Oxford_Dictionary">{{cite web|title=chikungunya|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/chikungunya|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=4 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104175820/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/chikungunya|archive-date=4 November 2014}}</ref> {{Respell|CHIK|ən|GUN|yə}}|symptoms=[[Fever]], [[joint pain]], [[headache]], [[muscle pain]], [[joint swelling]], and [[rash]].<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|complications=Long term joint pain<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|onset=2 to 14 days after exposure<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|duration=Usually less than a week<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|types=|causes=Chikungunya virus spread by [[mosquitoes]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|risks=|diagnosis=Blood test for viral [[RNA]] or [[antibodies]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|differential=[[Dengue fever]], [[Zika fever]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|prevention=[[Chikungunya vaccine]], [[Mosquito control]], avoidance of bites<ref name="Caglioti-2013"/>|treatment=[[Supportive care]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|medication=|prognosis=[[mortality rate|Risk of death]] ~ 1 in 1,000<ref name="Caglioti-2013"/>|frequency=> 1 million (2014)<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|deaths=}}'''چیکۆنگونیا''' یان '''چیکونگونیا''' ({{بە ئینگلیزی|Chikungunya}}) [[تەشەنا|ھەوکردنێکە]] کە بە ھۆی ڤایرۆسی چیکۆنگونیا دروست دەبێت.<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> باوترین نیشانەکانی بریتین لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئازاری جومگەکان،<ref name="CDC_2024_Symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |last=CDC |ڕێکەوت=15 May 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |ڕێکەوتی سەردان=15 October 2025 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بە شێوەیەکی گشتی چوار بۆ ھەشت ڕۆژ دوای پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو ئەم نیشانانە ڕوودەدەن.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /><ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}</ref> ئازارەکەی بە «ئازارێکی زۆر تووند و ناخۆش» وەسفکراوە؛ ھەرچەندە ڕەنگە ھەندێک کەس تووشی نەخۆشییەکە ببن بەبێ ئەوەی ھیچ نیشانەیەک دەربکەوێت. نیشانەکانی تر لەوانەیە بریتی بن لە [[سەرئێشە]] و ئازاری ماسوولکەکان و ئاوسانی جومگەکان و پەڵە.<ref name="CDC_2024_Symptoms" /> بەزۆری لە ماوەی ھەفتەیەکدا نیشانەکان باشتر دەبن؛ بەڵام ناوبەناو ئازاری جومگەکان ڕەنگە بۆ چەند مانگێک یان ساڵانێک بەردەوام بێت.<ref name="CDC_2024_Symptoms" /><ref name="van Aalst-2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=van Aalst |first=Mariëlle |last2=Nelen |first2=Charlotte Marieke |last3=Goorhuis |first3=Abraham |last4=Stijnis |first4=Cornelis |last5=Grobusch |first5=Martin Peter |date=1 January 2017 |title=Long-term sequelae of chikungunya virus disease: A systematic review |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1477893917300042 |journal=Travel Medicine and Infectious Disease |volume=15 |pages=8–22 |doi=10.1016/j.tmaid.2017.01.004 |issn=1477-8939 |pmid=28163198}}</ref> [[ڤایرۆس|ڤایرۆسەکە]] لە نێوان مرۆڤەکاندا بە دوو جۆری [[مێشوولە]] لە جۆری ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە: ''Aedes albopictus'' و ''Aedes aegypti''،<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya "Chikungunya Fact Sheet (2025)"]. </cite></ref> کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژدا گاز دەگرن و پێوەدەدەن،<ref name="Paixao-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Paixão |first=Enny S. |last2=Teixeira |first2=Maria Gloria |last3=Rodrigues |first3=Laura C. |date=2018 |title=Zika, chikungunya and dengue: the causes and threats of new and re-emerging arboviral diseases |journal=BMJ Global Health |volume=3 |issue=Suppl 1 |bibcode=2018BMJGH...300530P |doi=10.1136/bmjgh-2017-000530 |issn=2059-7908 |pmc=5759716 |pmid=29435366 |article-number=e000530}}</ref><ref name="CDC-Prevent-2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/prevention/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160915205122/http://www.cdc.gov/chikungunya/prevention/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 September 2016 |ڕێکەوتی سەردان=26 September 2016 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بەتایبەتی لە دەوروبەری بەیانی و درەنگانی پاشنیوەڕۆدا.<ref name="AFP-2025">{{بیرخستنەوەی وێب |last=AFP |ڕێکەوت=23 July 2025 |ناونیشان=https://www.sciencealert.com/outbreak-of-chikungunya-virus-poses-global-risk-warns-who |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2025 |وێبگە=ScienceAlert}}</ref> لەوانەیە ڤایرۆسەکە لە ناو ژمارەیەک ئاژەڵدا بسووڕێتەوە، لەوانە باڵندە و [[خورۆکەکان]].<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> دەستنیشانکردن بە پشکنینی خوێن بۆ [[ئار ئێن ئەی|RNA]]<nowiki/>ی ڤایرۆسی یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] ڤایرۆسەکە ئەنجام دەدرێت.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> دەتوانرێت بەھەڵە نیشانەکانی تای دێنگی و [[تاوی زیکا|تای زیکا]] بزانرێت کە لەلایەن ھەمان مێشوولەوە بڵاودەبنەوە.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> وە پێدەچێت زۆربەی خەڵک دوای یەک ھەوکردن [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] (مناعة)یان بۆ دروست ببێت.<ref name="CDC_2024_Symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |last=CDC |ڕێکەوت=15 May 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |ڕێکەوتی سەردان=15 October 2025 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2024">CDC (15 May 2024). </cite></ref> باشترین ئامرازەکانی خۆپاراستن بریتین لە کۆنتڕۆڵکردنی گشتیی مێشوولە و دوورکەوتنەوە و خۆپاراستن لە پێوەدانی مێشوولە لەو شوێنانەی کە نەخۆشییەکە لێی بەربڵاوە.<ref name="Caglioti-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L |date=July 2013 |title=Chikungunya virus infection: an overview |journal=The New Microbiologica |volume=36 |issue=3 |pages=211–27 |pmid=23912863}}</ref> ئەمەش ڕەنگە بەشێکی بە کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتن بە ئاو لەلایەن مێشوولەکانەوە بەدەستبھێنرێت، ھەروەھا بەکارھێنانی دوورخەرەوەی مێروو و تۆڕی مێشوولە. ڤاکسینی چیکۆنگونیا پەسەندکراوە بۆ بەکارھێنان لە ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا.<ref name="ECDC-Ixchiq-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 May 2024 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ixchiq |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240601040318/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ixchiq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2024 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2024 |وێبگە=[[European Medicines Agency]]}}</ref><ref name="EMA-Vimkunya-2025a">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 January 2025 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/vimkunya |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2025 |وێبگە=[[European Medicines Agency]]}}</ref><ref name="FDA Approval-20232">{{cite press release|title=FDA Approval|date=9 November 2023|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-vaccine-prevent-disease-caused-chikungunya-virus|access-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111030959/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-vaccine-prevent-disease-caused-chikungunya-virus|archive-date=11 November 2023|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)}}</ref> ڤایرۆسی چیکۆنگونیا لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوە.<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya "Chikungunya Fact Sheet (2025)"]. </cite></ref> نەخۆشییەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢ لە [[تانزانیا|تەنزانیا]] دەستنیشانکرا.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> نەخۆشییەکە لە ساڵانی ٢٠٠٠ـەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەتەوە و بڵاوبوونەوەی لە زۆرێک لە ناوچە گەرمەکان و ھەندێک ناوچەی مامناوەنددا ڕاپۆرتکراوە. ساڵانە تووشی ملیۆنان کەس دەبێت.<ref name="Hyolim-2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kang |first=Hyolim |last2=Lim |first2=Ahyoung |last3=Auzenbergs |first3=Megan |last4=Clark |first4=Andrew |last5=Colón-González |first5=Felipe J |last6=Salje |first6=Henrik |last7=Clapham |first7=Hannah |last8=Carrera |first8=Jean Paul |last9=Kim |first9=Jong-Hoon |last10=Malarski |first10=Maya |last11=López-Vergès |first11=Sandra |last12=Cucunubá |first12=Zulma M |last13=Cerqueira-Silva |first13=Thiago |last14=Edmunds |first14=William John |last15=Sahastrabuddhe |first15=Sushant |date=October 2025 |title=Global, regional and national burden of chikungunya: force of infection mapping and spatial modelling study |journal=BMJ Global Health |volume=10 |issue=10 |doi=10.1136/bmjgh-2024-018598 |issn=2059-7908 |pmc=12506043 |pmid=41033690 |article-number=e018598}}</ref><ref name="Ribeiro dos Santos-2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ribeiro dos Santos |first=Gabriel |last2=Jawed |first2=Fariha |last3=Mukandavire |first3=Christinah |last4=Deol |first4=Arminder |last5=Scarponi |first5=Danny |last6=Mboera |first6=Leonard E. G. |last7=Seruyange |first7=Eric |last8=Poirier |first8=Mathieu J. P. |last9=Bosomprah |first9=Samuel |last10=Udeze |first10=Augustine O. |last11=Dellagi |first11=Koussay |last12=Hozé |first12=Nathanael |last13=Chilongola |first13=Jaffu |last14=Nasrallah |first14=Gheyath K. |last15=Cauchemez |first15=Simon |date=July 2025 |title=Global burden of chikungunya virus infections and the potential benefit of vaccination campaigns |journal=Nature Medicine |volume=31 |issue=7 |pages=2342–2349 |doi=10.1038/s41591-025-03703-w |issn=1546-170X |pmc=12283390 |pmid=40495015}}</ref> چیکۆنگونیا بووەتە نیگەرانییەکی تەندرووستیی جیھانی بە ھۆی فراوانبوونی خێرای جوگرافیای، دووبارەبوونەوەی بڵاوبوونەوەی، و ئەگەری تووشبوون بە نیشانە تووندەکان و مردن.<ref name="Moizeis-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Moizéis |first=Raíza Nara Cunha |last2=Fernandes |first2=Thales Allyrio Araújo de Medeiros |last3=Guedes |first3=Paulo Marcos da Matta |last4=Pereira |first4=Hannaly Wana Bezerra |last5=Lanza |first5=Daniel Carlos Ferreira |last6=Azevedo |first6=Judson Welber Veríssimo de |last7=Galvão |first7=Josélio Maria de Araújo |last8=Fernandes |first8=José Veríssimo |date=19 May 2018 |title=Chikungunya fever: a threat to global public health |journal=Pathogens and Global Health |volume=112 |issue=4 |pages=182–94 |doi=10.1080/20477724.2018.1478777 |issn=2047-7724 |pmc=6147074 |pmid=29806537}}</ref> == نیشانەکان == چیکۆنگونیا دەتوانێت بێنیشانە بێت، بە مەزەندەکردن لە نێوان ١٧٪ بۆ ٤٠٪ی ھەوکردنەکان ھیچ نیشانەیەکیان نیشان نەداوە.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref> بۆ ئەوانەی کە نیشانەکانیان ھەیە، بە شێوەیەکی گشتی بە تایەکی بەرزی لەناکاو لە سەرووی ٣٩° سەدی (سلیلیزی) (١٠٢° بە فەھرەنھایت) دەست پێدەکەن لە دەوروبەری ٣ بۆ ٧ ڕۆژ دوای پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Burt_2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Burt |first=Felicity J |last2=Chen |first2=Weiqiang |last3=Miner |first3=Jonathan J |last4=Lenschow |first4=Deborah J |last5=Merits |first5=Andres |last6=Schnettler |first6=Esther |last7=Kohl |first7=Alain |last8=Rudd |first8=Penny A |last9=Taylor |first9=Adam |last10=Herrero |first10=Lara J |last11=Zaid |first11=Ali |last12=Ng |first12=Lisa F P |last13=Mahalingam |first13=Suresh |date=1 April 2017 |title=Chikungunya virus: an update on the biology and pathogenesis of this emerging pathogen |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1473309916303851 |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=17 |issue=4 |pages=e107–e117 |doi=10.1016/S1473-3099(16)30385-1 |issn=1473-3099 |pmid=28159534}}</ref><ref name="ECDC-factsheet-2024" /> تا زۆرجار ئازاری تووندی ماسوولکە و جومگەکانی لەگەڵدایە، کە کاریگەریی لەسەر چەندین جومگەی قۆڵ و قاچ دەبێت و زۆرجار سیمیترییە – واتە ئەگەر ئەژنۆیەک تووشی بوو، ئەژنۆکەی دیکەش دەیگرێتەوە بە ھەمان شێوە.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}</ref><ref name="ECDC-factsheet-2024" /> ئازارەکە بە ئازارێکی تووند و ناخۆش وەسفکراوە.<ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|title=Excruciating tropical disease can now be transmitted in most of Europe, study finds|newspaper=The Guardian|date=18 February 2026|url=https://www.theguardian.com/science/2026/feb/18/tropical-disease-chikungunya-transmitted-europe-study}}</ref> ھەروەھا ئەو کەسانەی کە تووشی چیکۆنگونیا بوون زۆرجار تووشی [[سەرئێشە]] و [[پشتێشە]] و [[دڵتێکەڵھاتن|سکچوون]] و [[ماندوویی|ماندووێتی]] دەبن.<ref name="Vairo_2019" /> نزیکەی نیوەی ئەوانەی تووشی پەڵە دەبن لەسەر جەستەیان، لەگەڵ سووربوونەوە و ھەندێکجاریش پەڵەزیپکەی سوور لەسەر لەپە دەست، بنی پێ، جەستە و دەموچاو.<ref name="Vairo_2019" /> بۆ ھەندێک کەس، پەڵەکە بە سنووردار دەمێنێتەوە لە ناوچەیەکی بچووکی جەستەدا؛ بۆ ھەندێکی تر، پەڵەکە دەتوانێت بەرفراوان بێت، زیاتر لە ٩٠٪ی پێست دەگرێتەوە.<ref name="Burt_2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Burt |first=Felicity J |last2=Chen |first2=Weiqiang |last3=Miner |first3=Jonathan J |last4=Lenschow |first4=Deborah J |last5=Merits |first5=Andres |last6=Schnettler |first6=Esther |last7=Kohl |first7=Alain |last8=Rudd |first8=Penny A |last9=Taylor |first9=Adam |last10=Herrero |first10=Lara J |last11=Zaid |first11=Ali |last12=Ng |first12=Lisa F P |last13=Mahalingam |first13=Suresh |date=1 April 2017 |title=Chikungunya virus: an update on the biology and pathogenesis of this emerging pathogen |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1473309916303851 |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=17 |issue=4 |pages=e107–e117 |doi=10.1016/S1473-3099(16)30385-1 |issn=1473-3099 |pmid=28159534}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBurtChenMinerLenschow2017">Burt FJ, Chen W, Miner JJ, Lenschow DJ, Merits A, Schnettler E, et&nbsp;al. (1 April 2017). </cite></ref> ھەندێک کەس تووشی کێشەی گەدە و ڕیخۆڵە دەبن، لەگەڵ ئازاری سک و [[ڕشانەوە]]. ھەندێکی تر تووشی کێشەی چاو دەبن، ئەوانیش هەستیاری بە ڕووناکی، [[سووربوونی چاو]] و ئازاری پشتە چاو.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> ئەم کۆمەڵە نیشانەیەی یەکەم کە پێی دەوترێت قۆناغی تووند، نزیکەی ھەفتەیەک دەخایەنێت، دوای ئەوە زۆربەی نیشانەکان بۆ خۆیان چارەسەر دەبن.<ref name="Vairo_2019" /> بۆ ئەوانەی نیشانە تووندەکانیان ھەیە، نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪یان بەردەوامن لە ھەبوونی نیشانەکان دوای ئەوەی قۆناغی تووندیش چارەسەر دەبێت.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref><ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> نیشانە بەردەوامەکان زیاتر ئازاری جومگەکانن.<ref name="Vairo_2019" /> ئەگەر کەسی تووشبوو کێشەی جومگەکانی پێشتر ھەبووبێت، ئەوا وادەکات زیاتر خراپ ببن.<ref name="Vairo_2019" /> زۆر بەکارھێنانی جومگە دەتوانێت ببێتە ھۆی ئاوسانی ئازاربەخش، ڕەقبوون، تێکچوونی دەمارەکان و ئازاری دەمارەکان.<ref name="Vairo_2019" /> بە شێوەیەکی ئاسایی ئازاری جومگەکان لەگەڵ تێپەڕبوونی کات باشتر دەبێت؛ بەڵام قۆناغی درێژخایەن دەتوانێت لە ھەر شوێنێک لە چەند مانگێکەوە تا چەند ساڵێک بەردەوام ببێت.<ref name="Vairo_2019" /> نزیکەی ھەموو حاڵەتە نیشانەدارەکان ئازاری جومگەکانیان ھەیە، بەگشتی لە زیاتر لە جومگەیەکدا.<ref name="Thiberville-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Thiberville |first=Simon-Djamel |last2=Moyen |first2=Nanikaly |last3=Dupuis-Maguiraga |first3=Laurence |last4=Nougairede |first4=Antoine |last5=Gould |first5=Ernest A. |last6=Roques |first6=Pierre |last7=de Lamballerie |first7=Xavier |date=1 September 2013 |title=Chikungunya fever: Epidemiology, clinical syndrome, pathogenesis and therapy |journal=Antiviral Research |volume=99 |issue=3 |pages=345–70 |doi=10.1016/j.antiviral.2013.06.009 |issn=0166-3542 |pmc=7114207 |pmid=23811281}}</ref> ئازار زۆرترین جار لە جومگەکانی دەوروبەردا ڕوودەدات، وەک مەچەک و پاژنەی پێ و جومگەکانی [[ئێسکەکانی پەنجە|دەست و پێ]] و ھەروەھا ھەندێک لە جومگە گەورەکان، بە شێوەیەکی گشتی شان و باسک و ئەژنۆ.<ref name="Thiberville-2013" /><ref name="Burt-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Burt FJ, Rolph MS, Rulli NE, Mahalingam S, Heise MT |date=February 2012 |title=Chikungunya: a re-emerging virus |journal=Lancet |volume=379 |issue=9816 |pages=662–71 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60281-X |pmid=22100854 |s2cid=33440699}}</ref> ئەگەری تووشبوون بە جومگەکان زیاترە ئەگەر پێشتر بە ھۆی تێکچوونەکانی وەک [[ئارترۆز]] زیانیان پێگەیشتبێت.<ref name="Burt-2012" /> ھەروەھا ڕەنگە ئازار لە ماسوولکەکان یان [[بەندۆک|بەستەرەکاندا]] ڕووبدات. لە زیاتر لە نیوەی حاڵەتەکاندا چاڵاکیی ئاسایی بە ھۆی ماندووێتی و ئازارێکی بەرچاوەوە سنووردارە.<ref name="Thiberville-2013" /> لە ھەندێک بەشی چاویشدا ھەوکردن و ئازار ڕوودەدەن.<ref name="Mahendradas-2008">{{cite journal |vauthors=Mahendradas P, Ranganna SK, Shetty R, Balu R, Narayana KM, Babu RB, Shetty BK |date=February 2008 |title=Ocular manifestations associated with chikungunya |journal=Ophthalmology |volume=115 |issue=2 |pages=287–91 |doi=10.1016/j.ophtha.2007.03.085 |pmid=17631967}}</ref> لەوانەشە زیانێکی کاتی بە جگەر بگات.<ref name="Simon-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simon F, Javelle E, Oliver M, Leparc-Goffart I, Marimoutou C |date=June 2011 |title=Chikungunya virus infection |journal=Current Infectious Disease Reports |volume=13 |issue=3 |pages=218–28 |doi=10.1007/s11908-011-0180-1 |pmc=3085104 |pmid=21465340}}</ref> ئەو کەسانەی کە تووشی چیکۆنگونیا بوون ناوبەناو تووشی تێکچوونی درێژخایەنی دەمار دەبن، زۆربەی کات [[ھەوکردنی مێشک|ھەوکردن]] یان تێکچوونی مێشک، ھەوکردن یان تێکچوونی بەرگی [[مایلین]] لە دەوروبەری دەمارەکان، [[سیندرۆمی گیلەن بارێ|کۆنیشانەی گیلەن بارێ]]، سستی و شلیی ماسوولکە (لە منداڵانی تازەلەدایکبوودا)، و کێشەکانی پێڤاژۆی بینین.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> منداڵانی تازە لەدایکبوو و بەساڵاچووان و ئەوانەی [[شەکرە|نەخۆشیی شەکرە]] و [[نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن|نەخۆشیی دڵ]] و نەخۆشیی جگەر و گورچیلە و تووشبوون بە [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|ئایدزیان]] ھەیە، حاڵەتی تووندتری چیکۆنگونیایان دەبێت. لە ھەر ١٠٠٠ کەس کەمتر لە ١ کەس کە نیشانەکانی چیکۆنگونیایان ھەیە بە ھۆی نەخۆشییەکەوە دەمرن؛ بەگشتی ئەمانە ئەو کەسانەن کە پێشتر حاڵەتی تەندرووستییان ھەبووە.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref><ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:Aedes_aegypti_biting_human.jpg|وێنۆک|مێشوولەی ''A. aegypti'' لە کاتی گازگرتنی کەسێک]] ھەرچەندە [[ڤاکسین|ڤاکسینێکی]] پەسەندکراو بوونی ھەیە، بەڵام کاریگەرترین ئامرازی خۆپاراستن بریتییە لە دوورکەوتنەوە یان ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە. ستراتیژییە سەرەکییەکان بۆ ئەمە بریتین لە: کۆنترۆڵکردنی ژمارەی مێشوولە بە سنووردارکردنی [[جێگای ژیان|شوێنی نیشتەجێبوونیان]]؛ و پاراستن لە بەرکەوتن لەگەڵ مێشوولەی ھەڵگری نەخۆشی.<ref name="Caglioti-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L |date=July 2013 |title=Chikungunya virus infection: an overview |journal=The New Microbiologica |volume=36 |issue=3 |pages=211–27 |pmid=23912863}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCagliotiLalleCastillettiCarletti2013">Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L (July 2013). </cite></ref> پێویستە تاکەکان دەرمانی مێشوولەکوژ بەکاربھێنن، ھەروەھا بەربەست دروستکردن بۆ پێوەدانی مێشوولە وەک لەبەرکردنی جلوبەرگی درێژ کە قۆڵ و قاچ دادەپۆشێت لەگەڵ تۆڕی مێشوولە و تۆڕی پەنجەرە و دەرگاکان.<ref name="UK-gov-mosquito-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 January 2023 |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/mosquito-bite-avoidance-for-travellers/mosquito-bite-avoidance-advice-for-travellers--2 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2025 |وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> کاتێک بەرگری (مناعة) لە دژی چیکۆنگونیا بەدەستھات، جا لە ئەنجامی توشبوون دواتر چاکبوونەوە لە نەخۆشییەکە بێت یان کوتان، ئەوا بەرگرییەکەی درێژخایەن دەبێت و درێژە دەکێشێت و لەوانەیە بۆ تەواوی تەمەن بەرگری بۆ ئەم نەخۆشییە ھەر بمێنێت.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref><ref name="Cleveland">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25083-chikungunya |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250914191436/https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25083-chikungunya |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 September 2025 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2025 |وێبگە=Cleveland Clinic}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya-virus-disease نەخۆشیی ڤایرۆسی چیکۆنگونیا] سەنتەری ئەورووپی بۆ خۆپاراستن و کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی {{Medical resources|DiseasesDB=32213|ICD11={{ICD11|1D40}}|ICD10={{ICD10|A|92|0|a|90}}|ICD9={{ICD9|065.4}}, {{ICD9|066.3}}|OMIM=|eMedicineSubj=article|eMedicineTopic=2225687|MeshID=D018354|Orphanet=324625}}{{Authority control}} [[پۆل:چەکی زیندەیی]] [[پۆل:Articles with 'species' microformats]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] 4lg6stutw68yuouuckod83r3d1nzp03 1593839 1593838 2026-06-24T19:49:04Z Ari Qasm 57423 1593839 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Chikungunya|image=2012-01-09 Chikungunya on the right feet at The Philippines.jpeg|caption=Rash from chikungunya|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|pronounce={{IPAc-en|ˌ|tʃ|ɪ|k|ən|ˈ|ɡ|ʌ|n|j|ə}}<ref name="Oxford_Dictionary">{{cite web|title=chikungunya|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/chikungunya|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=4 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104175820/http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/chikungunya|archive-date=4 November 2014}}</ref> {{Respell|CHIK|ən|GUN|yə}}|symptoms=[[Fever]], [[joint pain]], [[headache]], [[muscle pain]], [[joint swelling]], and [[rash]].<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|complications=Long term joint pain<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|onset=2 to 14 days after exposure<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|duration=Usually less than a week<ref name="CDC_2024_Symptoms"/>|types=|causes=Chikungunya virus spread by [[mosquitoes]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|risks=|diagnosis=Blood test for viral [[RNA]] or [[antibodies]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|differential=[[Dengue fever]], [[Zika fever]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|prevention=[[Chikungunya vaccine]], [[Mosquito control]], avoidance of bites<ref name="Caglioti-2013"/>|treatment=[[Supportive care]]<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|medication=|prognosis=[[mortality rate|Risk of death]] ~ 1 in 1,000<ref name="Caglioti-2013"/>|frequency=> 1 million (2014)<ref name="WHO_FactSheet_2025"/>|deaths=}}'''چیکۆنگونیا''' یان '''چیکونگونیا''' ({{بە ئینگلیزی|Chikungunya}}) [[تەشەنا|ھەوکردنێکە]] کە بە ھۆی ڤایرۆسی چیکۆنگونیا دروست دەبێت.<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}</ref> باوترین نیشانەکانی بریتین لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و ئازاری جومگەکان،<ref name="CDC_2024_Symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |last=CDC |ڕێکەوت=15 May 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |ڕێکەوتی سەردان=15 October 2025 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بە شێوەیەکی گشتی چوار بۆ ھەشت ڕۆژ دوای پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو ئەم نیشانانە ڕوودەدەن.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /><ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}</ref> ئازارەکەی بە «ئازارێکی زۆر تووند و ناخۆش» وەسفکراوە؛ ھەرچەندە ڕەنگە ھەندێک کەس تووشی نەخۆشییەکە ببن بەبێ ئەوەی ھیچ نیشانەیەک دەربکەوێت. نیشانەکانی تر لەوانەیە بریتی بن لە [[سەرئێشە]] و ئازاری ماسوولکەکان و ئاوسانی جومگەکان و پەڵە.<ref name="CDC_2024_Symptoms" /> بەزۆری لە ماوەی ھەفتەیەکدا نیشانەکان باشتر دەبن؛ بەڵام ناوبەناو ئازاری جومگەکان ڕەنگە بۆ چەند مانگێک یان ساڵانێک بەردەوام بێت.<ref name="CDC_2024_Symptoms" /><ref name="van Aalst-2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=van Aalst |first=Mariëlle |last2=Nelen |first2=Charlotte Marieke |last3=Goorhuis |first3=Abraham |last4=Stijnis |first4=Cornelis |last5=Grobusch |first5=Martin Peter |date=1 January 2017 |title=Long-term sequelae of chikungunya virus disease: A systematic review |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1477893917300042 |journal=Travel Medicine and Infectious Disease |volume=15 |pages=8–22 |doi=10.1016/j.tmaid.2017.01.004 |issn=1477-8939 |pmid=28163198}}</ref> [[ڤایرۆس|ڤایرۆسەکە]] لە نێوان مرۆڤەکاندا بە دوو جۆری [[مێشوولە]] لە جۆری ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە: ''Aedes albopictus'' و ''Aedes aegypti''،<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya "Chikungunya Fact Sheet (2025)"]. </cite></ref> کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژدا گاز دەگرن و پێوەدەدەن،<ref name="Paixao-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Paixão |first=Enny S. |last2=Teixeira |first2=Maria Gloria |last3=Rodrigues |first3=Laura C. |date=2018 |title=Zika, chikungunya and dengue: the causes and threats of new and re-emerging arboviral diseases |journal=BMJ Global Health |volume=3 |issue=Suppl 1 |bibcode=2018BMJGH...300530P |doi=10.1136/bmjgh-2017-000530 |issn=2059-7908 |pmc=5759716 |pmid=29435366 |article-number=e000530}}</ref><ref name="CDC-Prevent-2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/prevention/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160915205122/http://www.cdc.gov/chikungunya/prevention/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 September 2016 |ڕێکەوتی سەردان=26 September 2016 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> بەتایبەتی لە دەوروبەری بەیانی و درەنگانی پاشنیوەڕۆدا.<ref name="AFP-2025">{{بیرخستنەوەی وێب |last=AFP |ڕێکەوت=23 July 2025 |ناونیشان=https://www.sciencealert.com/outbreak-of-chikungunya-virus-poses-global-risk-warns-who |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2025 |وێبگە=ScienceAlert}}</ref> لەوانەیە ڤایرۆسەکە لە ناو ژمارەیەک ئاژەڵدا بسووڕێتەوە، لەوانە باڵندە و [[خورۆکەکان]].<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> دەستنیشانکردن بە پشکنینی خوێن بۆ [[ئار ئێن ئەی|RNA]]<nowiki/>ی ڤایرۆسی یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] ڤایرۆسەکە ئەنجام دەدرێت.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> دەتوانرێت بەھەڵە نیشانەکانی تای دێنگی و [[تاوی زیکا|تای زیکا]] بزانرێت کە لەلایەن ھەمان مێشوولەوە بڵاودەبنەوە.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> وە پێدەچێت زۆربەی خەڵک دوای یەک ھەوکردن [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] (مناعة)یان بۆ دروست ببێت.<ref name="CDC_2024_Symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |last=CDC |ڕێکەوت=15 May 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/chikungunya/symptoms-diagnosis-treatment/index.html |ڕێکەوتی سەردان=15 October 2025 |وێبگە=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2024">CDC (15 May 2024). </cite></ref> باشترین ئامرازەکانی خۆپاراستن بریتین لە کۆنتڕۆڵکردنی گشتیی مێشوولە و دوورکەوتنەوە و خۆپاراستن لە پێوەدانی مێشوولە لەو شوێنانەی کە نەخۆشییەکە لێی بەربڵاوە.<ref name="Caglioti-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L |date=July 2013 |title=Chikungunya virus infection: an overview |journal=The New Microbiologica |volume=36 |issue=3 |pages=211–27 |pmid=23912863}}</ref> ئەمەش ڕەنگە بەشێکی بە کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتن بە ئاو لەلایەن مێشوولەکانەوە بەدەستبھێنرێت، ھەروەھا بەکارھێنانی دوورخەرەوەی مێروو و تۆڕی مێشوولە. ڤاکسینی چیکۆنگونیا پەسەندکراوە بۆ بەکارھێنان لە ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا.<ref name="ECDC-Ixchiq-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 May 2024 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ixchiq |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240601040318/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ixchiq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 June 2024 |ڕێکەوتی سەردان=1 June 2024 |وێبگە=[[European Medicines Agency]]}}</ref><ref name="EMA-Vimkunya-2025a">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=30 January 2025 |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/vimkunya |ڕێکەوتی سەردان=16 February 2025 |وێبگە=[[European Medicines Agency]]}}</ref><ref name="FDA Approval-20232">{{cite press release|title=FDA Approval|date=9 November 2023|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-vaccine-prevent-disease-caused-chikungunya-virus|access-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111030959/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-vaccine-prevent-disease-caused-chikungunya-virus|archive-date=11 November 2023|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)}}</ref> ڤایرۆسی چیکۆنگونیا لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوە.<ref name="WHO_FactSheet_2025">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2025 |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya |ڕێکەوتی سەردان=20 October 2025 |وێبگە=[[World Health Organization]] (WHO)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chikungunya "Chikungunya Fact Sheet (2025)"]. </cite></ref> نەخۆشییەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢ لە [[تانزانیا|تەنزانیا]] دەستنیشانکرا.<ref name="WHO_FactSheet_2025" /> نەخۆشییەکە لە ساڵانی ٢٠٠٠ـەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەتەوە و بڵاوبوونەوەی لە زۆرێک لە ناوچە گەرمەکان و ھەندێک ناوچەی مامناوەنددا ڕاپۆرتکراوە. ساڵانە تووشی ملیۆنان کەس دەبێت.<ref name="Hyolim-2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Kang |first=Hyolim |last2=Lim |first2=Ahyoung |last3=Auzenbergs |first3=Megan |last4=Clark |first4=Andrew |last5=Colón-González |first5=Felipe J |last6=Salje |first6=Henrik |last7=Clapham |first7=Hannah |last8=Carrera |first8=Jean Paul |last9=Kim |first9=Jong-Hoon |last10=Malarski |first10=Maya |last11=López-Vergès |first11=Sandra |last12=Cucunubá |first12=Zulma M |last13=Cerqueira-Silva |first13=Thiago |last14=Edmunds |first14=William John |last15=Sahastrabuddhe |first15=Sushant |date=October 2025 |title=Global, regional and national burden of chikungunya: force of infection mapping and spatial modelling study |journal=BMJ Global Health |volume=10 |issue=10 |doi=10.1136/bmjgh-2024-018598 |issn=2059-7908 |pmc=12506043 |pmid=41033690 |article-number=e018598}}</ref><ref name="Ribeiro dos Santos-2025">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Ribeiro dos Santos |first=Gabriel |last2=Jawed |first2=Fariha |last3=Mukandavire |first3=Christinah |last4=Deol |first4=Arminder |last5=Scarponi |first5=Danny |last6=Mboera |first6=Leonard E. G. |last7=Seruyange |first7=Eric |last8=Poirier |first8=Mathieu J. P. |last9=Bosomprah |first9=Samuel |last10=Udeze |first10=Augustine O. |last11=Dellagi |first11=Koussay |last12=Hozé |first12=Nathanael |last13=Chilongola |first13=Jaffu |last14=Nasrallah |first14=Gheyath K. |last15=Cauchemez |first15=Simon |date=July 2025 |title=Global burden of chikungunya virus infections and the potential benefit of vaccination campaigns |journal=Nature Medicine |volume=31 |issue=7 |pages=2342–2349 |doi=10.1038/s41591-025-03703-w |issn=1546-170X |pmc=12283390 |pmid=40495015}}</ref> چیکۆنگونیا بووەتە نیگەرانییەکی تەندرووستیی جیھانی بە ھۆی فراوانبوونی خێرای جوگرافیای، دووبارەبوونەوەی بڵاوبوونەوەی، و ئەگەری تووشبوون بە نیشانە تووندەکان و مردن.<ref name="Moizeis-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Moizéis |first=Raíza Nara Cunha |last2=Fernandes |first2=Thales Allyrio Araújo de Medeiros |last3=Guedes |first3=Paulo Marcos da Matta |last4=Pereira |first4=Hannaly Wana Bezerra |last5=Lanza |first5=Daniel Carlos Ferreira |last6=Azevedo |first6=Judson Welber Veríssimo de |last7=Galvão |first7=Josélio Maria de Araújo |last8=Fernandes |first8=José Veríssimo |date=19 May 2018 |title=Chikungunya fever: a threat to global public health |journal=Pathogens and Global Health |volume=112 |issue=4 |pages=182–94 |doi=10.1080/20477724.2018.1478777 |issn=2047-7724 |pmc=6147074 |pmid=29806537}}</ref> == نیشانەکان == چیکۆنگونیا دەتوانێت بێنیشانە بێت، بە مەزەندەکردن لە نێوان ١٧٪ بۆ ٤٠٪ی ھەوکردنەکان ھیچ نیشانەیەکیان نیشان نەداوە.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref> بۆ ئەوانەی کە نیشانەکانیان ھەیە، بە شێوەیەکی گشتی بە تایەکی بەرزی لەناکاو لە سەرووی ٣٩° سەدی (سلیلیزی) (١٠٢° بە فەھرەنھایت) دەست پێدەکەن لە دەوروبەری ٣ بۆ ٧ ڕۆژ دوای پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Burt_2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Burt |first=Felicity J |last2=Chen |first2=Weiqiang |last3=Miner |first3=Jonathan J |last4=Lenschow |first4=Deborah J |last5=Merits |first5=Andres |last6=Schnettler |first6=Esther |last7=Kohl |first7=Alain |last8=Rudd |first8=Penny A |last9=Taylor |first9=Adam |last10=Herrero |first10=Lara J |last11=Zaid |first11=Ali |last12=Ng |first12=Lisa F P |last13=Mahalingam |first13=Suresh |date=1 April 2017 |title=Chikungunya virus: an update on the biology and pathogenesis of this emerging pathogen |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1473309916303851 |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=17 |issue=4 |pages=e107–e117 |doi=10.1016/S1473-3099(16)30385-1 |issn=1473-3099 |pmid=28159534}}</ref><ref name="ECDC-factsheet-2024" /> تا زۆرجار ئازاری تووندی ماسوولکە و جومگەکانی لەگەڵدایە، کە کاریگەریی لەسەر چەندین جومگەی قۆڵ و قاچ دەبێت و زۆرجار سیمیترییە – واتە ئەگەر ئەژنۆیەک تووشی بوو، ئەژنۆکەی دیکەش دەیگرێتەوە بە ھەمان شێوە.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}</ref><ref name="ECDC-factsheet-2024" /> ئازارەکە بە ئازارێکی تووند و ناخۆش وەسفکراوە.<ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|title=Excruciating tropical disease can now be transmitted in most of Europe, study finds|newspaper=The Guardian|date=18 February 2026|url=https://www.theguardian.com/science/2026/feb/18/tropical-disease-chikungunya-transmitted-europe-study}}</ref> ھەروەھا ئەو کەسانەی کە تووشی چیکۆنگونیا بوون زۆرجار تووشی [[سەرئێشە]] و [[پشتێشە]] و [[دڵتێکەڵھاتن|سکچوون]] و [[ماندوویی|ماندووێتی]] دەبن.<ref name="Vairo_2019" /> نزیکەی نیوەی ئەوانەی تووشی پەڵە دەبن لەسەر جەستەیان، لەگەڵ سووربوونەوە و ھەندێکجاریش پەڵەزیپکەی سوور لەسەر لەپە دەست، بنی پێ، جەستە و دەموچاو.<ref name="Vairo_2019" /> [[پەڕگە:2012-01-09 Chikungunya on the belly at The Philippines.jpeg|وێنۆک|سکی تووشبوویەکی چیکۆنگونیا لە ٢٠١٢ لە [[فلیپین]] و پەڵە سوورەکانی سەر سکی]] بۆ ھەندێک کەس، پەڵەکە بە سنووردار دەمێنێتەوە لە ناوچەیەکی بچووکی جەستەدا؛ بۆ ھەندێکی تر، پەڵەکە دەتوانێت بەرفراوان بێت، زیاتر لە ٩٠٪ی پێست دەگرێتەوە.<ref name="Burt_2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Burt |first=Felicity J |last2=Chen |first2=Weiqiang |last3=Miner |first3=Jonathan J |last4=Lenschow |first4=Deborah J |last5=Merits |first5=Andres |last6=Schnettler |first6=Esther |last7=Kohl |first7=Alain |last8=Rudd |first8=Penny A |last9=Taylor |first9=Adam |last10=Herrero |first10=Lara J |last11=Zaid |first11=Ali |last12=Ng |first12=Lisa F P |last13=Mahalingam |first13=Suresh |date=1 April 2017 |title=Chikungunya virus: an update on the biology and pathogenesis of this emerging pathogen |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1473309916303851 |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=17 |issue=4 |pages=e107–e117 |doi=10.1016/S1473-3099(16)30385-1 |issn=1473-3099 |pmid=28159534}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBurtChenMinerLenschow2017">Burt FJ, Chen W, Miner JJ, Lenschow DJ, Merits A, Schnettler E, et&nbsp;al. (1 April 2017). </cite></ref> ھەندێک کەس تووشی کێشەی گەدە و ڕیخۆڵە دەبن، لەگەڵ ئازاری سک و [[ڕشانەوە]]. ھەندێکی تر تووشی کێشەی چاو دەبن، ئەوانیش هەستیاری بە ڕووناکی، [[سووربوونی چاو]] و ئازاری پشتە چاو.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> ئەم کۆمەڵە نیشانەیەی یەکەم کە پێی دەوترێت قۆناغی تووند، نزیکەی ھەفتەیەک دەخایەنێت، دوای ئەوە زۆربەی نیشانەکان بۆ خۆیان چارەسەر دەبن.<ref name="Vairo_2019" /> بۆ ئەوانەی نیشانە تووندەکانیان ھەیە، نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪یان بەردەوامن لە ھەبوونی نیشانەکان دوای ئەوەی قۆناغی تووندیش چارەسەر دەبێت.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref><ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> نیشانە بەردەوامەکان زیاتر ئازاری جومگەکانن.<ref name="Vairo_2019" /> ئەگەر کەسی تووشبوو کێشەی جومگەکانی پێشتر ھەبووبێت، ئەوا وادەکات زیاتر خراپ ببن.<ref name="Vairo_2019" /> زۆر بەکارھێنانی جومگە دەتوانێت ببێتە ھۆی ئاوسانی ئازاربەخش، ڕەقبوون، تێکچوونی دەمارەکان و ئازاری دەمارەکان.<ref name="Vairo_2019" /> بە شێوەیەکی ئاسایی ئازاری جومگەکان لەگەڵ تێپەڕبوونی کات باشتر دەبێت؛ بەڵام قۆناغی درێژخایەن دەتوانێت لە ھەر شوێنێک لە چەند مانگێکەوە تا چەند ساڵێک بەردەوام ببێت.<ref name="Vairo_2019" /> نزیکەی ھەموو حاڵەتە نیشانەدارەکان ئازاری جومگەکانیان ھەیە، بەگشتی لە زیاتر لە جومگەیەکدا.<ref name="Thiberville-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Thiberville |first=Simon-Djamel |last2=Moyen |first2=Nanikaly |last3=Dupuis-Maguiraga |first3=Laurence |last4=Nougairede |first4=Antoine |last5=Gould |first5=Ernest A. |last6=Roques |first6=Pierre |last7=de Lamballerie |first7=Xavier |date=1 September 2013 |title=Chikungunya fever: Epidemiology, clinical syndrome, pathogenesis and therapy |journal=Antiviral Research |volume=99 |issue=3 |pages=345–70 |doi=10.1016/j.antiviral.2013.06.009 |issn=0166-3542 |pmc=7114207 |pmid=23811281}}</ref> ئازار زۆرترین جار لە جومگەکانی دەوروبەردا ڕوودەدات، وەک مەچەک و پاژنەی پێ و جومگەکانی [[ئێسکەکانی پەنجە|دەست و پێ]] و ھەروەھا ھەندێک لە جومگە گەورەکان، بە شێوەیەکی گشتی شان و باسک و ئەژنۆ.<ref name="Thiberville-2013" /><ref name="Burt-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Burt FJ, Rolph MS, Rulli NE, Mahalingam S, Heise MT |date=February 2012 |title=Chikungunya: a re-emerging virus |journal=Lancet |volume=379 |issue=9816 |pages=662–71 |doi=10.1016/S0140-6736(11)60281-X |pmid=22100854 |s2cid=33440699}}</ref> ئەگەری تووشبوون بە جومگەکان زیاترە ئەگەر پێشتر بە ھۆی تێکچوونەکانی وەک [[ئارترۆز]] زیانیان پێگەیشتبێت.<ref name="Burt-2012" /> ھەروەھا ڕەنگە ئازار لە ماسوولکەکان یان [[بەندۆک|بەستەرەکاندا]] ڕووبدات. لە زیاتر لە نیوەی حاڵەتەکاندا چاڵاکیی ئاسایی بە ھۆی ماندووێتی و ئازارێکی بەرچاوەوە سنووردارە.<ref name="Thiberville-2013" /> لە ھەندێک بەشی چاویشدا ھەوکردن و ئازار ڕوودەدەن.<ref name="Mahendradas-2008">{{cite journal |vauthors=Mahendradas P, Ranganna SK, Shetty R, Balu R, Narayana KM, Babu RB, Shetty BK |date=February 2008 |title=Ocular manifestations associated with chikungunya |journal=Ophthalmology |volume=115 |issue=2 |pages=287–91 |doi=10.1016/j.ophtha.2007.03.085 |pmid=17631967}}</ref> لەوانەشە زیانێکی کاتی بە جگەر بگات.<ref name="Simon-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simon F, Javelle E, Oliver M, Leparc-Goffart I, Marimoutou C |date=June 2011 |title=Chikungunya virus infection |journal=Current Infectious Disease Reports |volume=13 |issue=3 |pages=218–28 |doi=10.1007/s11908-011-0180-1 |pmc=3085104 |pmid=21465340}}</ref> ئەو کەسانەی کە تووشی چیکۆنگونیا بوون ناوبەناو تووشی تێکچوونی درێژخایەنی دەمار دەبن، زۆربەی کات [[ھەوکردنی مێشک|ھەوکردن]] یان تێکچوونی مێشک، ھەوکردن یان تێکچوونی بەرگی [[مایلین]] لە دەوروبەری دەمارەکان، [[سیندرۆمی گیلەن بارێ|کۆنیشانەی گیلەن بارێ]]، سستی و شلیی ماسوولکە (لە منداڵانی تازەلەدایکبوودا)، و کێشەکانی پێڤاژۆی بینین.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref> منداڵانی تازە لەدایکبوو و بەساڵاچووان و ئەوانەی [[شەکرە|نەخۆشیی شەکرە]] و [[نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن|نەخۆشیی دڵ]] و نەخۆشیی جگەر و گورچیلە و تووشبوون بە [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|ئایدزیان]] ھەیە، حاڵەتی تووندتری چیکۆنگونیایان دەبێت. لە ھەر ١٠٠٠ کەس کەمتر لە ١ کەس کە نیشانەکانی چیکۆنگونیایان ھەیە بە ھۆی نەخۆشییەکەوە دەمرن؛ بەگشتی ئەمانە ئەو کەسانەن کە پێشتر حاڵەتی تەندرووستییان ھەبووە.<ref name="Vairo_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Vairo |first=F. |last2=Haider |first2=N. |last3=Kock |first3=R. A. |last4=Ntoumi |first4=F. |last5=Ippolito |first5=G. |last6=Zumla |first6=A. |date=25 October 2019 |title=Chikungunya: Epidemiology, Pathogenesis, Clinical Features, Management, and Prevention (Full text download) |url=https://rvc-repository.worktribe.com/output/1379997 |journal=Infectious Disease Clinics of North America |volume=33 |issue=4 |pages=1003–1025 |doi=10.1016/j.idc.2019.08.006 |issn=0891-5520 |pmid=31668189}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVairoHaiderKockNtoumi2019">Vairo F, Haider N, Kock RA, Ntoumi F, Ippolito G, Zumla A (25 October 2019). </cite></ref><ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref> == خۆپاراستن == [[پەڕگە:Aedes_aegypti_biting_human.jpg|وێنۆک|مێشوولەی ''A. aegypti'' لە کاتی گازگرتنی کەسێک]] ھەرچەندە [[ڤاکسین|ڤاکسینێکی]] پەسەندکراو بوونی ھەیە، بەڵام کاریگەرترین ئامرازی خۆپاراستن بریتییە لە دوورکەوتنەوە یان ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە. ستراتیژییە سەرەکییەکان بۆ ئەمە بریتین لە: کۆنترۆڵکردنی ژمارەی مێشوولە بە سنووردارکردنی [[جێگای ژیان|شوێنی نیشتەجێبوونیان]]؛ و پاراستن لە بەرکەوتن لەگەڵ مێشوولەی ھەڵگری نەخۆشی.<ref name="Caglioti-2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L |date=July 2013 |title=Chikungunya virus infection: an overview |journal=The New Microbiologica |volume=36 |issue=3 |pages=211–27 |pmid=23912863}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCagliotiLalleCastillettiCarletti2013">Caglioti C, Lalle E, Castilletti C, Carletti F, Capobianchi MR, Bordi L (July 2013). </cite></ref> پێویستە تاکەکان دەرمانی مێشوولەکوژ بەکاربھێنن، ھەروەھا بەربەست دروستکردن بۆ پێوەدانی مێشوولە وەک لەبەرکردنی جلوبەرگی درێژ کە قۆڵ و قاچ دادەپۆشێت لەگەڵ تۆڕی مێشوولە و تۆڕی پەنجەرە و دەرگاکان.<ref name="UK-gov-mosquito-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 January 2023 |ناونیشان=https://www.gov.uk/government/publications/mosquito-bite-avoidance-for-travellers/mosquito-bite-avoidance-advice-for-travellers--2 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2025 |وێبگە=UK Health Security Agency}}</ref> کاتێک بەرگری (مناعة) لە دژی چیکۆنگونیا بەدەستھات، جا لە ئەنجامی توشبوون دواتر چاکبوونەوە لە نەخۆشییەکە بێت یان کوتان، ئەوا بەرگرییەکەی درێژخایەن دەبێت و درێژە دەکێشێت و لەوانەیە بۆ تەواوی تەمەن بەرگری بۆ ئەم نەخۆشییە ھەر بمێنێت.<ref name="ECDC-factsheet-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 June 2024<!-- from page source --> |ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131219030113/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/chikungunya_fever/basic_facts/pages/factsheet_health_professionals.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=19 December 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya/facts/factsheet "Chikungunya – Fact sheet"]. </cite></ref><ref name="Cleveland">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25083-chikungunya |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250914191436/https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25083-chikungunya |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 September 2025 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2025 |وێبگە=Cleveland Clinic}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.ecdc.europa.eu/en/chikungunya-virus-disease نەخۆشیی ڤایرۆسی چیکۆنگونیا] سەنتەری ئەورووپی بۆ خۆپاراستن و کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی {{Medical resources|DiseasesDB=32213|ICD11={{ICD11|1D40}}|ICD10={{ICD10|A|92|0|a|90}}|ICD9={{ICD9|065.4}}, {{ICD9|066.3}}|OMIM=|eMedicineSubj=article|eMedicineTopic=2225687|MeshID=D018354|Orphanet=324625}}{{Authority control}} [[پۆل:چەکی زیندەیی]] [[پۆل:Articles with 'species' microformats]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:نەخۆشییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان]] f1h6kcancp8lfzy6zhcm6qf16acsnp0 0 296966 1593875 2026-06-24T20:25:12Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360681865|Apple M2]]» 1593875 wikitext text/x-wiki The '''Apple M2''' is a series of ARM-based system on a chip (SoC) designed by [[ئەپڵ|Apple]], launched in 2022. It is part of the Apple silicon series, as a [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی|central processing unit]] (CPU) and [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی|graphics processing unit]] (GPU) for its [[مەکینتۆش|Mac]] [[کۆمپیوتەری سەرمێز|desktops]] and [[لاپتۆپ|notebooks]], the [[ئایپاد پڕۆ|iPad Pro]] and iPad Air [[تابلێت|tablets]], and the Vision Pro [[ڕاستیی بەرزکراوە|mixed reality]] headset. It is the second generation of ARM architecture intended for Apple's Mac computers after switching from Intel Core to Apple silicon, succeeding the [[ئەپڵ ئێم ١|M1]]. Apple announced the M2 on June 6, 2022, at [[کۆڕی جیھانیی پەرەپێدەران|Worldwide Developers Conference]] (WWDC), along with models of the MacBook Air and the 13-inch MacBook Pro using the M2. The M2 is made with [[تی ئێس ئێم سی|TSMC]]'s "Enhanced 5-nanometer technology" N5P process and contains 20 billion transistors, a 25% increase from the M1. Apple claims CPU improvements up to 18% and GPU improvements up to 35% compared to the M1. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی پشتڕاستکراو نین]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] f96p5vaqkbhdmm8vuknsa3d18o2ecb0 1593877 1593875 2026-06-24T20:25:43Z Tessla 41338 1593877 wikitext text/x-wiki The '''Apple M2''' is a series of ARM-based system on a chip (SoC) designed by [[ئەپڵ|Apple]], launched in 2022. It is part of the Apple silicon series, as a [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی|central processing unit]] (CPU) and [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی|graphics processing unit]] (GPU) for its [[مەکینتۆش|Mac]] [[کۆمپیوتەری سەرمێز|desktops]] and [[لاپتۆپ|notebooks]], the [[ئایپاد پڕۆ|iPad Pro]] and iPad Air [[تابلێت|tablets]], and the Vision Pro [[ڕاستیی بەرزکراوە|mixed reality]] headset. 0gxn9qlt7ylcrs8qq2fzbrsyud42e5g 1593897 1593877 2026-06-24T20:46:46Z Tessla 41338 شائەمراز 1593897 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەپڵ ئێم ٢''' زنجیرەیەک سیستەم لەسەر چیپە (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئارم کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە و لە ساڵی ٢٠٢٢دا بڵاوکراوەتەوە. ئەمە بەشێکە لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، وەک [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی]] (سی پی یوو) و [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو) بۆ [[کۆمپیوتەری سەرمێز|کۆمپیوتەرە سەرمێزەکان]] و [[لاپتۆپ|لاپتۆپەکانی]] [[مەکینتۆش|ماک]]، تابلێتەکانی [[ئایپاد پڕۆ]] و ئایپاد ئێر، و سەریەکەی [[ڕاستیی بەرزکراوە|ڕاستیی تێکەڵاوی]] ڤیژن پڕۆ بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} hlsedko983cl16k7q3rp0epmmdkuuw6 1593898 1593897 2026-06-24T20:47:20Z Tessla 41338 1593898 wikitext text/x-wiki '''ئەپڵ ئێم ٢''' زنجیرەیەک سیستەم لەسەر چیپە (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئارم کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە و لە ساڵی ٢٠٢٢دا بڵاوکراوەتەوە. ئەمە بەشێکە لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، وەک [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی]] (سی پی یوو) و [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو) بۆ [[کۆمپیوتەری سەرمێز|کۆمپیوتەرە سەرمێزەکان]] و [[لاپتۆپ|لاپتۆپەکانی]] [[مەکینتۆش|ماک]]، تابلێتەکانی [[ئایپاد پڕۆ]] و ئایپاد ئێر، و سەریەکەی [[ڕاستیی بەرزکراوە|ڕاستیی تێکەڵاوی]] ڤیژن پڕۆ بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} su5rysck2c43obxq7xjqwhk6xz3dng4 0 296967 1593878 2026-06-24T20:26:34Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352760613|Apple M3]]» 1593878 wikitext text/x-wiki The '''Apple M3''' is a series of ARM-based system on a chip (SoC) designed by [[ئەپڵ|Apple]], part of the Apple silicon series, as a [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی|central processing unit]] (CPU) and [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی|graphics processing unit]] (GPU) for its [[مەکینتۆش|Mac]] [[کۆمپیوتەری سەرمێز|desktops]] and [[لاپتۆپ|notebooks]] and the iPad Air [[تابلێت|tablets]]. Released in late 2023, it is the third generation of ARM architecture intended for Apple's Mac computers after switching from Intel Core to Apple silicon, succeeding the Apple M2. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 5tte8770vtzexdf7ban426503d4a9r4 1593893 1593878 2026-06-24T20:45:05Z Tessla 41338 شائەمراز 1593893 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەپڵ ئێم ٣''' زنجیرەیەک سیستەم لەسەر چیپە (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئارم کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە، وەک بەشێک لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، وەک [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی]] (سی پی یوو) و [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو) بۆ [[کۆمپیوتەری سەرمێز|کۆمپیوتەرە سەرمێزەکان]] و [[لاپتۆپ|لاپتۆپەکانی]] [[مەکینتۆش|ماک]] و [[تابلێت|تابلێتەکانی]] ئایپاد ئێر بەکاردێت. لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣ بڵاوکرایەوە، و نەوەی سێیەمی تەلارسازیی ئارمە کە بۆ کۆمپیوتەرەکانی ماکی ئەپڵ تەرخانکراوە دوای گۆڕینیان لە ئینتێل کۆرەوە بۆ ئەپڵ سیلیکۆن، کە شوێنی ئەپڵ ئێم ٢ی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} h1e8mu6zsawgpc2kqg6zoykxpfg5ilf 1593894 1593893 2026-06-24T20:45:17Z Tessla 41338 1593894 wikitext text/x-wiki '''ئەپڵ ئێم ٣''' زنجیرەیەک سیستەم لەسەر چیپە (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئارم کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە، وەک بەشێک لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، وەک [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی]] (سی پی یوو) و [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو) بۆ [[کۆمپیوتەری سەرمێز|کۆمپیوتەرە سەرمێزەکان]] و [[لاپتۆپ|لاپتۆپەکانی]] [[مەکینتۆش|ماک]] و [[تابلێت|تابلێتەکانی]] ئایپاد ئێر بەکاردێت. لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٣ بڵاوکرایەوە، و نەوەی سێیەمی تەلارسازیی ئارمە کە بۆ کۆمپیوتەرەکانی ماکی ئەپڵ تەرخانکراوە دوای گۆڕینیان لە ئینتێل کۆرەوە بۆ ئەپڵ سیلیکۆن، کە شوێنی ئەپڵ ئێم ٢ی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ockzr39np24bpab4eyljy8v99vugpki 0 296968 1593880 2026-06-24T20:27:18Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356215353|Mac Studio]]» 1593880 wikitext text/x-wiki The '''Mac Studio''' is a small-form-factor workstation computer developed and marketed by [[ئەپڵ|Apple]]. It is Apple's professional [[مەکینتۆش|Mac]] desktop, sitting above the consumer-range [[مەک مینی|Mac Mini]] and [[ئای مەک|iMac]]. It is configurable with either the M4 Max or M3 Ultra system on a chip. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە sm0z11kgc38g9kgipl8s1pddqxjbrna 1593891 1593880 2026-06-24T20:43:58Z Tessla 41338 شائەمراز 1593891 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ماک ستۆدیۆ''' کۆمپیوتەرێکی وێستگەی کارە بە قەبارەیەکی بچووک کە لەلایەن [[ئەپڵ]] پەرەی پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە. ئەم ئامێرە کۆمپیوتەرێکی سەرمێزی [[مەکینتۆش|ماکی]] پڕۆفیشناڵی ئەپڵە، کە لە سەرووی زنجیرە ئاسایییەکانی وەک [[مەک مینی]] و [[ئای مەک]] جێگیر کراوە. دەکرێت بە یەکێک لە سیستەم لەسەر چیپەکانی ئێم ٤ ماکس یان ئێم ٣ ئۆڵترا دابین بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} rqc86vqyw8z8p4vfa6n6uo8htfcbref 0 296969 1593882 2026-06-24T20:28:00Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1355207484|Apple M4]]» 1593882 wikitext text/x-wiki The '''Apple M4''' is a series of ARM-based systems on a chip made by [[ئەپڵ|Apple]], part of the Apple silicon series, including a [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی|central processing unit]] (CPU), a [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی|graphics processing unit]] (GPU), a neural processing unit (NPU), and a digital signal processor (DSP). The M4 SoC was introduced in May 2024 for the iPad Pro (7th generation), and is the fourth generation of the M series Apple silicon architecture, succeeding the Apple M3. This chip was succeeded by the Apple M5 chip in 2025.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Leswing |first=Kif |ڕێکەوت=May 7, 2024 |ناونیشان=https://www.cnbc.com/2024/05/07/apple-ipad-pro-and-ipad-air-2024-announced.html |ڕێکەوتی سەردان=May 8, 2024 |وێبگە=CNBC |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Warren |first=Tom |ڕێکەوت=May 7, 2024 |ناونیشان=https://www.theverge.com/2024/5/7/24148451/apple-m4-chip-ai-ipad-macbook |ڕێکەوتی سەردان=May 8, 2024 |وێبگە=[[The Verge]] |زمان=en-US}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] re779n6mufod3bvuk919f7t4bgnc8q5 1593890 1593882 2026-06-24T20:43:03Z Tessla 41338 شائەمراز 1593890 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەپڵ ئێم ٤''' زنجیرەیەک سیستەم لەسەر چیپی (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئارمە کە لەلایەن [[ئەپڵ]]ەوە دروست کراوە، و بەشێکە لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، کە [[یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی]] (سی پی یوو)، [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو)، یەکەی چارەسەرکردنی دەماری (ئێن پی یوو)، و چارەسەرکەری ئاماژەی دیجیتاڵی (دی ئێس پی) لەخۆدەگرێت. ئێس ئۆ سیی ئێم ٤ لە ئایاری ٢٠٢٤ بۆ ئایپاد پڕۆ (نەوەی ٧ەم) ناسێنرا، و نەوەی چوارەمی تەلارسازیی ئەپڵ سیلیکۆنی زنجیرەی ئێمە، کە شوێنی ئەپڵ ئێم ٣ی گرتەوە. ئەم چیپە لە ساڵی ٢٠٢٥ لەلایەن چیپی ئەپڵ ئێم ٥ەوە شوێنی گرتراوەتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Leswing |first=Kif |ڕێکەوت=May 7, 2024 |ناونیشان=https://www.cnbc.com/2024/05/07/apple-ipad-pro-and-ipad-air-2024-announced.html |ڕێکەوتی سەردان=May 8, 2024 |وێبگە=CNBC |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Warren |first=Tom |ڕێکەوت=May 7, 2024 |ناونیشان=https://www.theverge.com/2024/5/7/24148451/apple-m4-chip-ai-ipad-macbook |ڕێکەوتی سەردان=May 8, 2024 |وێبگە=[[The Verge]] |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] sbc2eoty33p51yksf3eszjz0dew9a76 0 296970 1593884 2026-06-24T20:30:08Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360220249|IMac (Apple silicon)]]» 1593884 wikitext text/x-wiki The '''iMac''', with Apple silicon, is a line of all-in-one desktop [[مەکینتۆش|Macs]] made by [[ئەپڵ|Apple]] since 2021. The first major redesign of the [[ئای مەک|iMac]] line since 2012, the case and internals were redesigned to use Apple's custom processors, starting with the [[ئەپڵ ئێم ١|M1]] system on a chip. The Apple silicon iMac features a {{Convert|24|in}} screen in a thin aluminum enclosure, elevated off the resting surface by a foot, and comes in seven colors. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە Apple started shipping the first Apple silicon iMacs on May 21, 2021. The line was revised in 2023 to use the Apple M3 chip and in 2024 to use the Apple M4. Reception to the iMac has generally been positive; critics highlighted the design, ease of use, and portability as positive features, while the lack of ports and height adjustment, cost, and lack of a larger screen size were common criticisms. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ooylmbw7t0x65tdwxv8usnxcn9416es 1593886 1593884 2026-06-24T20:35:25Z Tessla 41338 شائەمراز 1593886 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئای ماک'''، بە ئەپڵ سیلیکۆنەوە، زنجیرەیەک لە کۆمپیوتەری سەرمێزی [[مەکینتۆش]]ی ھەمووی-لە-یەکدایە کە لەلایەن [[ئەپڵ]]ەوە لە ساڵی ٢٠٢١ەوە بەرھەم دەھێنرێت. ئەمە یەکەم گۆڕانکاری گەورەی دیزاینە لە زنجیرەی [[ئای مەک]] لە ساڵی ٢٠١٢ەوە، کە تێیدا چوارچێوە و پێکھاتە ناوەکییەکانی سەرلەنوێ دیزاین کرانەوە بۆ ئەوەی پڕۆسێسەرە تایبەتەکانی ئەپڵ بەکاربھێنن، کە لەگەڵ سیستەمی لەسەر چیپی [[ئەپڵ ئێم ١|ئێم ١]] دەستی پێکرد. ئای ماکی ئەپڵ سیلیکۆن خاوەنی شاشەیەکی ٢٤ ئینچییە لەناو چوارچێوەیەکی تەنکی ئەلەمنیۆمدا، کە بەھۆی بنکەیەکەوە لەسەر ڕووی جێگیربوونەکەی بەرزکراوەتەوە، و بە حەوت ڕەنگ بەردەستە. ئەپڵ لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢١ دەستی بە ناردنی یەکەم ئای ماکی ئەپڵ سیلیکۆن کرد. ئەم زنجیرەیە لە ساڵی ٢٠٢٣ بۆ بەکارھێنانی چیپی ئەپڵ ئێم ٣ و لە ساڵی ٢٠٢٤ بۆ بەکارھێنانی ئەپڵ ئێم ٤ نوێکرایەوە. پێشوازی لە ئای مەک بە شێوەیەکی گشتی ئەرێنی بووە؛ ڕەخنەگران دیزاین، ئاسانی لە بەکارھێنان و گواستنەوەیان وەک تایبەتمەندییە ئەرێنییەکان دیاریکرد، لەکاتێکدا کەمیی پۆرتەکان و نەبوونی ڕێکخستنی بەرزی، تێچوو، و نەبوونی قەبارەیەکی گەورەتر بۆ شاشە لە ڕەخنە باوەکان بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hxwwief60weyflcgevw4g74zlz8wgsi 1593887 1593886 2026-06-24T20:36:02Z Tessla 41338 /* top */ 1593887 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئای ماک'''، بە ئەپڵ سیلیکۆنەوە، زنجیرەیەک لە کۆمپیوتەری سەرمێزی [[مەکینتۆش]]ی ھەمووی-لە-یەکدایە کە لەلایەن [[ئەپڵ]]ەوە لە ساڵی ٢٠٢١ەوە بەرھەم دەھێنرێت. ئەمە یەکەم گۆڕانکاری گەورەی دیزاینە لە زنجیرەی [[ئای مەک|ئای ماکی]] لە ساڵی ٢٠١٢ەوە، کە تێیدا چوارچێوە و پێکھاتە ناوەکییەکانی سەرلەنوێ دیزاین کرانەوە بۆ ئەوەی پڕۆسێسەرە تایبەتەکانی ئەپڵ بەکاربھێنن، کە لەگەڵ سیستەمی لەسەر چیپی [[ئەپڵ ئێم ١|ئێم ١]] دەستی پێکرد. ئای ماکی ئەپڵ سیلیکۆن خاوەنی شاشەیەکی ٢٤ ئینچییە لەناو چوارچێوەیەکی تەنکی ئەلەمنیۆمدا، کە بەھۆی بنکەیەکەوە لەسەر ڕووی جێگیربوونەکەی بەرزکراوەتەوە، و بە حەوت ڕەنگ بەردەستە. ئەپڵ لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢١ دەستی بە ناردنی یەکەم ئای ماکی ئەپڵ سیلیکۆن کرد. ئەم زنجیرەیە لە ساڵی ٢٠٢٣ بۆ بەکارھێنانی چیپی ئەپڵ ئێم ٣ و لە ساڵی ٢٠٢٤ بۆ بەکارھێنانی ئەپڵ ئێم ٤ نوێکرایەوە. پێشوازی لە ئای مەک بە شێوەیەکی گشتی ئەرێنی بووە؛ ڕەخنەگران دیزاین، ئاسانی لە بەکارھێنان و گواستنەوەیان وەک تایبەتمەندییە ئەرێنییەکان دیاریکرد، لەکاتێکدا کەمیی پۆرتەکان و نەبوونی ڕێکخستنی بەرزی، تێچوو، و نەبوونی قەبارەیەکی گەورەتر بۆ شاشە لە ڕەخنە باوەکان بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] l6gjxr9xisc1coqu6eqgtq748bxvz4t 3 296971 1593957 2026-06-24T22:47:19Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1593957 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٢٢:٤٧، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) preyp2bejr18tez9ovm91uxsf6mu2tl 0 296972 1593958 2026-06-24T22:47:35Z Min.neel 4435 شائەمراز 1593958 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Trypanosoma cruzi crithidia.jpeg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە مشەخۆری تریپانۆزۆما کروزی، ھۆکاری سەرەکیی نەخۆشیی چاگاس]] '''نەخۆشیی چاگاس''' یان '''تریپانۆزۆمیازیسی ئەمریکی''' (بە ئینگلیزی: Chagas disease) نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی جۆرێک لە [[سەرەتاییەکان]] (Protozoa) بە ناوی تریپانۆزۆما کرووزی (Trypanosoma cruzi) دروست دەبێت. ڕێگای سەرەکیی گواستنەوەی ئەم نەخۆشییە لە ڕێگەی پێوەدانی جۆرە مێروویەکە کە بە «کێچی ماچکەر» (Kissing bug) ناسراوە. == قۆناغەکان و نیشانەکان == نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە لە بەردەوامیی ماوەی [[تەشەنا|تەشەنەکردنی]] نەخۆشییەکەدا گۆڕانیان بەسەردا دێت و دابەش دەبن بەسەر دوو قۆناغی سەرەکیدا: * '''قۆناغی یەکەم (تیژ):''' لەم قۆناغەدا نیشانەکان زۆرجار دەرناکەون یان زۆر سووک دەبن، کە بریتین لە: [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، ئاوسانی ڕژێنە لیمفاوییەکان، [[سەرئێشە|سەرێشە]]، یان ئاوسانی شوێنی پێوەدانەکە. * '''قۆناغی دووەم (درێژخایەن):''' دوای تێپەڕبوونی ٨ بۆ ١٢ ھەفتە، نەخۆشەکان دەچنە قۆناغی درێژخایەنی نەخۆشییەکەوە. لە ٦٠٪ بۆ ٧٠٪ی حاڵەتەکاندا ھیچ نیشانەیەکی تری تەشەنەکردنەکە دەرناکەوێت؛ بەڵام لە ٣٠٪ بۆ ٤٠٪ی نەخۆشەکانی تردا، نیشانەکان ١٠ بۆ ٣٠ ساڵ دوای تەشەنەکردنی سەرەتایی سەرھەڵدەدەنەوە. == لێکەوتە مەترسیدارەکان == لە قۆناغی درێژخایەندا، تەشەنەکردنی مشەخۆرەکە دەکرێت زیانی توند بە ئەندامەکانی ناوەوە بگەیەنێت: # '''کێشەکانی دڵ:''' لە ٢٠٪ بۆ ٣٠٪ی کەسانی تووشبوودا دەبێتە ھۆی گەورەبوونی زەقاوە یان بەتنی دڵ (Ventricle)، کە سەر دەکێشێت بۆ پەککەوتنی دڵ (Heart failure). # '''کێشەکانی کۆئەندامی ھەرەس:''' لە ١٠٪ی نەخۆشەکاندا دەبێتە ھۆی گەورەبوونی نائاسایی سوورێنچک (Megaesophagus)یان فرەوانبوونی ڕیخۆڵە گەورە (Megacolon). == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[دڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی دڵ]] iwa5h89bgmsyl0ger5o2u2f9kwywjn4 0 296973 1593959 2026-06-24T22:52:28Z Min.neel 4435 شائەمراز 1593959 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Aneurysem.jpg|مینی|چەپ|250px|شێوازی جیاوازی دروستبوونی ئانۆریزم (ھەڵدێرانی دیواری دەمارەکان) لە چاو دەماری ئاساییدا]] '''ئانۆریزم''' (بە ئینگلیزی: Aneurysm) وشەیەکی وەرگیراو لە زمانی یۆنانی کۆنەوە (ἀνεύρυσμα) بە واتای فەتق یان ھەڵدێرانی خوێنبەرە. ئەم بارودۆخە کاتێک ڕوودەدات کە بەشێک لە دیواری دەمار یان خوێنبەرەکان بەھۆی لاوازییەوە بئاوسێت و وەک میزڵدانێک دەربقوپێت. == جۆرە باو و مەترسیدارەکان == ئەگەرچی ئانۆریزم دەکرێت لە ھەر دەمار و ڕەگێکی لەشدا ڕووبدات، بەڵام جۆرە کوشندە و پڕمەترسییەکانی بریتین لە: * '''ئانۆریزمی بازنەی ویلیس:''' کە لە بنی مێشکدا ڕوودەدات و تەقینی دەبێتە ھۆی [[جەڵدەی مێشک|جەڵتەی مێشک]] و خوێنبەربوونی ناوخۆیی. * '''ئانۆریزمی شاخوێنبەر:''' لە خوێنبەری سەرەکیدا کە خوێن لە دڵەوە دەگوازێتەوە. * '''ئانۆریزمی شاخوێنبەری سک:''' کە لە بەشی خوارەوەی شاخوێنبەرەکەدا لە ناوچەی سکدا گەشە دەکات. ھەروەھا ئانۆریزمەکان دەکرێت دوای جەڵتەی دڵ لە خودی دڵیشدا دروست ببن، وەک ئانۆریزمی نێوان سکۆڵە (بەتن) و گوێچکەلەکانی دڵ (دێھلیز). == ئەمانەش ببینە == * [[خوێنبەر]] * [[جەڵتەی دڵ]] * [[کۆئەندامی سووڕان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی سووڕانی خوێن]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] duyqfl1fzbhixgxdls9aonoznfkutmv 0 296974 1593960 2026-06-24T22:52:42Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[ئانۆریزم]] 1593960 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئانۆریزم]] hjpyld439o1ga51k4770k6ofnkavqg1 1 296975 1593964 2026-06-24T23:23:12Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593964 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[تەپۆلکە شوێنەوارییەکان لە ھەولێر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593963 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240124012547/https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A بۆ https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240124012547/https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A بۆ https://www.ejaba.com/question/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%AC%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%83%D9%8A%D9%86%D8%B2%D9%8A زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٢٣، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) nmjmq8648g6n4x866zqbm819d7sl8c9 1 296976 1593966 2026-06-24T23:34:00Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1593966 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەھا محێدین مەعرووف]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1593965 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180218210724/http://bo.io.gov.mo/bo/ii/2004/11/aviso06lista_en.asp بۆ https://bo.io.gov.mo/bo/ii/2004/11/aviso06lista_en.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٣٤، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7rcfvncsz3c6sar8r0yke29xs84xqxt 0 296977 1594019 2026-06-25T00:17:53Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594019 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Morus-alba.jpg|مینی|چەپ|250px|گەڵا و بەرھەمی داری تووی سپی (Morus alba)]] '''تووی سپی''' (ناوی زانستی: ''Morus alba'') دارێکی گەشەسەرنای خێرا و قەبارە بچووک یان مامناوەندە کە بەرزییەکەی دەگاتە نێوان ١٠ بۆ ٢٠ مەتر (٣٣ بۆ ٦٦ پێ). نیشتیمانی سەرەکیی ئەم دارە وڵاتی [[چین|چینە]]، بەڵام لە ئێستادا لە زۆربەی ناوچەکانی تری جیھاندا دەچێنرێت و بڵاو بووەتەوە. == بەکارھێنان و تایبەتمەندییەکان == ئەم جۆرە دارە بە شێوەیەکی بەربڵاو دەچێنرێت بە مەبەستی بەخێوکردن و تێرکردنی [[ئاوریشم|کرمی ئاوریشم]]، کە بەکاردێت لە بەرھەمھێنانی بازرگانیی ئاوریشمدا. داری تووی سپی بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دارەکان دادەنرێت لە ڕووی خێرایی بڵاوکردنەوەی ھەڵاڵەکانی (پۆلین)؛ ھەڵاڵەکانی بە خێرایییەک لە ھەواو و ژینگەکەدا بڵاو دەبنەوە کە ھاوتایە لەگەڵ زیاتر لە نیوەی خێراییی دەنگ. == ئەمانەش ببینە == * [[توو]] * [[درەخت]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختەکان]] [[پۆل:بەروبوومە کشتوکاڵییەکان]] mukprb86y6cy35oj7ty17y1yzuf3k7s 1594098 1594019 2026-06-25T09:04:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594098 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Morus-alba.jpg|مینی|چەپ|250px|گەڵا و بەرھەمی داری تووی سپی (Morus alba)]] '''تووی سپی''' (ناوی زانستی: ''Morus alba'') دارێکی گەشەسەرنای خێرا و قەبارە بچووک یان مامناوەندە کە بەرزییەکەی دەگاتە نێوان ١٠ بۆ ٢٠ مەتر (٣٣ بۆ ٦٦ پێ). نیشتیمانی سەرەکیی ئەم دارە وڵاتی [[چین|چینە]]، بەڵام لە ئێستادا لە زۆربەی ناوچەکانی تری جیھاندا دەچێنرێت و بڵاو بووەتەوە. == بەکارھێنان و تایبەتمەندییەکان == ئەم جۆرە دارە بە شێوەیەکی بەربڵاو دەچێنرێت بە مەبەستی بەخێوکردن و تێرکردنی [[ئاوریشم|کرمی ئاوریشم]]، کە بەکاردێت لە بەرھەمھێنانی بازرگانیی ئاوریشمدا. داری تووی سپی بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دارەکان دادەنرێت لە ڕووی خێرایی بڵاوکردنەوەی ھەڵاڵەکانی (پۆلین)؛ ھەڵاڵەکانی بە خێرایییەک لە ھەواو و ژینگەکەدا بڵاو دەبنەوە کە ھاوتایە لەگەڵ زیاتر لە نیوەی خێراییی دەنگ. == ئەمانەش ببینە == * [[توو]] * [[درەخت]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختەکان]] [[پۆل:بەروبوومە کشتوکاڵییەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] t4uumg0tijppz60lp0mhp6t0gt86lt5 0 296978 1594020 2026-06-25T00:24:35Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594020 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Cynosis.JPG|مینی|چەپ|250px|شینبوونی سەرپەنجەکان (Cyanosis)، کە دیارترین نیشانەی کلینیکیی کەمبوونی ئۆکسجینە لە شانەکاندا]] '''ھایپۆکسیا'''، '''ھیپۆکسی''' یان '''کەمیی ئۆکسجین''' (بە ئینگلیزی: Hypoxia)یەکێکە لە نیشانەکانی پزیشکی و بە واتای کەمبوونەوەی گەیاندنی [[ئۆکسجین]] دێت بۆ تەواوی لەش (ھایپۆکسیای گشتی)یان بۆ شانەکانی بەشێکی دیاریکراوی لەش (ھایپۆکسیای شانەیی). == نیشانەکان و ھۆکارەکان == گرنگترین نیشانەی کلینیکیی ئەم دۆخە بریتییە لە شینبوونی لێو و پەنجەکانی دەست و قاچ (Cyanosis). ھایپۆکسیا دەکرێت بەھۆی چەندین ھۆکارەوە ڕووبدات، لەوانە: * کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە ھەوادا (وەک سەرکەوتن بۆ شوێنە بەرزەکان و چیاکان). * تێکچوونی سییەکان و نەبوونی ھەواگۆڕکێی گونجاو لە شانەکانی سیدا. * کەمخوێنی (Anemia). * تێکچوون یان وەستانی سووڕی خوێن. ھەروەھا، ژەھراویبوون بە دووکەڵی جگەر یان نێرگەلە (ھەڵمژینی زۆری دووکەڵەکەیان) دەکرێت ببێتە ھۆی ھایپۆکسیای سووک تا مامناوەند، ھۆکاری تر وەک ژەھراویبوون بە گازە ژەھراوییە پڕ دووکەڵەکان لە ٧٠٪ی حاڵەتەکاندا دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھایپۆکسیا. == لێکەوتەکان == کەمبوونەوەی ئۆکسجین بۆ شانەکان دەبێتە ھۆی ئاوسان و زیانگەیشتن بە خانەکان. ئەم زیانەش لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی تێکچوونی پرۆسەی ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دوانۆکسیدی کاربۆن لە نێوان موولولەکانی خوێن و شانەکانی لەشدا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆکسجین]] * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[ئۆتۆماتیکی:پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەناسە]] 0zgieeqsn0kqc9g4sqlx0pr8uz1poo4 1594021 1594020 2026-06-25T00:24:53Z Min.neel 4435 1594021 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Cynosis.JPG|مینی|چەپ|250px|شینبوونی سەرپەنجەکان (Cyanosis)، کە دیارترین نیشانەی کلینیکیی کەمبوونی ئۆکسجینە لە شانەکاندا]] '''ھایپۆکسیا'''، '''ھیپۆکسی''' یان '''کەمیی ئۆکسجین''' (بە ئینگلیزی: Hypoxia)یەکێکە لە نیشانەکانی پزیشکی و بە واتای کەمبوونەوەی گەیاندنی [[ئۆکسجین]] دێت بۆ تەواوی لەش (ھایپۆکسیای گشتی)یان بۆ شانەکانی بەشێکی دیاریکراوی لەش (ھایپۆکسیای شانەیی). == نیشانەکان و ھۆکارەکان == گرنگترین نیشانەی کلینیکیی ئەم دۆخە بریتییە لە شینبوونی لێو و پەنجەکانی دەست و قاچ (Cyanosis). ھایپۆکسیا دەکرێت بەھۆی چەندین ھۆکارەوە ڕووبدات، لەوانە: * کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە ھەوادا (وەک سەرکەوتن بۆ شوێنە بەرزەکان و چیاکان). * تێکچوونی سییەکان و نەبوونی ھەواگۆڕکێی گونجاو لە شانەکانی سیدا. * کەمخوێنی (Anemia). * تێکچوون یان وەستانی سووڕی خوێن. ھەروەھا، ژەھراویبوون بە دووکەڵی جگەر یان نێرگەلە (ھەڵمژینی زۆری دووکەڵەکەیان) دەکرێت ببێتە ھۆی ھایپۆکسیای سووک تا مامناوەند، ھۆکاری تر وەک ژەھراویبوون بە گازە ژەھراوییە پڕ دووکەڵەکان لە ٧٠٪ی حاڵەتەکاندا دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھایپۆکسیا. == لێکەوتەکان == کەمبوونەوەی ئۆکسجین بۆ شانەکان دەبێتە ھۆی ئاوسان و زیانگەیشتن بە خانەکان. ئەم زیانەش لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی تێکچوونی پرۆسەی ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دوانۆکسیدی کاربۆن لە نێوان موولولەکانی خوێن و شانەکانی لەشدا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆکسجین]] * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەناسە]] i67lrvcgbf4k9vp70bbjhw2trvxne8c 1594097 1594021 2026-06-25T09:04:05Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594097 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Cynosis.JPG|مینی|چەپ|250px|شینبوونی سەرپەنجەکان (Cyanosis)، کە دیارترین نیشانەی کلینیکیی کەمبوونی ئۆکسجینە لە شانەکاندا]] '''ھایپۆکسیا'''، '''ھیپۆکسی''' یان '''کەمیی ئۆکسجین''' (بە ئینگلیزی: Hypoxia)یەکێکە لە نیشانەکانی پزیشکی و بە واتای کەمبوونەوەی گەیاندنی [[ئۆکسجین]] دێت بۆ تەواوی لەش (ھایپۆکسیای گشتی)یان بۆ شانەکانی بەشێکی دیاریکراوی لەش (ھایپۆکسیای شانەیی). == نیشانەکان و ھۆکارەکان == گرنگترین نیشانەی کلینیکیی ئەم دۆخە بریتییە لە شینبوونی لێو و پەنجەکانی دەست و قاچ (Cyanosis). ھایپۆکسیا دەکرێت بەھۆی چەندین ھۆکارەوە ڕووبدات، لەوانە: * کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە ھەوادا (وەک سەرکەوتن بۆ شوێنە بەرزەکان و چیاکان). * تێکچوونی سییەکان و نەبوونی ھەواگۆڕکێی گونجاو لە شانەکانی سیدا. * کەمخوێنی (Anemia). * تێکچوون یان وەستانی سووڕی خوێن. ھەروەھا، ژەھراویبوون بە دووکەڵی جگەر یان نێرگەلە (ھەڵمژینی زۆری دووکەڵەکەیان) دەکرێت ببێتە ھۆی ھایپۆکسیای سووک تا مامناوەند، ھۆکاری تر وەک ژەھراویبوون بە گازە ژەھراوییە پڕ دووکەڵەکان لە ٧٠٪ی حاڵەتەکاندا دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھایپۆکسیا. == لێکەوتەکان == کەمبوونەوەی ئۆکسجین بۆ شانەکان دەبێتە ھۆی ئاوسان و زیانگەیشتن بە خانەکان. ئەم زیانەش لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی تێکچوونی پرۆسەی ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دوانۆکسیدی کاربۆن لە نێوان موولولەکانی خوێن و شانەکانی لەشدا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئۆکسجین]] * [[کۆئەندامی ھەناسە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] [[پۆل:کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:ئۆکسجین]] e19dwwc38sasuoesob26jkcleh3jg20 0 296979 1594022 2026-06-25T00:30:51Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594022 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Tourette's tic long medium 192kbps.ogv|مینی|چەپ|200px|]] '''سندرۆمی تۆرێت''' یان '''نیشانەکانی تۆرێت''' (بە ئینگلیزی: Tourette's syndrome یان بە کورتکراوەی: TS) تێکچوونێکی دەماریی-گەشەکردنی باوە کە لە سەردەمی منداڵی یان ھەرزەکاریدا دەست پێدەکات. ئەم سندرۆمە بە چەندین «تیکی جووڵەیی» و لانیکەم یەک «تیکی دەنگی یان ڕستەیی» دەناسرێتەوە. تۆرێت شێوازێکی توندتری تێکچوونەکانی تیکە. == نیشانەکان و جۆرەکانی تیک == تیکە باوەکانی ئەم سندرۆمە ئەمانەن: * '''تیکە جووڵەیییەکان:''' ترپاندنی چاو، جووڵاندنی دەموچاو، کۆکە و پاککردنەوەی گەروو. * '''تیکە دەنگییەکان:''' بۆنکردنی شتەکان بە دیاری، دروستکردنی دەنگی ناخۆش، یان لە حاڵەتی دەگمەندا کۆپرۆلالیا (Coprolalia - وتنی کتوپڕی وشەی نەشیاو یان قەدەغەکراو). ئەم تیکانە وەکوو پێویستییەکی ناچاری لە ماسولکەکاندا دروست دەبن، بەڵام نەخۆش دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی کۆنتڕۆڵیان بکات. تیکەکان لە ڕووی شوێن، ڕێژە و دووبارەبوونەوەوە دەگۆڕێن. ئەم سندرۆمە ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئاستی ژیری (IQ)یان تەمەنی مرۆڤ نییە. == بڵاوبوونەوە و دەستنیشانکردن == پێشتر وا بیر دەکرایەوە کە تۆرێت نەخۆشییەکی زۆر دەگمەن و سەیرە، بەڵام ئەمڕۆ ھاتووەتە سەلماندن کە نزیکەی ١٪ی منداڵان و ھەرزەکارانی تەمەن قوتابخانە تووشی ئەم سندرۆمە دەبن. ھیچ تاقیکردنەوەیەکی تایبەت (وەک پشکنینی خوێن یان تیشک) بۆ ناسینەوەی نییە. زۆربەی حاڵەتەکان سووکن و لەگەڵ تێپەڕبوونی تەمەنی ھەرزەکاریدا تیکەکان کەم دەبنەوە. زۆرجار ئەم سندرۆمە لەگەڵ تێکچوونەکانی تری وەک کەم سەرنجی-بێشڵەژانی (ADHD) و وەسواسی فیکری-کرداری (OCD) بە یەکەوە لە نەخۆشەکەدا دەردەکەون. == چارەسەر و مێژوو == ھیچ چارەسەرێکی بنبڕکەر یان دەرمانێکی تەواو کاریگەر بۆ ئەم سندرۆمە نییە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا دەرمان پێویست نییە و «چارەسەری ڕەفتاری» (Behavior therapy) وەک ھێڵی یەکەمی کۆنتڕۆڵکردن بەکاردێت. سندرۆمەکە لەلایەن دەمارناسی فەڕەنسی ژان مارتین شارکۆ، بە ناوی قوتابییەکەیەوە «ژۆرژ ژیل دۆ لا تۆرێت» ناونرا، کە لە ساڵی ١٨٨٥دا ڕاپۆرتێکی لەسەر ٩ نەخۆشی تووشبوو بڵاوکردەوە. ھۆکاری سەرەکی نەخۆشییەکە نەزانراوە، بەڵام پێدەچێت تێکەڵەیەک بێت لە ھۆکاری بۆماوەیی و ژینگەیی، کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی فەرمانی گرێ بنچینەیییەکانی مێشک (Basal ganglia). == ئەمانەش ببینە == * [[مێشک]] * [[کۆئەندامی دەمار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:تێکچوونەکانی دەماری]] [[پۆل:دەروونپزیشکیی منداڵان]] bss531le8fj9kyhmekpmg1neswmq4gj 0 296980 1594023 2026-06-25T01:25:58Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594023 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:HolmOak.jpg|مینی|چەپ|250px|داربەڕووی ھەمیشەسەوز (Quercus ilex) لەگەڵ گەڵا درەوشاوە و ددانەدارەکانی]] '''داربەڕووی ھەمیشەسەوز''' (ناوی زانستی: ''Quercus ilex'') درەختێکە لە خێزانی ڕاشیان (Fagaceae) کە بەرھەمەکەی بریتییە لە بەڕوو. ئەم درەختە خاوەنی گەڵای درەوشاوە، ڕەق و ددانەدارە و بە شێوەیەکی بەربڵاو لە کەناراوەکانی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاستی]] ڕۆژھەڵاتدا دەڕوێت و دەچێنرێت. لە دەقە کۆنەکاندا، ئەم درەختە بە ناوی تری وەک «سندیان»یان «داری ھیندییەکان» ناوزەد کراوە. بەھۆی ھەمیشەسەوزی و بەرگریی بەرزی لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوادا، لە دارستانسازی و باخداریی ناوچە دەریایییەکاندا گرنگییەکی زۆری ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[بەڕوو]] * [[درەخت]] * [[کشتوکاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:بەڕوو]] [[پۆل:درەختەکان]] 46b60ssw5thrzz48u6tgzsr4ahu7cwb 1594096 1594023 2026-06-25T09:03:55Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594096 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:HolmOak.jpg|مینی|چەپ|250px|داربەڕووی ھەمیشەسەوز (Quercus ilex) لەگەڵ گەڵا درەوشاوە و ددانەدارەکانی]] '''داربەڕووی ھەمیشەسەوز''' (ناوی زانستی: ''Quercus ilex'') درەختێکە لە خێزانی ڕاشیان (Fagaceae) کە بەرھەمەکەی بریتییە لە بەڕوو. ئەم درەختە خاوەنی گەڵای درەوشاوە، ڕەق و ددانەدارە و بە شێوەیەکی بەربڵاو لە کەناراوەکانی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاستی]] ڕۆژھەڵاتدا دەڕوێت و دەچێنرێت. لە دەقە کۆنەکاندا، ئەم درەختە بە ناوی تری وەک «سندیان»یان «داری ھیندییەکان» ناوزەد کراوە. بەھۆی ھەمیشەسەوزی و بەرگریی بەرزی لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوادا، لە دارستانسازی و باخداریی ناوچە دەریایییەکاندا گرنگییەکی زۆری ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[بەڕوو]] * [[درەخت]] * [[کشتوکاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:بەڕوو]] [[پۆل:درەختەکان]] [[پۆل:گژوگیاکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:دارە ڕازاوەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] t892tgt0lfyt4yj34zcrawq3jtu68ez 0 296981 1594024 2026-06-25T01:59:41Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594024 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Piece of intestine, blocked by worms (16424898321).jpg|مینی|چەپ|250px|کرمی پێگەیشتووی ئاسکاریس لومبریکۆیدس، ھۆکاری سەرەکیی تەشەنەکردنی ئاسکاریاز]] '''ئاسکاریاز''' یان '''ئاسکاریازیس''' (بە ئینگلیزی: Ascariasis) نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی جۆرە کرمێکی بازنەیی ناسراو بە «ئاسکاریس لومبریکۆیدس» (Ascaris lumbricoides) دروست دەبێت. لە زیاتر لە ٨٥٪ی حاڵەتەکاندا، ئەم [[تەشەنا|تەشەنەکردنە]] ھیچ نیشانەیەکی دیاری نییە، بەتایبەت ئەگەر ژمارەی کرمەکان کەم بێت؛ بەڵام لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی کرمەکان، نیشانەکانیش توندتر دەبن. نیشانە سەرەتایییەکان بریتین لە [[ھەناسەسواری|تەنگەنەفەسی]] و [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]]، و لە قۆناغەکانی دواتردا نیشانەکانی وەک ئاوسانی سک، ئازاری سک و سکچوون دەردەکەون. == کاریگەری لەسەر منداڵان == منداڵان زیاتر لە گەورەساڵان تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن. لە منداڵاندا، ئەم تەشەنەکردنە دەکرێت ببێتە ھۆی دابەزینی کێش، بەدخۆراکی و دروستبوونی کێشە لە پرۆسەی فێربوون و گەشەی مێشکدا. == خولی ژیان و گواستنەوە == ئەم تەشەنەکردنە لە ڕێگەی خواردن یان خواردنەوەی ئەو خۆراکانەوە دەگوازرێتەوە کە بە ھێلکەی کرمی ئاسکاریس (کە لە پیساییی مرۆڤی تووشبووەوە ھاتووە) پیس بوونە. خولی ژیانی کرمەکە لە ناو لەشدا بەم شێوەیەیە: # ھێلکەکان لە ناو ڕیخۆڵەدا دەترەکێن و دەبنە کرمی بچووک (کرمۆکە). # کرمۆکەکان دیواری ڕیخۆڵە کون دەکەن و لە ڕێگەی خوێنەوە دەگەنە سییەکان و دەچنە ناو تووورەکەکانی ھەوا (Alveoli). # لەڕێگەی بۆری ھەناسەوە سەر دەکەون و بەھۆی کۆکەوە دەچنە ناو قوڕگ و دووبارە قووت دەدرێنەوە. # بۆ جاری دووەم بە گەدەدا تێپەڕ دەبن و دەچنەوە ناو ڕیخۆڵە، لەوێدا گەشە دەکەن و دەبنە کرمی پێگەیشتوو و ھێلکە دادەنێن. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[بەدخۆراکی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:تێکچوونەکانی کۆئەندامی ھەرەس]] j3mzyz1gmoowrt5w4wewfhsnf94cc0r 0 296982 1594026 2026-06-25T02:07:21Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594026 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Onchocerca volvulus emerging from a black fly.jpg|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی مایکرۆسکۆپی لە لاروای (مایکرۆفیلاریا) کرمی ئۆنکۆسێرکا ڤۆلڤولوس کە دەبێتە ھۆی کوێربوون]] '''ئۆنکۆسێرکیاز''' (بە [[ئینگلیزی]]: Onchocerciasis) کە بە ناوەکانی وەک '''کوێریی ڕووبار''' (River blindness) و '''نەخۆشیی ڕۆبڵز''' (Robles disease) ناسراوە، نەخۆشییەکی مشەخۆرییە کە بەھۆی جۆرە کرمێکی ئەڵقەیی مشەخۆرەوە بە ناوی زانستیی «ئۆنکۆسێرکا ڤۆلڤولوس» (Onchocerca volvulus) دروست دەبێت. نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بریتین لە خورانێکی زۆر توند، دروستبوونی گرێ و قوپانی ژێر پێست، و [[کوێری|کوێربوون]]. ئەم نەخۆشییە دوای تراخۆم (Trachoma)، بە دووەمین ھۆکاری باوی کوێربوونی بەکتریایی یان تەشەنەیی لە جیھاندا دادەنرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] alnngctriysrw07bfspqzrip26q4g9w 0 296983 1594027 2026-06-25T02:10:05Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594027 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:DiplopiaMG1.jpg|مینی|چەپ|250px|داکەوتنی پێڵوی چاو (Ptosis) کە یەکێکە لە نیشانە سەرەتایی و باوەکانی نەخۆشیی مایەستینیا گراڤیس]] '''مایەستینیا گراڤیس''' (بە ئینگلیزی: Myasthenia gravis یان بە کورتکراوەی: MG) جۆرێکە لە شەلەبوونی ماسولکەیی لە زانستی دەمارناسیدا (نورۆلۆژی). ناوی نەخۆشییەکە لە ڕەگێکی یۆنانی و لاتینییەوە ھاتووە کە بە واتای «لاوازیی توندی ماسولکەکان» دێت. ھۆکاری سەرەکیی ئەم دۆخە بریتییە لە چالاکبوونی [[کۆئەندامی بەرگری|سیستمە بەرگریی لەش]] (Autoimmune) دژی پرۆتینەکانی وەرگری ئەستیل کۆلین (Acetylcholine receptors) لە جومگەی دەماری-ماسولکەییدا. لەم نەخۆشییەدا ماددەی ئەستیل کۆلین ھەیە، بەڵام وەرگرەکەی تێکچووە یان لەناوچووە (کە ئەم میکانیزمە ھاوشێوەی نەخۆشیی شەکرەی جۆری ٢یە). == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی دەمار]] * [[ماسولکە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی خۆبەرگری]] 91z6tjocx43p2gafp71go1k9ro0mp9h 0 296984 1594028 2026-06-25T02:12:19Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594028 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Entropion and trichiasis secondary to trachoma A44-652-11.jpg|مینی|چەپ|250px|شێوازی سفتبوون و گۆڕانی ناوەوەی پێڵوی چاو بەھۆی تەشەنەکردنی باکتریای تراکۆما]] '''تراکۆما''' (بە ئینگلیزی: Trachoma) کە بە ناوەکانی وەک '''ھەوکردنی دەنکۆڵەییی پەردەی چاو''' (Granular conjunctivitis)یان '''چاوێشەی میسری''' (Egyptian ophthalmia) ناسراوە، نەخۆشییەکی [[تەشەنا|تەشەنەیییە]] کە بەھۆی باکتریایەک بە ناوی «کلامیدیا تراکۆماتیس» (Chlamydia trachomatis) دروست دەبێت. == نیشانەکان و لێکەوتەکان == ئەم تەشەنەکردنە دەبێتە ھۆی سفتبوون و زبربوونی ڕووی ناوەوەی پێڵوی چاو. ئەم گۆڕانکارییە و سفتبوونەش لەوانەیە ببێتە ھۆی: * ئازارێکی توند لە چاودا. * برینداربوون و شکانەوەی ڕووی دەرەوە یان قۆنییەی چاوەکان (Cornea). * لەدەستدانی بینایی و لە کۆتاییدا کوێربوون (ئەگەر بەبێ چارەسەر بەجێبھێڵرێت). تراکۆما لە جیھاندا بە یەکێک لە سەرەکترین ھۆکارە باوەکانی کوێربوون بەھۆی تەشەنەی باکتریایی دادەنرێت کە پێویستە لە قۆناغە سەرەتایییەکاندا بە دژەبەکتەریاکان (ئەنتیباۆتیک) چارەسەر بکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] [[پۆل:نەخۆشییە باکتریایییەکان]] 9zc1jr632i03bjh91s02hfik0qcl8fx 1594095 1594028 2026-06-25T09:03:45Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594095 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Entropion and trichiasis secondary to trachoma A44-652-11.jpg|مینی|چەپ|250px|شێوازی سفتبوون و گۆڕانی ناوەوەی پێڵوی چاو بەھۆی تەشەنەکردنی باکتریای تراکۆما]] '''تراکۆما''' (بە ئینگلیزی: Trachoma) کە بە ناوەکانی وەک '''ھەوکردنی دەنکۆڵەییی پەردەی چاو''' (Granular conjunctivitis)یان '''چاوێشەی میسری''' (Egyptian ophthalmia) ناسراوە، نەخۆشییەکی [[تەشەنا|تەشەنەیییە]] کە بەھۆی باکتریایەک بە ناوی «کلامیدیا تراکۆماتیس» (Chlamydia trachomatis) دروست دەبێت. == نیشانەکان و لێکەوتەکان == ئەم تەشەنەکردنە دەبێتە ھۆی سفتبوون و زبربوونی ڕووی ناوەوەی پێڵوی چاو. ئەم گۆڕانکارییە و سفتبوونەش لەوانەیە ببێتە ھۆی: * ئازارێکی توند لە چاودا. * برینداربوون و شکانەوەی ڕووی دەرەوە یان قۆنییەی چاوەکان (Cornea). * لەدەستدانی بینایی و لە کۆتاییدا کوێربوون (ئەگەر بەبێ چارەسەر بەجێبھێڵرێت). تراکۆما لە جیھاندا بە یەکێک لە سەرەکترین ھۆکارە باوەکانی کوێربوون بەھۆی تەشەنەی باکتریایی دادەنرێت کە پێویستە لە قۆناغە سەرەتایییەکاندا بە دژەبەکتەریاکان (ئەنتیباۆتیک) چارەسەر بکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[چاو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی چاو]] [[پۆل:نەخۆشییە باکتریایییەکان]] [[پۆل:کوێری]] bqy3wy2s9nl4sqs0uxeer85edsupi1x 0 296985 1594030 2026-06-25T02:22:27Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594030 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hippophae rhamnoides-01 (xndr).JPG|مینی|چەپ|250px|بەرھەمی داری سرینچکی تاڵ (Hippophae rhamnoides) بە ڕەنگی زەردی مەیلەو پرتەقاڵی]] '''سرینچکی تاڵ''' یان (ناوی زانستی: ''Hippophae rhamnoides'') جۆرێکە لە درەختچەکانی سەر بە ڕەگەزی سرینچکی تاڵ. ئەم ڕوەکە بە شێوەی کێوی و بە چڕی لەو زەوییانەدا دەڕوێت کە ڕێژەی [[کەلسیۆم|کالسیۆم]] و ئاھەکیان بەرزە. == تایبەتمەندییە ڕوەکییەکان == * '''قەبارە و شێوە:''' درەختچەیەکی دڕکدارە و بەرزییەکەی لە نێوان یەک بۆ سێ مەتردایە. * '''گەڵاکان:''' گەڵاکانی باریک، درێژ و نوکتیژن کە درێژییەکەیان دەگاتە پێنج بۆ شەش سانتیمەتر. گەڵاکانی بێ ددانەن بەڵام کلکی گەڵاکەی زۆر کورتە. ڕووی سەرەوەی گەڵاکە سەوزێکی خۆڵەمێشییە و ڕووی خوارەوەی زیوییە و بە فلسێکی مەیلەو خورمایی داپۆشراوە. * '''گوڵ و بەرھەم:''' گوڵەکانی لە کۆتایی بەھاردا دەردەکەون، ڕەنگیان مەیلەو سەوزە و دوو جۆری نێر و مێی ھەیە. بەرھەمەکەی (میوە) بچووک و گۆیی یان ھێلکەیییە، ڕەنگەکەی زەردی مەیلەو پرتەقاڵییە و تامێکی ترشی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[درەخت]] * [[ڕوەکناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختچەکان]] [[پۆل:ڕووەکە دەرمانییەکان]] 71vreg59jr960qe88kno3oo6yt1cq35 1594094 1594030 2026-06-25T09:03:35Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594094 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Hippophae rhamnoides-01 (xndr).JPG|مینی|چەپ|250px|بەرھەمی داری سرینچکی تاڵ (Hippophae rhamnoides) بە ڕەنگی زەردی مەیلەو پرتەقاڵی]] '''سرینچکی تاڵ''' یان (ناوی زانستی: ''Hippophae rhamnoides'') جۆرێکە لە درەختچەکانی سەر بە ڕەگەزی سرینچکی تاڵ. ئەم ڕوەکە بە شێوەی کێوی و بە چڕی لەو زەوییانەدا دەڕوێت کە ڕێژەی [[کەلسیۆم|کالسیۆم]] و ئاھەکیان بەرزە. == تایبەتمەندییە ڕوەکییەکان == * '''قەبارە و شێوە:''' درەختچەیەکی دڕکدارە و بەرزییەکەی لە نێوان یەک بۆ سێ مەتردایە. * '''گەڵاکان:''' گەڵاکانی باریک، درێژ و نوکتیژن کە درێژییەکەیان دەگاتە پێنج بۆ شەش سانتیمەتر. گەڵاکانی بێ ددانەن بەڵام کلکی گەڵاکەی زۆر کورتە. ڕووی سەرەوەی گەڵاکە سەوزێکی خۆڵەمێشییە و ڕووی خوارەوەی زیوییە و بە فلسێکی مەیلەو خورمایی داپۆشراوە. * '''گوڵ و بەرھەم:''' گوڵەکانی لە کۆتایی بەھاردا دەردەکەون، ڕەنگیان مەیلەو سەوزە و دوو جۆری نێر و مێی ھەیە. بەرھەمەکەی (میوە) بچووک و گۆیی یان ھێلکەیییە، ڕەنگەکەی زەردی مەیلەو پرتەقاڵییە و تامێکی ترشی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[درەخت]] * [[ڕوەکناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختچەکان]] [[پۆل:ڕووەکە دەرمانییەکان]] [[پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] 2b031uut0sbt222698wq3ywdb8ysiym 0 296986 1594031 2026-06-25T02:25:53Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594031 wikitext text/x-wiki '''پێش ئیکلامپسیا''' یان '''پێش فێ لێھاتنی دووگیانی''' (بە ئینگلیزی: Pre-eclampsia)یەکێکە لە لێکەوتە و کێشە پڕمەترسییەکانی سەردەمی [[دووگیانی]] کە تێکچوونێکی فرەئەندامییە. ئەم دۆخە لە ٥٪ بۆ ٧٪ی دووگیانییەکان لە وڵاتانی ڕۆژاوادا ڕوودەدات و بە یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی گیانلەدەستدانی دایکان و تێکچوونی تەندروستیی کۆرپەلە و [[دایک]] دادەنرێت. == دەستنیشانکردن و نیشانەکان == ئەم کێشەیە بەگشتی دوای ھەفتەی بیستەمی دووگیانی سەرھەڵدەدات و لە ڕێگەی ئەم نیشانانەوە دەستنیشان دەکرێت: * بەرزبوونەوەی [[پەستانی خوێن]] (کاتێک پەستانی سیستۆلیکی لە ١٤٠ ملم جیوە یان پەستانی دیاستۆلیکی لە ٩٠ ملم جیوە زیاتر بێت). * ھەبوونی پرۆتین لە ناو [[میز|میزدا]] (Proteinuria). گەورەترین و باوترین نیشانەی مەترسیداری ئەم دۆخە بریتییە لە [[پەرکەم|فێ]] لێھاتن، کە ئەگەری ڕوودانی لەم نەخۆشییەدا زۆر بەرزە. == لێکەوتەکان و چارەسەر == ئەگەر پێش ئیکلامپسیا بەبێ چارەسەر جێبھێڵرێت، دەگۆڕێت بۆ حاڵەتێکی توندتر کە بە «ئیکلامپسیا» (Eclampsia)یان فێ لێھاتنی دووگیانی دەناسرێت. لەم قۆناغەدا، بۆ ڕزگارکردنی ژیانی دایکەکە، پێویستە دەستبەجێ کۆتایی بە دووگیانییەکە بھێنرێت، تەنانەت ئەگەر لە ڕێگەی نەشتەرگەریی سیزەرییەن (منداڵبوون بە نەشتەرگەری)یان لەباربردن (کورتاج) بێت. بەپێی خەمڵاندنەکان، پێش ئیکلامپسیا ساڵانە لە سەرتاسەری جیھاندا دەبێتە ھۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە ٧٠ ھەزار دایک و ٥٠٠ ھەزار کۆرپەلە. == ئەمانەش ببینە == * [[دووگیانی]] * [[پەستانی خوێن]] * [[منداڵبوون]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:لێکەوتەکانی دووگیانی]] [[پۆل:نەخۆشیزانی]] fl61iu3pwq01q79cnax7qrhpniozqqi 1594093 1594031 2026-06-25T09:03:25Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594093 wikitext text/x-wiki '''پێش ئیکلامپسیا''' یان '''پێش فێ لێھاتنی دووگیانی''' (بە ئینگلیزی: Pre-eclampsia)یەکێکە لە لێکەوتە و کێشە پڕمەترسییەکانی سەردەمی [[دووگیانی]] کە تێکچوونێکی فرەئەندامییە. ئەم دۆخە لە ٥٪ بۆ ٧٪ی دووگیانییەکان لە وڵاتانی ڕۆژاوادا ڕوودەدات و بە یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی گیانلەدەستدانی دایکان و تێکچوونی تەندروستیی کۆرپەلە و [[دایک]] دادەنرێت. == دەستنیشانکردن و نیشانەکان == ئەم کێشەیە بەگشتی دوای ھەفتەی بیستەمی دووگیانی سەرھەڵدەدات و لە ڕێگەی ئەم نیشانانەوە دەستنیشان دەکرێت: * بەرزبوونەوەی [[پەستانی خوێن]] (کاتێک پەستانی سیستۆلیکی لە ١٤٠ ملم جیوە یان پەستانی دیاستۆلیکی لە ٩٠ ملم جیوە زیاتر بێت). * ھەبوونی پرۆتین لە ناو [[میز|میزدا]] (Proteinuria). گەورەترین و باوترین نیشانەی مەترسیداری ئەم دۆخە بریتییە لە [[پەرکەم|فێ]] لێھاتن، کە ئەگەری ڕوودانی لەم نەخۆشییەدا زۆر بەرزە. == لێکەوتەکان و چارەسەر == ئەگەر پێش ئیکلامپسیا بەبێ چارەسەر جێبھێڵرێت، دەگۆڕێت بۆ حاڵەتێکی توندتر کە بە «ئیکلامپسیا» (Eclampsia)یان فێ لێھاتنی دووگیانی دەناسرێت. لەم قۆناغەدا، بۆ ڕزگارکردنی ژیانی دایکەکە، پێویستە دەستبەجێ کۆتایی بە دووگیانییەکە بھێنرێت، تەنانەت ئەگەر لە ڕێگەی نەشتەرگەریی سیزەرییەن (منداڵبوون بە نەشتەرگەری)یان لەباربردن (کورتاج) بێت. بەپێی خەمڵاندنەکان، پێش ئیکلامپسیا ساڵانە لە سەرتاسەری جیھاندا دەبێتە ھۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە ٧٠ ھەزار دایک و ٥٠٠ ھەزار کۆرپەلە. == ئەمانەش ببینە == * [[دووگیانی]] * [[پەستانی خوێن]] * [[منداڵبوون]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:لێکەوتەکانی دووگیانی]] [[پۆل:نەخۆشیزانی]] [[پۆل:فریاکەوتنە پزیشکییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] 3x8c9xi22m2nrtulkhuq2j98sty86dm 0 296987 1594032 2026-06-25T02:29:42Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594032 wikitext text/x-wiki '''تەشەنای ڕێگای میز''' (بە ئینگلیزی: Urinary tract infection یان بە کورتکراوەی: UTI) جۆرێکە لە [[تەشەنا|تەشەنەکردنی]] باکتریایی کە کاریگەری دەکاتە سەر بەشێک لە [[کۆئەندامی میز]] و میزەڕۆ. == پۆلێنکردن و نیشانەکان == ئەم تەشەنەکردنە بەپێی شوێنی تووشبوونەکە دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆری سەرەکیدا: * '''تەشەنەی خوارووی ڕێگای میز (سیستیت):''' کاتێکە کە تەنیا [[میزڵدان]] تووش دەبێت. نیشانەکانی بریتین لە: ئازار لە کاتی میزکردندا، یان ھەستکردن بە پێویستییەکی بەپەلە بۆ میزکردن. * '''تەشەنەی سەرووی ڕێگای میز (پیلۆنێفریت):''' کاتێکە کە تەشەنەکە دەگاتە [[گورچیلە|گورچیلەکان]]. نیشانەکانی بریتین لە: [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و لەرز، ئازاری کەلەکەکان و پشتی کەمەر، بە ھاوکاری نیشانەکانی سیستیت. (ئەم نیشانانە لە منداڵانی زۆر بچووک یان کەسانی بەتەمەندا لەوانەیە ناڕوون بن). == ھۆکارەکان و ھۆکارە مەترسیدارەکان == ھۆکاری سەرەکیی ھەردوو جۆرەکە باکتریای «ئێشێریشیا کۆلای» (E. coli)یە، بەڵام بە شێوەیەکی دەگمەن دەکرێت بەھۆی باکتریای تر، ڤایرۆس یان کەڕووەوە بێت. ئەم نەخۆشییە لە ژناندا زۆر باوترە و نیوەی ژنان لە ژیانیاندا لانی کەم جارێک تووشی دەبن. ھۆکارە مەترسیدارەکان بریتین لە: # پێکھاتەی ئەناتۆمیی جەستەی ژنان (کورتیی کونی میزەڕۆ). # سەرجێیی (پەیوەندیی سێکسی). # مێژووی خێزانی و بۆماوەیی. == دەستنیشانکردن و چارەسەر == لەم قۆناغەدا دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ژنانی گەنج و تەندروستدا تەنیا لەسەر بنەمای نیشانە کلینیکییەکان دەکرێت؛ بەڵام لە حاڵەتە ئاڵۆزەکاندا، چاندنی میز (Urine culture) پێویستە. چارەسەری حاڵەتە سادەکان لە ڕێگەی بەکارھێنانی دژەبەکتەریاکان (ئەنتیباۆتیک) بۆ ماوەیەکی کورت دەبێت، ھەرچەندە بەرگریی باکتریایی بەرامبەر دەرمانەکان لە جیھاندا لە زیادبووندایە. لە حاڵەتە دووبارەبووەوەکاندا، دۆزی نزمی دژەبەکتەریاکان وەک ڕێگری بەکاردێت. ئەگەر نیشانەکان لە ماوەی دوو بۆ سێ ڕۆژدا باشتر نەبوون، پێویستە پشکنینی زیاتر ئەنجام بدرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[گورچیلە]] * [[میزڵدان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە باکتریایییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی میز]] dodhfjk4zr6heqyqahjir5bfdka3rt8 1594092 1594032 2026-06-25T09:03:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594092 wikitext text/x-wiki '''تەشەنای ڕێگای میز''' (بە ئینگلیزی: Urinary tract infection یان بە کورتکراوەی: UTI) جۆرێکە لە [[تەشەنا|تەشەنەکردنی]] باکتریایی کە کاریگەری دەکاتە سەر بەشێک لە [[کۆئەندامی میز]] و میزەڕۆ. == پۆلێنکردن و نیشانەکان == ئەم تەشەنەکردنە بەپێی شوێنی تووشبوونەکە دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆری سەرەکیدا: * '''تەشەنەی خوارووی ڕێگای میز (سیستیت):''' کاتێکە کە تەنیا [[میزڵدان]] تووش دەبێت. نیشانەکانی بریتین لە: ئازار لە کاتی میزکردندا، یان ھەستکردن بە پێویستییەکی بەپەلە بۆ میزکردن. * '''تەشەنەی سەرووی ڕێگای میز (پیلۆنێفریت):''' کاتێکە کە تەشەنەکە دەگاتە [[گورچیلە|گورچیلەکان]]. نیشانەکانی بریتین لە: [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] و لەرز، ئازاری کەلەکەکان و پشتی کەمەر، بە ھاوکاری نیشانەکانی سیستیت. (ئەم نیشانانە لە منداڵانی زۆر بچووک یان کەسانی بەتەمەندا لەوانەیە ناڕوون بن). == ھۆکارەکان و ھۆکارە مەترسیدارەکان == ھۆکاری سەرەکیی ھەردوو جۆرەکە باکتریای «ئێشێریشیا کۆلای» (E. coli)یە، بەڵام بە شێوەیەکی دەگمەن دەکرێت بەھۆی باکتریای تر، ڤایرۆس یان کەڕووەوە بێت. ئەم نەخۆشییە لە ژناندا زۆر باوترە و نیوەی ژنان لە ژیانیاندا لانی کەم جارێک تووشی دەبن. ھۆکارە مەترسیدارەکان بریتین لە: # پێکھاتەی ئەناتۆمیی جەستەی ژنان (کورتیی کونی میزەڕۆ). # سەرجێیی (پەیوەندیی سێکسی). # مێژووی خێزانی و بۆماوەیی. == دەستنیشانکردن و چارەسەر == لەم قۆناغەدا دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ژنانی گەنج و تەندروستدا تەنیا لەسەر بنەمای نیشانە کلینیکییەکان دەکرێت؛ بەڵام لە حاڵەتە ئاڵۆزەکاندا، چاندنی میز (Urine culture) پێویستە. چارەسەری حاڵەتە سادەکان لە ڕێگەی بەکارھێنانی دژەبەکتەریاکان (ئەنتیباۆتیک) بۆ ماوەیەکی کورت دەبێت، ھەرچەندە بەرگریی باکتریایی بەرامبەر دەرمانەکان لە جیھاندا لە زیادبووندایە. لە حاڵەتە دووبارەبووەوەکاندا، دۆزی نزمی دژەبەکتەریاکان وەک ڕێگری بەکاردێت. ئەگەر نیشانەکان لە ماوەی دوو بۆ سێ ڕۆژدا باشتر نەبوون، پێویستە پشکنینی زیاتر ئەنجام بدرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[گورچیلە]] * [[میزڵدان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە باکتریایییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی میز]] [[پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان]] 5mrdbsv558hg9bgpxacei54u9gbdub4 0 296988 1594041 2026-06-25T03:27:20Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594041 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Catha edulis.jpg|مینی|چەپ|250px|گەڵای تازەی ڕوەکی خات (Catha edulis) لە بازاڕێکی یەمەندا]] '''خات''' یان '''کات''' (ناوی زانستی: ''Catha edulis'') ڕوەکێکی گوڵدارە کە نیشتیمانی سەرەکییەکەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئەفریقا]] و [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچەدوورگەی عەرەبییە]]. مژینی بەرەبەرەی شەربەتی ناو گەڵاکانی ئەم ڕوەکە بەھۆی ھەبوونی ماددەی ھاندەر و سەرخۆشکەر تێیدا، وەک جۆرێک لە ماددەی ھۆشبەری سووک یان ھاندەر بەکاردێت. == مێژوو و بڵاوبوونەوە == ئەم ڕوەکە مێژوویەکی کۆنی ھەیە لە چاندن لە ناوچەی «ھەرەر» (لە ڕۆژھەڵاتی [[ئیتیۆپیا|ئەسیوپیای]] ئێستادا) و پاشان لە قۆناغە جیاوازەکاندا گوازراوەتەوە بۆ وڵاتانی ھاوسێ لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و باشووری [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستان]]، بەتایبەت وڵاتی [[یەمەن]]. ئەمڕۆ جووتیاران ئەم ڕوەکە دەچێنن و گەڵاکانی وەک ھاندەرێک لە بازاڕەکاندا دەفرۆشرێن. گەورەترین بەکارھێنەرانی خات لە جیھاندا، خەڵکی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا (بەتایبەت سۆمالییەکان) و خەڵکی یەمەنن. ھەروەھا وڵاتانی ئەسیوپیا و [[کینیا]] بە گەورەترین بەرھەمھێنەر و ھەناردەکارانی ئەم ڕوەکە دادەنرێن. == ئەمانەش ببینە == * [[ڕوەک]] * [[ماددەی ھۆشبەر]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ڕووەکە ھاندەرەکان]] [[پۆل:کشتوکاڵ لە ئەفریقا]] 6z46l5tl2fdfyjicg9fhz0joefg16ms 1594090 1594041 2026-06-25T09:02:26Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594090 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Catha edulis.jpg|مینی|چەپ|250px|گەڵای تازەی ڕوەکی خات (Catha edulis) لە بازاڕێکی یەمەندا]] '''خات''' یان '''کات''' (ناوی زانستی: ''Catha edulis'') ڕوەکێکی گوڵدارە کە نیشتیمانی سەرەکییەکەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئەفریقا]] و [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچەدوورگەی عەرەبییە]]. مژینی بەرەبەرەی شەربەتی ناو گەڵاکانی ئەم ڕوەکە بەھۆی ھەبوونی ماددەی ھاندەر و سەرخۆشکەر تێیدا، وەک جۆرێک لە ماددەی ھۆشبەری سووک یان ھاندەر بەکاردێت. == مێژوو و بڵاوبوونەوە == ئەم ڕوەکە مێژوویەکی کۆنی ھەیە لە چاندن لە ناوچەی «ھەرەر» (لە ڕۆژھەڵاتی [[ئیتیۆپیا|ئەسیوپیای]] ئێستادا) و پاشان لە قۆناغە جیاوازەکاندا گوازراوەتەوە بۆ وڵاتانی ھاوسێ لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و باشووری [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستان]]، بەتایبەت وڵاتی [[یەمەن]]. ئەمڕۆ جووتیاران ئەم ڕوەکە دەچێنن و گەڵاکانی وەک ھاندەرێک لە بازاڕەکاندا دەفرۆشرێن. گەورەترین بەکارھێنەرانی خات لە جیھاندا، خەڵکی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا (بەتایبەت سۆمالییەکان) و خەڵکی یەمەنن. ھەروەھا وڵاتانی ئەسیوپیا و [[کینیا]] بە گەورەترین بەرھەمھێنەر و ھەناردەکارانی ئەم ڕوەکە دادەنرێن. == ئەمانەش ببینە == * [[ڕوەک]] * [[ماددەی ھۆشبەر]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ڕووەکە ھاندەرەکان]] [[پۆل:کشتوکاڵ لە ئەفریقا]] [[پۆل:چاندی یەمەنی]] [[پۆل:گژوگیاکانی ئێریتریا]] [[پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان]] 88iafwi3z85g7q0wo8u0014hrwh4im2 1 296989 1594044 2026-06-25T04:15:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594044 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حامد سۆھراب نەژاد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594043 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240222145649/https://www.irbasketball.com/sohrabnejad/ بۆ https://www.irbasketball.com/sohrabnejad/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:١٥، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) swnuo9he7dd3p24us246zqgte4sgl92 0 296990 1594047 2026-06-25T04:48:04Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594047 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Neurocysticercosis.gif|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی ئێم ئاڕ ئای (MRI) لە مێشکی کەسێکی تووشبوو بە نورۆسیستیسێرکۆسیس کە کیستەکانی مشەخۆرەکەی تێدا دیارە]] '''سیستیسێرکۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Cysticercosis) جۆرێکە لە [[تەشەنا|تەشەنەکردنی]] شانەیی کورتخایەن یان درێژخایەن کە بەھۆی قۆناغی گەشەکردنی (لاروای) جۆرە کرمێکی شریتییەوە بە ناوی «تێنیا سۆلیۆم» (Taenia solium)یان کرمی شریتیی بەراز دروست دەبێت. زۆرجار کەسانی تووشبوو بۆ ماوەی چەندین ساڵ ھیچ نیشانەیەک دەرناخەن. == نیشانەکان و جۆرەکان == نیشانە سەرەکییەکانی ئەم نەخۆشییە بریتین لە: * دروستبوونی گرێی ڕەق و بچووک (نزیکەی ١ بۆ ٢ سانتیمەتر) لەژێر پێست یان لە ناو ماسولکەکاندا، کە دوای چەند ساڵێک دەکرێت بئاوسێن، بەئازار بن و پاشان نەمێنن. * '''نورۆسیستیسێرکۆسیس (Neurocysticercosis):''' کاتێکە کە کیستی مشەخۆرەکە دەگاتە ناو [[مێشک]]. == ھۆکار و گواستنەوە == ئەم نەخۆشییە بەھۆی خواردن یان خواردنەوەی ئاو و خۆراکی پیسبوو بە ھێلکەکانی کرمی شریتیی بەرازەوە دەبێت، کە سەوزەواتی کاڵ و نەشۆردراوە سەرەکیترین سەرچاوەی ئەم ھێلکانەن. ئەم ھێلکانە لە پیساییی ئەو کەسانەوە دێن کە خۆیان تووشی کرمە پێگەیشتووەکە بوون. == دەستنیشانکردن == دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە لە ڕێگەی شانەبڕینی (Biopsy) کیستەکانەوە دەکرێت. بۆ جۆری مێشکی، وێنەگرتنی تیشکی وەک تۆمۆگرافیی کۆمپیوتەری (CT Scan)یان وێنەگرتنی دەنگدانەوەی موگناتیسی (MRI) بەسوودترین ئامرازن. ھەروەھا زیادبوونی جۆرێک لە خڕۆکە سپییەکانی خوێن بە ناوی «ئێۆزینۆفیل» (Eosinophils) لە ناو خوێن و شلەی مێشک-دڕکەپەتکدا وەک نیشاندەرێکی پزیشکی بەکاردێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مشەخۆر]] * [[مێشک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە مشەخۆرییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار]] '''دەقی تۆخ''' 27i1ixndrao1ys4nslglryt1m61y56a 0 296991 1594052 2026-06-25T05:19:56Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594052 wikitext text/x-wiki '''گرێی کەمترخۆیی''' یان '''گرێی خۆکەمبینی''' (بە ئینگلیزی: Inferiority complex)یەکێکە لە گرێ دەروونییە ناسراوەکان لە زانستی [[دەروونناسی]] و [[سایکۆئانالیز|دەروونشیکاریدا]]، کە لە ڕووی کاردانەوە ڕەفتاری و زانستییەکانەوە خاوەنی دوو جۆر کاریگەریی ئەرێنی و نەرێنییە. گرێی کەمترخۆیی بریتییە لە ھەستێکی بەردەوام بە بێبەھایی و شیاونەبوون، کە زۆرجار دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئەو باوەڕەی کە کەسەکە لە چاو کەسانی تردا کەموکووڕی یان ناتەواویی ھەیە. == ھۆکارەکان و پاڵنەرەکان == ئەم گرێیە، کە زۆربەی کات لە نائاگاییدا (ناوشیاریدا) بوونی ھەیە، بەھۆی چەندین ھۆکار و پاڵنەری جیاواز لە دەروونی مرۆڤدا گەشە دەکات. بەپێی بیردۆزی [[ئالفرێد ئادلێر]]، ھەستی کەمترخۆیی دەکرێت بەھۆی ئەم ھۆکارانەوە دروست بێت: * شێوازی پەروەردەکردنی منداڵ (بۆ نموونە: بەراوردکردنی نەرێنیی منداڵەکە لەگەڵ خوشک یان براکانی). * سنوورداربوونی جەستەیی و دەروونی. * ئەزموونکردنی پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی نزمتر (بۆ نموونە: ھەڵسوکەوتی نەشیاوی ھاوتەمەنەکان لەگەڵ کەسەکە). == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[دەروونشیکاری]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:دەروونشیکاری]] [[پۆل:گرێ دەروونییەکان]] splv4c5ufrb5versuns7p0ru60im7sy 1594053 1594052 2026-06-25T05:20:18Z Min.neel 4435 Min.neel پەڕەی [[گرێی کەمترخۆیی]]ی گواستەوە بۆ [[گرێی خۆکەمبینی]] 1594052 wikitext text/x-wiki '''گرێی کەمترخۆیی''' یان '''گرێی خۆکەمبینی''' (بە ئینگلیزی: Inferiority complex)یەکێکە لە گرێ دەروونییە ناسراوەکان لە زانستی [[دەروونناسی]] و [[سایکۆئانالیز|دەروونشیکاریدا]]، کە لە ڕووی کاردانەوە ڕەفتاری و زانستییەکانەوە خاوەنی دوو جۆر کاریگەریی ئەرێنی و نەرێنییە. گرێی کەمترخۆیی بریتییە لە ھەستێکی بەردەوام بە بێبەھایی و شیاونەبوون، کە زۆرجار دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئەو باوەڕەی کە کەسەکە لە چاو کەسانی تردا کەموکووڕی یان ناتەواویی ھەیە. == ھۆکارەکان و پاڵنەرەکان == ئەم گرێیە، کە زۆربەی کات لە نائاگاییدا (ناوشیاریدا) بوونی ھەیە، بەھۆی چەندین ھۆکار و پاڵنەری جیاواز لە دەروونی مرۆڤدا گەشە دەکات. بەپێی بیردۆزی [[ئالفرێد ئادلێر]]، ھەستی کەمترخۆیی دەکرێت بەھۆی ئەم ھۆکارانەوە دروست بێت: * شێوازی پەروەردەکردنی منداڵ (بۆ نموونە: بەراوردکردنی نەرێنیی منداڵەکە لەگەڵ خوشک یان براکانی). * سنوورداربوونی جەستەیی و دەروونی. * ئەزموونکردنی پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی نزمتر (بۆ نموونە: ھەڵسوکەوتی نەشیاوی ھاوتەمەنەکان لەگەڵ کەسەکە). == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[دەروونشیکاری]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:دەروونشیکاری]] [[پۆل:گرێ دەروونییەکان]] splv4c5ufrb5versuns7p0ru60im7sy 0 296992 1594054 2026-06-25T05:20:18Z Min.neel 4435 Min.neel پەڕەی [[گرێی کەمترخۆیی]]ی گواستەوە بۆ [[گرێی خۆکەمبینی]] 1594054 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[گرێی خۆکەمبینی]] 64j3jv6mjetr4ebkaug5j1yqo5crwce 0 296993 1594057 2026-06-25T05:23:55Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594057 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Melia azedarach 01434.jpg|مینی|چەپ|250px|بەرھەمی داری زەیتوونی تاڵ (Melia azedarach) کە لە زستاندا لەسەر لکەکان دەمێنێتەوە]] '''زەیتوونی تاڵ''' (ناوی زانستی: ''Melia azedarach'') جۆرێکە لە درەختەکانی سەر بە ڕەگەزی زەیتوونی تاڵ. نیشتیمانی سەرەکیی ئەم [[ڕوەک|ڕوەکە]] وڵاتی [[چین|چینە]]. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم درەختە ئەوەیە کە میوەکانی بۆ ماوەیەکی درێژ، تەنانەت دوای پێگەیشتنیشیان، لەسەر لق و پۆپەکان دەمێننەوە. == ژەھراویبوون و گرنگی بۆ ژینگە == خواردنی میوەی ئەم درەختە بۆ مرۆڤ ژەھراوییە و بەتایبەت دەکرێت بۆ منداڵان زۆر مەترسیدار بێت؛ بەڵام لە ھەمان کاتدا، لە وەرزی زستاندا دەبێتە سەرچاوەیەکی خۆراکیی زۆر گونجاو و گرنگ بۆ باڵندەکان. == بەرگریی کەشوھەوا == ئەم درەختە توانایەکی بەرزی ھەیە لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی پلەی گەرمی دا، بە شێوەیەک کە دەتوانێت لە نێوان پلەکانی (١٠-) تا (٥٠) پلەی سەدی بەرگە بگرێت و گەڵاکانی بە گەشاوەیی بھێڵێتەوە؛ بەڵام ئەگەر پلەی گەرمی لەم ڕێژەیە زیاتر بەرز بێتەوە، دەبێتە ھۆی زیانگەیاندن بە گەڵاکانی و لەدەستدانی گەشاوەیییەکەیان. == ئەمانەش ببینە == * [[درەخت]] * [[چین]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختەکان]] [[پۆل:ڕووەکەکانی چین]] awo6j9tll8vaz86wacjyvw8hl46rnci 1594089 1594057 2026-06-25T09:02:04Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594089 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Melia azedarach 01434.jpg|مینی|چەپ|250px|بەرھەمی داری زەیتوونی تاڵ (Melia azedarach) کە لە زستاندا لەسەر لکەکان دەمێنێتەوە]] '''زەیتوونی تاڵ''' (ناوی زانستی: ''Melia azedarach'') جۆرێکە لە درەختەکانی سەر بە ڕەگەزی زەیتوونی تاڵ. نیشتیمانی سەرەکیی ئەم [[ڕوەک|ڕوەکە]] وڵاتی [[چین|چینە]]. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم درەختە ئەوەیە کە میوەکانی بۆ ماوەیەکی درێژ، تەنانەت دوای پێگەیشتنیشیان، لەسەر لق و پۆپەکان دەمێننەوە. == ژەھراویبوون و گرنگی بۆ ژینگە == خواردنی میوەی ئەم درەختە بۆ مرۆڤ ژەھراوییە و بەتایبەت دەکرێت بۆ منداڵان زۆر مەترسیدار بێت؛ بەڵام لە ھەمان کاتدا، لە وەرزی زستاندا دەبێتە سەرچاوەیەکی خۆراکیی زۆر گونجاو و گرنگ بۆ باڵندەکان. == بەرگریی کەشوھەوا == ئەم درەختە توانایەکی بەرزی ھەیە لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی پلەی گەرمی دا، بە شێوەیەک کە دەتوانێت لە نێوان پلەکانی (١٠-) تا (٥٠) پلەی سەدی بەرگە بگرێت و گەڵاکانی بە گەشاوەیی بھێڵێتەوە؛ بەڵام ئەگەر پلەی گەرمی لەم ڕێژەیە زیاتر بەرز بێتەوە، دەبێتە ھۆی زیانگەیاندن بە گەڵاکانی و لەدەستدانی گەشاوەیییەکەیان. == ئەمانەش ببینە == * [[درەخت]] * [[چین]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:درەختەکان]] [[پۆل:ڕووەکەکانی چین]] [[پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا]] [[پۆل:دارە ڕازاوەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] afthhkkah37sgf4pg089l10ghou8uf3 0 296994 1594058 2026-06-25T05:28:44Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594058 wikitext text/x-wiki '''ترسی ژمارە ١٣''' (بە ئینگلیزی: Triskaidekaphobia) جۆرێکە لە ترس یان فۆبیا کە دەبێتە ھۆی دڵەڕاوکێ و ترس لە ژمارە ١٣. ئەم ترسە لە جۆرە باوەڕێکی کۆن و خورافی سەرچاوە دەگرێت کە ڕۆژی سێزدەیەمی مانگ، بەتایبەت کاتێک بە ڕێکەوت دەکەوێتە ڕۆژی ھەینی (Friday the 13th)، بە شۆم و ھێنەری بەدبەختی و بێبەختی دادەنێت. == مێژوو و ناونان == ئەمڕۆ ترسی ژمارە ١٣ دیاردەیەکی ناسراوە لە زۆربەی کولتوورەکانی جیھاندا. لە زمانی ئینگلیزیدا، کۆنترین سەرچاوە کە وشەی (triskaidekaphobia)ی تێدا بەکارھاتبێت، کتێبی «دەروونناسیی نائاسایی» (١٩١٠) بوو، کە لەلایەن دەروونشیکار و دەمارناسی ئەمریکی ئایزادۆر کۆریا (Isador Coriat) نووسراوە؛ بۆیە مێژووی بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە ناگاتە سەدەیەک و نیو. == ڕەگ و ڕیشەی کولتووری == یەکێک لە بیروباوەڕە باوەکان سەبارەت بە شومیی ئەم ژمارەیە بۆ چەمکی ئایینی دەگەڕێتەوە؛ دەوترێت لە شێوی کۆتاییدا (شامی کۆتایی)، کاتێک [[عیسا]] و دوازدە قوتابییەکەی (حەوارییەکان) لە دەوری مێزێک دانیشتبوون، کەسی سێزدەیەم «یەھوودای ئەسخەریۆتی» بوو (ئەو قوتابییەی خیانەتی لە عیسا کرد)، ھەر ئەمەش وای کردووە ژمارەکە لە ڕۆژاوادا وەک نیشانەیەکی نەرێنی سەیر بکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[فۆبیا]] * [[دەروونناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:فۆبیاکان]] [[پۆل:خرافات]] 7buie706vllsor87e70n54mbnvlryua 1594088 1594058 2026-06-25T09:01:54Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594088 wikitext text/x-wiki '''ترسی ژمارە ١٣''' (بە ئینگلیزی: Triskaidekaphobia) جۆرێکە لە ترس یان فۆبیا کە دەبێتە ھۆی دڵەڕاوکێ و ترس لە ژمارە ١٣. ئەم ترسە لە جۆرە باوەڕێکی کۆن و خورافی سەرچاوە دەگرێت کە ڕۆژی سێزدەیەمی مانگ، بەتایبەت کاتێک بە ڕێکەوت دەکەوێتە ڕۆژی ھەینی (Friday the 13th)، بە شۆم و ھێنەری بەدبەختی و بێبەختی دادەنێت. == مێژوو و ناونان == ئەمڕۆ ترسی ژمارە ١٣ دیاردەیەکی ناسراوە لە زۆربەی کولتوورەکانی جیھاندا. لە زمانی ئینگلیزیدا، کۆنترین سەرچاوە کە وشەی (triskaidekaphobia)ی تێدا بەکارھاتبێت، کتێبی «دەروونناسیی نائاسایی» (١٩١٠) بوو، کە لەلایەن دەروونشیکار و دەمارناسی ئەمریکی ئایزادۆر کۆریا (Isador Coriat) نووسراوە؛ بۆیە مێژووی بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە ناگاتە سەدەیەک و نیو. == ڕەگ و ڕیشەی کولتووری == یەکێک لە بیروباوەڕە باوەکان سەبارەت بە شومیی ئەم ژمارەیە بۆ چەمکی ئایینی دەگەڕێتەوە؛ دەوترێت لە شێوی کۆتاییدا (شامی کۆتایی)، کاتێک [[عیسا]] و دوازدە قوتابییەکەی (حەوارییەکان) لە دەوری مێزێک دانیشتبوون، کەسی سێزدەیەم «یەھوودای ئەسخەریۆتی» بوو (ئەو قوتابییەی خیانەتی لە عیسا کرد)، ھەر ئەمەش وای کردووە ژمارەکە لە ڕۆژاوادا وەک نیشانەیەکی نەرێنی سەیر بکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[فۆبیا]] * [[دەروونناسی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:فۆبیاکان]] [[پۆل:خرافات]] [[پۆل:میتۆلۆژیای سکاندیناڤی]] aw0d4awrv2hljeas3ip59qk36ywm9q9 0 296995 1594060 2026-06-25T05:32:58Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594060 wikitext text/x-wiki '''نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب''' (بە ئینگلیزی: Creutzfeldt–Jakob disease یان بە کورتکراوەی: CJD) کە ھەندێک جار لە نەخۆشیزانیی گشتیدا بە شێوازێکی ھاوشێوەی «شێتیی مانگا» ناو دەبرێت، نەخۆشییەکی دەماریی کوشندە و تێکدەرەوەی مێشکە لە مرۆڤدا کە بەھۆی پرۆتینە تێکچووەکانی «پریۆن» (Prions)ەوە دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە لە دەیەی ١٩٢٠دا لەلایەن دوو پزیشکی دەمارناسی ئەڵمانی بە ناوەکانی ھانس گێرھارد کرۆیتسفێلد و ئاڵفۆنس ماریا یاکۆب ناسێنرا. == نیشانەکان و گەشەکردن == ئەم نەخۆشییە پیاوان و ژنان بە ڕێژەیەکی یەکسان و زۆرجار لە دەوروبەری تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دەگرێتەوە. نیشانە سەرەتایییەکان بریتین لە: * [[سەرئێشە]]ی توند و گێژبوونی بەردەوام. * تێکچوونی ھاوسەنگیی جەستە. * دوای چەند ھەفتە یان مانگێک، نەخۆشییەکە دەگۆڕێت بۆ تێکچوونی پێشکەوتووی بیر و ھۆش. * جووڵەی نائاسایی جەستە، تێکچوونی بینین، وەھم و کەمبوونەوەی توانای مێشک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی فەرمانە سروشتییەکانی وەک میزکردن و پیساییکردن. == دەستنیشانکردن و چارەسەر == لە کاتی توێکاریی پزیشکیی (Autopsy) مێشکی ئەم نەخۆشانەدا، دروستبوونی کون و حەوزەی بچووک لە ناو شانەکانی مێشکدا دەبینرێت کە شێوەیەکی ئیسفەنجی بە مێشک دەبەخشێت. لە ئێستادا ئەم نەخۆشییە چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام ھاوشێوەی نەخۆشییەکانی وەک [[شەکرە]]، ڕێگای کۆنتڕۆڵکردنی ھەیە؛ لە ڕێگەی دەرمانی پێویستەوە دەکرێت تەنیا نیشانەکان کەم بکرێنەوە و گیانلەدەستدان دوا بخرێت. ئەگەر چاودێریی پزیشکی نەبێت، نەخۆشییەکە لە ماوەی کەمتر لە ساڵێکدا لە دەستپێکردنی نیشانەکانەوە دەبێتە ھۆی مردن، ھەرچەندە لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەندا نەخۆشەکان تا دە ساڵیش ژیاون. == ئەمانەش ببینە == * [[مێشک]] * [[کۆئەندامی دەمار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار]] [[پۆل:نەخۆشییە پریۆنییەکان]] 5t4zxa6ih8o46xjk0r1nqbkt4fykh26 1594087 1594060 2026-06-25T09:01:44Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594087 wikitext text/x-wiki '''نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب''' (بە ئینگلیزی: Creutzfeldt–Jakob disease یان بە کورتکراوەی: CJD) کە ھەندێک جار لە نەخۆشیزانیی گشتیدا بە شێوازێکی ھاوشێوەی «شێتیی مانگا» ناو دەبرێت، نەخۆشییەکی دەماریی کوشندە و تێکدەرەوەی مێشکە لە مرۆڤدا کە بەھۆی پرۆتینە تێکچووەکانی «پریۆن» (Prions)ەوە دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە لە دەیەی ١٩٢٠دا لەلایەن دوو پزیشکی دەمارناسی ئەڵمانی بە ناوەکانی ھانس گێرھارد کرۆیتسفێلد و ئاڵفۆنس ماریا یاکۆب ناسێنرا. == نیشانەکان و گەشەکردن == ئەم نەخۆشییە پیاوان و ژنان بە ڕێژەیەکی یەکسان و زۆرجار لە دەوروبەری تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دەگرێتەوە. نیشانە سەرەتایییەکان بریتین لە: * [[سەرئێشە]]ی توند و گێژبوونی بەردەوام. * تێکچوونی ھاوسەنگیی جەستە. * دوای چەند ھەفتە یان مانگێک، نەخۆشییەکە دەگۆڕێت بۆ تێکچوونی پێشکەوتووی بیر و ھۆش. * جووڵەی نائاسایی جەستە، تێکچوونی بینین، وەھم و کەمبوونەوەی توانای مێشک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی فەرمانە سروشتییەکانی وەک میزکردن و پیساییکردن. == دەستنیشانکردن و چارەسەر == لە کاتی توێکاریی پزیشکیی (Autopsy) مێشکی ئەم نەخۆشانەدا، دروستبوونی کون و حەوزەی بچووک لە ناو شانەکانی مێشکدا دەبینرێت کە شێوەیەکی ئیسفەنجی بە مێشک دەبەخشێت. لە ئێستادا ئەم نەخۆشییە چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام ھاوشێوەی نەخۆشییەکانی وەک [[شەکرە]]، ڕێگای کۆنتڕۆڵکردنی ھەیە؛ لە ڕێگەی دەرمانی پێویستەوە دەکرێت تەنیا نیشانەکان کەم بکرێنەوە و گیانلەدەستدان دوا بخرێت. ئەگەر چاودێریی پزیشکی نەبێت، نەخۆشییەکە لە ماوەی کەمتر لە ساڵێکدا لە دەستپێکردنی نیشانەکانەوە دەبێتە ھۆی مردن، ھەرچەندە لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەندا نەخۆشەکان تا دە ساڵیش ژیاون. == ئەمانەش ببینە == * [[مێشک]] * [[کۆئەندامی دەمار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار]] [[پۆل:نەخۆشییە پریۆنییەکان]] [[پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان]] fxbatvgucwosu39puir19o26uhqoqe8 0 296996 1594061 2026-06-25T05:36:39Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594061 wikitext text/x-wiki '''گەرمابردوویی''' (بە ئینگلیزی: Heat stroke) بارودۆخێکی پزیشکیی کتوپڕ و توندە کە بەھۆی بەرزبوونەوەی زۆری پلەی گەرمیی لەشەوە دروست دەبێت. ئەم دۆخە کاتێک ڕوودەدات کە سیستمی ڕێکخستنی گەرمی لە جەستەدا تێکدەچێت و پلەی گەرمیی ناوەکیی لەش دەگاتە سەرووی ٤٠٫٠ پلەی سەدی. == نیشانەکان == نیشانە سەرەکییەکانی گەرمابردوویی بریتین لە: * سووربوونەوەی [[پێست]] و گەرمبوونی توندی لەش. * سەرئێشە و گێژبوونی بەردەوام. * شێواوی و تێکچوونی باری ھۆشیاری. == ئەمانەش ببینە == * [[تا]] * [[پێست]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:فریاگوزاریی پزیشکی]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] r87sacq40rlpwqfj8mz3mfnmuyct451 1594086 1594061 2026-06-25T09:01:34Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594086 wikitext text/x-wiki '''گەرمابردوویی''' (بە ئینگلیزی: Heat stroke) بارودۆخێکی پزیشکیی کتوپڕ و توندە کە بەھۆی بەرزبوونەوەی زۆری پلەی گەرمیی لەشەوە دروست دەبێت. ئەم دۆخە کاتێک ڕوودەدات کە سیستمی ڕێکخستنی گەرمی لە جەستەدا تێکدەچێت و پلەی گەرمیی ناوەکیی لەش دەگاتە سەرووی ٤٠٫٠ پلەی سەدی. == نیشانەکان == نیشانە سەرەکییەکانی گەرمابردوویی بریتین لە: * سووربوونەوەی [[پێست]] و گەرمبوونی توندی لەش. * سەرئێشە و گێژبوونی بەردەوام. * شێواوی و تێکچوونی باری ھۆشیاری. == ئەمانەش ببینە == * [[تا]] * [[پێست]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:فریاگوزاریی پزیشکی]] [[پۆل:نیشانەکانی پزیشکی]] [[پۆل:ھۆکارەکانی مردن]] [[پۆل:شەپۆلی گەرما]] [[پۆل:فریاکەوتنە پزیشکییەکان]] [[پۆل:فیزیۆلۆژیا]] 3fxrzuzeuw2cy3acu3w0iaqfq4nafls 0 296997 1594062 2026-06-25T05:40:53Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594062 wikitext text/x-wiki '''ھێپارین''' (بە ئینگلیزی: Heparin)، دەرمانێکە و بە شێوەیەکی سروشتیش وەک گلایکۆسامینۆگلایکان (Glycosaminoglycan) لە جەستەدا بوونی ھەیە. ئەم ماددەیە یەکێکە لەو پۆلیساکاریدە سۆڵفاتەکراوانەی کە زۆرترین لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. == بەکارھێنان == ھیپارین دەرمانێکی دژەمەیینی خوێنە (Anticoagulant) کە چالاکیی دژەپێکھێنەری مەین (Antithrombin) زیاد دەکات. گرنگترین بەکارھێنانەکانی بریتین لە: * چارەسەرکردنی جەڵتەی دڵ (Heart attack) و سنگ ئێشەی ناجێگیر (Unstable angina). * ڕێگریکردن لە مەیینی خوێن لە ناو بۆرییەکانی تاقیکردنەوەی نموونەی خوێن. ئەم دەرمانە دەکرێت لە ڕێگەی دەمارەوە (Intravenously)یان بە دەرزی لێدان لەژێر پێستەوە (Subcutaneous injection) بدرێت بە نەخۆش. == لێکەوتە نەخوازراوەکان == بەکارھێنانی ھیپارین لەوانەیە ببێتە ھۆی ھەندێک لێکەوتەی نەخوازراوی باو، وەک: * خوێنبەربوون (Bleeding). * ئازار لە شوێنی دەرزییەکە. * دابەزینی ڕێژەی پەڕەکەکانی خوێن (Platelets). لێکەوتە مەترسیدارەکانی تری بریتین لە دابەزینی توندی پەڕەکەکانی خوێن بەھۆی ھیپارینەوە (Heparin-induced thrombocytopenia - HIT). ھەروەھا پێویستە چاودێری و وریایی زیاتر بدرێت بەو نەخۆشانەی کە کێشە یان سستیی گورچیلەیان ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[جەڵتەی دڵ]] * [[گورچیلە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:دژەمەیینەکان]] [[پۆل:دەرمانە بنەڕەتییەکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی]] 2or8hwajg2wlsmc9d8lnxztxh5er9ic 1594085 1594062 2026-06-25T09:01:24Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594085 wikitext text/x-wiki '''ھێپارین''' (بە ئینگلیزی: Heparin)، دەرمانێکە و بە شێوەیەکی سروشتیش وەک گلایکۆسامینۆگلایکان (Glycosaminoglycan) لە جەستەدا بوونی ھەیە. ئەم ماددەیە یەکێکە لەو پۆلیساکاریدە سۆڵفاتەکراوانەی کە زۆرترین لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. == بەکارھێنان == ھیپارین دەرمانێکی دژەمەیینی خوێنە (Anticoagulant) کە چالاکیی دژەپێکھێنەری مەین (Antithrombin) زیاد دەکات. گرنگترین بەکارھێنانەکانی بریتین لە: * چارەسەرکردنی جەڵتەی دڵ (Heart attack) و سنگ ئێشەی ناجێگیر (Unstable angina). * ڕێگریکردن لە مەیینی خوێن لە ناو بۆرییەکانی تاقیکردنەوەی نموونەی خوێن. ئەم دەرمانە دەکرێت لە ڕێگەی دەمارەوە (Intravenously)یان بە دەرزی لێدان لەژێر پێستەوە (Subcutaneous injection) بدرێت بە نەخۆش. == لێکەوتە نەخوازراوەکان == بەکارھێنانی ھیپارین لەوانەیە ببێتە ھۆی ھەندێک لێکەوتەی نەخوازراوی باو، وەک: * خوێنبەربوون (Bleeding). * ئازار لە شوێنی دەرزییەکە. * دابەزینی ڕێژەی پەڕەکەکانی خوێن (Platelets). لێکەوتە مەترسیدارەکانی تری بریتین لە دابەزینی توندی پەڕەکەکانی خوێن بەھۆی ھیپارینەوە (Heparin-induced thrombocytopenia - HIT). ھەروەھا پێویستە چاودێری و وریایی زیاتر بدرێت بەو نەخۆشانەی کە کێشە یان سستیی گورچیلەیان ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[خوێن]] * [[جەڵتەی دڵ]] * [[گورچیلە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:دژەمەیینەکان]] [[پۆل:دەرمانە بنەڕەتییەکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی]] [[پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی]] o5fox0tnksetxfwgkufafn5uppj1gdo 0 296998 1594070 2026-06-25T07:15:01Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594070 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Chest X-ray of sarcoidosis nodules.png|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی تیشکیی سنگ (X-ray) کە گەورەبوونی گرێ لیمفاوییەکانی سییەکان بەھۆی سارکۆیدۆسیسەوە نیشان دەدات]] '''سارکۆیدۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Sarcoidosis) نەخۆشییەکی ھەوکردنی درێژخایەنە کە تێیدا ھەوکردن لە [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]]، سییەکان، جگەر، چاوەکان، پێست و شانەکانی تری جەستەدا ڕوودەدات. وشەی سارکۆیدۆسیس بە واتای «شێواوی یان نائاساییبوونی گۆشتنیشان» دێت. == پەرەسەندنی نەخۆشییەکە == لە کاتی تووشبوون بەم نەخۆشییەدا، گرێی بچووک لە شانەی نائاسایی بە ناوی «گرانولۆما» (Granulomas) لە ئەندامە جیاوازەکانی لەشدا دروست دەبن. گرانولۆماکان لە بنەڕەتدا کۆمەڵە و خەرمانەیەک لە خانەکانی [[کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگرین]]. لە ھەندێک لە تووشبوواندا، ئەم گرانولۆمایانە لەناو ناچن، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەوکردنی بەردەوامی شانەکە و دواجار دروستبوونی برین و شوێنەوار (زامبوونی شانەکە). == بڵاوبوونەوە == سارکۆیدۆسیس زیاتر لە تەمەنی نێوان ٢٠ بۆ ٤٠ ساڵیدا باوە و گەشە دەکات. ھەروەھا ڕێژەی تووشبوونی ژنان بەم نەخۆشییە زیاترە لە پیاوان، لەکاتێکدا کە دەرکەوتنی سارکۆیدۆسیس لە ناو منداڵاندا زۆر دەگمەن و کەمبینراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی بەرگری]] * [[ھەوکردن]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] j7xmanct256ol5e8z6vm50cwfjg4xi8 1594084 1594070 2026-06-25T09:01:11Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1594084 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Chest X-ray of sarcoidosis nodules.png|مینی|چەپ|250px|وێنەیەکی تیشکیی سنگ (X-ray) کە گەورەبوونی گرێ لیمفاوییەکانی سییەکان بەھۆی سارکۆیدۆسیسەوە نیشان دەدات]] '''سارکۆیدۆسیس''' (بە ئینگلیزی: Sarcoidosis) نەخۆشییەکی ھەوکردنی درێژخایەنە کە تێیدا ھەوکردن لە [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]]، سییەکان، جگەر، چاوەکان، پێست و شانەکانی تری جەستەدا ڕوودەدات. وشەی سارکۆیدۆسیس بە واتای «شێواوی یان نائاساییبوونی گۆشتنیشان» دێت. == پەرەسەندنی نەخۆشییەکە == لە کاتی تووشبوون بەم نەخۆشییەدا، گرێی بچووک لە شانەی نائاسایی بە ناوی «گرانولۆما» (Granulomas) لە ئەندامە جیاوازەکانی لەشدا دروست دەبن. گرانولۆماکان لە بنەڕەتدا کۆمەڵە و خەرمانەیەک لە خانەکانی [[کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگرین]]. لە ھەندێک لە تووشبوواندا، ئەم گرانولۆمایانە لەناو ناچن، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەوکردنی بەردەوامی شانەکە و دواجار دروستبوونی برین و شوێنەوار (زامبوونی شانەکە). == بڵاوبوونەوە == سارکۆیدۆسیس زیاتر لە تەمەنی نێوان ٢٠ بۆ ٤٠ ساڵیدا باوە و گەشە دەکات. ھەروەھا ڕێژەی تووشبوونی ژنان بەم نەخۆشییە زیاترە لە پیاوان، لەکاتێکدا کە دەرکەوتنی سارکۆیدۆسیس لە ناو منداڵاندا زۆر دەگمەن و کەمبینراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[کۆئەندامی بەرگری]] * [[ھەوکردن]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە]] [[پۆل:نەخۆشییەکانی پێست]] [[پۆل:ئێشی سک]] 62y9fqlr0sf6rmhy76ue16tlob1er0w 0 296999 1594071 2026-06-25T07:18:51Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594071 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Aphis.usda.gov BSE 3.jpg|مینی|چەپ|250px|شێوازی وەستان و تێکچوونی ھاوسەنگیی مانگایەک کە تووشی نەخۆشیی گای شێت بووە]] '''نەخۆشیی گای شێت''' یان '''ئێنسێفالۆپاتیی ئیسفەنجیی مانگا''' (بە ئینگلیزی: Bovine spongiform encephalopathy یان بە کورتکراوەی: BSE) نەخۆشییەکی دەماریی کوشندە، تێکدەرەوە و گواستراوەی مێشکە لە ناو مانگا و گاکاندا. ئەم نەخۆشییە لە ماوەی ھەفتەیەک تا چەند مانگێک دوای دەرکەوتنی نیشانە کلینیکییەکان و دەستپێکردنی قۆناغە پێشکەوتووەکانی، دەبێتە ھۆی مردنی ئاژەڵەکە. == نیشانە کلینیکییەکان == نیشانە دیارەکانی ئەم نەخۆشییە لە ئاژەڵدا ئەمانەی خوارەوە دەگرێتەوە: * گۆڕانی ڕەفتار (وەک شەقوەشاندن، ھێرشبەری، و ھاوکارینەکردنی ئاژەڵدارەکە). * تێکچوونی توندی ھاوسەنگیی جەستە. * دابەزینی کێش و دەرکەوتنی ڕەفتاری شێواوی دەماری. ماوەی نێوان تووشبوونی ئاژەڵەکە بە [[پریۆن|پریۆنەکە]] تا کاتی دەرکەوتنی نیشانە کلینیکییەکان زۆر درێژە و لەوانەیە بگاتە پێنج ساڵ. == گواستنەوە و بازدانی بۆماوەیی == ئەم نەخۆشییە لە سەرەتادا کاریگەریی لەسەر خێزانی پشیلەسانان نەبوو، بەڵام بەھۆی خواردنی گۆشتی ئاڵوودە و پیسبووی مانگا لەلایەن پشیلەکانەوە، مشەخۆرەکە دوای ماوەیەک بازدانی (Mutation) بەسەردا ھات؛ ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جۆرێکی نوێ کە لە یەک کاتدا کاریگەریی دەکردە سەر مانگا و پشیلەسانانیش. لە ئێستادا، مەترسیی ئەوە ھەیە کە بەھۆی بازدانی تری بۆماوەیییەوە، نەخۆشییەکە بگوازرێتەوە بۆ سەر جۆرەھا زیندەوەری تریش. == ئەمانەش ببینە == * [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] * [[پریۆن]] * [[کۆئەندامی دەمار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار لە ئاژەڵان]] [[پۆل:نەخۆشییە پریۆنییەکان]] je9k5arnvsd1j7tqoawrxi8ju5woi7r 0 297000 1594072 2026-06-25T07:22:31Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594072 wikitext text/x-wiki '''سندرۆمی کلاینفێلتەر''' (بە ئینگلیزی: Klinefelter syndrome) تێکچوونێکی بۆماوەیی و [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمییە]] کە بەھۆی زیادبوونی (تریزۆمی) کرۆمۆسۆمە سێکسییەکان لە ڕەگەزی نێردا (پیاوان) دروست دەبێت. لە دۆخی ئاساییدا، فۆرمۆلی کرۆمۆسۆمی سێکسی پیاو بریتییە لە (XY)، بەڵام لەم نیشانەیەدا کەسەکە خاوەنی لانی کەم کرۆمۆسۆمێکی Xی زیادەیە، و لە حاڵەتی دەگمەنیشدا دەکرێت ٢ بۆ ٣ کرۆمۆسۆمی Xی زیادەی ھەبێت. ھەروەھا ئاستی ھۆرمۆنی [[ئێسترۆجین]] لە خوێنی ئەم کەسانەدا بەرزترە لە ئاستی ئاسایی. == مێژوو == ئەم سندرۆمە بە ناوی ھاری کلاینفێلتەر (Harry Klinefelter)، پسپۆڕی [[کۆئەندامی کوێرەڕژێنە]]ی ئەمریکی ناونراوە، کە لە دەیەی ١٩٤٠دا لەگەڵ ھاوکارانی لە نەخۆشخانەی گشتیی [[ماساچووسیتس|ماساچوست]] ئەم دۆخە پزیشکییەیان ناساند و دەستنیشانکرد. == ئەمانەش ببینە == * [[کرۆمۆسۆم]] * [[DNA]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:نەخۆشییە بۆماوەیییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی زاوزێ]] cwi5lcavarmtqz7di5wfxypgl8kkyyj 0 297001 1594073 2026-06-25T07:26:18Z Min.neel 4435 شائەمراز 1594073 wikitext text/x-wiki '''پریۆن''' (بە ئینگلیزی: Prion) جۆرێکە لە [[پرۆتین]] کە دەتوانێت بە شێوازی جۆراوجۆر و نائاسایی بچەمێتەوە. ئەم پرۆتینانە بەگشتی نەخۆشخەرن ([[بەکتریا|باکتری]] و [[ڤایرۆس]] نین) و لە گرووپە جیاوازەکانی زیندەوەراندا دەبنە ھۆی دروستبوونی نەخۆشیی توند. == تایبەتمەندییەکان == پریۆنەکان خاوەنی چەند تایبەتمەندییەکی جیاوازن لە ھۆکارە زیندەیییەکانی تری نەخۆشی: * ھیچ جۆرە [[ترشی ناوکی|ترشێکی ناووکیی]] (Nucleic acid) وەک DNA یان RNAی شیاوی دەستنیشانکردنیان تێدا نییە. * لە بەرامبەر فۆرمالدیھاید، گەرمی و تیشکی سەروو وەنەوشەیی (UV)دا کە بەئاسانی ڤایرۆسەکان لەناو دەبەن، تەواو بەرگرن و چالاکییان لەدەست نادەن. == نەخۆشییە پریۆنییەکان == نەخۆشییە پریۆنییەکان کە بە «ئێنسێفالۆپاتیی ئیسفەنجیی گواستراوە» (Transmissible spongiform encephalopathies) دەناسرێن، دەبنە ھۆی کونبوون و ئیسفەنجیبوونی شانەکانی مێشک. لە دیارترین جۆرەکانی ئەم نەخۆشییانە: # '''نەخۆشیی اسکراپی (Scrapie):''' کە لە ناو مەڕ و مێگەلەکاندا بڵاودەبێتەوە. # '''نەخۆشیی گای شێت (BSE):''' کە گا و مانگاکان تووش دەکات. == ئەمانەش ببینە == * [[پرۆتین]] * [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] * [[نەخۆشیی گای شێت]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:پریۆنەکان]] [[پۆل:نەخۆشیزانی]] p4ucv1inyp3w6oni8q4mes3289ekr2p 0 297002 1594075 2026-06-25T07:33:04Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1312674648|Ascariasis]]» 1594075 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=ئەسکاریازیس (نەخۆشیی کرمی ئەسکاریس)|image=Ascaris infection in X-ray image- Duedenal worms - in the first portion of the bowel after the stomach (South Africa) (16238958958).jpg|caption=ژمارەیەکی زۆری کرمی ئەسکاریس – کە وەک بارستەیەکی ئاڵۆزاوی ڕەش دەبینرێن – دوانزەگرێ، یەکەم بەشی ڕیخۆڵە لە دوای گەدە، لەم نەخۆشە باشووری ئەفریقییەدا پڕدەکەن (وێنەی تیشکی سینی لەگەڵ باریۆم (barium) وەک ماددەی کۆنتراست).|field=نەخۆشییە گوازراوەکان|symptoms=نیشانەکان ئاوسانی سک، ئازاری سک، سکچوون، تەنگەنەفەسی<ref name=Dold2011 />|complications=|onset=|duration=|causes=قووتدانی هێلکەی ئەسکاریس<ref name=Hagel2010 />|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=باشترکردنی پاکوخاوێنی، دەستشۆردن<ref name=Dold2011 />|treatment=|medication=ئەلبێندازۆڵ (albendazole)، مەبێندازۆڵ (mebendazole)، لیڤامیسۆڵ (levamisole)، پایرانتێل پامۆوەیت (pyrantel pamoate)<ref name=Hagel2010/>|prognosis=|frequency=٧٦٢ ملیۆن (٢٠١٥)<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal | collaboration = GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}</ref>|deaths=٢,٧٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De>{{cite journal | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal | collaboration = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 }}</ref>}}'''ئەسکاریازیس''' نەخۆشییەکە کە بەهۆی کرمی خڕی مشەخۆری Ascaris lumbricoides ەوە دروست دەبێت. <ref name="Dold2011">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Anorue |first=Chioma Ogochukwu |last2=Anyanwu |first2=Ihuoma N. |last3=Chiamah |first3=Ogochukwu C. |date=2023 |title=A cross sectional study on the prevalence of ascariasis among school children; a case study of ikwo, ebonyi state nigeria |url=http://pharmacoj.com/ojs/index.php/Medph/article/view/38 |journal=Medical and Pharmaceutical Journal |pages=75–82 |doi=10.55940/medphar202338 |doi-access=free}}</ref> تووشبوونەکان لە زیاتر لە ٨٥٪ی حاڵەتەکاندا هیچ نیشانەیەکیان نییە، بەتایبەتی ئەگەر ژمارەی کرمەکان کەم بێت. <ref name=":02">{{Cite journal |last=Anorue |first=Chioma Ogochukwu |last2=Anyanwu |first2=Ihuoma N. |last3=Chiamah |first3=Ogochukwu C. |date=2023 |title=A cross sectional study on the prevalence of ascariasis among school children; a case study of ikwo, ebonyi state nigeria |url=http://pharmacoj.com/ojs/index.php/Medph/article/view/38 |journal=Medical and Pharmaceutical Journal |pages=75–82 |doi=10.55940/medphar202338 |doi-access=free}}</ref> نیشانەکان لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی کرمەکاندا زیاد دەکەن و لەوانەیە لە سەرەتای نەخۆشییەکەدا تەنگەنەفەسی و تا لەخۆبگرن. <ref name="Dold20112">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref> لەوانەیە دواتر نیشانەکانی ئاوسانی سک، ئازاری سک و سکچوونی بەدوادا بێت. <ref name="Dold20113">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref> منداڵان زۆرترین جار تووش دەبن، و لەم گرووپە تەمەنییەدا تووشبوونەکە لەوانەیە ببێتە هۆی کەمیی زیادبوونی کێش، بەدخۆراکی، و کێشەی فێربوون. <ref name="Dold20114">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref><ref name="Hagel2010">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref><ref name="WHO2013">{{cite web |date=June 2013 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221013137/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/ |archive-date=2014-02-21 |website=World Health Organization |title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366 |url-status=live}}</ref> تووشبوون ڕوودەدات لە ڕێگەی قووتدانی ئەو خۆراک یان خواردنەوەیەی کە بە هێلکەی ئەسکاریسی ناو پیسایی پیسبووە. <ref name="Hagel20102">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> هێلکەکان لە ناو ڕیخۆڵەکاندا دەترووکێن، کرمۆکەکان بە دیواری ڕیخۆڵەدا کون دەکەن، و لە ڕێگەی خوێنەوە کۆچ دەکەن بۆ سییەکان. <ref name="Hagel20103">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> لەوێ دەچنە ناو تورەکەکانی هەواوە و بە بۆری هەناسەدا سەردەکەون، کە لەوێدا دەکۆکرێنەوە و لەوانەیە قووت بدرێنەوە. <ref name="Hagel20104">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> پاشان کرمۆکەکان بۆ جاری دووەم بە گەدەدا تێدەپەڕن و دەچنە ناو ڕیخۆڵە، لەوێ دەبنە کرمی پێگەیشتوو. <ref name="Hagel20105">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> ئەمە جۆرێکە لە هەلمینتیازیسی گوازراوە لە ڕێگەی خاکەوە و بەشێکە لە کۆمەڵە نەخۆشییەک کە پێیان دەوترێت هەلمینتیازیس (نەخۆشییەکانی کرمی مشەخۆر). <ref name="NTD2017">{{cite web |date=June 6, 2011 |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204084219/http://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html |archive-date=4 December 2014 |access-date=28 November 2014 |website=cdc.gov |title=Neglected Tropical Diseases |url-status=live}}</ref> خۆپاراستن لە ڕێگەی باشترکردنی پاکوخاوێنییەوە دەبێت، کە بریتییە لە باشترکردنی دەستڕاگەیشتن بە تەوالێتەکان و فڕێدانی دروستی پیسایی. <ref name="Dold20115">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ziegelbauer K, Speich B, Mäusezahl D, Bos R, Keiser J, Utzinger J |date=January 2012 |title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis |journal=PLOS Medicine |volume=9 |issue=1 |doi=10.1371/journal.pmed.1001162 |pmc=3265535 |pmid=22291577 |doi-access=free |article-number=e1001162}}</ref> دەستشۆردن بە سابوون وا دەردەکەوێت کە پارێزەر بێت. <ref name="Fung2009">{{cite journal |vauthors=Fung IC, Cairncross S |date=March 2009 |title=Ascariasis and handwashing |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |volume=103 |issue=3 |pages=215–22 |doi=10.1016/j.trstmh.2008.08.003 |pmid=18789465}}</ref> لەو ناوچانەی کە زیاتر لە ٢٠٪ی دانیشتووانەکەی تووشبوون، چارەسەرکردنی هەموو کەسێک لە ماوەی دیاریکراودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Dold20116">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref> دووبارە تووشبوونەوە باوە. <ref name="Hagel20106">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Jia TW, Melville S, Utzinger J, King CH, Zhou XN |year=2012 |title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=6 |issue=5 |doi=10.1371/journal.pntd.0001621 |pmc=3348161 |pmid=22590656 |doi-access=free |article-number=e1621}}</ref> هیچ ڤاکسینێک نییە. <ref name="Hagel20107">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> ئەو چارەسەرانەی لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە پێشنیار کراون بریتین لە دەرمانەکانی ئەلبێندازۆڵ (albendazole)، مەبێندازۆڵ (mebendazole)، لیڤامیسۆڵ (levamisole)، یان پایرانتێل پامۆوەیت (pyrantel pamoate). <ref name="Hagel20108">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> بریکارە کاریگەرەکانی تر بریتین لە تریبێندیمیدین (tribendimidine) و نیتازۆکساناید (nitazoxanide). <ref name="Hagel20109">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> لە سەرانسەری جیهاندا نزیکەی ٠.٨ بۆ ١.٢ ملیار کەس تووشی ئەسکاریازیس بوون، کە زۆرترین دانیشتووانی تووشبوو لە ئەفریقای باشووری بیابان، ئەمریکای لاتین و ئاسیادان. <ref name="Dold20117">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref><ref name="Kei2010">{{cite journal |vauthors=Keiser J, Utzinger J |year=2010 |title=The drugs we have and the drugs we need against major helminth infections |journal=Advances in Parasitology |volume=73 |pages=197–230 |doi=10.1016/s0065-308x(10)73008-6 |isbn=978-0-12-381514-9 |pmid=20627144}}</ref><ref name="Fen2012">{{cite journal |vauthors=Fenwick A |date=March 2012 |title=The global burden of neglected tropical diseases |journal=Public Health |volume=126 |issue=3 |pages=233–236 |doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015 |pmid=22325616}}</ref> ئەمە وایکردووە کە ئەسکاریازیس باوترین جۆری هەلمینتیازیسی گوازراوە لە ڕێگەی خاکەوە بێت. <ref name="Kei20102">{{cite journal |vauthors=Keiser J, Utzinger J |year=2010 |title=The drugs we have and the drugs we need against major helminth infections |journal=Advances in Parasitology |volume=73 |pages=197–230 |doi=10.1016/s0065-308x(10)73008-6 |isbn=978-0-12-381514-9 |pmid=20627144}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٠ بووەتە هۆی مردنی نزیکەی ٢,٧٠٠ کەس لە ساڵێکدا، کە دابەزیوە لە ٣,٤٠٠ مردن لە ساڵی ١٩٩٠. <ref name="Loz2012">{{cite journal |vauthors=Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, etal |date=December 2012 |title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |url=https://zenodo.org/record/2557786 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2095–128 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0 |pmc=10790329 |pmid=23245604 |s2cid=1541253 |hdl-access=free |hdl=10536/DRO/DU:30050819}}</ref> جۆرێکی تری ئەسکاریس تووشی بەراز دەبێت. <ref name="Dold20118">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref> ئەسکاریازیس وەک نەخۆشییەکی خولگەیی فەرامۆشکراو پۆلێن کراوە. <ref name="NTD20172">{{cite web |date=June 6, 2011 |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204084219/http://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html |archive-date=4 December 2014 |access-date=28 November 2014 |website=cdc.gov |title=Neglected Tropical Diseases |url-status=live}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" /> == نیشانە و کۆنیشانەکان == لەو دانیشتووانەی کە تووشبوون بە کرم بەربڵاوە، باوە کە ببینرێت زۆربەی خەڵک بە ژمارەیەکی کەم لە کرم تووشبوون، لە کاتێکدا ژمارەیەکی کەمی خەڵک بە سەختی تووشبوون. ئەمە تایبەتمەندیی چەندین جۆری تووشبوونە بە کرم. <ref name="Dold20119">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref><ref name="Anderson1">{{cite book|title=Infectious diseases of humans. Dynamics and control.|vauthors=Anderson RS, May RM|date=1991|publisher=Oxford Scientific Publications|location=Oxford|author-link2=Robert May, Baron May of Oxford}}</ref> ئەو کەسانەی کە تەنها بە ژمارەیەکی کەمی کرم تووشبوون بەزۆری هیچ نیشانەیەکیان نییە. <ref>{{cite web |date=20 October 2020 |url=https://www.cdc.gov/parasites/ascariasis/gen_info/faqs.html |access-date=27 June 2021 |website=C.D.C, U.S. Department of Health & Human Services |title=Parasites - Ascariasis}}</ref> === کرمۆکە کۆچکەرەکان === لە کاتێکدا کە قۆناغەکانی کرمۆکە بەناو جەستەدا گەشت دەکەن، لەوانەیە ببنە هۆی زیانگەیشتن بە ئەندامەکانی ناوەوە، پەرینتۆنیت (peritonitis) و هەوکردن، گەورەبوونی جگەر یان سپڵ، و هەوکردنی سییەکان. دەرکەوتە سییەییەکان لە کاتی کۆچکردنی کرمۆکەدا ڕوودەدەن و لەوانەیە وەک کۆنیشانەی لۆفلەر (Loeffler's syndrome) دەربکەون، کە نەخۆشییەکی هەناسەدانی کاتییە و پەیوەندی هەیە بە ئیۆزینۆفیلیای خوێن و دزەکردنی سییەکان لەگەڵ سێبەری تیشکی. <ref>Torok E. Oxford Handbook Infect Dis and Microbiol, 2009</ref> === گیرانی ڕیخۆڵە === [[پەڕگە:Piece_of_intestine,_blocked_by_worms_(16424898321).jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە ڕیخۆڵە، کە بەهۆی کرمەکانەوە گیراوە، بە نەشتەرگەری لە کوڕێکی تەمەن سێ ساڵان لە باشووری ئەفریقا دەرهێنراوە <ref>Fincham, J., Dhansay, A. (2006). [http://www.susana.org/en/resources/library/details/2110 Worms in SA's children – MRC Policy Brief] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402123849/http://www.susana.org/en/resources/library/details/2110|date=2015-04-02}}. Nutritional Intervention Research Unit of the South African Medical Research Council, South Africa</ref>]] کرمەکان دەتوانن هەندێک جار ببنە هۆی گیرانی ڕیخۆڵە کاتێک ژمارەیەکی زۆر تێکئاڵاو دەبن بۆ بارستەیەک یان لەوانەیە لە ڕیخۆڵە باریکەوە کۆچ بکەن، کە ڕەنگە پێویستی بە نەشتەرگەری بێت. <ref>{{cite journal |last1=Yetim |first1=I |last2=Ozkan |first2=OV |last3=Semerci |first3=E |last4=Abanoz |first4=R |date=17 June 2009 |title=Rare cause of intestinal obstruction, Ascaris lumbricoides infestation: two case reports. |journal=Cases Journal |volume=2 |page=7970 |doi=10.4076/1757-1626-2-7970 |pmc=2740073 |pmid=19830032 |s2cid=15081841}}</ref> زیاتر لە ٧٩٦ کرمی ''A. lumbricoides'' کە کێشیان دەگەیشتە ٥٥٠ گرام لە توێکاریی تەرمی کچێکی تەمەن دوو ساڵانی باشووری ئەفریقا دەرهێنران. کرمەکان ببوونە هۆی پێچخواردن و ڕەشبوونەوە (گانگرین)ی ئیلیۆم، کە وەک هۆکاری مردنەکە لێکدرایەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Baird JK, Mistrey M, Pimsler M, Connor DH |date=March 1986 |title=Fatal human ascariasis following secondary massive infection |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1411&context=publichealthresources |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |volume=35 |issue=2 |pages=314–8 |doi=10.4269/ajtmh.1986.35.314 |pmid=3953945 |url-access=subscription}}</ref> کرمەکان ددانیان نییە. لەگەڵ ئەوەشدا، دەگمەن دەتوانن ببنە هۆی کونکردنی ڕیخۆڵە لە ڕێگەی دروستکردنی پێچخواردنی ڕیخۆڵە (volvulus) و گیرانی ئەڵقەی داخراو. <ref>{{cite journal |last1=Darlington |first1=Danny |last2=Anitha |first2=Fatima Shirly |date=2018 |title=Ascaridial Volvulus: An Uncommon Cause of Ileal Perforation |journal=Iranian Journal of Medical Sciences |volume=43 |issue=4 |pages=432–435 |pmc=6055212 |pmid=30046214}}</ref> === گیرانی ڕیخۆڵە ئەستوورە === گیرانی ڕیخۆڵە ئەستوورە لەوانەیە لە ٠.٢ لە هەر ١٠٠٠ کەسێکدا لە ساڵێکدا ڕووبدات. <ref name="Dold201110">{{cite journal |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free |hdl=2262/53278}}</ref> لەوانەیە کرمێک ئەمپولای ڤاتەر (ampulla of Vater) دابخات، یان بچێتە ناو بۆرییە سەرەکییەکەی پەنکریاسەوە، کە دەبێتە هۆی هەوکردنی توندی پەنکریاس لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی ئەمیلەیز و لایپەیز لە سێرومدا. هەندێک جار، کرمێک دەتوانێت بەناو کۆئەندامی زراودا گەشت بکات و تەنانەت بچێتە ناو زراودانەوە، کە دەبێتە هۆی هەوکردنی توندی بۆرییەکانی زراو یان هەوکردنی توندی زراودان. <ref>{{cite web |url=https://www.lecturio.com/concepts/acute-cholangitis/ |access-date=27 June 2021 |website=The Lecturio Medical Concept Library |title=Acute Cholangitis}}</ref>{{citation needed|date=May 2021}} === هەستیارییەکان === ئەسکاریازیس لەوانەیە ببێتە هۆی هەستیاری بە ڕۆبیان و مایتەکانی تۆز بەهۆی دژەتەنی هاوبەشەوە، کە ئەویش ترۆپۆمایۆسینە؛ ئەمە لە تاقیگەدا پشتڕاست نەکراوەتەوە. <ref name="Berman2012">{{Citation |last=Berman |first=Jules J. |title=Taxonomic Guide to Infectious Diseases: Understanding the Biologic Classes of Pathogenic Organisms |page=151 |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=m7vT6i3xmC4C&pg=PA151 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530034719/http://books.google.com/books?id=m7vT6i3xmC4C&pg=PA151 |archive-date=2013-05-30 |url-status=live |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-415895-5 |name-list-style=vanc}}</ref> <ref name="pmid18486690">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reddy A, Fried B |date=2008 |title=Atopic disorders and parasitic infections |url=https://books.google.com/books?id=G8av9Gs284MC&pg=PA165 |journal=Advances in Parasitology |volume=66 |pages=149–91 |doi=10.1016/S0065-308X(08)00203-0 |isbn=978-0-08-087900-0 |pmid=18486690 |url-access=subscription}}</ref> === بەدخۆراکی === ئەو کرمانەی لە ڕیخۆڵەدان لەوانەیە ببنە هۆی کەم‌هەڵمژین و بێ‌ئارەزوویی خواردن، کە بەشدارن لە بەدخۆراکی. <ref name="Hall2">{{cite journal |vauthors=Hall A, Hewitt G, Tuffrey V, de Silva N |date=April 2008 |title=A review and meta-analysis of the impact of intestinal worms on child growth and nutrition |url=http://westminsterresearch.wmin.ac.uk/4665/1/Hall_et_al_2008_final.pdf |journal=Maternal & Child Nutrition |volume=4 |issue=Suppl 1 |pages=118–236 |doi=10.1111/j.1740-8709.2007.00127.x |pmc=6860651 |pmid=18289159}}</ref> کەم‌هەڵمژینەکە لەوانەیە بەهۆی لەدەستدانی ئەنزیمەکانی لێواری فڵچەیی (brush border)، داخوران و تەختبوونی ڤیلای (villi)، و هەوکردنی لامینا پرۆپریا بێت. <ref name="Stephenson1">{{cite book|title=The Impact of Helminth Infections on Human Nutrition.|vauthors=Stephenson LS|date=1987|publisher=Taylor & Francis|location=London}}</ref> === ئەوانی تر === ئەسکاریس حەز بە هەندێک سڕکەری گشتی ناکات و لەوانەیە لە جەستە بچێتە دەرەوە، هەندێک جار لە ڕێگەی دەمەوە، کاتێک کەسێکی تووشبوو دەخرێتە ژێر بێهۆشیی گشتییەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Wu ML, Jones VA |date=January 2000 |title=Ascaris lumbricoides |url=https://meridian.allenpress.com/aplm/article/124/1/174/452377/Ascaris-lumbricoides |journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine |volume=124 |issue=1 |pages=174–5 |doi=10.5858/2000-124-0174-AL |pmid=10629158 |url-access=subscription}}</ref> == هۆکار == <gallery mode="packed" widths="360" heights="220"> پەڕگە:Ascaris_Larva.png|alt=The larva of Ascaris lumbricoides developing in the egg| کرمۆکەی ''Ascaris lumbricoides'' کە لە ناو هێلکەکەدا گەشە دەکات پەڕگە:Ascaris_lumbricoides.jpeg|alt=Ascaris lumbricoides adult worms (with measuring tape for scale)| کرمی پێگەیشتووی Ascaris lumbricoides (لەگەڵ شریتی پێوانە بۆ زانینی قەبارەی) پەڕگە:Ascaris_lumbricoides_adult_worms.png|alt=Ascaris lumbricoides adult worms| کرمی پێگەیشتووی ''Ascaris lumbricoides'' پەڕگە:Ascaris_egg,_incubation_process.png|alt=Ascaris egg, incubation process: The Ascaris egg incubation process consists of placing the egg in a controlled environment, at 26 °C (79 °F) during 28 days, in acidic conditions. This process allows for the evaluation of an egg to determine if it is viable or not.| هێلکەی ئەسکاریس، پرۆسەی کڕکەوتن (incubation process): پرۆسەی کڕکەوتنی هێلکەی ئەسکاریس پێکهاتووە لە دانانی هێلکەکە لە ژینگەیەکی کۆنترۆڵکراودا، لە پلەی گەرمی ٢٦ی سیلیزی (٧٩ی فەهرەنهایت) لە ماوەی ٢٨ ڕۆژدا، لە بارودۆخێکی ترشەڵۆکیدا (acidic conditions). ئەم پرۆسەیە ڕێگە بە هەڵسەنگاندنی هێلکەیەک دەدات بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا شیاوی ژیانە (viable) یان نا. </gallery> [[پەڕگە:Ascariasis_LifeCycle_-_CDC_Division_of_Parasitic_Diseases.png|وێنۆک|سووڕی ژیانی ئەسکاریس (Ascaris life cycle): کرمە پێگەیشتووەکان (١) لە بۆشایی (lumen) ڕیخۆڵە باریکەدا دەژین. مێینەیەک لەوانەیە ڕۆژانە نزیکەی ٢٠٠,٠٠٠ هێلکە بەرهەم بهێنێت، کە لەگەڵ پیساییدا دەردەدرێن (٢). هێلکە نەپیتێنراوەکان (Unfertilized eggs) دەکرێت قووت بدرێن بەڵام تووشکەر (infective) نین. هێلکە پیتێنراوەکان کۆرپەلە دروست دەکەن (embryonate) و دوای ١٨ ڕۆژ بۆ چەند هەفتەیەک دەبنە تووشکەر (٣)، بەپێی بارودۆخی ژینگەیی (باشترین: خاکی شێدار، گەرم، سێبەردار). دوای ئەوەی هێلکە تووشکەرەکان قووت دەدرێن (٤)، کرمۆکەکان دەترووکێن (٥)، دزە دەکەنە ناو لینجەپەردەی ڕیخۆڵە (intestinal mucosa)، و لە ڕێگەی خوێنهێنەری دەروازەییەوە (portal)، پاشان سووڕی خوێنی کۆئەندامیی (systemic circulation) و/یان لیمفەکانەوە (lymphatics) دەگوازرێنەوە بۆ سییەکان. کرمۆکەکان لە سییەکاندا زیاتر پێدەگەن (٦) (١٠ بۆ ١٤ ڕۆژ)، بە دیواری تورەکەکانی هەوادا (alveolar walls) تێدەپەڕن، بە بۆرییەکانی هەناسەدا (bronchial tree) سەردەکەون بۆ قوڕگ، و قووت دەدرێن (٧). لەگەڵ گەیشتن بە ڕیخۆڵە باریکە، گەشە دەکەن بۆ کرمی پێگەیشتوو (٨). لە نێوان ٢ بۆ ٣ مانگ کات پێویستە لە قووتدانی هێلکە تووشکەرەکانەوە تاوەکو دانانی هێلکە (oviposition) لەلایەن مێینەی پێگەیشتووەوە. کرمە پێگەیشتووەکان دەتوانن ١ بۆ ٢ ساڵ بژین.]] === گواستنەوە === سەرچاوەی تووشبوونەکە لەو شتانەوەیە کە بە پیسایی پیسبوون کە هێلکەی تێدایە. <ref name="Hagel201010">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> قووتدانی هێلکەی تووشکەر لە خاکی پیسبوو بە پیسایی مرۆڤ یان سەوزە و ئاوی پیسبوو ڕێگەی سەرەکیی تووشبوونە. هێلکە تووشکەرەکان دەکرێت لەسەر شتومەکەکانی وەک دەست، پارە، و کەلوپەلی ناوماڵ هەبن. <ref name="Hagel201011">{{cite journal |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}</ref> گواستنەوە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ لە ڕێگەی بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆوە مەحاڵە. <ref>{{cite web |date=2019-04-24 |url=https://www.cdc.gov/ncidod/dpd/parasites/ascaris/factsht_ascaris.htm#contagious |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531191820/http://www.cdc.gov/ncidod/dpd/parasites/ascaris/factsht_ascaris.htm#contagious |archive-date=2010-05-31 |title=''Ascaris''Infection Fact Sheet |url-status=live}}</ref> گواستنەوە لە ڕێگەی ئاوەڕۆی دووبارە بەکارهێنراوی شارەوانییەوە بۆ کێڵگە کشتوکاڵییەکان ڕوودەدات. ئەمە زۆر باوە لە ئابوورییە پیشەسازییە تازەگەشەکردووەکاندا و مەترسیی گەورە بۆ فرۆشتنی بەرهەمی ناوخۆیی و هەناردەکردنی سەوزەی پیسبوو دروست دەکات. بڵاوبوونەوەیەکی ئەسکاریازیس لە ساڵی ١٩٨٦ لە ئیتاڵیا گەڕێندرایەوە بۆ دووبارە بەکارهێنانەوەی نابەرپرسانەی ئاوەڕۆ کە بۆ چاندنی سەوزەی هەناردەکراوی [[باڵکان]] بەکارهێنرابوو. <ref>{{Cite book|title=Epidemiological Studies of Risks Associated With the Agricultural Use of Sewage Sludge: Knowledge and Needs (EUR)|vauthors=Pawlowski ZS, Schultzberg K|publisher=Elsevier Science Pub Co|year=1986|isbn=978-1-85166-035-3|editor-last=Block JC|pages=83–93|chapter=Ascariasis and sewage in Europe}}</ref> ژمارەی هێلکەکان لە ئاوەڕۆدا یان لەو بەرهەمانەی کە بە ئاوی ئاوەڕۆی خاو یان نیمچە-چارەسەرکراو ئاودراون، پێوەرێکە بۆ ڕادەی ڕوودانی ئەسکاریازیس. {{citation needed|date=May 2021}} بۆ نموونە: * لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لە ساڵی ١٩٩٢ بڵاوکراوەتەوە، لە ئاوەڕۆی شارەوانی لە ڕیاز، عەرەبستانی سعودیە، زیاتر لە ١٠٠ هێلکە لە هەر لیترێک ئاوەڕۆدا دۆزرایەوە <ref>{{cite journal |vauthors=Bolbol AS |year=1992 |title=Risk of contamination of human and agricultural environment with parasites through reuse of treated municipal wastewater in Riyadh, Saudi Arabia |journal=Journal of Hygiene, Epidemiology, Microbiology, and Immunology |volume=36 |issue=4 |pages=330–7 |pmid=1300348}}</ref> و لە چیکۆسلۆڤاکیا تا ٢٤٠-١٠٥٠ هێلکە بوو لە هەر لیترێکدا. <ref>{{cite journal |vauthors=Horák P |year=1992 |title=Helminth eggs in the sludge from three sewage treatment plants in Czechoslovakia |journal=Folia Parasitologica |volume=39 |issue=2 |pages=153–7 |pmid=1644362}}</ref> * لە لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانیدا لە مەراکیش، مەغریب، کە تێیدا ئاوەڕۆی خاو بۆ پەینکردنی کێڵگە کشتوکاڵییەکان بەکاردەهێنرێت، هێلکەی ئەسکاریس بە ڕێژەی ٠.١٨ هێلکە/کگم لە پەتاتەدا، ٠.٢٧ هێلکە/کگم لە شێلمدا، ٤.٦٣ هێلکە/کگم لە نەعنادا، ٠.٧ هێلکە/کگم لە گێزەردا، و ١.٦٤ هێلکە/کگم لە تووردا دۆزراوەتەوە. <ref>{{cite journal |vauthors=Habbari K, Tifnouti A, Bitton G, Mandil A |date=September 1999 |title=Helminthic infections associated with the use of raw wastewater for agricultural purposes in Beni Mellal, Morocco |journal=Eastern Mediterranean Health Journal |volume=5 |issue=5 |pages=912–21 |doi=10.26719/1999.5.5.912 |pmid=10983530 |doi-access=free}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی هاوشێوە لە هەمان ناوچە دەریخست کە ٧٣٪ی ئەو منداڵانەی لەم کێڵگانە کاردەکەن تووشی کرمەکان بوون، بەتایبەتی ئەسکاریس، کە پێدەچێت لە ئەنجامی بەرکەوتن بێت بە ئاوەڕۆی خاو. {{citation needed|date=March 2022}} === سوڕی ژیان === یەکەم دەرکەوتنی هێلکەکان لە پیساییدا ٦٠-٧٠ ڕۆژە. لە ئەسکاریازیسی کرمۆکەییدا، نیشانەکان ٤-١٦ ڕۆژ دوای تووشبوون ڕوودەدەن. نیشانە کۆتاییەکان بریتین لە ناڕەحەتیی کۆئەندامی هەرس، گرژبوونی سک و ڕشانەوە، تا، و بینینی کرمی زیندوو لە پیساییدا. لەوانەیە هەندێک نەخۆش نیشانەی سییەیی یان تێکچوونی دەمارییان هەبێت لە کاتی کۆچکردنی کرمۆکەکاندا. بەگشتی نیشانەکان کەم یان هیچ نین. بارستەیەکی کرم دەکرێت ڕیخۆڵە دابخات؛ کرمۆکە کۆچکەرەکان لەوانەیە ببنە هۆی هەوکردنی سییەکان و ئیۆزینۆفیلیا. کرمە پێگەیشتووەکان تەمەنیان ١-٢ ساڵە کە ئەمەش بەو مانایەیە کە تاکەکان لەوانەیە بە درێژایی ژیانیان تووش ببن کاتێک کرمەکان دەمرن و کرمی نوێ وەردەگرن. <ref name="Anderson12">{{cite book|title=Infectious diseases of humans. Dynamics and control.|vauthors=Anderson RS, May RM|date=1991|publisher=Oxford Scientific Publications|location=Oxford|author-link2=Robert May, Baron May of Oxford}}</ref> هێلکەکان دەتوانن بۆ ماوەی ١٥ ساڵ بمێننەوە و یەک کرم لەوانەیە ڕۆژانە ٢٠٠,٠٠٠ هێلکە بەرهەم بهێنێت. <ref name="Hagel2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHagelGiusti2010">Hagel I, Giusti T (October 2010). "Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets". ''Infectious Disorders Drug Targets''. '''10''' (5): <span class="nowrap">349–</span>67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/187152610793180876|10.2174/187152610793180876]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20701574 20701574].</cite></ref> ئەوان شوێنی خۆیان دەپارێزن بە مەلەکردن لە دژی لێشاوی ڕیخۆڵە. <ref name="Crompton1">{{Cite book|title=Ascariasis and its public health significance.|vauthors=Crompton DW, Pawlowski ZS|date=1985|publisher=Taylor & Francis|veditors=Crompton DW, Nesheim MC, Pawlowski ZS|location=London|chapter=Life history and development of ''Ascaris lumbricoides'' and the persistence of human ascariasis.}}</ref> == میکانیزم == ئەسکاریس زۆربەی ماددە خۆراکییەکانی لە خۆراکی نیمچە-هەرسکراوی خانەخوێیەکە لە ڕیخۆڵەدا وەردەگرێت. هەندێک بەڵگە هەیە کە دەتوانێت ڕێگریکەرەکانی ئەنزیم دەربدات، پێدەچێت بۆ پاراستنی خۆی بێت لە هەرسکردن لەلایەن ئەنزیمەکانی خانەخوێیەکەوە. زۆرجار منداڵان بە سەختی زیاتر کاریگەرییان لێ دەکرێت. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> == دەستنیشانکردن == زۆربەی دەستنیشانکردنەکان لە ڕێگەی ناسینەوەی دەرکەوتنی کرمەکە یان هێلکەکان لە پیساییدا دەکرێن. بەهۆی زۆریی بڕی هێلکەی دانراو، بەگشتی دەستنیشانکردن دەکرێت تەنها بە بەکارهێنانی یەک یان دوو سڕینی پیسایی (fecal smear) بکرێت. <ref>{{Cite book|last=Grove|first=David I|title=A history of human helminthology|date=1990|publisher=CAB International|isbn=0-85198-689-7|location=Wallingford|pages=1–848}}</ref> دەستنیشانکردنەکە زۆرجار ڕێکەوتە کاتێک خانەخوێیەکە کرمێک لە پیسایی یان ڕشانەوەیدا فڕێدەدات. هێلکەکان دەکرێت لە سڕینێکی پیسایی تازەدا ببینرێن کە لەسەر سلایدێکی شووشەیی لەژێر مایکرۆسکۆپدا دەپشکنرێت و چەندین تەکنیک هەیە بۆ خەستکردنەوەیان یان زیادکردنی بینرانیان لە سەرەتادا، وەک شێوازی نیشتنی ئیثەر یان تەکنیکی کاتۆ. هێلکەکان شێوەیەکی تایبەتمەندیان هەیە: هێلکەیین بە بەرگێکی ئەستوور و مەمکی (mamillated) (کە بە گردۆڵکە یان گرێی خڕ داپۆشراوە)، کە تیرەیان ٣٥-٥٠ مایکرۆمەترە و درێژییان ٤٠-٧٠ مایکرۆمەترە. لە کاتی نەخۆشیی سییەکاندا، کرمۆکەکان دەکرێت لەو شلانەدا بدۆزرێنەوە کە لە سییەکانەوە ڕاکێشراون. ژمارەی خڕۆکە سپییەکانی خوێن لەوانەیە ئیۆزینۆفیلیای دەوروبەری نیشان بدات؛ ئەمە لە چەندین تووشبوونی مشەخۆریدا باوە و تەنها تایبەت نییە بە ئەسکاریازیس. لە تیشکی ئێکسدا، کەموکوڕیی پڕبوونەوە بە درێژیی ١٥-٣٥ سم، هەندێک جار بە شێوەیەکی پێچخواردوو (بارستەی کرمەکان) دەردەکەوێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بە باشترکردنی دەستڕاگەیشتنە بە پاکوخاوێنی کە بەکارهێنانی تەوالێتی دروست و پاک لەلایەن هەموو ئەندامانی کۆمەڵگەوە وەک یەک لایەنی گرنگ لەخۆدەگرێت. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> دەستشۆردن بە سابوون لەوانەیە پارێزەر بێت؛ بەڵام، هیچ بەڵگەیەک نییە کە کاریگەریی هەبێت لەسەر سەختیی نەخۆشییەکە. <ref name="Fung2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fung IC, Cairncross S |date=March 2009 |title=Ascariasis and handwashing |journal=Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene |volume=103 |issue=3 |pages=215–22 |doi=10.1016/j.trstmh.2008.08.003 |pmid=18789465}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFungCairncross2009">Fung IC, Cairncross S (March 2009). "Ascariasis and handwashing". ''Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene''. '''103''' (3): <span class="nowrap">215–</span>22. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.trstmh.2008.08.003|10.1016/j.trstmh.2008.08.003]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18789465 18789465].</cite></ref> نەهێشتنی بەکارهێنانی پیسایی مرۆڤی بێ‌چارەسەر وەک پەین هەروەها گرنگە. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لەو ناوچانەی کە زیاتر لە ٢٠٪ی دانیشتووان تووشبوون، چارەسەرکردنی هەموو کەسێک پێشنیار دەکرێت. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> ئەمە تێچووی نزیکەی ٢ بۆ ٣ سەنتە بۆ هەر کەسێک بۆ هەر چارەسەرێک. <ref name="Dold2011" /> ئەمە بە پێدانی دەرمانی بەکۆمەڵ دەناسرێت و زۆرجار لە ناو منداڵانی تەمەن قوتابخانەدا ئەنجام دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mascarini-Serra L |date=April 2011 |title=Prevention of Soil-transmitted Helminth Infection |journal=Journal of Global Infectious Diseases |volume=3 |issue=2 |pages=175–82 |doi=10.4103/0974-777X.81696 |pmc=3125032 |pmid=21731306 |doi-access=free}}</ref> بۆ ئەم مەبەستە، بێنزیمیدازۆڵە فرە-مەوداکانی (broad-spectrum benzimidazoles) وەک مەبێندازۆڵ (mebendazole) و ئەلبێندازۆڵ (albendazole) ئەو دەرمانانەن کە لەلایەن WHO وە پێشنیار کراون. <ref>{{Cite book|last=WHO|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2006/9241547103_eng.pdf|title=Preventive Chemotherapy in Human Helminthiasis : Coordinated Use of Anthelminthic Drugs in Control Interventions: a Manual for Health Professionals and Programme Managers|publisher=WHO Press, World Health Organization, Geneva, Switzerland|year=2006|isbn=978-92-4-154710-9|pages=1–61|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228145914/http://whqlibdoc.who.int/publications/2006/9241547103_eng.pdf|archive-date=2013-02-28|url-status=live}}</ref> == چارەسەر == === دەرمانەکان === ئەو دەرمانانەی کە بۆ کوشتنی کرمە خڕەکان بەکاردەهێنرێن پێیان دەوترێت ئەسکاریسایدەکان (ascaricides). ئەوانەی لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە بۆ ئەسکاریازیس پێشنیار کراون بریتین لە: ئەلبێندازۆڵ (albendazole)، مەبێندازۆڵ (mebendazole)، لیڤامیسۆڵ (levamisole) و پایرانتێل پامۆوەیت (pyrantel pamoate). <ref name="Hagel2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHagelGiusti2010">Hagel I, Giusti T (October 2010). "Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets". ''Infectious Disorders Drug Targets''. '''10''' (5): <span class="nowrap">349–</span>67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/187152610793180876|10.2174/187152610793180876]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20701574 20701574].</cite></ref> یەک ژەم لە ئەلبێندازۆڵ (albendazole)، مەبێندازۆڵ (mebendazole)، و ئایڤەرمێکتین (ivermectin) کاریگەرن دژی ئەسکاریازیس. ئەوان کاریگەرن لە لابردنی مشەخۆرەکان و هێلکەکان لە ڕیخۆڵەکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Conterno LO, Turchi MD, Corrêa I, Monteiro de Barros Almeida RA |date=April 2020 |title=Anthelmintic drugs for treating ascariasis |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD010599.pub2 |pmc=7156140 |pmid=32289194 |article-number=CD010599}}</ref> بریکارە کاریگەرەکانی تر بریتین لە تریبێندیمیدین (tribendimidine) و نیتازۆکساناید (nitazoxanide). <ref name="Hagel2010" /> پایرانتێل پامۆوەیت (pyrantel pamoate) لەوانەیە ببێتە هۆی گیرانی ڕیخۆڵە ئەگەر باری کرمەکە قورس بێت. ئەلبێندازۆڵ (albendazole) قەدەغەیە (contraindicated) لە کاتی دووگیانی و بۆ منداڵانی خوار تەمەن دوو ساڵ. سایاپێندازۆڵ (thiabendazole) لەوانەیە ببێتە هۆی کۆچکردنی کرمەکە بۆ ناو سورێنچک، بۆیە بەزۆری لەگەڵ پایپەرازین (piperazine) تێکەڵ دەکرێت. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پایپەرازین (piperazine) بریکارێکی ئیفلیجکەری خاوکەرەوەیە کە ڕێگری لە وەڵامدانەوەی ماسولکەی ئەسکاریس دەکات بۆ ئەسیتایلکۆلین (acetylcholine)، کە کرمەکە بێجووڵە دەکات. ڕێگری لە کۆچکردن دەکات کاتێک چارەسەر بە دەرمانی لاوازتر وەک سایاپێندازۆڵ (thiabendazole) ئەنجام دەدرێت. ئەگەر بە تەنیا بەکاربهێنرێت، دەبێتە هۆی دەرچوونی کرمەکە لە ناو پیساییدا و دەکرێت بەکاربهێنرێت کاتێک کرمەکان بوونەتە هۆی گیرانی ڕیخۆڵە یان بۆری زراو. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> کۆرتیکۆستیرۆیدەکان (corticosteroids) دەتوانن هەندێک لە نیشانەکان چارەسەر بکەن، وەکو هەوکردن. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> ==== دەرمانی تر ==== * هێکسیلڕیزۆرسینۆڵ (hexylresorcinol)، کاریگەرە بە یەک ژەم. <ref name="Holt11th2">Holt, Jr Emmett L, McIntosh Rustin: Holt's Diseases of Infancy and Childhood: A Textbook for the Use of Students and Practitioners. Appleton and Co, New York, 11th edition</ref> لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا ئەم ئاوێتەیە، بەناوی حەبی براندی (Crystoids)، باشترین بژاردەی چارەسەر بوو؛ ئامۆژگاریی نەخۆشەکان دەکرا کە حەبی کریستۆیدسەکان نەجوون بۆ ڕێگریکردن لە سووتانی پەردە لینجییەکان. سکچوونی خوێیی چەند کاتژمێرێک دواتر دەدرا. <ref>{{Cite report|title=Clinical Aspects and Treatment of the More Common Intestinal Parasites of Man|journal=Veterans Administration Technical Bulletins 1946 & 1947 Series 10|date=July 9, 1947|pages=8–9}}</ref> * سانتۆنین (santonin)، ژەهراویترە لە هێکسیلڕیزۆرسینۆڵ (hexylresorcinol) <ref name="Holt11th">Holt, Jr Emmett L, McIntosh Rustin: Holt's Diseases of Infancy and Childhood: A Textbook for the Use of Students and Practitioners. Appleton and Co, New York, 11th edition</ref> و زۆرجار تەنها بەشێکی کاریگەرە. <ref>{{Cite book|last=Ravina|first=Enrique|url=https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA91|title=The evolution of drug discovery: from traditional medicines to modern drugs|date=2011|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-32669-3|edition=1st|location=Weinheim|page=91|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213540/https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA91|archive-date=2017-09-08|url-status=live}}</ref> * زەیتی چینۆپۆدیۆم (oil of chenopodium)، ژەهراویترە لە هێکسیلڕیزۆرسینۆڵ (hexylresorcinol) <ref name="Holt11th" /> === نەشتەرگەری === لە هەندێک حاڵەتی تووشبوونی سەختدا، کرمەکان لەوانەیە ببنە هۆی گیرانی ڕیخۆڵە، کە پێویستی بە نەشتەرگەریی بەپەلە هەیە. <ref name="Hef2009" /> گیرانی ڕیخۆڵە لەوانەیە بەهۆی ژمارەی کرمەکان بێت لە ڕیخۆڵەدا یان پێچخواردنی ڕیخۆڵە بێت. <ref name="Hef2009" /> لە کاتی نەشتەرگەرییەکەدا دەکرێت کرمەکان بە دەست دەربهێنرێن. <ref name="Hef2009">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hefny AF, Saadeldin YA, Abu-Zidan FM |date=May 2009 |title=Management algorithm for intestinal obstruction due to ascariasis: a case report and review of the literature |journal=Ulusal Travma ve Acil Cerrahi Dergisi = Turkish Journal of Trauma & Emergency Surgery |volume=15 |issue=3 |pages=301–5 |pmid=19562557}}</ref> == پێشبینی پزیشکی == دەگمەنە تووشبوونەکان مەترسی لەسەر ژیان دروست بکەن. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> == پەتاناسی == [[پەڕگە:Ascariasis_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|وێنۆک|مردن بەهۆی ئەسکاریازیسەوە لە هەر ملیۆن کەسێکدا لە ساڵی ٢٠١٢ <templatestyles src="Div col/styles.css" />{{Div col|small=yes|colwidth=10em}}{{Legend|#ffff20|0-1}}{{Legend|#d85010|1-2}}{{Legend|#d02010|2-3}}{{Div col end}}]] [[پەڕگە:Ascariasis_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵانی ژیانی ڕێکخراو بەپێی کەمئەندامی (DALY) بۆ ئەسکاریازیس لە هەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەکدا لە ساڵی ٢٠٠٤ <templatestyles src="Div col/styles.css" />{{Div col|small=yes|colwidth=10em}} {{Legend|#b3b3b3|no data}} {{Legend|#ffff65|less than 10}} {{Legend|#fff200|10-20}} {{Legend|#ffdc00|20-30}} {{Legend|#ffc600|30-40}} {{Legend|#ffb000|40-50}} {{Legend|#ff9a00|50-60}} {{Legend|#ff8400|60-80}} {{Legend|#ff6e00|80-100}} {{Legend|#ff5800|100-120}} {{Legend|#ff4200|120-140}} {{Legend|#ff2c00|140-150}} {{Legend|#cb0000|more than 150}} {{Div col end}}]] === ناوچەکان === ئەسکاریازیس لە ناوچە خولگەییەکان و هەروەها نیمچە-خولگەییەکان و ئەو ناوچانەی کە پاکوخاوێنی دروستیان نییە باوە. دەگمەنە شوێنەواری تووشبوونەکە لە ناوچە پێشکەوتووەکان یان شارییەکاندا بدۆزرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 July 2019 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/parasites/ascariasis/biology.html |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2021 |وێبگە=CDC, U.S. Department of Health & Human Services}}</ref> === خەمڵاندنی تووشبوون === بە نزیکەیی ٠.٨-١.٣ ملیار کەس تووشی ئەم کرمەی ڕیخۆڵە بوون، بەتایبەتی لە ئەفریقا و ئاسیا. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> <ref name="Hagel2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagel I, Giusti T |date=October 2010 |title=Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets |journal=Infectious Disorders Drug Targets |volume=10 |issue=5 |pages=349–67 |doi=10.2174/187152610793180876 |pmid=20701574}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHagelGiusti2010">Hagel I, Giusti T (October 2010). "Ascaris lumbricoides: an overview of therapeutic targets". ''Infectious Disorders Drug Targets''. '''10''' (5): <span class="nowrap">349–</span>67. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/187152610793180876|10.2174/187152610793180876]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20701574 20701574].</cite></ref> <ref name="Fen2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fenwick A |date=March 2012 |title=The global burden of neglected tropical diseases |journal=Public Health |volume=126 |issue=3 |pages=233–236 |doi=10.1016/j.puhe.2011.11.015 |pmid=22325616}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenwick2012">Fenwick A (March 2012). "The global burden of neglected tropical diseases". ''Public Health''. '''126''' (3): <span class="nowrap">233–</span>236. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.puhe.2011.11.015|10.1016/j.puhe.2011.11.015]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22325616 22325616].</cite></ref> نزیکەی ١٢٠ بۆ ٢٢٠ ملیۆن لەم حاڵەتانە نیشانەیان هەیە. <ref name="Dold2011" /> === مردن === تا ساڵی ٢٠١٠، ئەسکاریازیس بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢,٧٠٠ کەس کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە نەخۆشییەکەوە هەبووە، کە دابەزیوە لە ٣,٤٠٠ لە ساڵی ١٩٩٠. <ref name="Loz2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, etal |date=December 2012 |title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |url=https://zenodo.org/record/2557786 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2095–128 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0 |pmc=10790329 |pmid=23245604 |s2cid=1541253 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLozanoNaghaviForemanLim2012">Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, et&nbsp;al. (December 2012). [https://zenodo.org/record/2557786 "Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010"]. ''Lancet''. '''380''' (9859): <span class="nowrap">2095–</span>128. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(12)61728-0|10.1016/S0140-6736(12)61728-0]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:10536/DRO/DU:30050819|10536/DRO/DU:30050819]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10790329 10790329]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23245604 23245604]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1541253 1541253].</cite></ref> ئەو مردنانەی کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان پێوەی هەیە بەهۆی بەستەرەوەی بەدخۆراکییەوە لەوانەیە زۆر بەرزتر بن. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == توێژینەوە == مۆدێلی ئاژەڵی مشک و بەراز بۆ لێکۆڵینەوە لە تووشبوونی ئەسکاریس بەکاردەهێنرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Howes HL |date=June 1971 |title=Anthelmintic studies with pyrantel. II. Prophylactic activity in a mouse-ascaris suum test model |journal=The Journal of Parasitology |volume=57 |issue=3 |pages=487–93 |doi=10.2307/3277899 |jstor=3277899 |pmid=5090955}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lichtensteiger CA, DiPietro JA, Paul AJ, Neumann EJ, Thompson L |date=April 1999 |title=Persistent activity of doramectin and ivermectin against Ascaris suum in experimentally infected pigs |journal=Veterinary Parasitology |volume=82 |issue=3 |pages=235–41 |doi=10.1016/S0304-4017(99)00018-7 |pmid=10348103}}</ref> == ئاژەڵەکانی تر == ئەسکاریازیس لە ئاژەڵە گەنجەکاندا باوترە لە چاو ئاژەڵە پێگەیشتووەکاندا، بە هەبوونی نیشانەکانی وەک لاوازی لە گەشە، سکی گەورە، مووی زبر، و گەشەی خاو. <ref name="eXtension2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=September 27, 2011 |ناونیشان=http://www.extension.org/pages/10319/parasites:-ascarids |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141109073736/http://www.extension.org/pages/10319/parasites%3A-ascarids#.VF8KCt6FarJ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=9 November 2014 |وێبگە=eXtension}}</ref> لە بەرازدا، تووشبوونەکە بەهۆی Ascaris suum ەوە دەبێت. تایبەتمەندە بە خراپیی زیادبوونی کێش، کە دەبێتە هۆی زیانی دارایی بۆ جووتیارەکە. <ref name="Dold2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dold C, Holland CV |date=July 2011 |title=Ascaris and ascariasis |journal=Microbes and Infection |volume=13 |issue=7 |pages=632–7 |doi=10.1016/j.micinf.2010.09.012 |pmid=20934531 |hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDoldHolland2011">Dold C, Holland CV (July 2011). "Ascaris and ascariasis". ''Microbes and Infection''. '''13''' (7): <span class="nowrap">632–</span>7. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.micinf.2010.09.012|10.1016/j.micinf.2010.09.012]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:2262/53278|2262/53278]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20934531 20934531].</cite></ref> لە ئەسپ و ئاژەڵە ئەسپییەکانی تردا، کرمە خڕە ئەسپییەکە Parascaris equorum ە. {{ژێدەر پێویستە|date=December 2022}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> == کۆمەڵگە و کولتوور == پاشاکانی ئینگلتەرا ڕیچاردس سێیەم <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mitchell PD, Yeh HY, Appleby J, Buckley R |date=September 2013 |title=The intestinal parasites of King Richard III |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/10193159 |journal=Lancet |volume=382 |issue=9895 |page=888 |doi=10.1016/S0140-6736(13)61757-2 |pmid=24011545 |s2cid=42898331 |hdl-access=free}}</ref> و هێنری هەشتەم <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 September 2013 |ناونیشان=http://www.livescience.com/39392-king-richard-iii-roundworm-infection.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170109191935/http://www.livescience.com/39392-king-richard-iii-roundworm-infection.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2017-01-09 |ڕێکەوتی سەردان=2017-01-07 |وێبگە=[[Live Science]]}}</ref> هەردووکیان ئەسکاریازیسیان هەبووە. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles> * Image (warning, very graphic):[http://www.sp01.com/micro/worms/imagepages/image1.htm Image 1] * CDC [https://web.archive.org/web/20130710103131/http://www.dpd.cdc.gov/DPDx/ ''DPDx Parasitology Diagnostic Web Site''] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] qc5k2u12h8iijens5b08xrvtt150r0c 0 297003 1594103 2026-06-25T09:29:42Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360624553|Apple silicon]]» 1594103 wikitext text/x-wiki '''Apple silicon''' is a series of system on a chip (SoC) and system in a package (SiP) [[سووڕی یەکگرتوو|integrated circuits]] designed by [[ئەپڵ|Apple Inc.]], mainly using the ARM CPU architecture. They are used in nearly all of the company's devices including [[مەکینتۆش|Mac]], [[ئایفۆن|iPhone]], [[ئایپاد|iPad]], [[ئەپڵ تی ڤی|Apple TV]], [[کاتژمێری ئەپڵ|Apple Watch]], AirPods, AirTag, HomePod, and Apple Vision Pro. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە The first Apple-designed system-on-a-chip was the Apple A4, which was introduced in 2010 with the [[ئایپاد ١|first-generation iPad]] and later used in the [[ئایفۆن ٤|iPhone 4]], fourth generation iPod Touch and second generation [[ئەپڵ تی ڤی|Apple TV]]. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە Apple announced the Macs' transition to its own chips at [[کۆڕی جیھانیی پەرەپێدەران|WWDC 2020]], and began referring to its chips as ''Apple silicon''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Warren |first=Tom |ڕێکەوت=June 22, 2020 |ناونیشان=https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200622192505/https://www.theverge.com/2020/6/22/21295475/apple-mac-processors-arm-silicon-chips-wwdc-2020 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=June 22, 2020 |ڕێکەوتی سەردان=June 22, 2020 |وێبگە=The Verge}}</ref> The first Macs with Apple silicon, built with the [[ئەپڵ ئێم ١|Apple M1]] chip, were unveiled on November 10, 2020. The Mac lineup completed its transition to Apple chips in June 2023. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Apple fully controls the integration of Apple silicon in the company's hardware and software products. Johny Srouji, the senior vice president for Apple's hardware technologies, is in charge of the silicon design. Apple is a fabless manufacturer; production of the chips is outsourced to contract foundries including [[تی ئێس ئێم سی|TSMC]] and [[سامسۆنگ|Samsung]]. تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوە و [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lzvjlmk1qd29olv72qgdtexlp0u0i0i 0 297004 1594104 2026-06-25T09:30:34Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1348424737|Apple A4]]» 1594104 wikitext text/x-wiki The '''Apple A4''' is a 32-bit package on package (PoP) system on a chip (SoC) designed by [[ئەپڵ|Apple Inc.]], part of the Apple silicon series, and manufactured by [[سامسۆنگ|Samsung]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 12, 2011 |ناونیشان=http://www.eetimes.com/electronics-news/4213981/Samsung-fabs-Apple-A5-processor |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130509081929/http://www.eetimes.com/electronics-news/4213981/Samsung-fabs-Apple-A5-processor |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-05-09 |ڕێکەوتی سەردان=2011-03-15 |quote=The company conducted a cross-section analysis of the chip that revealed details indicating Samsung made the chip in its 45nm process, the same process and fab Apple used for its previous generation A4 SoC.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Clark |first=Don |ڕێکەوت=2010-04-05 |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303912104575164112770784290?mod=rss_Today%27s_Most_Popular |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919123015/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303912104575164112770784290?mod=rss_Today%27s_Most_Popular |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2018-09-19 |ڕێکەوتی سەردان=2010-04-15}}</ref> The A4 was the first SoC Apple designed in-house, as the processors for the first 3 [[ئایفۆن|iPhone]] models were designed by Samsung instead. The first product to feature the A4 was the [[ئایپاد ١|first-generation iPad]], followed by the [[ئایفۆن ٤|iPhone 4]], fourth-generation iPod Touch, and [[ئەپڵ تی ڤی|second-generation Apple TV]]. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] q6u9n1ip7y2ulrkc1y9pfcejpa0ka9g 1594113 1594104 2026-06-25T09:42:21Z Tessla 41338 شائەمراز 1594113 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەپڵ ئەی ٤''' سیستەمێکی لەسەر چیپی (ئێس ئۆ سی) پاکێج لەسەر پاکێجی (پی ئۆ پی) ٣٢-بیتییە کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە، وەک بەشێک لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، و لەلایەن [[سامسۆنگ]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 12, 2011 |ناونیشان=http://www.eetimes.com/electronics-news/4213981/Samsung-fabs-Apple-A5-processor |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130509081929/http://www.eetimes.com/electronics-news/4213981/Samsung-fabs-Apple-A5-processor |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2013-05-09 |ڕێکەوتی سەردان=2011-03-15 |quote=The company conducted a cross-section analysis of the chip that revealed details indicating Samsung made the chip in its 45nm process, the same process and fab Apple used for its previous generation A4 SoC.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Clark |first=Don |ڕێکەوت=2010-04-05 |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303912104575164112770784290?mod=rss_Today%27s_Most_Popular |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919123015/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303912104575164112770784290?mod=rss_Today%27s_Most_Popular |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2018-09-19 |ڕێکەوتی سەردان=2010-04-15}}</ref> ئەی ٤ یەکەم ئێس ئۆ سی بوو کە ئەپڵ لە ناوخۆدا دیزاینی بکات، چونکە پڕۆسێسەرەکانی سێ مۆدێلی یەکەمی [[ئایفۆن]] لەبری ئەوە لەلایەن سامسۆنگەوە دیزاین کرابوون. یەکەم بەرھەم کە ئەی ٤ی تێدا بەکارھات [[ئایپاد ١|نەوەی یەکەمی ئایپاد]] بوو، کە بەدوایدا [[ئایفۆن ٤]]، نەوەی چوارەمی ئایپۆد تاچ، و [[ئەپڵ تی ڤی|نەوەی دووەمی ئەپڵ تی ڤی]] ھاتن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 95xpriwh37lto51yqyb9uykqft5tgwg 0 297005 1594105 2026-06-25T09:31:34Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1348971211|IPod Touch (4th generation)]]» 1594105 wikitext text/x-wiki The iPod Touch 4th generation (marketed as "'''the new iPod touch'''", and colloquially known as the '''iPod Touch 4G''', '''iPod Touch 4''', or '''iPod 4''') is a multi-touch mobile device designed and marketed by [[ئەپڵ|Apple Inc.]] with a [[شاشەلەمس|touchscreen]]-based [[نێوانەڕووی بەکارھێنەر|user interface]]. The successor to the 3rd-generation iPod Touch, it was unveiled at Apple's media event on September 1, 2010, and was released on September 12, 2010. It is compatible with up to iOS 6.1.6, which was released on February 21, 2014. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئایپۆد]] bg18glg94as2tt8tsnt5x4sopnihj52 1594112 1594105 2026-06-25T09:41:19Z Tessla 41338 شائەمراز 1594112 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئایپۆد تاچ (نەوەی ٤ەم)''' (وەک "'''ئایپۆد تاچی نوێ'''" خراوەتە بازاڕەوە، و بە شێوەیەکی باو بە '''ئایپۆد تاچ ٤ جی'''، '''ئایپۆد تاچ ٤'''، یان '''ئایپۆد ٤''' ناسراوە) ئامێرێکی مۆبایلی فرە-لەمسە کە لەلایەن کۆمپانیای [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە و خراوەتە بازاڕەوە، و خاوەنی [[نێوانەڕووی بەکارھێنەر|نێوانەڕووی بەکارھێنەرێکی]] سەر بنەمای [[شاشەلەمس|شاشەلەمسە]]. ئەم ئامێرە جێگرەوەی نەوەی ٣یەمی ئایپۆد تاچە، و لە چالاکییەکی میدیایی ئەپڵ لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٠ پەردەی لەسەر لادرا، و لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە. ئەم ئامێرە لەگەڵ وەشانەکانی ھەتا ئای ئۆ ئێس ٦٫١٫٦ دەگونجێت، کە لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٤ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئایپۆد]] sdxnyui9d7z55pmg23489l45pt1haid 0 297007 1594107 2026-06-25T09:34:27Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360885125|Apple Books]]» 1594107 wikitext text/x-wiki '''Apple Books''' (known as '''iBooks''' prior to [[ئای ئۆ ئێس ١٢|iOS 12]] and macOS Mojave) is an e-book reading and store application by [[ئەپڵ|Apple]] for its [[ئای ئۆ ئێس|iOS]], [[ئایپاد ئۆ ئێس|iPadOS]] and [[مەک ئۆئێس|macOS]] operating systems and [[مێژووی وەشانی ئای ئۆ ئێس|devices]]. It was announced as 'iBooks' in conjunction with the [[ئایپاد|iPad]] on January 27, 2010,<ref name="SpecialEvent">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Apple |ڕێکەوت=July 16, 2003 |ناونیشان=http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170120174208/http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 20, 2017 |ڕێکەوتی سەردان=September 18, 2011}}</ref> and released for the [[ئایفۆن|iPhone]] and iPod Touch in mid-2010, as part of the [[ئای ئۆ ئێس ٤|iOS 4]] update.<ref name="4.0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 8, 2010 |ناونیشان=https://www.apple.com/iphone/preview-iphone-os |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100408194552/http://www.apple.com/iphone/preview-iphone-os |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=April 8, 2010}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وردەفرۆشە سەرھێڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٠]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] l5iy1jvsmqkgyeki4idfz03rfkobwoi 1594110 1594107 2026-06-25T09:38:45Z Tessla 41338 شائەمراز 1594110 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەپڵ بووکس''' (پێش [[ئای ئۆ ئێس ١٢]] و مەک ئۆئێس مۆھاڤی بە '''ئای بووکس''' ناسرابوو) ئەپڵیکەیشنێکی خوێندنەوە و فرۆشگای کتێبی ئەلیکترۆنییە لەلایەن [[ئەپڵ]]ەوە بۆ سیستەمەکانی کارپێکردنی [[ئای ئۆ ئێس]]، [[ئایپاد ئۆ ئێس]] و [[مەک ئۆئێس]] و [[مێژووی وەشانی ئای ئۆ ئێس|ئامێرەکان]]. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠دا وەک 'ئای بووکس' ھاوکات لەگەڵ [[ئایپاد]] ڕاگەیەندرا،<ref name="SpecialEvent">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Apple |ڕێکەوت=July 16, 2003 |ناونیشان=http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170120174208/http://events.apple.com.edgesuite.net/1001q3f8hhr/event/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=January 20, 2017 |ڕێکەوتی سەردان=September 18, 2011}}</ref> و لە ناوەڕاستی ٢٠١٠دا وەک بەشێک لە نوێکردنەوەی [[ئای ئۆ ئێس ٤]] بۆ [[ئایفۆن]] و ئایپۆد تاچ بڵاوکرایەوە.<ref name="4.0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 8, 2010 |ناونیشان=https://www.apple.com/iphone/preview-iphone-os |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100408194552/http://www.apple.com/iphone/preview-iphone-os |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=April 8, 2010}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وردەفرۆشە سەرھێڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٠]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rqkdi8d887a3g2dk76j5pl4q63k8o98 0 297008 1594108 2026-06-25T09:35:47Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352527292|IPod Touch]]» 1594108 wikitext text/x-wiki The '''iPod Touch''' (stylized as '''iPod touch''') is a discontinued line of [[ئای ئۆ ئێس|iOS]]-based [[ئامێری مۆبایل|mobile devices]] designed and formerly marketed by [[ئەپڵ|Apple]] with a [[شاشەلەمس|touchscreen]]-controlled [[نێوانەڕووی بەکارھێنەر|user interface]]. As with other [[ئایپۆد|iPod]] models, the iPod Touch can be used as a portable media player and a handheld gaming device, but can also be used as a digital camera, a [[وێبگەڕ|web browser]], and for email and messaging.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.apple.com/ipod-touch/features |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130531005409/http://www.apple.com/ipod-touch/features/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=May 31, 2013 |ڕێکەوتی سەردان=June 10, 2013}}</ref> It is nearly identical in design to the [[ئایفۆن|iPhone]], and can run most iPhone third-party apps from the [[ئاپ ستۆر (ئای ئۆ ئێس)|App Store]], but it connects to the Internet only through [[وای-فای|Wi-Fi]] and uses no [[تۆڕی خانەیی|cellular network]] data, as it lacks a cellular modem. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئایتیوونز]] [[پۆل:ئایپۆد]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] bttsertgwqq8ji0dlw4yp577b29nzso 1594109 1594108 2026-06-25T09:37:32Z Tessla 41338 شائەمراز 1594109 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئایپۆد تاچ''' زنجیرەیەکی ڕاگیراوی [[ئامێری مۆبایل|ئامێرە مۆبایلەکانی]] سەر بنەمای [[ئای ئۆ ئێس]]ە، کە لەلایەن [[ئەپڵ]] دیزاین کراوە و پێشتر خراوەتە بازاڕەوە، و خاوەنی [[نێوانەڕووی بەکارھێنەر|نێوانەڕووی بەکارھێنەرێکە]] کە لە ڕێگەی [[شاشەلەمس|شاشەلەمسەوە]] کۆنتڕۆڵ دەکرێت. وەک مۆدێلەکانی تری [[ئایپۆد]]، ئایپۆد تاچ دەکرێت وەک لێدەری میدیای گواستراوە و ئامێری یاریی دەستی بەکاربھێنرێت، بەڵام دەتوانرێت وەک کامێرای دیجیتاڵی، [[وێبگەڕ]]، و بۆ ئیمەیڵ و نامەناردنیش بەکاربھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.apple.com/ipod-touch/features |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130531005409/http://www.apple.com/ipod-touch/features/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=May 31, 2013 |ڕێکەوتی سەردان=June 10, 2013}}</ref> ئەم ئامێرە لە دیزایندا نزیکەی ھاوشێوەی [[ئایفۆن]]ە، و دەتوانێت زۆربەی بەرنامەکانی لایەنی سێیەمی ئایفۆن لە [[ئاپ ستۆر (ئای ئۆ ئێس)|ئاپ ستۆر]] جێبەجێ بکات، بەڵام تەنیا لە ڕێگەی [[وای-فای]]ەوە بە ئینتەرنێتەوە دەبەسترێتەوە و ھیچ داتایەکی [[تۆڕی خانەیی]] بەکارناھێنێت، چونکە مۆدێمی خانەیی تێدا نییە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئایتیوونز]] [[پۆل:ئایپۆد]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] 7c6oe4keqz2askw0qf4il11m9yuil94 1 297009 1594126 2026-06-25T11:41:39Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1594126 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دڕکە مووی دەستکرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1594125 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110718231629/http://legacy.lclark.edu/~autumn/dept/Welcome.html بۆ http://legacy.lclark.edu/~autumn/dept/Welcome.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٤١، ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7hzmclell0t2j6bwgh2ca157wd5fa7p