ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 168 1613814 1572341 2026-07-31T15:41:49Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613814 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|ڕۆژھەڵاتی کوردستان|‏کوردستان (ڕوونکردنەوە)}} {{Infobox settlement |name = ڕۆژھەڵاتی کوردستان |native_name = '''کوردستانی ئێران''' |native_name_lang = ckb |settlement_type = |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |etymology = |nickname = |image_map = File:Iranian-Kurdistan.png |map_alt = |map_caption = | image_map2 = |pushpin_map = |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = [[کیشوەر]] |subdivision_name = [[ئاسیا]] |subdivision_type1 = [[ھەرێم]] |subdivision_name1 = [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] |subdivision_type2 = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] |subdivision_name2 = [[ئێران]] |subdivision_type3 = [[پارێزگاکانی کوردستان|پارێزگاکان]] |subdivision_name3 =[[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]]، [[پارێزگای کوردستان|سنە]]، [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] و [[پارێزگای ئیلام|ئیلام]] |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_magnitude = |area_note = <small>هەژماری پارێزگاکانی [[پارێزگای ورمێ|ورمێ]]، [[پارێزگای سنە|سنه]]، [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] و [[پارێزگای ئیلام|ئیلام]]</small> |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = ١١٧٩٢٨ |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_footnotes = |population_as_of = |population_total = ٨ ھەتا ١٠ ملیۆن<ref>A rough estimate by the [[CIA Factbook]] has populations of 14.5 million in Turkey, 6 million in Iran, about 5 to 6 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to close to 28 million Kurds living in these countries (i.e. in Kurdistan proper and in other parts of the states comprising the area taken together). CIA Factbook estimates as of 2014; Turkey: "Kurdish 18% [of 81.6 million]", Iran: "Kurd 10% [of 80.8 million]", Iraq: "Kurdish 15%-20% [of 32.6 million]" Syria: "Kurds, Armenians, and other 9.7% [of 18 million]".</ref>{{ھن}} ١٠ ھەتا ١٢ ملیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004|سەردێڕ=The Kurdish population|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Fondation-Institut kurde de Paris}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = |demographics_type1 = زمانەکان و ئایینەکان |demographics1_title1 = زمانەکان |demographics1_info1 = [[کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]]، [[کوردیی باکووری|باکووری]]، [[کوردیی باشووری|باشووری]]، [[کوردیی لەکی|لەکی]]، [[کوردیی ھەورامی|ھەورامی]]){{ھن}} ھەروەھا [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] و [[زمانی لوڕی|لوڕی]] |demographics1_title2 = ئایینەکان |demographics1_info2 = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]])، [[یارسان]]، [[جوولەکە]]، [[بەھایی]] |timezone1 = |utc_offset1 = |timezone1_DST = |utc_offset1_DST = |postal_code_type = |postal_code = |module = |footnotes = }} {{کورد}} [[پەڕگە:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Iranian Kurdistan).jpg|وێنۆک|نەخشەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە قاھیرە لەلایەن ئێلیاس پرێسی مۆدێرنەوە دروست کراوە و بە زمانی فەرەنسی لێی لکێنراوە]] '''ڕۆژھەڵاتی کوردستان'''، '''خۆرھەڵاتی کوردستان''' یان '''کوردستانی ئێران''' ناوێکی نافەرمییە بۆ پارچەیەک لە خاکی [[کوردستان]] کە ئێستا بەشێک لە سنوورەکانی [[ئێران]]ە. زۆربەی دانیشتووانی لە [[کورد]]ەکان پێکدێن و سنووری لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[کۆماری نەخچیڤان]] ھەیە. پارێزگاکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]]، [[پارێزگای کوردستان|سنە]]، [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] و [[پارێزگای ئیلام|ئیلام]] و باکووری [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] بەشێوەیەکی فەرمی بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانن. ھەروەھا پارێزگاکانی [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] و [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] و بەشەکانێک لە پارێزگاکانی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]]، [[پارێزگای ھەمەدان|ھەمەدان]]، [[پارێزگای فارس|فارس]]، [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]] بەشێوەیەکی نافەرمی لەخۆدەگرێت.<ref>[http://books.google.com/books?id=izQFFkIF6mMC&lpg=PP1&pg=PA1#v=onepage&q&f=false The Kurds and Kurdistan: a selective and annotated bibliography By Lokman I. Meho], Page 1, ABC-CLIO, 1997</ref> [[کوردانی خۆراسان]] پێکھاتەیەکن کە ژمارەیان نزیکەی ١٫٧ ملیۆن کەسە و لە ماوەی سەدەی ١٦ ھەتا ١٨ لە لایەن دەسەڵاتدارانی فارسەوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەروە باکووری [[خۆراسان]] (باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران) گواسترانەوە و ئێستا لە پارێزگاکانی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] و بەشێک لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]] دەژین.<ref>Izady, Mehrdad R., ''The Kurds: A Concise Handbook'', Taylor & Francis, Washington, D.C., 1992</ref><ref>[http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/commonwealth_islamic_groups.jpg For a map of these areas see] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203133353/http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/commonwealth_islamic_groups.jpg |date=2016-02-03 }}</ref> == مێژووی کۆن == {{ئەمانەش ببینە|مێژووی کورد}} زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوایە، کە ڕەنگە لە سەدەکانی سەرەتای زایینەوە لە شێوەزارەکانی ئێرانیی ناوەندی جیا بووبێتەوە. مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێندرێتەوە بۆ دەورووبەری سەدەی ١٠–١٦یەم و بە [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] ھەژمار دەکرێت. وا ھەژمار دەکرێت کە کوردەکان نەتەوەیەکی ناھاوچەشن بن<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady |یەکەم=Mehrdad R |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |سەردێڕ=The Kurds: A concise handbook |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٧-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/kurdsconcisehan٠٠izad/page/٧٤ ٧٤]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref name="M. Van Bruinessen 1992. p. 122">M. Van Bruinessen, ''Agha, Shaikh and State'', 373 pp. , Zed Books, 1992. p. 122:</ref><ref name="EncyclopediaIslam">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Excerpt 1: Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D. N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan". ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C. E. Bosworth , E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online |ناونیشان=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://wayback.archive-it.org/all/20171010103558/http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و تێکەڵەیەکی کۆمەڵێک ھۆز بن، وەک ھۆزە [[لۆلۆبی]]،<ref name="bois">Thomas Bois, ''The Kurds'', 159 pp. , 1966. (see p. 10)</ref> [[گۆتی]]<ref name="bois" /> و کیرتی<ref name="Carduchi">''Encyclopedia Iranica'', "Carduchi" by M. Dandamayev</ref> و کاردۆخییەکان.<ref name="Carduchi" /><ref name="Ilya Gershevitch 1985, p. 257">Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, ''The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods'', 964 pp. , Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p. 257)</ref><ref>David McDowall, ''A modern history of the Kurds'', 515 pp. , I.B. Tauris, 2004, {{ISBN|978-1-85043-416-0}} (see p. 9)</ref> ئەو زانیارییانەی لەسەر کوردەکان ھەیە وا دەکات بە شێوەیەکی نزیککراوەی سنووری ئەو شوێنانە دیاری بکرێت کە نەژادی ڕەسەنی کوردەکان سەری لێ ھەڵداوە، بە تایبەت ئەو گرووپەی بە شێوەزارەکانی کوردیی ھاوچەرخ قسەیان کردووە. بەناوبانگترین بیردۆزە کە ئەم بابەتە دەوروژێنێت لێکدانەوەکانی دی. ئێن. مەککەنزین کە لە سەرەتای ١٩٦٠ەکاندا پێشنیاری کردووە.<ref>David N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", ''Transactions of Philological Society'', 1961</ref> بە ڕەچاوکردنی نزیکیی ھونەری فۆنەتیک و گۆییی ھەر سێ [[زمانی فارسی]] و کوردی [[زمانی بەلۆچی|بەلۆچی]]، مەککەنزی بەو دەرەنجامە گەیشت کە ئەوانەی بەم سێ زمانە دواون کۆمەڵەیەکی یەکگرتووی سەر بە زمانە ئێرانییەکانی باکووری خۆراوان. بەپێی ئەم بیردۆزە، فارسەکان لە [[پارێزگای فارس]] ژیاون لە بەشی باشووری ڕۆژاوا، بەلۆچییەکان لە ناوچەکانی ناوەڕاست بوون و کوردەکانیش لە [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] و [[پارێزگای ئەسفەھان]] ژیاون لە باکووری خۆراوا.<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds", ''Iran and the Caucasus'', Vol. 13, pp. 1–58, 2009.</ref> === میرنشینە کۆنەکان === {{ئەمانەش ببینە|میرنشینە کوردییەکان}} {{multiple image|perrow = 2|total_width=260|align=right | image1 = Marwanids dynasty.jpg | image2 = Rawadids map.png | image3 = Shaddadid.gif | image4 = Hasanwayhids map.png | footer = ئەو ناوچانەی لەژێر دەستی ٥ میرنشینە کوردەکان بوون. }} لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠دا، ٥ [[میرنشین]]ی کوردی ھەبوون: لە باکوورەوە [[میرنشینی شەدادی]] (٩٥١–١١٧٤) کە کەتبووە نێوان [[ئەرمەنستان]] و ئەرانەوە، لەگەڵ [[ڕەوەندی]] (٩٥٥–١٢٢١) لە [[تەورێز]] و [[مەراغە]]؛ لە بەشی ڕۆژھەڵاتەوە [[دەوڵەتی حەسنەویان|میرنشینی حەسنەویان]] (٩٥٩–١٠١٥) و ئەنازیان (٩٩٠–١١١٧) لە [[کرماشان]] و [[خانەقین]] ھەبوون، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواشدا [[میرنشینی مەروانی]] (٩٩٠–١٠٩٦) ھەبوو، کە لە ناوچەی [[ئامەد|دیاربەکر]] بوو. دواتر لە سەدەی ١٢دا، [[ھەزارئەسپیان|میرنشینی ھەزارئەسپیان]] دامەزرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HAZĀRASPIDS |ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|وێبگە=www.iranicaonline.org |بڵاوکەرەوە=Encyclopædia Iranica |زمان=en |وتەگێڕانەوە=HAZĀRASPIDS, a local dynasty of Kurdish origin which ruled in the Zagros mountains region of southwestern Persia,... |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170806013446/http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و کۆنترۆڵی باشووری [[زاگرۆس]] و لوڕستانیان کرد و لە سەدەی ١٣دا دەستیان بەسەر [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، و گولپایگانیان کرد و لە سەدەی ١٤دا ناوچەکانی [[شووشتەر]] و [[ھۆوەیزە]] و [[بەسرە]]یان خستە سەر خاکەکەی خۆیان. ئەگەر لەبەر شەپۆلی داگیرکەران و کۆچبەرانی [[ئاسیای ناوەندی]] نەبووایە، یەکێک لەم میرنشینانە دەیتوانی دەسەڵاتی فراوان بکات و خۆی بەسەر ھێزەکانی ناوچەکەدا بسەپێنێت و دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دابمەزرێنێت. لەم سەردەمەدا [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] ئێرانیان داگیر کرد و دەسەڵاتیان بەسەر [[بەغدا]]ددا سەپاند. دواتر، یەک یەک میرنشینە کوردییەکانیان ڕووخاند و ناوچەکانی ژێر دەستیان داگیر کردەوە. لە دەورووبەری ١١٥٠دا، ئەحمەد سنجار، کۆتا [[خەلیفە]]ی سەلجوقییەکان، ھەرێمێکی لەو ناوچانەی داگیری کردبوون دروست کرد و ناوی نا کوردستان. دێی بەھار بووە پایتەختی ھەرێمەکە، کە لە نزیک [[ھەمەدان]]ی کۆنەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Who Are the Kurds? |ناونیشان=http://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190725145945/https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای سەردەمی [[مەغۆل]]ەکان، کوردەکان چەند میرنشین و ھەرێمێکی سەربەخۆیان دامەزراند. بەپێی ئەو مێژووەی ماوەتەوە، بەھێزترینی ھەموو ئەم میرنشینانە [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]] بووە، کە لە سەرەتاکانی سەدەی ١٤ دامەزراوە. میرنشینی ئەردەڵان ناوچەکانی [[قەرەداغ]]، [[خانەقین]]، [[کەرکووک]]، [[کفری]] و [[ھەورامان]]ی کۆنترۆڵ کردبوو. یەکەم جار، پایتەختی میرنشینەکە [[شارەزوور]]ی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستا بوو،{{sfn|Oberling|1988|pp=693–694}}{{sfn|Frye|1960|p=626}} بەڵام دواتر گوێزرایەوە بۆ [[سنە]]. میرنشینی ئەردەڵان بە ھاوکاریی دەسەڵاتەکانی تری ناوچەکە، بە تایبەتی دەسەڵاتە ئێرانییەکان، دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتبوو و بەڕێوەی دەبرد، تاکوو ئەو کاتەی دەسەڵاتیان لەلایەن [[قاجاڕەکان]] لە ساڵی ١٨٦٧ کۆتایی پێ ھێنرا. [[یارسان]] ئایینی فەرمیی مرینشینی ئەردەڵان بوو، لەبەر ئەوەی ئایینەکە بە شێوەزاری [[ھەورامی]]یەوە دەبەسترایەوە، زۆر شیعر و پەخشانیان ھەبووە کە بە شێوەزاری ھەورامی نووسرابوونەوە. === سەفەوییەکان === {{ئەمانەش ببینە|سەفەوییەکان}} [[پەڕگە:Jomann Imperium Periscum.jpg|وێنۆک|230px|کوردستان لە دەوروبەری ساڵەکانی [[١٧٠٠]] ھەتا [[١٧٢٠]]]] لەو کاتەوەی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] دەوڵەتی سەفەویی شیعەی دامەزراند و [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیی سوننە دەسەڵاتی گرتە دەست، بۆ چەندین سەدە، کوردەکان کەوتبوونە نێوان ململانێ و شەڕی نێوان ئەم دوو ھێزەوە. لەلایەکەوە دەوڵەت و ھێزە جیاوازەکانی سەفەوییەکان و لەلایەکیشەوە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانییەکان، کە ھەردوولا دوژمنی سەرسەختی یەکتری بوون. کوردەکان کە زۆربەیان پەیڕەوی مەزھەبی سوننە بوون بەھۆی بیروڕای ئایینییەوە کێشەیان لەگەڵ سەفەوییەکان ھەبوو و بەو ھۆیەوە چەندین شەڕ لە نێویاندا ڕوویداوە، لەوانە [[شەڕی دمدم]] کە لە ساڵی ١٦٠٩–١٦١٠ لە نێوان سەفەوییەکان و کوردەکاندا ڕوویدا. شەڕەکە لە دەوروبەری قەڵایەک بە ناوی دمدم کرا لە ناوچەی برادۆستی نزیک دەریاچەی ئورمییە لە باکووری خۆراوای [[ئێران]]. بەھۆی شەڕەکەوە، قەڵاکە داڕمابوو، بەڵام لە ١٦٠٩دا، لەلایەن میری برادۆست ئەمیرخانی لەپزێڕینەوە نۆژەن کرایەوە. [[ئەمیر]]خانی لەپزێڕین خواستی پاراستنی سەربەخۆییی میرنشینەکەی ھەبوو و دەیویست ڕووبەڕووی دەوڵەتی سەفەوی و عوسمانی ببێتەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی. سەفەوییەکان نۆژەنکردنەوەی قەڵای دمدمیان وەک ھەڕەشەیەک بۆسەر دەوڵەتەکەیان دەبینی، لەبەر ئەوە سەفەوییەکان بڕیاریان دا بە سەرکردایەتیی حاتم بەگ ھێرشێکی خوێناوی بکەنە سەر میرنشینی برادۆست. زۆرێک لە کوردەکان، بە تایبەت ئەوانەی نیشتەجێی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] بوون، شانبەشانی میرنشینەکە شەڕیان کرد. [[شەڕ]]ەکە لە ١٦٠٩–١٦١٠ درێژەی کێشا، لە کۆتاییدا قەڵای دمدم گیرا و ھەموو ئەوانەی پارێزگارییان لە قەڵاکە دەکرد، کوژران. شا عەباس فرمانی کۆمەڵکوژیی برادۆست و موکریانییەکانی کرد، دوابەدوای ئەمە، سەفەوییەکان دەستیان کرد بە پاکتاوکردن و دەرکردنی کوردەکان بۆ ناوچەی [[خۆراسان]] و دانانی ھۆزی ئەفشار لە جێیان. لە [[مەم و زین]]ی [[ئەحمەدی خانی]]دا چیرۆک سەبارەت بە دمدم ھەیە. یەکەم تۆماری وێژەییی ئەم ڕووداوە لەلایەن [[فەقێ تەیران]]ەوە نووسراوەتەوە.<ref>[http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html DIMDIM<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011033443/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html |date=11 October 2008}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[Iskandar Beg Munshi|Eskandar Beg Monshi]] |سەردێڕ=History of Shah Abbas the Great History of Shah Abbas the Great |بڵاوکەرەوە=Mazda |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩١٥٨-٢٩٦-٠}}</ref><ref>O. Dzh. Dzhalilov, ''Kurdski geroicheski epos "Zlatoruki Khan"'' (''The Kurdish heroic epic "Gold-hand Khan"''), Moscow, 1967, pp. 5–26, 37–39, 206.</ref> == مێژووی مۆدێرن == لە ئێستادا کوردەکان دەوروبەری ١٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێکدێنن و ژمارەیان ٩ بۆ ١٠ ملیۆن بەراورد دەکرێت کە زۆربەیان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Sara E. |سەردێڕ=The Routledge Handbook of Religion, Mass Atrocity, and Genocide |دوایین٢=Smith |یەکەم٢=Stephen D. |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠٢١|پەڕەکان=٣٤٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Sebastian Maisel |سەردێڕ=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=xii}}</ref> بەپێچەوانەوەی ناوچەکانی دیکە، پەیوەندییەکی باشی ھونەری و کولتووری لە نێوان گەلی کورد و گەلانی دیکەی ئێرانیدا ھەیە. بەشێک لە خێزان و خانەدانە نوێیەکانی وەک سەفەوی و [[زەندییەکان]] خۆیان بە کوردی ڕەسەن دەزانن. وێژەی کوردی (لە نێویاندا [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] و [[گۆرانی]]) بەدرێژایی مێژوو لەناو سنوورەکانی ئێران پەرەی سەندووە و بەچڕی کەوتووەتە بەر کاریگەری [[زمانی فارسی]]. بەھۆی پتەوی لە پەیوەندی مێژوویی و کولتووری لە نێوان کورد و گەلانی ئێرانی، ئەوا ئەوە بەیەکێک لە ھۆکارەکان دازانرێت کە بەشێک لە سەرکردە کوردەکان دەوڵەتێکی جیایان بۆ کورد نەویستووە.<ref name="kreyenbroek13814111">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kreyenbroek |یەکەم=Philip G. |ناونیشان=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/138 |سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview |دوایین٢=Sperl |یەکەم٢=Stefan |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurds٠٠pkre/page/١٣٨ ١٣٨–١٤١]|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref><ref name="banuaziziweiner3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Banuazizi |یەکەم=Ali |ناونیشان=https://archive.org/details/statereligioneth0000unse/page/186 |سەردێڕ=The State, Religion, and Ethnic Politics: Afghanistan, Iran, and Pakistan |دوایین٢=Weiner |یەکەم٢=Myron |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٢٣٨٥-٤|شوێن=Syracuse, N.Y. |پەڕەکان=[https://archive.org/details/statereligioneth٠٠٠٠unse/page/١٨٦ ١٨٦–١٨٧]|oclc=١٣٧٦٢١٩٦|بەستەری نووسەر٢=Myron Weiner}}</ref> ھەمیشە حکوومەتەکانی ئێران لەدژی ھەر نیشانەیەک، بیرۆکە و بزاڤێک بوونە بۆ سەربەخۆیی یان خۆبەڕیوەبەریی کوردستانی ئێران. === جەنگی جیھانیی یەکەم === {{ئەمانەش ببینە|جەنگی جیھانیی یەکەم}} لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و ماوەیەکی کورت دوای جەنگەکە، حکوومەتی ئێران چالاکی و ھێزی بەسەر چەند ناوچەیەکی کوردی و ھۆزە کوردییەکان نەما، ئەمەش وایکرد سەرۆک ھۆزەکان بتوانن دەسەڵاتی ناوچەکەیان بگرنە دەست و ناوچەیەکی گەورە بخەنە ژێر کۆنتڕۆلی خۆیان.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لە ھەمان کاتدا شەپۆڵێکی نەتەوەیی بەھۆی جیابوونەوەیان لە دەوڵەتی عوسمانی بەشێوەیەک کاریگەریان لەسەر ھۆز و ناوچەکانی سەر سنوور ھەبوو، ئەم ڕەوتە خۆیان وەک ڕێبەری نەتەوەیی کوردی دەبینی.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لەو سەردەمە جیاوازی و ناکۆکی مەزھەبی شیعە و سووننە لە دەوڵەتی ئێران و عوسمانی زاڵبوو، ئێران وەک دەوڵەتێکی زۆرینە شیعە ناسراوبوو،<ref name="banuaziziweiner3"/><ref name="ashraf3">{{Cite encyclopedia |last=Ashraf |first=Ahmad |title=Iranian Identity iv. 19th–20th Centuries |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries |date=15 December 2006 |accessdate=17 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200604225039/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries |بەستەری شکاو=no}}</ref> لەبەرامبەردا کورد وەک [[ستوونی پێنجەم|ستوونێکی پێنجەمی]] عوسمانی بە موسڵمانێکی سوننە مەزھەب لەناوچەکە سەیر دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey |پەڕە=٣٢|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref> === شۆڕشی سمکۆ لە دژی دەسەڵات === {{ئەمانەش ببینە|شۆڕشی سمکۆ}} لەکۆتایی دەیەی ١٩١٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٢٠، شۆڕشگێکی ھۆزگەرایی بە سەرکردایەتی [[سمکۆ|سمکۆی شکاک]] کوردستانی ئێرانی گرتەوە. وێڕای ئەوەی توخمەکانی کوردایەتی لەناو بزووتنەوەکەی سمکۆدا ھەبوو، بەڵام مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە سمکۆ و بزووتنەوەکەی تەواو پشتیان بەھۆز و خێلەکان دەبەست.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لەوکاتەدا نەک تەنیا ھێزەکانی حکوومەت و دانیشتووانە ناکوردەکان ھێرشیان دەکرایە سەر، بەڵکوو ھێرش و دزی دەکرایە سەر کوردەکانیش.<ref name="kreyenbroek13814111"/><ref name="entessar">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Entessar |یەکەم=Nader |سەردێڕ=Kurdish Politics in the Middle East |بڵاوکەرەوە=[[Lexington Books]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٩١-٤٠٣٩-٠|شوێن=Lanham |پەڕە=١٧|oclc=٤٣٠٧٣٦٥٢٨}}</ref> شەڕکەرەکان ھیچ ھەست و بیرکردنەوەکەیان لەبارەی یەکێتیی کوردبوون و بەیەکەوە جەنگانی کوردەکانیان نەبوو.<ref name="kreyenbroek13814111"/> دوای ناکۆکییەکی زۆر لە نێوان تاران و ئەنقەرە، شەڕ و پێکدادانی سەربازی لەناوچە سنوورییەکانی ھەردوو [[وڵات]] ڕوویدا. ھەردوو دەوڵەت، ھۆزە کوردەکانییان وەک ئامرازێکی سیاسیی بەکاردەھێنا، تورکیا یارمەتی سەربازی بەخشییە بزووتنەوە دژە ئێرانییەکان لەناویاندا یارمەتی بزووتنەوەکەی سمکۆیان دا لە ساڵانی ١٩١٨ بۆ ١٩٢٢،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=William Edward David |سەردێڕ=Caucasian battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian border, 1828–1921 |دوایین٢=Muratoff |یەکەم٢=Paul |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=١٩٥٣|شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٩٦|oclc=١١٠٢٨١٣}}</ref> ھاوکات ئێرانیش ھەمان کاری کردەوە بەیارمەتیدانی شۆڕشی ئارارات لە ساڵی ١٩٣٠. لە دەرەنجامی سیستەمی زۆرداری حکوومەتی ئێرانی لە پڕۆسەی لەناوبردنی شوناسی خێلەکان و دەسەڵاتی خۆجێی لە ناوچەکە ئەوا بووە ھۆی دروست بوونی چەندین شۆڕش لە دەیەکانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی ئێران]] و [[پارێزگای لوڕستان|لورستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bayat |یەکەم=Kaveh |سەردێڕ=The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah 1921–1941 |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Taylor & Francis Group]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٣-٤٢٣١٤-١|editor-last=Cronin |editor-first=Stephanie |زنجیرە=BIPS Persian Studies Series |شوێن=London; New York |پەڕەکان=٢٢٤–٢٣٠|chapter=Chapter 12: Riza Shah and the Tribes |oclc=٥٤٠٥٩٣٦٩}}</ref> ئەم ڕێکارانەی حکوومەت بەدیاریکراوی وایکرد کە کورد چەند شۆڕشێکی خێلەکی ڕێکبخات.<ref name="kreyenbroek13814111"/> === کۆماری کوردستان === {{ئەمانەش ببینە|کۆماری کوردستان}} [[پەڕگە:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|وێنۆک|وێنەی [[قازی محەممەد]] و کۆمەڵێک سەکردەی تری [[کۆماری کوردستان]] لەوانە مەلا [[مەلا مستەفا بارزانی]] کە لە پێشەوە وەستاوە]] کۆماری کوردستان یان کۆماری مەھاباد لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە شاری مەھاباد لەسەر دەستی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] دامەزرێنرا و [[قازی محەممەد]] وەکوو سەرۆک کۆمار سوێندی [[یاسا]]یی خوارد. پایتەختی کۆمار شاری [[مەھاباد]] بوو و تەنیا ناوچەی [[موکریان]] و دەوروبەری وەکوو شارەکانی [[بۆکان]]، [[شنۆ]]، [[پیرانشار]]، [[سەردەشت]]ی دەگرتەوە.{{sfn|McDowall|2004|pp=244–245}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Vali|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Kurds and the State in Iran: The Making of Kurdish Identity|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٤٣}}</ref> کۆماری کوردستان دەوڵەتێکی کوردی کەمتەمەن بوو و کەمتر لە یازدە مانگی دواتر و لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦، لە لایەن حکوومەتی ئێرانەوە دەستی بەسەردا گیرایەوە. دامەزران و لەناوچوونی کۆمار بەشێک لە قەیرانی ئێران و ململانێیەی نێوان [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤییەت]] بوو کە [[شەڕی سارد]]ی لێکەوتەوە، بەڵام خواستی لەمێژینەی کوردەکان دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێک بەناوی کوردستان بوو. === سەردەمی پەھلەویی دووەم === {{ئەمانەش ببینە|ئێرانی پەھلەوی|شانشینی پەھلەوی}} پەھلەوییەکان سیستمی [[ناسیۆنالیزمی ئێرانی]]یان چەسپاند،<ref name="ashraf3"/> کە تێیدا کوردیان وەک بەشێک لە نەتەوەی ئێران دەبینی.<ref name="banuaziziweiner3"/> [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] بەسەر کوردی ھەڵدەدا و بە ئێرانییەکی بنەڕەتی دایدەنان یانیش بە یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین نەتەوەکانی ئێرانی ھەژماری دەکردن.<ref name="Izady 1992 1982">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady |یەکەم=Mehrdad |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |سەردێڕ=The Kurds: A Concise Handbook |بڵاوکەرەوە=Crane Russak |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٩-٣|شوێن=Washington |پەڕە=[https://archive.org/details/kurdsconcisehan٠٠izad/page/١٩٨ ١٩٨]|oclc=٢٥٤٠٩٣٩٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> === سەردەمی کۆماری ئیسلامی === لە ساڵانی ١٩٦٧، ١٩٧٩، ١٩٨٩–١٩٩٦ چەند جووڵەیەک و شۆڕشی مارکسییانە لە [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵە]] لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەنجامدران، بەڵام کاریگەری ئەم ھێزە چەکدارییانە بەقەد کاریگەری [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] نەبووە لە [[تورکیا]]، ھەروەھا لەو سەردەمە بەقەد ئەوان سوور نەبوون لەسەر دەوڵەتی کوردی.<ref name="kreyenbroek13814111"/><ref name="romano240">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Romano |یەکەم=David |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationali00roma |سەردێڕ=The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٠٤١-٤|زنجیرە=Cambridge Middle East studies, 22. |شوێن=Cambridge, UK; New York |پەڕە=[https://archive.org/details/kurdishnationali٠٠roma/page/n٢٥٢ ٢٤٠]|oclc=٦١٤٢٥٢٥٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey |پەڕە=٤٥٣|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yodfat |یەکەم=Aryeh |ناونیشان=https://archive.org/details/sovietunionarabi0000yodf |سەردێڕ=The Soviet Union and Revolutionary Iran |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]] |ساڵ=١٩٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٧٤٩١٠-١|شوێن=New York |oclc=٩٢٨٢٦٩٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> سەرباری ئەوانەش، سەکردە دیارەکان وەکوو [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] و [[سادق شەرەفکەندی]] لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە تیرۆر کران. لەکاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، حکوومەتی ئێرانی ھاوکاری پشتگیری کوردەکانی عێراقی دەکرد، لە نێویاندا حیزبەکانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتیمانی کوردستان]]، ئەمەش لە پێناو زیان گەیاندن بوو بە دەوڵەتی عێراقی ھەروەھا ئێران ١٫٤ ملیۆن کوردی عێراقی وەک پەنابەر لە خۆیگرت کە لە ترسی ھێرشەکانی [[سەددام حوسێن]] ماڵ و شوێنی خۆیان جێھیشت بوو. وێڕای ئەوەی کە گرووپ و حیزبە مارکسییەکانی کورد لە ئێران قەدەغە و پەرتەوازەکران لەدوای ھەڵوەشتاندنەوەی سۆڤیەت، ئەوا لە ساڵی ٢٠٠٤ حیزبێکی نوێ دامەزرا بەناوی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان|پژاک]]، کە وەک ھاوپەیمانێکی سەربەخۆی پەکەکە لەناوچەکە دەستی بە چالاکی سەربازی کرد.<ref name="katzman2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzman |یەکەم=Kenneth |سەردێڕ=Iraq: Post-Saddam Governance and Security |بڵاوکەرەوە=[[Nova Science Publishers]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٤٧٠-١١٦-٣|شوێن=New York |پەڕە=٣٢|oclc=٧٥٦٤٩٦٩٣١}}</ref> پژاک لەلایەن ئێران، تورکیا و ئەمریکا بە گرووپێکی تیرۆریستی تۆمارکراوە.<ref name="katzman2" /> ھەندێ لە شیکەرەوەکان پژاک وەک مەترسی دانانێن بۆ حکوومەتی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Habeeb |یەکەم=William Mark |سەردێڕ=The Middle East in Turmoil: Conflict, Revolution, and Change |ناونیشان=https://archive.org/details/middleeastinturm0000habe |دوایین٢=Frankel |یەکەم٢=Rafael D. |دوایین٣=Al-Oraibi |یەکەم٣=Mina |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣٩١٤-١|شوێن=Santa Barbara |پەڕە=[https://archive.org/details/middleeastinturm٠٠٠٠habe/page/٤٦ ٤٦]|oclc=٧٥٣٩١٣٧٦٣}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠١١، ئاگربەستێک لەنێوان پژاک و ئێران دروست بوو، بەڵام چەند جارێکیش گرژی و ڕووبەڕووبوونەوە کەوتووەتە نێوان پژاک و [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]].<ref name="elling2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Elling |یەکەم=Rasmus Christian |سەردێڕ=Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٥٨٤-٢|شوێن=New York |پەڕە=٣١٢|oclc=٧١٤٧٢٥١٢٧}}</ref> لەلایەن حکوومەتە جیاوازەکانی ئێران، کوردیش لە ژیانی سیاسیی ئێراندا بەشداری پێدەکرێت.<ref name="kreyenbroek13814111"/> سەرباری ئەوەش زۆر کاتان گوشار خراوەتە سەر چالاکوانە کوردەکان و مامۆستایانی زمانی کوردی.<ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/07092020 زارا محەممەدی.. نموونەی تواندنەوەی زمانی کوردی لە ئێراندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108124935/https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/07092020 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، [[ڕووداو (وێبگە)|ماڵپەڕی ڕووداو]]، ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە.</ref> [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]، چالاکیی و پەیوەندییە سیاسییەکانی قەدەغەکردووە کە لە دژی بیری ئەو وڵاتەن، بەم ھۆیەوەشەوە ساڵانە چەندین چالاکوانی کورد زیندانی دەکرین و لەسێدارە دەدرێن.<ref>[https://rojnews.news/كوردستان/ڕژێمی-ئێران-سزای-سێدارە-بەسەر-زیندانی/ ڕژێمی ئێران سزای سێدارە بەسەر زیندانییەکی ڕۆژئاوای کوردستاندا دەسەپێنێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114062059/https://rojnews.news/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%DA%95%DA%98%DB%8E%D9%85%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |date=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی ڕۆژ نیوس، ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠ بڵاوکراوەتەوە.</ref><ref>[https://kurdpa.net/so/news/زیندانییەکی-سیاسیی-کورد-لە-زیندانی-سنە-لە-سێدارە-درا زیندانییەکی سیاسیی کورد لە زیندانی سنە لە سێدارە درا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125145/https://kurdpa.net/so/news/%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95-%D8%AF%D8%B1%D8%A7 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی کوردپا، ١١ی گەلاوێژی ٢٧١٧ی کوردی بڵاوکراوەتەوە.</ref><ref>[http://chawigal.com/?p=309 کۆماری سێدارە لە ئێران،سامان نەسیمی و پێنج لاوی تری لەسێدارەدا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125307/http://chawigal.com/?p=309 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی چاوی گەل، ١٢ی شوباتی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە.</ref> === شۆڕشی ژینا === {{ئەمانەش ببینە|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران}} خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران کە ھەروەھا بە ''شۆڕشی ژینا''<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=لەگەڵ ڕووداوەکاندا: شۆڕشی ژینا|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/6788383.html|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ناسراوە، زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانە ناڕەزایییەکان بوو کە سەرەتا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕوویدا و دواتر زۆربەی شار و شارۆچکەکانی ئێرانی گرتەوە. ئەم خۆپیشاندانانە لەدوای [[کوژرانی ژینا ئەمینی|کوژرانی]] [[ژینا ئەمینی]]، کچە کوردی سەقزی ڕوویدا کە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا بەھۆی [[ئەشکەنجە]] و لێدان لەلایەن پۆلیسەوە گیانی لەدەستدا. ئەو لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە [[تاران]] بەبۆنەی باش نەبەستنی حیجاب لەلایەن پۆلیسی ڕەوشتی تارانەوە دەستبەسەر کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=EU concern over woman who died after being stopped by morality police|ناونیشان=https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police|وێبگە=euronews|زمان=en}}</ref> خۆپیشاندەران خوازیاری ڕووخان و گۆڕانی [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|حکوومەتی کۆماری ئیسلامی]] بوون و لە بەرامبەریشدا حکوومەت بە سەرکوتکردنی بەرفراوان وەڵامی خۆپیشاندەرانی دایەوە. سەرەکیترین دروشمی خۆپیشاندانەکان، [[ژن، ژیان، ئازادی]] بوو کە یەکەم جار لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و دواتر لە تەوای ئێران بەکاربردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دروشمی "ژن ژیان ئازادی" لە زانکۆکانی کوردستان و ئێران بەرز و بەرزتر دەبێتەوە|ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/2022/10/239|بڵاوکەرەوە=کوردستان میدیا|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو خۆپیشاندانانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوچەکانی تری ئێران بووبە ھۆی کوژرانی سەدان کەس، برینداربوونی ھەزاران کەس و دەستبەسەرکردنی دەیان ھەزار کەس.<ref name="Reuters12345">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran hangs two men accused of killing security agent during protests |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-hangs-two-men-alleged-crimes-committed-during-protests-judiciary-2023-01-07/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گزارش تحقیقی: دست‌کم ۱۵ معترض در بازداشت کشته شده‌اند؛ فشار و «شکنجه» برای گرفتن اعتراف|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/iran-prisons-human-rights-torture-detention-death/6904404.html|بڵاوکەرەوە=صدای آمریکا|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=فارسی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هشدار نهاد حقوق بشری: ۱۰۹ معترض ایرانی در خطر اعدام هستند|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/iran-protests-executions-human-rights/6910740.html|بڵاوکەرەوە=صدای آمریکا|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=فارسی}}</ref><ref name="ایندیپندنت">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.independentpersian.com/node/275891/سیاسی-و-اجتماعی/هرانا-شمار-کشته‌های-خیزش-سراسری-علیه-جمهوری-اسلامی-به-۲۲۴-نفر-رسید|سەردێڕ=شمار کشته‌های خیزش سراسری علیه جمهوری اسلامی به ۲۲۴ نفر رسید|بڵاوکەرەوە=ایندیپندنت فارسی|زمان=فارسی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=شیوا محبوبی: حداقل ۶۰ هزار نفر تا کنون در کل ایران دستگیر شده‌اند|ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/6839935.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان=fa}}</ref><ref>https://hengaw.net/so/news/ڕاپۆرتی-ژمارە-ی-هەنگاو-لە-سەر-ناڕەزایەتییەکانی-کوردستان-کوژراو-و-بریندار</ref> <ref>https://hengaw.net/so/news/ڕاپۆرتێک-لەسەر-کوژرانی-هاووڵاتی-کورد-لە-ناڕەزایەتییەکانی-چلەی-ماتەمینی-ژینا-ەمینی</ref> <ref>https://hengaw.net/so/news/ڕاپۆرتی-ژمارە-ی-هەنگاو-لەسەر-خۆپیشاندان-و-ناڕەزایەتییەکانی-شارەکانی-کوردستان-کوژراو-و-زیاتر-لە-هەزار-بریندار</ref> <ref>https://hengaw.net/so/news/2022/12/ڕاپۆرتی-ژمارە-ی-هەنگاو-لەسەر-خۆپیشاندان-و-ناڕەزایەتییەکانی-شارەکانی-کوردستان-کوژراو-و-زیاتر-لە-هەزار-بریندار</ref> ھەروەھا بە سەدان کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامیش کوژران و بریندار بوون.<ref name="Reuters12345"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ensafnews.com/374694/اعلام-آمار-رسمی-تعداد-مجروحان-و-شهدای-پ/|سەردێڕ=اعلام آمار رسمی تعداد مجروحان و شهدای پلیس در ناآرامی‌های اخیر|بڵاوکەرەوە=انصاف‌نیوز|زمان=فارسی}}</ref> == ژمارەی دانیشتووان == ژمارەی کوردەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران بە ١٠ ملیۆن کەس بەراورد دەکرێت. ژمارەیەک لە کوردەکان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران لە پارێزگاکانی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] و [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی|خۆراسانی ڕەزەوی]] دەژین کە ئەو بەشە بە خاکی کوردستان ھەژمار ناکرێت. شارە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەپێی ژمارەی دانیشتووان بریتین لە: [[کرماشان]]، [[ورمێ]]، [[سنە]]، [[ئیلام]]، [[بۆکان]]، [[مەھاباد]]، [[سەقز]]، [[مەریوان]]، [[بانە]]، [[پیرانشار]]، [[ئارووناوا]]، [[نەغەدە]]، [[قوروە]]، [[کامیاران]]، [[جوانڕۆ]]، [[بیجاڕ]]، [[تیکاب]]، [[سەردەشت]]، [[سەرپێڵ]] و [[ساینقەڵا]]. ھەروەھا ژمارەیەکی بەرچاوی کورد لە شارەکانی [[تاران]]، [[مەشھەد]]، [[کەرەج]]، [[بوژنۆرد]]، [[قۆچان]]، [[شیرڤان]] و شارەکانی تری ئێران دەژین. === شارە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان === شارە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەپێی دانیشتوو لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦دا بە ئەم شێوازە بوون: {| class="wikitable sortable" |- ! ڕێزبەندی!!ناوی شار!!پارێزگا!!ژمارەی دانیشتووانی شار!!ژمارەی دانیشتووانی شارستان!!جێگەی لە پارێزگادا |- |١ || [[کرماشان]] || [[پارێزگای کرماشان]] || ٩٤٦٬٦٥١ || ١٬٠٨٣٬٨٣٣ || ١ |- |٢ || [[ورمێ]] || [[پارێزگای ورمێ]] || ٧٣٦٬٢٢٤ || ١٬٠٤٠٬٥٦٥ || ١ |- |٣ || [[سنە]] || [[پارێزگای کوردستان]] || ٤١٢٬٧٦٧ || ٥٠١٬٤٠٢ || ١ |- |٤ || [[خورەماوە]] || [[پارێزگای لوڕستان]] || ٣٧٣٬٤١٦ || ٥٠٦٬٤٧١ || ١ |- |٥ |[[بوژنۆرد]] |[[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] |٢٢٨٬٩٣١ |٣٦٥٬٨٩٦ |١ |- |٦ || [[ئیلام]]|| [[پارێزگای ئیلام]]|| ١٩٤٬٠٣٠ || ٢٣٥٬١٤٤ || ١ |- |٧ | [[بۆکان]]|| [[پارێزگای ورمێ]]|| ١٩٣٬٥٠١ || ٢٥١٬٤٠٩ || ٣ |- |٨ | [[مەھاباد]]|| [[پارێزگای ورمێ]]|| ١٦٨٬٣٩٣ || ٢٣٦٬٨٤٩ || ٤ |- |٩ | [[سەقز]] || [[پارێزگای کوردستان]] || ١٦٥٬٢٥٨ || ٢٣٦٬٤٥١ || ٢ |- |١٠ |[[مەریوان]] |[[پارێزگای کوردستان]] |١٣٦،٦٥٤ |١٩٥،٢٦٣ |٣ |} == کەسایەتییە دیارەکان == {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان}} == حیزبەکان == {{ئەمانەش ببینە|حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان}} * [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (حدکا) * [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]] (پژاک) * [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] * [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] * [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] * [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] * [[کۆمەڵگای دیموکراتیک و ئازادی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] (کۆدار) * [[کۆمەڵگای ژنانی ئازادی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] (کژار) * [[پارتی ئازادیی کوردستان]] (پاک) * [[پارتی سەربەستیی کوردستان]] * [[یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستان]] * [[ڕێکخراوی یاریکورد]] * [[پارتی سەربەستیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[بزووتنەوەی ھیوا]] * [[بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان]] * [[بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] * [[ھاوپەیمانی سەربەخۆییخوازانی کوردستان]] * [[ڕێکخراوی کوردی کورمانجی خوراسان]] * [[بەرەی یەکگرتووی کورد]] * [[پلاتفۆرمی یارسان]] * [[ڕێکخراوەی دیموکراتی یارسان]] * [[پلاتفۆرمی ھۆرام]] * [[پلاتفۆرمی زاگرۆس]] == ئەمانەش ببینە == * [[کوردستان]] * [[باشووری کوردستان]] * [[باکووری کوردستان]] * [[ڕۆژاوای کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[شارەکانی کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [https://map.rojatlas.com ڕۆژ ئەتلەس (ئەتلەسی جوگرافیایی رۆژھەڵاتی کوردستان)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250816073738/https://map.rojatlas.com/ |date=١٦ی ئابی ٢٠٢٥ }} {{چوارپارچەی کوردستان}} {{خەڵکی کورد}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|کوردستان|جوگرافیا|ئێران|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Iranian Kurdistan}} [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمەکانی ئێران]] [[پۆل:جیاییخوازی لە ئێران]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] 9pr9hmu9b7ju8e6wvbhsaioq4uus4c8 0 349 1613879 1580450 2026-08-01T01:09:17Z Ari Qasm 57423 بەسەرداچوونەوە 1613879 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''سی فۆر کورد''' پرۆژەیەکی تایبەت بە [[تەکنۆلۆژیای زانیاری|تەکنۆلۆژیای زانیارییە]] کە لە سێ بەش پێکھاتووە: سایتی سی فۆر کورد، گۆڤاری سی فۆر کورد، گرووپی سی فۆر کورد. == سایتی سی فۆر کورد == سایتی سی فۆر کورد لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٠٥ بۆ یەکەمین جار دەستی بە کارکردن کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ئیبراھیم |یەکەم=ھێمن فاتیح |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=چیرۆکی ٢١ ساڵم لەگەل سی فۆر کورد |ناونیشان=https://hemin.net/articles/my-21-year-journey-with-c4kurd |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=ھێمن فاتیح ئیبراھیم |زمان=ku}}</ref> کە تا ئێستا توانیویەتی خزمەتێکی بەرچاو بە خەڵکی کوردستان بکات لە بواری ھەواڵی زانستی، بابەتی [[کۆمپیوتەر]] و [[ئینتەرنێت]]، شیکردنەوەی بەرنامەکان، دانانی بەرنامەی بەسوود و ڕێنماییکردنی خەڵکی کوردستان بۆ بەکارھێنانی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت بەڕاست و دروستی. == گۆڤاری سی فۆر کورد == گۆڤاری سی فۆر کورد لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ یەکەمین ژمارەی لێ دەرچووە و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=سی فۆر کورد |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2010101122115910000 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> تایبەتە بە کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=C4kurd |ناونیشان=https://c4kurd.com/projects/magazine |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=c4kurd.com}}</ref> سەرەتا بۆ ماوەی یەک ساڵ ٢٢ ژمارەی وەکوو ڕۆژنامە و دوو ھەفتە جارێک دەردەچوو، دوای ئەوە کرایە گۆڤار. == گرووپی سی فۆر کورد == گرووپی سی فۆر کورد تایبەتە بە دروستکردنی وێبسایت و دابینکردنی ھۆستینگ. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://c4kurd.com/ ماڵپەڕی سی فۆر کورد C4kurd] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} [[پۆل:گۆڤارە کوردییەکان]] [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی]] 5g9vlhbp56aa35a1sxhzonv83wzzv37 0 1290 1613991 1613517 2026-08-01T10:58:04Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613991 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = کۆماری ئەلبانیا | native_name = {{Native name|sq|Republika e Shqipërisë}} | common_name = ئەلبانیا | image_flag = Flag of Albania.svg | alt_flag = ئاڵایەکی سوور کە ھەڵۆیەکی ڕەشی دووسەر لە ناوەڕاستیدایە | image_coat = [[File:Coat of arms of Albania.svg|60px]] | national_motto = {{native phrase|sq|[[Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar|Ti Shqipëri, më jep nder,<br />më jep emrin Shqipëtar]]|paren=no|italic=yes}}<br />"ئەی ئەلبانیا، تۆ شەرەفم پێ دەبەخشیت،<br />ناوی ئەلبانیی وەک سەربەرزی پێم دەبەخشیت" | national_anthem = {{lang|sq|"[[Himni i Flamurit]]"|italic=no}}<br />"سروودی ئاڵا"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]</div> | image_map = [[File:Location Albania Europe.png|225px|frameless]] | map_caption = شوێنی ئەلبانیا (سەوز)<br /> لە {{بنز|ئەورووپا|en|Europe|lt=ئەورووپا}}دا (خۆڵەمێشیی تۆخ) | capital = {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} | largest_city = {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city(557,000)_region:AL-11}} | official_languages = {{بنز|زمانی ئەلبانی|en|Albanian language|lt=ئەلبانی}} | languages2_type = زمانی کەمینە بڕواپێکراوەکان | languages2 = {{Hlist|{{بنز|زمانی یۆنانی|en|Greek language|lt=یۆنانی}}|{{بنز|زمانی ئارۆمانی|en|Aromanian language|lt=ئارۆمانی}}|{{بنز|زمانی مەقدۆنی|en|Macedonian language|lt=مەقدۆنی}}}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |٩٦٫٤٤٪ {{بنز|ئەلبانییەکان|en|Albanians|lt=ئەلبانی}} |١٫٠٤٪ {{بنز|یۆنانییەکانی ئەلبانیا|en|Greeks in Albania|lt=یۆنانی}} |٠٫٥٥٪ {{بنز|ئەشکاڵی و میسرییەکانی بەڵکان|en|Ashkali and Balkan Egyptians|lt=میسری}} |١٫٣٣٪ {{بنز|کەمینەکانی ئەلبانیا|en|Minorities of Albania|lt=ئەوانی تر}} |٠٫٦٥٪ ڕانەگەەیەندراو{{efn|ھەم ھەڵبژاردەی "پێم باشترە وەڵام نەدەمەوە" (٠٫٦٪) و ھەم ھەڵبژاردەی "ھیچیان" (٠٫٠٥٪) لەخۆ دەگرێت.}} }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.instat.gov.al/media/13581/cens-i-popullsise-2023.pdf|سەردێڕ=Censi I Popullsisë Dhe Banesave Në Shqipëri 2023|وێبگە=www.instat.gov.al|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240803125847/https://www.instat.gov.al/media/13581/cens-i-popullsise-2023.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |پەڕە=٧٥}}</ref>{{efn|بێجگە لەو دانیشتووانەی کە زانیارییان لەسەر بەردەست نییە.}} | ethnic_groups_year = 2023 | religion = {{ublist | {{Tree list}} * ٥٠٫٦٧٪ {{بنز|ئیسلام لە ئەلبانیا|en|Islam in Albania|lt=ئیسلام}} ** ٤٥٫٨٦٪ {{بنز|سوننە|en|Sunni|lt=سوننە}} ** ٤٫٨١٪ {{بنز|بەکتاشیزم لە ئەلبانیا|en|Bektashism in Albania|lt=بەکتاشیزم}} {{Tree list/end}} | {{Tree list}} * ١٦٫٠٢٪ {{بنز|مەسیحییەت لە ئەلبانیا|en|Christianity in Albania|lt=مەسیحییەت}} ** ٨٫٣٩٪ {{بنز|کەنیسەی کاتۆلیک لە ئەلبانیا|en|Catholic Church in Albania|lt=کاتۆلیک}} ** ٧٫٢٣٪ {{بنز|کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ئەلبانیا|en|Albanian Orthodox Church|lt=ئۆرسۆدۆکس}} ** ٠٫٤٠٪ {{بنز|پڕۆتێستانتیزم لە ئەلبانیا|en|Protestantism in Albania|lt=پڕۆتێستانت}} {{Tree list/end}} | {{Tree list}} * ١٧٫٣٧٪ {{بنز|بێدینی لە ئەلبانیا|en|Irreligion in Albania|lt=بێدینی}} ** ١٣٫٨٣٪ {{بنز|باوەڕداران بەبێ دین|en|Believers without religion|lt=باوەڕدارانی بێ ئایین}} ** ٣٫٥٥٪ {{بنز|ئیلحاد|en|Atheism|lt=بێباوەڕی}} {{Tree list/end}} | ١٥٫٩٢٪ ڕانەگەەیەندراو}} | religion_year = 2023 | religion_ref = {{sfn|2023 Albanian census|2024|p=76}} | demonym = {{بنز|ئەلبانییەکان|en|Albanians|lt=ئەلبانی}} | government_type = {{بنز|کۆماری پەرلەمانیی یەکگرتوو|en|Unitary parliamentary republic|lt=کۆماری پەرلەمانیی یەکگرتوو}} | leader_title1 = {{بنز|سەرۆکی ئەلبانیا|en|President of Albania|lt=سەرۆک کۆمار}} | leader_name1 = {{بنز|بایرام بێگای|en|Bajram Begaj|lt=بایرام بێگای}} | leader_title2 = {{بنز|سەرۆک وەزیرانی ئەلبانیا|en|Prime Minister of Albania|lt=سەرۆک وەزیران}} | leader_name2 = {{بنز|ئێدی ڕاما|en|Edi Rama|lt=ئێدی ڕاما}} | legislature = {{بنز|پەرلەمانی ئەلبانیا|en|Parliament of Albania|lt=کوڤێندی}} | leader_title3 = {{بنز|سەرۆکی پەرلەمانی ئەلبانیا|en|Speaker of the Parliament of Albania|lt=سەرۆکی پەرلەمان}} | leader_name3 = {{بنز|نیکۆ پەلێشی|en|Niko Peleshi|lt=نیکۆ پەلێشی}} | sovereignty_type = {{بنز|مێژووی ئەلبانیا|en|History of Albania|lt=مێژووی دامەزراندن}} | established_event1 = {{بنز|میرنشینی ئاربانۆن|en|Principality of Arbanon|lt=میرنشینی ئاربانۆن}} | established_date1 = 1190 | established_event2 = {{بنز|میرنشینەکانی ئەلبانیا|en|Albanian principalities|lt=میرنشینەکانی ئەلبانیا}} | established_date2 = سەدەکانی ١٢ھەم–١٥ھەم | established_event3 = {{بنز|شانشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Kingdom of Albania (medieval)|lt=شانشینی ئەلبانیا}} | established_date3 = شوباتی ١٢٧٢ | established_event4 = {{بنز|میرنشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Principality of Albania (medieval)|lt=میرنشینی ئەلبانیا}} | established_date4 = 1359 | established_event5 = {{بنز|پەیمانی لێژە|en|League of Lezhë|lt=پەیمانی لێژە}} | established_date5 = ٢ی ئاداری ١٤٤٤ | established_event6 = {{بنز|پاشالکی ئیشکۆدرا|en|Pashalik of Scutari|lt=پاشالکی ئیشکۆدرا}}/{{بنز|پاشالکی یانینا|en|Pashalik of Janina|lt=یانینا}}/{{بنز|پاشالکی بێرات|en|Pashalik of Berat|lt=بێرات}} | established_date6 = ١٧٥٧/١٧٨٧ | established_event7 = {{بنز|کۆمەڵەی پڕیزرێن|en|League of Prizren|lt=کۆمەڵەی پڕیزرێن}} | established_date7 = ١٠ی حوزەیرانی ١٨٧٨ | established_event8 = {{بنز|ئەلبانیای سەربەخۆ|en|Independent Albania|lt=ئەلبانیای سەربەخۆ}} | established_date8 = ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٢ | established_event9 = {{بنز|میرنشینی ئەلبانیا|en|Principality of Albania|lt=میرنشینی ئەلبانیا}} | established_date9 = ٢٩ی تەممووزی ١٩١٣ | established_event10 = {{بنز|کۆماری ئەلبانیا (١٩٢٥-١٩٢٨)|en|Albanian Republic (1925–1928)|lt=کۆماری یەکەمی ئەلبانیا}} | established_date10 = ٣١ی کانونی دووەمی ١٩٢٥ | established_event11 = {{بنز|شانشینی ئەلبانیا (١٩٢٨–١٩٣٩)|en|Albanian Kingdom (1928–39)|lt=شانشینی ئەلبانیا}} | established_date11 = ١ی ئەیلوولی ١٩٢٨ | established_event12 = {{بنز|کۆماری گەلی ئەلبانیا|en|People's Republic of Albania|lt=کۆماری دووەمی ئەلبانیا}} | established_date12 = ١٠ی کانونی دووەمی ١٩٤٦ | established_event13 = {{بنز|دەستووری کۆماری سۆشیالیستیی گەلی ئەلبانیا|en|Constitution of the People's Socialist Republic of Albania|lt=کۆماری سێیەمی ئەلبانیا}} | established_date13 = ٢٨ی کانوونی پەڕەمی ١٩٧٦ | established_event14 = کۆماری چوارەمی ئەلبانیا | established_date14 = ٢٩ی نیسانی ١٩٩١ | established_event15 = {{nowrap|{{بنز|دەستووری ئەلبانیا|en|Constitution of Albania|lt=دەستووری ئێستا}}}} | established_date15 = ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨ | area_km2 = 28,748 | area_sq_mi = 11,100 | area_rank = ١٤٠ەم | percent_water = 4.7 | population_census = {{DecreaseNeutral}} ٢,٣٣٥,٩٣٠<ref name="Population 2026 January 1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2026/population-of-albania-on-1st-january-2026/ |سەردێڕ=Population of Albania on 1st January 2026 |بڵاوکەرەوە=Institute of Statistics |شوێن=Albania |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> | population_census_year = 2026 | population_census_rank = ١٤٣یەم | population_density_km2 = 81.3 | GDP_PPP = {{increase}} $٦٧٫٣٧٠ ملیار<ref name="IMFWEO.AL">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ALB |سەردێڕ=IMF Data Mapper (Albania) |بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] |وێبگە=IMF.org |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> | GDP_PPP_rank = ١١٨یەم | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $٢٥,٢٥٠<ref name="IMFWEO.AL" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٨٠یەم | GDP_nominal = {{increase}} $٣٣٫٣٣٠ ملیار<ref name="IMFWEO.AL" /> | GDP_nominal_rank = ١١٤یەم | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $١٢,٤٩٠<ref name="IMFWEO.AL" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٧٩یەم | Gini_year = 2021 | Gini = 29.4 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=1W-AL&most_recent_value_desc=false|زمان=en|سەردێڕ=Gini Coefficient Index-World, Albania|بڵاوکەرەوە=WorldBank Group, World Bank Open Data|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250807011036/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=1W-AL&most_recent_value_desc=false|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.810 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Human Development Report 2025 |ناونیشان=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Development Programme]] |زمان=en}}</ref> | HDI_rank = ٧١ەم | currency = {{بنز|لێکی ئەلبانی|en|Albanian lek|lt=لێک}} | currency_code = ALL | patron_saint = {{بنز|خانمی شایستەی ئەنجومەنی باش|en|Our Lady of Good Counsel|lt=خانمی شایستەی ئەنجومەنی باش}} | time_zone = {{بنز|کاتژمێری ناوەڕاستی ئەورووپا|en|Central European Time|lt=کاتژمێری ناوەڕاستی ئەورووپا}} | utc_offset = +1 | time_zone_DST = {{بنز|کاتژمێری ھاوینەی ناوەڕاستی ئەورووپا|en|Central European Summer Time|lt=کاتژمێری ھاوینەی ناوەڕاستی ئەورووپا}} | utc_offset_DST = +2 | calling_code = {{بنز|ژمارە تەلەفۆنەکانی ئەلبانیا|en|Telephone numbers in Albania|lt=+355}} | cctld = {{بنز|.al|en|.al|lt=.al}} }} '''ئەلبانیا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Albania.ogg|æ|l|ˈ|b|eɪ|n|i|ə|,_|ɔː|l|-}} {{respell|a(w)l|BAY|nee|ə}}; {{langx|sq|Shqipëri}} یان {{lang|sq|Shqipëria}})، {{IPA|sq|ʃcipəˈɾi(a)|pron}}; {{langx|aln|Shqipni}} یان {{langx|aln|Shqipnia}}، ھەروەھا {{langx|aln|Shqypni}} یان {{langx|aln|Shqypnia}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/fialuurivoghels00junggoog|سەردێڕ=Fialuur i voghel scc...p e ltinisct mle...un prei P. Jak Junkut t' Scocniis ...|دوایین=Giacomo Jungg|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٨٩٥|بڵاوکەرەوە=N'Sckoder t' Scc...pniis|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|via=the Internet Archive}}</ref>}} بە فەرمی '''کۆماری ئەلبانیا'''،{{efn|{{langx|sq|Republika e Shqipërisë|link=no}}، {{IPA|sq|ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾisə|pron}}}} وڵاتێکە لە {{بنز|باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|en|Southeast Europe|lt=باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا}}. کەوتووەتە شەنشینی {{بنز|بەڵکان|en|Balkans|lt=بەڵکان}}، لەسەر دەریای {{بنز|دەریای ئادریاتیک|en|Adriatic Sea|lt=ئادریاتیک}} و {{بنز|دەریای یۆنیان|en|Ionian Sea|lt=دەریای یۆنیان}} لەناو {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Sea|lt=دەریای ناوەڕاستدا}}، و {{بنز|سنووری وشکانی|en|Land border|lt=سنووری وشکانیی}} ھەیە لەگەڵ {{بنز|شاخە ڕەش|en|Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}} لە باکووری ڕۆژئاوا، {{بنز|کۆسۆڤۆ|en|Kosovo|lt=کۆسۆڤۆ}} لە باکووری ڕۆژھەڵات، {{بنز|مەقدۆنیای باکوور|en|North Macedonia|lt=مەقدۆنیای باکوور}} لە ڕۆژھەڵات و {{بنز|یۆنان|en|Greece|lt=یۆنان}} لە باشوور. بە ڕووبەری {{Convert|28748|sqkm|abbr=on}}، خاوەنی کۆمەڵێک مەرجی جیاوازی کەشوھەوا، جیوۆلۆجی، ھایدرۆلۆجی و مۆرفۆلۆجییە. دیمەنە سروشتییەکانی ئەلبانیا لە شاخە سەرکەشە بەفرپۆشەکانی {{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Accursed Mountains|lt=ئەپڵەکانی ئەلبانیا}} و {{بنز|کۆراب|en|Korab|lt=کۆراب}}، {{بنز|شاخەکانی سکاندەربێگ|en|Central Mountain Range, Albania#Skanderbeg Mountains|lt=سکاندەربێگ}}، {{بنز|پیندۆس|en|Pindus|lt=پیندۆس}} و {{بنز|شاخەکانی سیراونیان|en|Ceraunian Mountains|lt=سیراونیان}}ەوە دەست پێ دەکات تا دەکاتە دەشتاییە زەویە بەپێتەکانی کەناراوەکان کە لە كەناراوەكانی {{بنز|کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک لە ئەلبانیا|en|Albanian Adriatic Sea Coast|lt=ئادریاتیک}} و {{بنز|کەناراوەکانی دەریای یۆنیان لە ئەلبانیا|en|Albanian Ionian Sea Coast|lt=یۆنیان}}ەوە درێژ دەبنەوە. {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە، کە بەدوایدا شارەکانی {{بنز|دوورێس|en|Durrës|lt=دوورێس}}، {{بنز|ڤلۆرا|en|Vlorë|lt=ڤلۆرا}}، و {{بنز|ئیشکۆدرا|en|Shkodër|lt=ئیشکۆدرا}} دێن. ئەلبانیا لەلایەن چەندین {{بنز|پێڕستی گەلانی ئیلیری|en|List of Illyrian peoples and tribes|lt=ھۆزی ئیلیرییەوە}} ئاوەدان کرابوو، لەنێویاندا {{بنز|ئاردیایی|en|Ardiaei|lt=ئاردیایی}}، {{بنز|بیلیۆنەکان|en|Bylliones|lt=بیلیۆنەکان}}، {{بنز|داساریتی|en|Dassaretii|lt=داساریتی}}، {{بنز|ئەنکێلی|en|Enchele|lt=ئەنکێلی}}، و {{بنز|تاولانتی|en|Taulantii|lt=تاولانتییەکان}}، ھەروەھا {{بنز|کاوونییەکان|en|Chaonians|lt=کاوونییەکان}} کە لە باشووری ڕۆژئاوادا نیشتەجێ بووبوون. چەندین کۆلۆنی لەلایەن یۆنانییە کۆنەکانەوە لەسەر کەناراوەکانی ئەلبانیا دامەزرێنران، کە دیارترینیان {{بنز|ئاپۆلۆنیا (ئیلیریا)|en|Apollonia (Illyria)|lt=ئاپۆلۆنیا}} بوو. {{بنز|شانشینی ئیلیریا|en|Illyrian kingdom|lt=ئیلیرییەکان}} دەسەڵاتی باڵادەست بوون لە ئەلبانیا پێش {{بنز|سەرھەڵدانی مەقدۆنیا|en|rise of Macedon|lt=سەربڵندبوونی مەقدۆنیا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howe|یەکەم=T.|chapter=Plain tales from the hills: Illyrian influences on Argead military development|editor-last1=Müller|editor-first1=S.|editor-last2=Howe|editor-first2=Tim|editor-last3=Bowden|editor-first3=H.|editor-last4=Rollinger|editor-first4=R. |سەردێڕ=The History of the Argeads: New Perspectives |بڵاوکەرەوە=Wiesbaden|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٣٤٤٧١٠٨٥١٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3_S_swEACAAJ|پەڕە=١٠٨}}</ref> دوای {{بنز|شەڕەکانی ئیلیریا|en|Illyrian Wars|lt=شەڕەکانی ئیلیریا}}، ئەلبانیا خرایە سەر {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|en|Roman Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی}} و دوای {{بنز|دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|en|Fall of the Western Roman Empire|lt=دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتەکە}} لەناو {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی|en|Byzantine Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتیدا}} مایەوە. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، چەندین {{بنز|میرنشینەکانی ئەلبانیا|en|Albanian principalities|lt=میرنشینی ئەلبانی}} سەریان ھەڵدا، لەوانە {{بنز|میرنشینی ئاربانۆن|en|Principality of Arbanon|lt=میرنشینی ئاربانۆن}}، {{بنز|شانشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Kingdom of Albania (medieval)|lt=شانشینی ئەلبانیا}}، {{بنز|میرنشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Principality of Albania (medieval)|lt=میرنشینی ئەلبانیا}} و {{بنز|ئەلبانیای ڤێنیسی|en|Albania Veneta|lt=ئەلبانیای ڤێنیسی}}. لە سەدەی ١٥ھەمدا، ئەلبانیا بووە ناوەندی بەرەنگاربوونەوەی {{بنز|شەڕەکانی عوسمانی لە ئەورووپا|en|Ottoman wars in Europe|lt=پەرەسەندنی عوسمانییەکان}} لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg|lt=جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگ}}، کە ھەڵمەتە سەربازییەکانی بۆ زیاتر لە دوو دەیە ڕێگرییان لە پێشڕەوییەکانی عوسمانی کرد. ھەرچەندە خرایە سەر {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|en|Ottoman Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}}، ئەلبانیا مۆرك و ناسنامەی جیاوازی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی خۆی لە ماوەی چوار سەدە لە دەسەڵاتی بێگانە پاراست، کە لە سەدەی ١٩ھەمدا گەیشتە لووتکە لە ڕێگەی {{بنز|ڕێنێسانسی ئەلبانی|en|Albanian National Awakening|lt=ڕێنێسانسی ئەلبانییەوە}}. ئەلبانیا لە ساڵی ١٩١٢دا {{بنز|ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئەلبانیا|en|Albanian Declaration of Independence|lt=سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند}}، کە دواتر سەدەی ٢٠ھەمی ئاڵۆزی بەخۆیەوە بینی بە پاشایەتی، داگیرکاریی بێگانە لە کاتی ھیچکامی شەڕە جیھانییەکاندا، و {{بنز|کۆماری سۆشیالیستیی گەلی ئەلبانیا|en|People's Socialist Republic of Albania|lt=ڕژێمێکی کۆمۆنیستی}} لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|ئەنڤەر خۆجە|en|Enver Hoxha|lt=ئەنڤەر خۆجە}}دا.<ref name=zolo2002>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zolo |یەکەم=D. |سەردێڕ=Invoking Humanity: War, Law and Global Order |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=t7KNgpZRnM8C&q=Albania+nazi+protectorate&pg=PA181 |بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٢|پەڕە=١٨٠|ژپنک=٩٧٨٠٨٢٦٤٥٦٥٦٤}}</ref> لە کاتی سەربەخۆیی خۆییەوە لە ساڵی ١٩١٢، ئەلبانیا تووشی چەندین گۆڕانکاریی سیاسی بووە، و لە {{بنز|پاشایەتی|en|monarchy|lt=پاشایەتییەوە}} گوازراوەتەوە بۆ ڕژێمێکی {{بنز|کۆمۆنیزم|en|Communism|lt=کۆمۆنیستی}} پێش ئەوەی ببێتە {{بنز|دەوڵەتی سەربەخۆ|en|sovereign state|lt=کۆمارێکی}} {{بنز|کۆماری پەرلەمانی|en|parliamentary republic|lt=پەرلەمانیی}} {{بنز|کۆماری دەستووری|en|constitutional republic|lt=دەستووری}}. پەیڕەو لە {{بنز|دەستووری ئەلبانیا|en|Constitution of Albania|lt=دەستوورێک}} دەکات کە پێشینەی بە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان داوە، پەیکەری سیاسیی وڵاتەکە پێکھاتووە لە {{بنز|پەرلەمانی ئەلبانیا|en|Parliament of Albania|lt=پەرلەمان}}، {{بنز|سەرۆکی ئەلبانیا|en|President of Albania|lt=سەرۆک کۆمارێکی}} ڕێوڕەسمی، {{بنز|سەرۆک وەزیرانی ئەلبانیا|en|Prime Minister of Albania|lt=سەرۆک وەزیرانێکی}} جێبەجێکار و پلەبەندیی دادگاکان. ئەلبانیا {{بنز|وڵاتێکی لەحالەتەشەنەسەندندا|en|developing country|lt=وڵاتێکی لەپەرەسەندندایە}} کە خاوەنی {{بنز|پێڕستی وڵاتان بەپێی دراوی نەتەوەیی بەپێی سەرانە|en|List of countries by GNI (nominal, Atlas method) per capita#Upper-middle-income group|lt=ئابوورییەکی داهات مامناوەندی سەرووە}} لە {{بنز|ئابووریی ئەلبانیا|en|Economy of Albania|lt=ئابووریی ئەلبانیادا}} کە زیاتر پشتی بە کەرتی خزمەتگوزاری بەستووە، ھاوکات پیشەسازیی دروستکردن و {{بنز|گەشتوگوزار لە ئەلبانیا|en|Tourism in Albania|lt=گەشتوگوزار}}، کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕایەڵی زیاتر لە ١١ ملیۆن سەردانکەری کردووە، ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania |ناونیشان=http://data.worldbank.org/country/albania/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=The World Bank |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140921063450/http://data.worldbank.org/country/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref> {{بنز|بازرگانیی بەقاچاخھێنانی دەرمانە نایاساییەکان لە ئەلبانیا|en|illegal drug trade in Albania|lt=بازرگانیی نایاسایی دەرمان لە ئەلبانیا}} ساڵانە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەخاتە ناو ئابووریی وڵاتەکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=[[United Nations Office on Drugs and Crime]] |سەردێڕ=Opiates and Methamphetamine Trafficking on the Balkan Route: Drug Flows, Illicit Incomes and Illicit Financial Flows |ناونیشان=https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/IFF/2025/Balkan_Route.pdf}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی سیستمی کۆمۆنیستی، وڵاتەکە لە {{بنز|ئابووریی ئاراستەکراو|en|Planned economy|lt=پلانڕێژیی ناوەندییەوە}} گوازراوەتەوە بۆ {{بنز|بازاڕی ئازاد|en|Open market|lt=ئابوورییەکی بازاڕی}} {{بنز|ئابووریی بازاڕ|en|market economy|lt=ئازاد}}. ھاووڵاتیانی ئەلبانیا دەستگەیشتنیان بە {{بنز|چاودێریی تەندروستیی جیھانی|en|universal health care|lt=چاودێریی تەندروستیی گشتی}} و پەروەردەی سەرەتایی و ناوەندیی خۆڕایی ھەیە. وڵاتەکە کاندیدێکی فەرمییە بۆ ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپا، و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە لە {{بنز|چوونەناو یەکێتیی ئەورووپای ئەلبانیا|en|Accession of Albania to the European Union|lt=گفتوگۆکانی چوونەناوەوەدایە}}. {{TOC limit|3}} {{anchor|Etymology|Toponymy|Names}} == ڕەچەڵەکی ناو == ڕەچەڵەکی ناوی "ئەلبانیا" دەکرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ {{بنز|لاتینیی سەدەکانی ناوەڕاست|en|medieval Latin|lt=لاتینیی سەدەکانی ناوەڕاست}} و پەیوەندیی بە {{بنز|ھۆزی ئیلیری|en|Illyrian tribe|lt=ھۆزی ئیلیریی}} {{بنز|ئەلبانی (ھۆزی ئیلیری)|en|Albani (Illyrian tribe)|lt=ئەلبانییەوە}} ھەیە. ئەم پەیوەندییە زیاتر بە نووسینەکانی جوگرافیناسی یۆنانی کۆن {{بنز|پتۆلەمایۆس|en|Ptolemy|lt=پتۆلەمایۆس}} لە سەدەی ٢ی زاینیدا پشتڕاست دەکرێتەوە، کە تێیدا ئاوەدانیی {{بنز|ئەلبانۆپۆلیس|en|Albanopolis|lt=ئەلبانۆپۆلیسی}} گرتووەتە خۆ کە کەوتبووە باکووری ڕۆژھەڵاتی {{بنز|دوورێس|en|Durrës|lt=دوورێس}}.<ref>Madrugearu A, Gordon M. The wars of the [[Balkan Peninsula]]. Rowman & Littlefield, 2007. p. 146.</ref><ref>{{Barrington Atlas|map=49}}</ref> بوونی ئاوەدانییەکی سەدەکانی ناوەڕاست بە ناوی {{بنز|میرنشینی ئاربانۆن|en|Principality of Arbanon|lt=ئەلبانۆن}} یان ئاربانۆن ئاماژە بە ئەگەری بەردەوامیی مێژوویی دەکات. پەیوەندیی ورد لە نێوان ئەم ئاماژە مێژووییانە و پرسیار لەسەر ئەوەی ئایا ئەلبانۆپۆلیس هاومانای ئاربانۆن بووە یان نا، وەک بابەتێکی گەنگەشەی زانستی دەمێنێتەوە.<ref>The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, {{ISBN|978-0-631-19807-9}}, page 279,"We cannot be certain that the Arbanon of Anna Comnena is the same as Albanopolis of the Albani, a place located on the map of Ptolemy (3.12)"</ref> مێژوونووسی بێزەنتی {{بنز|مایکڵ ئاتالیاتێس|en|Michael Attaliates|lt=مایکڵ ئاتالیاتێس}}، لە گێڕانەوە مێژوویییەکەی سەدەی ١١یەمیدا، یەکەم ئاماژەی بێگومان بۆ ئەلبانییەکان دەخاتە ڕوو، کاتێک وەک بەشداربوویەک لە ڕاپەڕینێک دژ بە {{بنز|قوستەنتینیە|en|Constantinople|lt=قوستەنتینیە}} لە ساڵی ١٠٧٩دا ناویان دەبات.<ref name="MadgearuGordon25b">{{harvnb|Madgearu|Gordon|2008|p=25}}. "It is still disputed by scholars that those Albanoi from 1042 were Normans from Sicily, [Southern Italy], or if they are in fact the Albanoi [a large clan of that belongs to the many clans of Albanians] found in Albanian lands during this time frame."</ref> ھەروەھا ئەو ئاربانیتایەکان وەک ژێردەستەی {{بنز|دووکی دوورازۆ|en|Duke of Durazzo (title)|lt=دووکی دیرکیۆم}} دیاری دەکات.<ref>Robert Elsei. ''The Albanian lexicon of Dion Von Kirkman. Earliest reference to the existence of the Albanian language'', pp. 113–122.</ref> لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەلبانیا بە {{lang|sq|Arbëri|i=yes}} یان {{lang|sq|Arbëni|i=yes}} لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە ئاماژەی پێ دەکرا، کە خۆیان وەک {{lang|sq|Arbëreshë|i=yes}} یان {{lang|sq|Arbëneshë|i=yes}} دەناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.pinocacozza.it/|سەردێڕ=pinocacozza.it|وێبگە=pinocacozza.it|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191230223257/http://www.pinocacozza.it/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەلبانییەکان دەستەواژەکانی {{lang|sq|Shqipëri|i=yes}} یان {{lang|sq|Shqipëria|i=yes}} بۆ وڵاتەکەیان بەکار دێنن، کە دەستەواژەگەلێکن ڕەچەڵەکی مێژوویییان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤ھەم.<ref name=Matasović>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matasović|یەکەم=Ranko|ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo European|ناونیشان=http://mudrac.ffzg.unizg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://mudrac.ffzg.unizg.hr/~rmatasov/Albanian.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|شوێن=Zagreb|بڵاوکەرەوە=Ranko Matasovic|پەڕە=٣٩}}</ref> بەڵام تەنھا لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٧ھەم و سەرەتای سەدەی ١٨ھەمدا ئەم دەستەواژانە بە ھێواشی لە شوێنی {{lang|sq|Arbëria|i=yes}} و {{lang|sq|Arbëreshë|i=yes}} لای ئەلبانییەکان جێگیر بوون.<ref name=Matasović /><ref name=Lloshi>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lloshi |یەکەم=Xhevat |chapter=Albanian |editor1-last=Hinrichs |editor1-first=Uwe |editor2-last=Büttner |editor2-first=Uwe |سەردێڕ=Handbuch der Südosteuropa-Linguistik |ساڵ=١٩٩٩|شوێن=Wiesbaden |بڵاوکەرەوە=Otto Harrassowitz Verlag |ژپنک=٩٧٨٣٤٤٧٠٣٩٣٩٠|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Phyvk2tPaYQC |پەڕە=٢٧٧}}</ref> ئەم دوو دەربڕینە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک ھێمای "منداڵانی ھەڵۆکان" و "زەوی ھەڵۆکان" تێدەگەیەنرێن.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf |سەردێڕ=The Albanian Language |دوایین=Lloshi |یەکەم=Xhevat |بڵاوکەرەوە=United Nations Development Programme |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110709114947/http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == مێژوو == === پێش مێژوو === [[File:Kamenicë Tumulus, Albania 2018 02.jpg|thumb|right|پاشماوەکانی {{بنز|گردەگۆڕی کامێنیسا|en|Kamenica Tumulus|lt=گردەگۆڕی کامێنیسا}} لە {{بنز|پارێزگای کۆرچێ|en|county of Korçë|lt=پارێزگای کۆرچێ}}]] نیشتەجێبوونی سەردەمی بەردینی ناوەڕاست (مێزۆلیتیک) لە ئەلبانیا لە چەندین شوێنی کراوەدا کە نزیک بوون لە کەناراوەکانی ئادریاتیک و لە ئەشکەوتەکاندا سەلمێنراوە. کەلوپەلەکانی مێزۆلیتیک کە لە ئەشکەوتێکی نزیک زارێ دۆزراونەتەوە، کەلوپەلی {{بنز|بەردی چەقماخ|en|flint|lt=چەقماخ}} و {{بنز|یاشم|en|jasper|lt=یاشم}} لەگەڵ ئێسکە بەبەردبووەکانی ئاژەڵان لەخۆ دەگرن، لە کاتێکدا دۆزراوەکانی کێوی دایت ئامرازەکانی ئێسک و بەرد لەخۆ دەگرن کە ھاوشێوەی کلتوری {{بنز|کلتوری ئۆریگناسیان|en|Aurignacian culture|lt=ئۆریگناسیانن}}.<ref name="Prendi">F. Prendi, "The Prehistory of Albania", ''The Cambridge Ancient History'', 2nd edn., vol. 3, part 1: ''[https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA187 The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C.]'', ed. John Boardman et al. (Cambridge: Cambridge UP, 1982), 189–90.</ref> سەردەمی {{بنز|نیۆلیتیک|en|Neolithic|lt=نوێبەردین (نیۆلیتیک)}} لە ئەلبانیا لە دەوروبەری ٧٠٠٠ی پێش زایین دەستی پێکرد و لەو دۆزراوانەدا سەلمێنراوە کە ئاماژە بە ماڵیکردنی مەڕ و بزن و کشتوکاڵی بچووک دەکەن. بەشێک لە دانیشتووانی نیۆلیتیک لەوانەیە ھەمان دانیشتووانی مێزۆلیتیکی باشووری بەڵکان بووبن، وەک لە ئەشکەوتی {{بنز|کۆنیسپۆل|en|Konispol|lt=کۆنیسپۆل}}، کە چینەکانی مێزۆلیتیک ھاوکاتن لەگەڵ دۆزراوەکانی نیۆلیتیکی پێشگۆزەگەری. کلتوری {{بنز|گۆزەگەریی کاردیۆم|en|Cardium pottery|lt=گۆزەگەریی کاردیۆم}} لە کەناراوەکانی ئەلبانیا و لە سەرانسەری ئادریاتیک لە دوای ٦٥٠٠ی پێش زایین دەردەکەوێت، لە کاتێکدا ئاوەدانییەکانی ناوخۆ بەشدارییان لە پرۆسەی دروستبوونی {{بنز|کلتوری ستارچێڤۆ|en|Starčevo culture|lt=کلتوری ستارچێڤۆدا}} کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bunguri |یەکەم١=Adem |سەردێڕ=Different models for the Neolithisation of Albania |journal=Documenta Praehistorica |ڕێکەوت=٢٠١٤|بەرگ=٣٢|ناونیشان=https://www.academia.edu/51430439}}</ref> کانەکانی {{بنز|قیڕی قەترانی|en|bitumen|lt=قیڕی}} ئەلبانی لە {{بنز|سێلینیسا|en|Selenicë|lt=سێلینیسا}} بەڵگەی پێشوەختە لەسەر بەکارھێنانی قیڕ لە ئەورووپا دابین دەکەن، کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی نیۆلیتیکی ئەلبانیا (لە ٥٠٠٠ی پێش زایینەوە)، کاتێک کۆمەڵگە خۆجێییەکان وەک ڕەنگ بۆ ڕازاندنەوەی سەر سیرامیک، {{بنز|دژەئاوکەردن|en|waterproofing|lt=دژەئاوکردن}}، و {{بنز|ماددەی لکێنەر|en|adhesive|lt=ماددەی لکێنەر}} بۆ چاککردنەوەی قاپە شکاوەکان بەکاریان دەھێنا. قیڕی سێلینیسا لە سەرەتای ھەزارەی ٥ەمی پێش زایینەوە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا ڕوانراوە. یەکەم بەڵگە لەسەر ھەناردەکردنی بازرگانیی دەریایی لە نیۆلیتیک و سەردەمی بڕۆنز لە باشووری {{بنز|ئیتاڵیا|en|Italy|lt=ئیتاڵیاوە}} دێت. قیڕی کوالێتی بەرزی سێلینیسا لە سەرانسەری سەردەمە مێژوویییەکاندا لە کۆتاییەکانی سەردەمی نیۆلیتیکەوە تا ئەمڕۆ بەکارھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Connan |یەکەم١=J. |دوایین٢=Elezi |یەکەم٢=G. |دوایین٣=Engel |یەکەم٣=M.H. |دوایین٤=Zumberge |یەکەم٤=A. |سەردێڕ=Natural asphalt on Late Neolithic (5000 – 4500 BCE) potsherds from southeastern Albania: A geochemical study |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |بەرگ=٥٣|ساڵ=٢٠٢٤|پەڕەکان=٢–٣, ١١|article-number=104343 |bibcode=2024JArSR..53j4343C |issn=2352-409X |eissn=2352-4103 |doi=10.1016/j.jasrep.2023.104343 |doi-access=free}}</ref> {{بنز|کۆچی ھیندۆئەورووپییەکان|en|Indo-European migrations|lt=ھیندۆئەورووپیبوونی}} ئەلبانیا لە چوارچێوەی ھیندۆئەورووپیبوونی بەڵکانی ڕۆژئاوادا لە دوای ٢٨٠٠ی پێش زایینەوە دەستی پێکرد. بوونی {{بنز|گردەگۆڕ|en|Tumulus|lt=گردەگۆڕەکانی}} سەردەمی بڕۆنزی سەرەتایی لە نێزیکایەتیی {{بنز|ئاپۆلۆنیا (ئیلیریا)|en|Apollonia (Illyria)|lt=ئاپۆلۆنیای دواتر}} دەگەڕێتەوە بۆ ٢٦٧٩±١٧٤ پێش زایین. ئەم گردەگۆڕانە سەر بە دەربڕینی باشووری کلتوری ئادریاتیک-لیوبلیانان (کە پەیوەندیدارە بە {{بنز|کلتوری سێتینا|en|Cetina culture|lt=کلتوری سێتینای دواتر}})، کە بەرەو باشوور بە درێژایی ئادریاتیک لە باکووری بەڵکانەوە گوازراونەتەوە. ھەمان کۆمەڵگە گردی ھاوشێوەیان لە مۆنتینیگرۆ (ڕاکیچا کوچی) و باکووری ئەلبانیا (شتۆج) دروست کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Govedarica |یەکەم١=Blagoje |سەردێڕ=The Stratigraphy of Tumulus 6 in Shtoj and the Appearance of the Violin Idols in Burial Complexes of the South Adriatic Region |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja |ڕێکەوت=٢٠١٦|issue=45 |پەڕەکان=٢٢–٢٥|ناونیشان=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=528608 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|issn=0350-0020 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230107183524/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=528608 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکەم دۆزراوەی {{بنز|شوێنەوارناسیی بۆماوەیی|en|Archaeogenetics|lt=شوێنەوارناسیی بۆماوەیی}} پەیوەندیدار بە ھیندۆئەورووپیبوونی ئەلبانیا پیاوێک لەخۆ دەگرێت کە زیاتر ڕەچەڵەکی {{بنز|شوانکارەکانی دەشتی ڕۆژئاوا|en|Western Steppe Herders|lt=شوانکارەکانی دەشتی ڕۆژئاوای}} ھەیە و لە گردەگۆڕێکی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا نێژراوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٦٦٣–٢٤٧٢ پێش زایین.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Lazaridis |یەکەم١=Iosif |دوایین٢=Alpaslan-Roodenberg |یەکەم٢=Songül |display-authors=et al. |سەردێڕ=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |journal=Science |بەرگ=٣٧٧|issue=6609 |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢|پەڕە=٢٩|وتەگێڕانەوە=: Supplementary Materials |pmid=٣٦٠٠٧٠٥٥|pmc=١٠٠٦٤٥٥٣|s2cid=251843620 |doi=10.1126/science.abm4247 |bibcode=2022Sci...377m4247L | issn = 0036-8075}}</ref> لە سەردەمی بڕۆنزی ناوەڕاستدا، شوێن و دۆزراوەکانی کلتوری سێتینا لە ئەلبانیا دەردەکەون. کلتوری سێتینا بەرەو باشوور لە سەرانسەری ئادریاتیک لە {{بنز|دۆڵی سێتینا|en|Cetina|lt=دۆڵی سێتینای}} {{بنز|دالماتیا|en|Dalmatia|lt=دالماتیاوە}} گوازراوەتەوە. لە ئەلبانیا، دۆزراوەکانی سێتینا لە دەوری باشووری {{بنز|دەریاچەی ئیشکۆدرا|en|Lake Shkodër|lt=دەریاچەی ئیشکۆدرا}} کۆبووبوونەوە و بە شێوەیەکی تایبەت لە گۆڕستانە گردییەکاندا دەردەکەون، وەک لە شکڕێل و شتۆج، و قەڵا گردییەکان وەک گاژتان (ئیشکۆدرا)، ھەروەھا لە شوێنە ئەشکەوتییەکان وەک بلاز، نێزیر، و کەپوتا (ناوەڕاستی ئەلبانیا) و شوێنە دەریاچەیییەکان وەک سوڤیان (باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gori |یەکەم١=Maja |دوایین٢=Recchia |یەکەم٢=Giulia |دوایین٣=Tomas |یەکەم٣=Helen |سەردێڕ=The Cetina phenomenon across the Adriatic during the 2nd half of the 3rd millennium BC: new data and research perspectives |journal=38° Convegno Nazionale Sulla Preistoria, Protostoria, Storia della Daunia |ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٢٠١|ناونیشان=https://www.academia.edu/36936788 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230415002003/https://www.academia.edu/36936788 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === سەردەمی کۆن === [[File:The City and the Prokletije from the castle.jpg|thumb|شاری {{بنز|ئیشکۆدرا|en|Scodra|lt=ئیشکۆدرا}} کە لە سەدەی ٤ی پێش زایین دامەزراوە، پایتەختی {{بنز|شانشینی ئیلیریا|en|Illyrian kingdom|lt=شانشینی ئیلیریی}} {{بنز|ئاردیایی|en|Ardiaei|lt=ئاردیایی}} و {{بنز|لابەیاتای|en|Labeatae|lt=لابەیاتای}} بوو.]] خاکی گرتراوەی ئەلبانیا لە مێژوودا لەلایەن {{بنز|گەلانی ھیندۆئەورووپی سەرەتایی|en|Proto-Indo-Europeans|lt=گەلانی ھیندۆئەورووپییەوە}} ئاوەدان کرابوو، لەنێویاندا چەندین ھۆزی {{بنز|پێڕستی گەلانی ئیلیری|en|Illyrian tribes|lt=ئیلیری}} و {{بنز|ئیپیرۆس (دەوڵەتی کۆن)|en|Epirus (ancient state)|lt=ئیپیرۆتی}}. ھەروەھا چەندین {{بنز|کۆلۆنیکردنی یۆنانی|en|Greek colonization|lt=کۆلۆنیی یۆنانی}} ھەبوون. ئەو خاکەی کە وەک {{بنز|ئیلیریا|en|Illyria|lt=ئیلیریا}} ئاماژەی پێ دەکرا تا ڕادەیەک لەگەڵ ناوچەی ڕۆژھەڵاتی {{بنز|دەریای ئادریاتیک|en|Adriatic Sea|lt=دەریای ئادریاتیک}} لە {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Sea|lt=دەریای ناوەڕاستدا}} دەگونجا، کە لە باشوورەوە تا دەمی ڕووباری {{بنز|ڤجۆسە|en|Vjosë|lt=ڤجۆسە}} درێژ دەبۆوە.<ref>The Illyrians (The Peoples of Europe) by John Wilkes, 1996, {{ISBN|978-0-631-19807-9}}, page 92, "Appian's description of the Illyrian territories records a southern boundary with Chaonia and Thesprotia, where ancient Epirus began south of river Aoous (Vjose)" [https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C&pg=PR20 also map]</ref><ref>Cambridge University Press. [https://books.google.com/books?id=0qAoqP4g1fEC&pg=PA266 ''The Cambridge ancient history'']. 2000. {{ISBN|0-521-23447-6}}, page 261,"...&nbsp;down to the mouth of Aous"</ref> یەکەم گێڕانەوەی گرووپە ئیلیرییەکان لە {{بنز|پێریپلۆسی دەریای ئەوکساین|en|Periplus of the Euxine Sea|lt=پێریپلۆسی دەریای ڕەشەوە}} دێت، کە دەقێکی یۆنانییە لە سەدەی ٤ی پێش زاییندا نووسراوە.<ref name=wilkes/> {{بنز|بریجەکان|en|Bryges|lt=بریجەکانیش}} لە ناوەڕاستی ئەلبانیا ئامادەیییان ھەبوو، لە کاتێکدا باشوور لەلایەن {{بنز|کاوونییەکان|en|Chaonians|lt=کاوونییە}} ئیپیرۆتییەکانەوە ئاوەدان کرابوو، کە پایتەختەکەیان لە {{بنز|فۆینیس|en|Phoenice|lt=فۆینیس}} بوو.<ref name=wilkes/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Boardman|یەکەم١=John|دوایین٢=Hammond|یەکەم٢=Nicholas Geoffrey Lemprière|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History: The Expansion of the Greek World, Eighth to Six Centuries B.C|شوێن=Cambridge, United Kingdom|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٠-٥٢١-٢٣٤٤٧-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0qAoqP4g1fEC |پەڕە=٢٨٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lewis|یەکەم١=David Malcolm|دوایین٢=Boardman|یەکەم٢=John|سەردێڕ=The Cambridge Ancient History, Volume 6: The Fourth Century BC|شوێن=Cambridge, United Kingdom|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٠-٥٢١-٢٣٣٤٨-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vx251bK988gC |پەڕەکان=٤٣٠, ٤٣٤}}</ref> کۆلۆنییەکانی تر، وەک {{بنز|ئاپۆلۆنیا (ئیلیریا)|en|Apollonia (Illyria)|lt=ئاپۆلۆنیا}} و {{بنز|ئێپیدامنۆس|en|Epidamnos|lt=ئێپیدامنۆس}}، لەلایەن شارە-دەوڵەتە یۆنانییەکانەوە لەسەر کەناراوەکان تا سەدەی ٧ی پێش زایین دامەزرێنران.<ref name=wilkes>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilkes|یەکەم=John|سەردێڕ=The Illyrians|شوێن=Oxford, United Kingdom|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |پەڕەکان=٩٤, ٩٦, ١٠٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilson|یەکەم=Nigel Guy|سەردێڕ=Encyclopedia of Ancient Greece|شوێن=New York, New York and Oxford, United Kingdom|بڵاوکەرەوە=Routledge (Taylor & Francis)|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٨٧٣٩٦-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-aFtPdh6-2QC |پەڕە=٥٩٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chamoux|یەکەم=François|سەردێڕ=Hellenistic Civilization|شوێن=Oxford, United Kingdom|بڵاوکەرەوە=Blackwell Publishing|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٠-٦٣١-٢٢٢٤٢-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nafU9ADpCwcC|پەڕە=٩٧}}</ref> [[File:Parku Arkeologjik i Apollonisë 04.jpg|thumb|left|{{بنز|ئاپۆلۆنیا (ئیلیریا)|en|Apollonia (Illyria)|lt=ئاپۆلۆنیا}} {{بنز|کۆلۆنییەکانی سەردەمی کۆن#کۆلۆنییە یۆنانییەکان|en|Colonies in antiquity#Greek colonies|lt=کۆلۆنییەکی یۆنانیی}} گرنگ بوو لەسەر کەناراوەکانی {{بنز|ئیلیریا|en|Illyria|lt=ئیلیریا}} بە درێژایی {{بنز|دەریای ئادریاتیک|en|Adriatic Sea|lt=دەریای ئادریاتیک}} و یەکێک بوو لە خاڵەکانی ڕۆژئاوای ڕێگەی {{بنز|ڤیا ئێگناتیا|en|Via Egnatia|lt=ڤیا ئێگناتیا}}، کە ڕۆما و {{بنز|قوستەنتینیە|en|Constantinople|lt=قوستەنتینیەی}} بەستەبووەوە.]] ھۆزی ئیلیریی {{بنز|تاولانتی|en|Taulantii|lt=تاولانتی}} ھۆزێکی بەھێزی ئیلیری بوون لەنێو سەرەتاییترین ھۆزە تۆمارکراوەکان لە ناوچەکەدا. ئەوان لە ناوچەیەکدا دەژیان کە لەگەڵ بەشێکی زۆری ئەلبانیای ئێستادا دەگونجێت. لەگەڵ فەرمانڕەوای دارمانی {{بنز|کلیتوس (کوڕی باردیلیس)|en|Cleitus (son of Bardylis)|lt=کلیتوس}}، {{بنز|گلاوکیاسی تاولانتی|en|Glaucias of Taulantii|lt=گلاوکیاس}}، فەرمانڕەوای شانشینی تاولانتی، دژی {{بنز|ئەلێکساندەری مەزن|en|Alexander the Great|lt=ئەلێکساندەری مەزن}} لە {{بنز|گەمارۆدانی پێلیۆم|en|Siege of Pelium|lt=نەبەردی پێلیۆمدا}} لە ساڵی ٣٣٥ی پێش زاییندا شەڕیان کرد. بە تێپەڕبوونی کات، فەرمانڕەوای مەقدۆنیای کۆن، {{بنز|کاساندەر|en|Cassander|lt=کاساندەری مەقدۆنیا}}، ئاپۆلۆنیای گرت و لە ڕووباری {{بنز|ئیشکومبین|en|Shkumbin|lt=ژێنوسوس (ئیشکومبین)}} لە ساڵی ٣١٤ی پێش زاییندا پەڕییەوە. دوای چەند ساڵێک، گلاوکیاس گەمارۆی ئاپۆلۆنیای دا و کۆلۆنیی یۆنانیی {{بنز|ئێپیدامنۆس|en|Epidamnos|lt=ئێپیدامنۆسی}} دەست بەسەردا گرت.<ref>Justin, ''Epitome'', 17.3</ref> ھۆزی ئیلیریی {{بنز|ئاردیایی|en|Ardiaei|lt=ئاردیایی}}، کە ناوەندەکەی لە مۆنتینیگرۆ بوو، فەرمانڕەوایی زۆربەی خاکی باکووری ئەلبانیای دەکرد. {{بنز|شانشینی ئاردیایی|en|Ardiaean Kingdom|lt=شانشینی ئاردیایییان}} گەیشتە گەورەترین ئاستی خۆی لەژێر دەسەڵاتی {{بنز|ئاگرۆنی ئیلیریا|en|Agron of Illyria|lt=پاشا ئاگرۆن}}، کوڕی {{بنز|پلێوراتوسی دووەم|en|Pleuratus II|lt=پلێوراتوسی دووەم}}. ئاگرۆن دەسەڵاتی خۆی بۆ سەر ھۆزە ھاوسێییەکانی تریش درێژ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hammond |یەکەم١=Nicholas Geoffrey Lemprière |دوایین٢=Walbank |یەکەم٢=Frank William |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢|سەردێڕ=A History of Macedonia: 336–167 B.C. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qpb3JdwuDQIC |بڵاوکەرەوە=Clarendon Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨١٤٨١٥-٩}}</ref> دوای کۆچی دوایی ئاگرۆن لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زاییندا، ھاوسەرەکەی، {{بنز|تەوتا|en|Teuta|lt=تەوتا}}، دەسەڵاتی شانشینی ئاردیایی بەمیرات گرت. ھێزەکانی تەوتا کردەوەکانی خۆیانیان بەرەو باشوورتر بۆ سەر دەریای یۆنیان فراوان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jackson-Laufer |یەکەم=Guida Myrl |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|سەردێڕ=Women Rulers Throughout the Ages: An Illustrated Guide |ناونیشان=https://archive.org/details/isbn_9791576070917 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |پەڕەکان=[https://archive.org/details/isbn_٩٧٩١٥٧٦٠٧٠٩١٧/page/٣٨٢ ٣٨٢]–٣٨٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٠٩١-٨}}</ref> لە ساڵی ٢٢٩ی پێش زاییندا، ڕۆما جەنگی دژ بە شانشینەکە ڕاگەیاند<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The History of Rome |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=j74oAAAAYAAJ |بڵاوکەرەوە=D. Appleton & Company |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٨٤٦|پەڕە=٢٥٩}}</ref> بەھۆی تاڵانکردنی بەرفراوانی کەشتییە ڕۆمییەکان. جەنگەکە بە شکستی ئیلیرییەکان لە ساڵی ٢٢٧ی پێش زاییندا کۆتایی ھات. لە کۆتاییدا {{بنز|جێنتیوس|en|Gentius|lt=جێنتیوس}} لە ساڵی ١٨١ی پێش زاییندا شوێنی تەوتای گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Illyrians |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |بڵاوکەرەوە=Wiley |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-١٩٨٠٧-٩|یەکەم=John |دوایین=Wilkes |پەڕە=١٨٩}}</ref> جێنتیوس لە ساڵی ١٦٨ی پێش زاییندا لەگەڵ ڕۆمییەکان تووشی پێکدادان بوو، کە بووە ھۆی دەستپێکردنی {{بنز|شەڕی سێیەمی ئیلیریا|en|Third Illyrian War|lt=شەڕی سێیەمی ئیلیریا}}. ململانێکە بە داگیرکاریی ڕۆمییەکان بۆ سەر ناوچەکە تا ساڵی ١٦٧ی پێش زایین کۆتایی ھات. ڕۆمییەکان ناوچەکەیان بۆ سێ دابەشکاریی کارگێڕی بەش کرد.<ref>Marjeta Šašel Kos, "The Illyrian King Ballaeus – Some Historical Aspects", ''Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes'', ed. Danièle Berranger (Clermont-Ferrand: Presses Universitaires Blaise Pascal, 2007), 127.</ref> === سەدەکانی ناوەڕاست === [[File:Krujë-KrujaAlbania 2016.jpg|thumb|شاری {{بنز|کرۆیا|en|Krujë|lt=کرۆیا}} پایتەختی {{بنز|میرنشینی ئاربانۆن|en|Principality of Arbanon|lt=میرنشینی ئاربانۆن}} بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.]] {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|en|Roman Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی}} لە ساڵی ٣٩٥دا دوای کۆچی دوایی {{بنز|تیۆدۆسیوسی یەکەم|en|Theodosius I|lt=تیۆدۆسیوسی یەکەم}} دابەش بوو بۆ دوو بەشی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات|en|Eastern Roman Empire|lt=ڕۆژھەڵات}} و {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژئاوا|en|Western Roman Empire|lt=ڕۆژئاوا}}، ئەمەش بەشێک بەھۆی زیادبوونی پەستانی ھەڕەشەکان لە کاتی {{بنز|داگیرکاریی بەربەرەکان|en|Barbarian Invasions|lt=داگیرکاریی بەربەرەکاندا}}. لە سەدەی ٦ەمەوە تا سەدەی ٧ەم، {{بنز|سلاڤەکانی باشوور|en|South Slavs|lt=سلاڤەکان}} لە ڕووباری {{بنز|دانوب|en|Danube|lt=دانوب}} پەڕینەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان یۆنانییە ڕەسەنەکان، ئیلیرییەکان و تراسییەکانیان لە {{بنز|بەڵکان|en|Balkans|lt=بەڵکاندا}} ھەڵلووشی؛ بەم شێوەیە، ئیلیرییەکان بۆ دوا جار لە تۆمارە مێژوویییەکاندا لە سەدەی ٧ەمدا ئاماژەیان پێ کرا.<ref name="BideleuxJeffries2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bideleux|یەکەم١=Robert|دوایین٢=Jeffries|یەکەم٢=Ian|سەردێڕ=Balkans: A Post-Communist History|ناونیشان=https://archive.org/details/balkanspostcommu0000bide|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٥٨٣٢٨-٧|پەڕە=[https://archive.org/details/balkanspostcommu٠٠٠٠bide/page/٢٥ ٢٥]|وتەگێڕانەوە=From AD 548 onward, the lands now known as Albania began to be overrun from the north by ever-increasing&nbsp;...}}</ref><ref name="Schaefer2008">{{بیرخستنەوە|دوایین=Schaefer|یەکەم=Richard T.|سەردێڕ=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٩-٢٦٩٤-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jscZAQAAIAAJ}}</ref> لە سەدەی ١١ھەمدا، {{بنز|لێکترازانی گەورەی ١٠٥٤|en|Great Schism of 1054|lt=لێکترازانی گەورە}} بە ڕەسمی پچڕانی پەیوەندیی نێوان {{بنز|کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|en|Eastern Orthodox Church|lt=ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات}} و {{بنز|کەنیسەی کاتۆلیکی ڕۆژئاوا|en|Western Catholic Church|lt=کەنیسەی کاتۆلیکی ڕۆژئاوای}} چەسپاند، کە لە ئەلبانیادا لە ڕێگەی سەرھەڵدانی باکوورێکی کاتۆلیک و باشوورێکی ئۆرسۆدۆکسەوە ڕەنگی دایەوە. گەلی ئەلبانی لە ڕۆژئاوای {{بنز|دەریاچەی ئۆھرید|en|Lake Ochrida|lt=دەریاچەی ئۆھرید}} و دۆڵی سەرووی {{بنز|ئیشکومبین|en|Shkumbin|lt=ڕووباری ئیشکومبین}}دا نیشتەجێ بوون و {{بنز|میرنشینی ئاربانۆن|en|Principality of Arbanon|lt=میرنشینی ئاربانۆنیان}} لە ساڵی ١١٩٠دا لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|پڕۆگۆن، لۆردی کرۆیا|en|Progon, Lord of Kruja|lt=پڕۆگۆنی کرۆیا}} دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nicol|یەکەم=Donald MacGillivray|سەردێڕ=Studies in late Byzantine history and prosopography|ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Variorum Reprints|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XnKgAAAAMAAJ&q=Alain+Ducellier|ژپنک=٩٧٨٠٨٦٠٧٨١٩٠٥}}</ref> کوڕەکانی بە ناوەکانی {{بنز|جین پڕۆگۆنی|en|Gjin Progoni|lt=جین پڕۆگۆنی}} و {{بنز|دیمیتریۆ پڕۆگۆنی|en|Demetrio Progoni|lt=دیمیتریۆ پڕۆگۆنی}} شوێنیان گرتەوە. دوای کۆچی دوایی دیمیتریۆ، خاکەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی {{بنز|گریگۆریۆس کامۆناس|en|Gregorios Kamonas|lt=گریگۆریۆس کامۆناسی}} ئەلبانی-یۆنانی و دواتریش لەژێر دەسەڵاتی {{بنز|گۆلێمی کرۆیا|en|Golem of Kruja|lt=گۆلێمی کرۆیادا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/illyrischalbanis00thaluoft |سەردێڕ=Illyrisch-albanische Forschungen |بڵاوکەرەوە=Duncker & Humblot |دوایین١=Jireček |یەکەم١=Konstantin |دوایین٢=Thopia |ساڵ=١٩١٦|پەڕە=[https://archive.org/details/illyrischalbanis٠٠thaluoft/page/٢٣٩ ٢٣٩]|وتەگێڕانەوە=Griechen Gregorios Kamonas}}</ref><ref name=Abulafia>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bclfdU_2lesC&pg=PA786 |سەردێڕ=The New Cambridge Medieval History: Volume 5, C.1198-c.1300 |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٦٢٨٩-٤|دوایین١=Abulafia |یەکەم١=David |دوایین٢=McKitterick |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩|پەڕە=٧٨٦|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |وتەگێڕانەوە=Greco-Albanian lord Gregorios Kamonas}}</ref><ref name=Genealogist>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=J7pnAAAAMAAJ&q=gregorios+kamonas |سەردێڕ=The Genealogist |ساڵ=١٩٨٠|پەڕە=٤٠}}</ref> لە سەدەی ١٣ھەمدا، میرنشینەکە ھەڵوەشایەوە.<ref name=Clements31>Clements, John (1992), ''Clements encyclopedia of world governments'', Vol. 10. Political Research, Inc. p. 31: "By 1190, Byzantium's power had so receded that the archon Progon succeeded in establishing the first Albanian state of the Middle Ages, a principality"</ref><ref name="PickardÇeliku2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Pickard |یەکەم١=Rob |دوایین٢=Çeliku |یەکەم٢=Florent |سەردێڕ=Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe |ساڵ=٢٠٠٨|شوێن=Strasbourg |بڵاوکەرەوە=Council of Europe Publishing |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٧١-٦٢٦٥-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Bi8fjENzJacC |پەڕە=١٦}}</ref><ref name="Norris1993">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Norris |یەکەم=H. T. |سەردێڕ=Islam in the Balkans: religion and society between Europe and the Arab world |ناونیشان=https://archive.org/details/islaminbalkansre00norr |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=University of South Carolina Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٢٤٩-٩٧٧-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/islaminbalkansre٠٠norr/page/٣٥ ٣٥]}}</ref> ئاربانۆن وەک یەکەم پێشنیاری دەوڵەتێکی ئەلبانی ھەژمار دەکرێت، کە پێگەیەکی {{بنز|نیمچەسەربەخۆ|en|semi-autonomous|lt=نیمچەسەربەخۆی}} وەک پەڕگیری ڕۆژئاوای {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی|en|Byzantine Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی}} لەژێر دەسەڵاتی بێزەنتییەکانی {{بنز|دووکاس|en|Doukas|lt=دووکاسی}} {{بنز|دەسپۆتاتی ئیپیرۆس|en|Despotate of Epirus|lt=ئیپیرۆس}} یان {{بنز|لاسکاریستەکان|en|Laskaris|lt=لاسکاریستەکانی}} {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی نیسیا|en|Empire of Nicaea|lt=نیسیادا}} ھێشتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Pipa |یەکەم١=Arshi |دوایین٢=Repishti |یەکەم٢=Sami |ساڵ=١٩٨٤|سەردێڕ=Studies on Kosova |زنجیرە=East European Monographs #155 |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٠٣٣-٠٤٧-٣|پەڕەکان=٧–٨}}</ref> [[File:Venezia_-_Ex_Scola_degli_albanesi_(sec._XV)_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto,_12-Aug-2007_-_11_-_Maometto_II_assedia_Scutari.jpg|thumb|left|نەخشەیەکی بەرزی {{بنز|سکۆلا دێگڵی ئەلبانیزی|en|Scuola degli Albanesi|lt=سکۆلا دێگڵی ئەلبانیزی}} کە یادی {{بنز|گەمارۆدانی ئیشکۆدرا|en|siege of Shkodra|lt=گەمارۆدانی ئیشکۆدرا}} دەکاتەوە. وێنەی {{بنز|سوڵتانی عوسمانی|en|Ottoman Sultan|lt=سوڵتان}} {{بنز|محەممەدی دووەم|en|Mehmet II|lt=محەممەدی دووەم}} دەکێشێت کە گەمارۆی شاری ئەلبانیی ئیشکۆدرا دەدات، کە لەو کاتەدا بەشێک بوو لە {{بنز|کۆماری ڤێنیس|en|Venetian Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ڤێنیسی}}.]] بەرەو کۆتایی سەدەی ١٢ەم و سەرەتای سەدەی ١٣ەم، {{بنز|شانشینی سەرپیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Kingdom of Serbia (medieval)|lt=سڕبەکان}} و {{بنز|کۆماری ڤێنیس|en|Venetian Empire|lt=ڤێنیسییەکان}} دەستیان کرد بە دەستبەسەرداگرتنی خاکەکە.<ref name="Barbarian Invasions">{{بیرخستنەوەی وێب|editor1-last=Zickel |editor1-first=Raymond |editor2-last=Iwaskiw |editor2-first=Walter R. |ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ="The Barbarian Invasions and the Middle Ages," Albania: A Country Study |ناونیشان=http://countrystudies.us/albania/15.htm |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211124100556/http://countrystudies.us/albania/15.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{بنز|ڕەچەڵەکی نەتەوەیی|en|ethnogenesis|lt=پەرەسەندنی ڕەچەڵەکی}} ئەلبانییەکان نادیارە؛ بەڵام یەکەم ئاماژەی بێگومان بۆ ئەلبانییەکان لە تۆمارە مێژوویییەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٠٧٩ یان ١٠٨٠ لە بەرھەمێکی {{بنز|مایکڵ ئاتالیاتێس|en|Michael Attaleiates|lt=مایکڵ ئاتالیاتێسدا}}، کە ئاماژەی بە {{بنز|ئەلبانۆی|en|Albanoi|lt=ئەلبانۆی}} کردووە وەک بەشداربوویەک لە ڕاپەڕینێک دژ بە {{بنز|قوستەنتینیە|en|Constantinople|lt=قوستەنتینیە}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Madgearu|یەکەم١=Alexandru|دوایین٢=Gordon|یەکەم٢=Martin|سەردێڕ=The wars of the Balkan Peninsula: Their medieval origins|ساڵ=٢٠٠٨|شوێن=Lanham|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ناونیشان=https://archive.org/details/warsofbalkanpeni0000madg|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|پەڕە=[https://archive.org/details/warsofbalkanpeni٠٠٠٠madg/page/٤٣ ٤٣]|وتەگێڕانەوە=Albanoi.|ژپنک=٩٧٨٠٨١٠٨٥٨٤٦٦}}</ref> لەم خاڵەدا، ئەلبانییەکان بە تەواوی مەسیحی ببوون. دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئاربانۆن، {{بنز|شارلی یەکەمی ئەنجۆ|en|Charles I of Anjou|lt=شارلی یەکەمی ئەنجۆ}} ڕێککەوتنێکی لەگەڵ فەرمانڕەوا ئەلبانییەکاندا ئیمزا کرد، بەڵێنی دا کە پارێزگاری لەوان و ئازادییە کۆنەکانیان بکات. لە ساڵی ١٢٧٢دا، ئەو {{بنز|شانشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Kingdom of Albania (medieval)|lt=شانشینی ئەلبانیای}} دامەزراند و ناوچەکانی لە {{بنز|دەسپۆتاتی ئیپیرۆس|en|Despotate of Epirus|lt=دەسپۆتاتی ئیپیرۆس}} سەندەوە. شانشینەکە داوای سەرجەم خاکی ناوەڕاستی ئەلبانیای دەکرد لە {{بنز|دوورێس|en|Dyrrhachium|lt=دیرکیۆمەوە}} بە درێژایی کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک تا دەکاتە {{بنز|بوترینت|en|Butrint|lt=بوترینت}}. پەیکەری سیاسیی کاتۆلیکی بنەمایەک بوو بۆ پلانەکانی پاپا بۆ بڵاوکردنەوەی {{بنز|کەنیسەی کاتۆلیک|en|Catholic Church|lt=کاتۆلیکیزم}} لە نیمچەدوورگەی بەڵکاندا. ئەم پلانە ھەروەھا پشتیوانیی {{بنز|ھێلین لە ئەنجۆ|en|Helen of Anjou, Queen of Serbia|lt=ھێلینی ئەنجۆیان}} بەدەستھێنا. نزیکەی ٣٠ کەنیسە و دێری کاتۆلیکی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا دروست کران، بەتایبەتی لە باکووری ئەلبانیادا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility |دوایین=Etleva |یەکەم=Lala |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ساڵ=٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.etd.ceu.hu/2009/mphlae01.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.etd.ceu.hu/2009/mphlae01.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ململانێی ناوخۆیی دەسەڵات لەناو ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتیدا لە سەدەی ١٤ھەمدا ڕێگەی بە بەھێزترین فەرمانڕەوای سەدەکانی ناوەڕاستی سڕبەکان، {{بنز|ستێفان دوشان|en|Stefan Dušan|lt=ستێفان دوشان}}، دا کە {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی سڕبی|en|Serbian Empire|lt=ئیمپراتۆریەتێکی تەمەنکورت}} دامەزرێنێت کە سەرجەم ئەلبانیای جگە لە دوورێس لەخۆ دەگرت.<ref name="Barbarian Invasions"/> [[File:Albanian Principalities, ca. 1390 (modern Albania).png|thumb|میرنشینەکانی ئەلبانیا، {{Circa|1390}}، بێجگە لە {{بنز|دەسپۆتاتی ئارتا|en|Despotate of Arta|lt=دەسپۆتاتی ئارتا}}]] لە ساڵی ١٣٦٧دا، فەرمانڕەوا ئەلبانییەکان {{بنز|دەسپۆتاتی ئارتا|en|Despotate of Arta|lt=دەسپۆتاتی ئارتایان}} دامەزراند. لەو ماوەیەدا، چەندین {{بنز|میرنشینەکانی ئەلبانیا|en|Albanian principalities|lt=میرنشینی ئەلبانی}} دامەزرێنران، بەتایبەتی {{بنز|میرنشینی ئەلبانیا (سەدەکانی ناوەڕاست)|en|Principality of Albania (medieval)|lt=میرنشینی ئەلبانیا}}، {{بنز|میرنشینی کاستریۆتی|en|Principality of Kastrioti|lt=میرنشینی کاستریۆتی}}، {{بنز|گوندنشینی بێرات|en|Lordship of Berat|lt=گوندنشینی بێرات}}، و {{بنز|میرنشینی دوکاگجینی|en|Principality of Dukagjini|lt=میرنشینی دوکاگجینی}}. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٥ھەمدا، {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|en|Ottoman Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} زۆربەی ئەلبانیای داگیر کرد، و {{بنز|پەیمانی لێژە|en|League of Lezhë|lt=پەیمانی لێژە}} لەژێر فەرمانڕەوایی {{بنز|ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg|lt=ئەسکەندەر بەگدا}} ڕێکخرا، کە بووە قارەمانی نیشتمانیی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەلبانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Qeriqi |یەکەم=Ahmet |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, heroi kombëtar dhe personaliteti më i njohur i Shqipërisë |ناونیشان=https://www.radiokosovaelire.com/gjergj-kastrioti-skenderbeu-heroi-kombetar-dhe-protagonisti-njohur-shqiperise-2/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Radio Kosova e Lirë |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gjergj Kastrioti Skënderbeu - heroi kombëtar i shqiptarëve |ناونیشان=https://www.archivioradiovaticana.va/storico/2010/01/17/gjergj_kastrioti_sk%C3%ABnderbeu_-_heroi_komb%C3%ABtar_i_shqiptar%C3%ABve/alb-349788 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=www.archivioradiovaticana.va}}</ref> ==== ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ==== {{multiple image | align = left | total_width = 230 | image_style = border:none; | image1 = Skanderbeg by Antonio Maria Crespi.jpg | alt1 = جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگ | caption1 = دوای خزمەتکردنی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|en|Ottoman Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} بۆ نزیکەی ٢٠ ساڵ، {{بنز|ئەسکەندەر بەگ|en|Gjergj Kastrioti Skanderbeg|lt=جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگ}} هەڵھات و دەستی بە {{بنز|ڕاپەڕینی ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg's rebellion|lt=ڕاپەڕینێک دژ بە ئیمپراتۆریەتەکە}} کرد کە پێشڕەویی عوسمانییەکانی بۆ ناو ئەورووپا بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ ڕاگرت. | image2 = Monvoisin, Raymond - Ali Pacha y Vasiliki -1832 ost 345x272 PalCous frg1.jpg | alt2 = عەلی پاشا تەپەلێنا | caption2 = {{بنز|عەلی پاشا شۆڕشگێڕ|en|Ali Pasha Tepelena|lt=عەلی پاشا تەپەلێنا}} فەرمانڕەوایەکی سەر بە خۆبەڕێوەبەری عوسمانی-ئەلبانی بوو، کە فەرمانڕەوایی {{بنز|پاشالکی یانینا|en|Pashalik of Yanina|lt=پاشالکی یانینای}} دەکرد. }} بە {{بنز|فەتحی قوستەنتینیە|en|fall of Constantinople|lt=کەوتنی قوستەنتینیە}}، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی چووە نێو قۆناغێکی درێژخایەنی داگیرکاری و فراوانخوازیی سەربازییەوە، کە سنوورەکانی بە ھێواشی لە قووڵایی {{بنز|فەتحی عوسمانی لە بەڵکاندا|en|Ottoman conquest of the Balkans|lt=باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا}} فراوان ببوونەوە. لە ساڵی ١٣٨٥دا، ئەوان گەیشتنە {{بنز|کەناراوەکانی دەریای یۆنیان لە ئەلبانیا|en|Albanian Ionian Sea Coast|lt=کەناراوەکانی دەریای یۆنیان}}، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٤١٥دا، بنکە سەربازییەکانیان لە سراپای {{بنز|باشووری ئەلبانیا|en|Southern Albania|lt=باشووری ئەلبانیادا}} دامەزراند، و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٤٣١دا زۆربەی ئەلبانیایان داگیر کرد.<ref>{{Cite thesis |last=Licursi |first=Emiddio Pietro |title=Empire of Nations: The Consolidation of Albanian and Turkish National Identities in the Late Ottoman Empire, 1878–1913 |url=https://www.scribd.com/doc/72122169/7/Pashko-Vasa |year=2011 |publisher=Columbia University |location=New York |page=19 |quote=By 1415, after a chaotic interregnum, Sultan Mehmet I sent the military to erect the first Ottoman garrisons throughout southern Albania, establishing direct military authority in the region&nbsp;... l jurisdiction over most of Albania&nbsp;... |hdl=10022/AC:P:10297 |archive-date=26 September 2020 |access-date=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926073717/https://www.scribd.com/doc/72122169/Licursi-Senior-Thesis/ |url-status=live }}</ref><ref name="Hupchich110">[https://books.google.com/books?id=sQGIDAAAQBAJ&q=albania+vassal+serbia&pg=PA120 The Balkans: From Constantinople to Communism] by D. Hupchick, page 110</ref> لە ئەنجامدا ھەزاران ئەلبانی ھەڵھاتن بۆ ئەورووپای ڕۆژئاوا، بەتایبەتی بۆ {{بنز|کالابریا|en|Calabria|lt=کالابریا}}، {{بنز|شانشینی ناپۆلی|en|Kingdom of Naples|lt=ناپۆلی}}، {{بنز|کۆماری ڕاگوسا|en|Republic of Ragusa|lt=ڕاگوسا}}، و {{بنز|شانشینی سیسیل|en|Kingdom of Sicily|lt=سیسیل}}، لە کاتێکدا چەندین کەسی تر لە {{بنز|جوگرافیای ئەلبانیا|en|Geography of Albania|lt=شاخە سەختەکانی ئەلبانیادا}} پەنایان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gjonça, Arjan |سەردێڕ=Communism, Health and Lifestyle: The Paradox of Mortality Transition in Albania, 1950–1990|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=OKEal7FHClUC&pg=PA7|ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣١٥٨٦-٢|پەڕە=٧}}</ref><ref name="Norris1993" /> لەبەر ئەوەی زۆرینەی ھەرە زۆری ئەلبانییەکان پەیڕەوی لە مەسیحییەت دەکرد، ئەوان وەک {{بنز|ڕەعیەت|en|Rayah|lt=چینێکی نزمتر لە خەڵک}} ھەژمار دەکران، کە بووە ھۆی ئەوەی بە شێوازی جیاواز جیاکارییان بەرامبەر بکڕێت، لەوانە سەپاندنی {{بنز|جزیە|en|Jizya|lt=باجی قورس}}. سەرەڕای ئەوەش، سیستمی {{بنز|دۆشیرمە|en|Devshirme|lt=دۆشیرمە}} ڕێگەی بە {{بنز|سوڵتان|en|Sultan|lt=سوڵتان}} دەدا کە ڕێژەیەکی پێویست لە گەنجانی مەسیحی لە خێزانەکانیان وەربگرێت بۆ دروستکردنی سوپای {{بنز|یەنیچەری|en|Janissary|lt=یەنیچەری}}. داگیرکاریی عوسمانی ھەروەھا ھاوکات بوو لەگەڵ پرۆسەی پلەبەندیی {{بنز|ئیسلامیکردن|en|Islamisation|lt=ئیسلامیکردن}} و دروستکردنی خێرای مزگەوتەکان. شۆڕشێکی گەشەسەندوو و درێژخایەن دوای پێکھێنانی {{بنز|پەیمانی لێژە|en|League of Lezhë|lt=پەیمانی لێژە}} تا {{بنز|گەمارۆدانی ئیشکۆدرا|en|Siege of Shkodra|lt=کەوتنی ئیشکۆدرا}} لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg|lt=جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگدا}} سەری ھەڵدا، کە بە بەردەوامی سوپا گەورەکانی عوسمانی بە سەرکردایەتیی {{بنز|سوڵتان|en|Sultan|lt=سوڵتانەکانی}} وەک {{بنز|مورادی دووەم|en|Murad II|lt=مورادی دووەم}} و {{بنز|محەممەدی دووەم|en|Mehmed II|lt=محەممەدی دووەم}} تێکدەشکاند. ئەسکەندەر بەگ توانی چەندین میرنشینی ئەلبانی لەنێویاندا خێزانەکانی {{بنز|خێزانی ئاریانیتی|en|Arianiti family|lt=ئاریانیتی}}، {{بنز|خێزانی دوکاگجینی|en|Dukagjini family|lt=دوکاگجینی}}، {{بنز|خێزانی زاخاریا|en|Zaharia family|lt=زاخاریا}}، و {{بنز|خێزانی سۆپیا|en|Thopia family|lt=سۆپیا}} یەکبخات و دەسەڵاتێکی ناوەندی لەسەر زۆربەی ناوچە داگیرنەکراوەکان دامەزرێنێت، و بباتە {{بنز|ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg|lt=لۆردی ئەلبانیا}}.<ref name="League of Lezhë">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Rob Pickard |سەردێڕ=Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٧١-٦٢٦٥-٦|پەڕە=١٦|بڵاوکەرەوە=Council of Europe |edition=Europarat}}</ref> فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وەستا لەو ماوەیەی کە ھێزەکانی ئەسکەندەر بەگ بەرەنگارییان دەکرد، و ئەو وەک یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی دواکەوتنی فراوانبوونی عوسمانییەکان بۆ ناو {{بنز|ئەورووپای ڕۆژئاوا|en|Western Europe|lt=ئەورووپای ڕۆژئاوا}} دابینکرا، کە کاتی زیاتری بە میرنشینە ئیتاڵییەکان دا بۆ ئەوەی باشتر خۆیان بۆ {{بنز|گەمارۆدانی ئۆترانتۆ|en|Siege of Otranto|lt=گەیشتنی عوسمانییەکان}} ئامادە بکەن.{{sfn|Hodgkinson|2005|p=240}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Skënderbeu, heroi i popujve të Europës |ناونیشان=https://www.zemrashqiptare.net/news/40277/skenderbeu-heroi-i-popujve-te-europes.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Zemra Shqiptare}}</ref> بەڵام شکستی زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا، جگە لە ناپۆلی، لە پشتیوانیکردنی گونجاو لەو، لەگەڵ شکستی پلانەکانی پاپا پیوسی دووەم بۆ ڕێکخستنی جەنگێکی خاچپەرستیی بەڵێنپێدراو دژ بە عوسمانییەکان، ئەوەی دەردەخست کە ھیچ کۆششێکی سەرکەوتنی ئەسکەندەر بەگ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی ڕێگری لە عوسمانییەکان نەکرد لە داگیرکردنی بەڵکانی ڕۆژئاوا.{{sfn|Hodgkinson|2005|p=xii}}<ref name="Pitcher1968">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donald Edgar Pitcher |سەردێڕ=An Historical Geography of the Ottoman Empire: From Earliest Times to the End of the Sixteenth Century |بڵاوکەرەوە=Brill |ساڵ=١٩٦٨|پەڕە=٨٨}}</ref> سەرەڕای لێھاتوویی وەک سەرکردەیەکی سەربازی، سەرکەوتنەکانی ئەسکەندەر بەگ بەسەر {{بنز|سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|en|Military of the Ottoman Empire|lt=سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا}} تەنھا کاریگەرییەکی کورتخایەنیان ھەبوو، چونکە ھێزەکانی نەیاکانتوانی بە شێوەیەکی ھەمیشەیی پێشڕەویی عوسمانییەکان ڕابگرن؛ بۆیە، تەنھا بە شێوەیەکی کاتی داگیرکاریی کۆتایی خاکی ئەلبانیایان دواخست. داگیرکارییە بەردەوامەکانی عوسمانی بووە ھۆی وێرانکاریی گەورە بۆ ئەلبانیا، بە شێوەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتووانی کەم کردەوە و ئاژەڵ و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی لەناو برد. بێجگە لە خۆدەستبەدەستدانەوە، ھیچ ڕێگەیەک نەبوو کە ئەسکەندەر بەگ بتوانێت داگیرکارییەکانی عوسمانی ڕابگرێت سەرەڕای ئەوەی ھێزە سەربازییەکانی چەندین سەرکەوتنی یەکبەدوایەکیان بەدەستھێنابوو. لەنێو ھۆکارەکانی تردا، ھێزی مرۆیی و سەرچاوەکانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن بەس نەبوون، کە ڕێگری لە فراوانکردنی ھەوڵەکانی جەنگ و دەرکردنی تورکەکان لە سنوورەکانی ئەلبانیا کرد. بۆیە ئەلبانیا مەحکوم بوو بە ڕووبەڕووبوونەوەی زنجیرەیەک ھێرشی نەپچڕاوی عوسمانی تا ئەوەی لە کۆتاییدا ساڵانێک دوای کۆچی دوایی ئەو کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fine |یەکەم=John V.A. |سەردێڕ=The late medieval Balkans: a critical survey from the late twelfth century to the Ottoman conquest |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=University of Michigan Press |شوێن=Ann Arbor, MI |ژپنک=٩٧٨٠٤٧٢٠٨٢٦٠٥|پەڕە=٥٩٨|edition=2. print |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241225072456/https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کاتێک عوسمانییەکان پێگەیەکی جێگیریان لە ناوچەکەدا بەدەستھێنا، شارۆچکە ئەلبانییەکان لە چوار {{بنز|سنجاق|en|Sanjak|lt=سنجاقی}} سەرەکیدا ڕێکخران. حکوومەت گەشەی بە بازرگانی دا بە جێگیرکردنی کۆلۆنییەکی بەرچاوی پەنابەرانی دەربەدەرکراوی جوولەکە لە ئیسپانیایەوە. شاری {{بنز|ڤلۆرا|en|Vlorë|lt=ڤلۆرا}} بینەری تێپەڕبوونی کەلەپەلی ھاوردەکراوی ئەورووپا بوو لە بەندەرەکانییەوە، وەک مەخمەل، کەلوپەلی لۆکەیی، مووھێر، فەرش، بەھارات، و چەرم لە {{بنز|بۆرسە|en|Bursa|lt=بۆرسە}} و {{بنز|قوستەنتینیە|en|Constantinople|lt=قوستەنتینیەوە}}. ھەندێک لە ھاووڵاتیانی ڤلۆرا تەنانەت ھاوبەشی کاروباری بازرگانییان لە سەرانسەری ئەورووپادا ھەبوو.<ref name=Arnawutlu/> دیاردەی ئیسلامیکردن لەنێو ئەلبانییەکاندا بە پلەی یەکەم لە سەدەی ١٧ھەمەوە بەربڵاو بوو و تا سەدەی ١٨ھەمی خایاند.<ref name="referenceworks.brillonline"/> ئیسلام دەرفەتی یەکسان و پێشکەوتنی لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا پێ بەخشین. بەڵام، بەپێی ھەندێک لە زانایان، ھۆکارەکانی موسڵمانبوون جۆراوجۆر بوون بەپێی دەقەکە؛ ھەرچەندە کەمیی سەرچاوەکان بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێگری لە ھەوڵەکان دەکات بۆ لێکۆڵینەوە لەو جۆرە پرسانە.<ref name="referenceworks.brillonline"/> لە ئەنجامی زیادبوونی سەرکوتکاریی عوسمانییەکان بەرامبەر کاتۆلیکیزم، زۆربەی ئەلبانییە کاتۆلیکەکان لە سەدەی ١٧ھەمدا موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ئەلبانییە ئۆرسۆدۆکسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەدەی دواتردا پەیڕەوییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Islamizimi i shqiptarëve – Ftillimi |ناونیشان=https://ftillimi.org/historia/sundimi/proceset/islamizimi-i-shqiptareve/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250803193657/https://ftillimi.org/historia/sundimi/proceset/islamizimi-i-shqiptareve/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=R |یەکەم=K. |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Përdhosja e Historisë |ناونیشان=https://gazetadita.al/perdhosja-e-historise-mbi-arsyet-dhe-menyren-e-perhapjes-se-myslimanizmit-ne-shqiperi/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Gazeta Dita |زمان=sq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241115005346/https://gazetadita.al/perdhosja-e-historise-mbi-arsyet-dhe-menyren-e-perhapjes-se-myslimanizmit-ne-shqiperi/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەبەر ئەوەی ناوچە ئاوەدانەکانی ئەلبانی وەک ناوچەی ستراتیژیی گرنگ ھەژمار دەکران، ئەلبانییەکان ڕێژەیەکی بەرچاوی سوپا و بیرۆکراسیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییان پێکھێنا. لە ئەنجامدا، زۆرێک لە ئەلبانییە موسڵمانەکان گەیشتنە پێگە سیاسی و سەربازییە گرنگەکان، لە کاتێکدا کارەکانیان بەشدارییەکی ڕۆشنبیریی بەرچاوی لە {{بنز|جیھانی ئیسلامی|en|Islamic world|lt=جیھانی ئیسلامیی بەرفراوانتردا}} کرد.<ref name="referenceworks.brillonline">Clayer, Nathalie (2012). [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/albania-COM_23054 "Albania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629135200/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/albania-COM_23054 |date=29 June 2016 }} in ''Encyclopaedia of Islam'', Gudrun Krämer, Denis Matringe, Rokovet, John Nawas, Everett Rowson (eds.). Brill Online.</ref> بە بەھرەمەندبوون لەم پێگە ئیمتیازدارە، ئەوان پۆستە کارگێڕییە بەرزەکانیان بەدەستھێنا، کە لەنێویاندا زۆرتر لە دوو دەرزەن ئەلبانی وەک {{بنز|وەزیری اعظم|en|Grand vizier|lt=وەزیری ئەعزەمی}} ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی خزمەتیان کرد. سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانییە دیارەکانی تر خێزانە بەناوبانگەکانی {{بنز|خێزانی کۆپڕولو|en|Köprülü family|lt=کۆپڕولو}}، {{بنز|زەغانۆس پاشا|en|Zagan Pasha|lt=زەغانۆس پاشا}}، {{بنز|محەممەد عەلی پاشا|en|Muhammad Ali of Egypt|lt=محەممەد عەلی پاشای میسر}}، و {{بنز|عەلی پاشای یانینا|en|Ali Pasha of Yanina|lt=عەلی پاشای تەپەلێنا}}ی لەخۆ دەگرت. جگە لەوەش، دوو سوڵتانی عوسمانی، {{بنز|بایەزیدی دووەم|en|Bayezid II|lt=بایەزیدی دووەم}} و {{بنز|محەممەدی سێیەم|en|Mehmed III|lt=محەممەدی سێیەم}}، لە دایکانی خاوەن ڕەچەڵەکی نەتەوەییی ئەلبانی لەدایک بوون.<ref name=Arnawutlu>[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/arnawutluk-COM_0065 "Arnawutluḳ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629135458/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/arnawutluk-COM_0065 |date=29 June 2016 }} in ''Encyclopaedia of Islam'', Second Edition. Brill Online, 2012.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Babinger|یەکەم=Franz|سەردێڕ=Mehmed the Conqueror and His Time|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&q=Albanian&pg=PA175|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]]|ژپنک=٠-٦٩١-٠١٠٧٨-١|پەڕە=٥١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire |دوایین=Peirce |یەکەم=Leslie P. |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, Inc. |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٠-١٩-٥٠٧٦٧٣-٧|شوێن=New York |پەڕە=٩٤}}</ref> === ڕێنێسانس ( ڕیلینجا) === [[File:Dora d'Istria (drawing).jpg|thumb|180px|{{بنز|دۆرا دئیستریا|en|Dora d'Istria|lt=دۆرا دئیستریا}} لەنێو داواکارە سەرەکییەکاندا بوو لە ئەورووپا بۆ {{بنز|ڕێنێسانسی ئەلبانی|en|Albanian Renaissance|lt=پرسی ئەلبانی}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Observator Cultural |سەردێڕ=Dor de Dunăre şi alte nostalgii cosmopolite |ناونیشان=https://www.observatorcultural.ro/articol/dor-de-dunare-si-alte-nostalgii-cosmopolite-2/ |وێبگە=observatorcultural.ro |زمان=ro|بەستەری نووسەر١=Observator Cultural}}</ref>]] {{بنز|ڕێنێسانسی ئەلبانی|en|Albanian Renaissance|lt=ڕێنێسانسی ئەلبانی}} قۆناغێک بوو کە ڕەگ و ڕیشەی لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٨ھەمدا بوو و تا سەدەی ١٩ھەمی خایاند، کە تێیدا گەلی ئەلبانی ھێزی ڕۆحی و ڕۆشنبیرییان بۆ ژیانێکی سەربەخۆی ڕۆشنبیری و سیاسی لەناو {{بنز|ئەلبانیای سەربەخۆ|en|Independent Albania|lt=نەتەوەیەکی سەربەخۆدا}} کۆکرده‌وه‌. {{بنز|ڕۆشنبیریی ئەلبانی|en|Albanian culture|lt=ڕۆشنبیریی ھاوچەرخی ئەلبانی}} گەشەی کرد، بەتایبەتی {{بنز|ئەدەبی ئەلبانی|en|Albanian literature|lt=ئەدەبی ئەلبانی}} و {{بنز|ھونەری ئەلبانی|en|Albanian art|lt=ھونەرەکان}}، و زۆرجار بە کاریگەرییەکانی {{بنز|ڕۆمانتیسیزم|en|Romanticism|lt=ڕۆمانتیسیزم}} و پڕەنسیپەکانی {{بنز|سەردەمی ڕۆشنبیری|en|Age of Enlightenment|lt=سەردەمی ڕۆشنبیرییەوە}} دەبەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Sarah Amsler |سەردێڕ=Theorising Social Change in Post-Soviet Countries: Critical Approaches |بڵاوکەرەوە=Peter Lang, 2007 |ژپنک=٩٧٨٣٠٣٩١٠٣٢٩٤|پەڕەکان=٩٦١٠٥|edition=Balihar Sanghera, Sarah Amsler, Tatiana Yarkova |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=MzXP_r6oAxwC&pg=PA96 |ساڵ=٢٠٠٧}}</ref> پێش {{بنز|سەرھەڵدانی نەتەوەپەرستی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا|en|Rise of nationalism in the Ottoman Empire|lt=سەرھەڵدانی نەتەوەپەرستی}}، دەسەڵاتدارانی عوسمانی ھیچ دەربڕینێکی یەکێتی یان ھۆشیاریی نەتەوەیییان لەلایەن گەلی ئەلبانییەوە سەرکوت دەکرد. سەرکەوتنی ڕووسیا بەسەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دوای {{بنز|شەڕی ڕووسیا و عوسمانی|en|Russian-Ottoman War|lt=جەنگەکانی ڕووسیا و عوسمانی}} بووە ھۆی جێبەجێکردنی {{بنز|پەیماننامەی سان ستێفانۆ|en|Treaty of San Stefano|lt=پەیماننامەی سان ستێفانۆ}} کە زەوییە ئاوەدانەکانی ئەلبانیای بەخشییە دراوسێ سلاڤ و یۆنانییەکانیان. بەڵام، {{بنز|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا|en|United Kingdom of Great Britain and Ireland|lt=شانشینی یەکگرتوو}} و {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجەڕ|en|Austro-Hungarian Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجەڕ}} لە ئەنجامدا ڕێککەوتنەکەیان بلۆک کرد و بوونە ھۆی دروستبوونی {{بنز|پەیماننامەی بەرلین (١٨٧٨)|en|Treaty of Berlin (1878)|lt=پەیماننامەی بەرلین}}. لەم خاڵەوە، ئەلبانییەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی خۆیان بە ئامانجی پاراستن و یەکخستنی زەوییە ئاوەدانەکانی ئەلبانی بۆ ناو نەتەوەیەکی یەکگرتوو، کە بووە ھۆی پێکھێنانی {{بنز|کۆمەڵەی پڕیزرێن|en|League of Prizren|lt=کۆمەڵەی پڕیزرێن}}. کۆمەڵەکە لە سەرەتادا پشتیوانیی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی ھەبوو کە پێگەیان لەسەر ھاوپشتیی ئایینیی خەڵکی موسڵمان و خاوەن زەوییەکانی پەیوەندیدار بە {{بنز|دەرباری عوسمانی|en|Ottoman Porte|lt=ئیدارەی عوسمانییەوە}} دامەزرابوو. ئەوان پشتیوانییان لە ھاوپشتیی موسڵمانان دەکرد و لە ھەمان کاتدا داوای بەرگریکردن لە زەوییە موسڵمانەکانیان دەکرد، کە ھۆکاری ناونانی کۆمەڵەکە بوو بە {{بنز|کۆمەڵەی پڕیزرێن#پێکھێنان|en|League of Prizren#Formation|lt=لیژنەی موسڵمانانی ڕاستەقینە}}.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Kopecek |یەکەم١=Michal |دوایین٢=Ersoy |یەکەم٢=Ahmed |دوایین٣=Gorni |یەکەم٣=Maciej |دوایین٤=Kechriotis |یەکەم٤=Vangelis |دوایین٥=Manchev |یەکەم٥=Boyan |دوایین٦=Trencsenyi |یەکەم٦=Balazs |دوایین٧=Turda |یەکەم٧=Marius |سەردێڕ=Discourses of collective identity in Central and Southeast Europe (1770–1945) |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=k5Vsjg508EYC&pg=PA349 |بەرگ=١|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Central European University Press |شوێن=Budapest, Hungary |ژپنک=٩٧٨-٩٦٣-٧٣٢٦-٥٢-٣|پەڕە=٣٤٨|وتەگێڕانەوە=The position of the League in the beginning was based on religious solidarity. It was even called ''Komiteti i Myslimanëve të Vërtetë'' (The Committee of the Real Muslims)&nbsp;... decisions are taken and supported mostly by landlords and people closely connected with Ottoman administration and religious authorities..}}</ref> نزیکەی ٣٠٠ موسڵمان بەشدارییان لە ئەنجومەنەکەدا کرد کە پێکھاتبوو لە نوێنەرانی بۆسنیا، {{بنز|سنجاقبەگ|en|sanjakbey|lt=کارگێڕی}} {{بنز|سنجاقی پڕیزرێن|en|Sanjak of Prizren|lt=سنجاقی پڕیزرێن}} وەک نوێنەرانی دەسەڵاتە ناوەندییەکان و ھیچ نوێنەرێک لە {{بنز|ویلایەتی ئیشکۆدرا|en|Vilayet of Scutari|lt=ویلایەتی ئیشکۆدراوە}} نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Kopeček |یەکەم١=Michal |دوایین٢=Ersoy |یەکەم٢=Ahmed |دوایین٣=Gorni |یەکەم٣=Maciej |دوایین٤=Kechriotis |یەکەم٤=Vangelis |دوایین٥=Manchev |یەکەم٥=Boyan |دوایین٦=Trencsenyi |یەکەم٦=Balazs |دوایین٧=Turda |یەکەم٧=Marius |سەردێڕ=Discourses of collective identity in Central and Southeast Europe (1770–1945) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=k5Vsjg508EYC&pg=PA349 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بەرگ=١|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Central European University Press |شوێن=Budapest, Hungary |ژپنک=٩٧٨-٩٦٣-٧٣٢٦-٥٢-٣|پەڕە=٣٤٧|chapter=Program of the Albanian League of Prizren |وتەگێڕانەوە=there were no delegates from Shkodra villayet and a few Bosnian delegates also participated. Present was also mutasarrif (administrator of sandjak) of Prizren as representative of the central authorities}}</ref> کۆمەڵەکە کە تەنھا لەلایەن ٤٧ نوێنەری موسڵمانەوە ئیمزا کرابوو، {{بنز|قەرارنامە (کۆمەڵەی پڕیزرێن)|en|Kararname (League of Prizren)|lt=قەرارنامەی}} دەرکرد کە ڕاگەیەندراوێکی لەخۆ دەگرت کە خەڵکی باکووری ئەلبانیا، {{بنز|ئیپیرۆس|en|Epirus|lt=ئیپیرۆس}} و {{بنز|بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|en|Bosnia and Herzegovina|lt=بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}} ئامادەن بەرگری لە {{بنز|تەواویەتیی خاکی|en|territorial integrity|lt=تەواویەتیی خاکی}} ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە سەرجەم ئامرازە ڕێگەپێدراوەکان بکەن دژ بە سوپای {{بنز|شانشینی بۆلگاریا|en|Kingdom of Bulgaria|lt=بۆلگاریا}}، {{بنز|شانشینی سڕبیا|en|Kingdom of Serbia|lt=سڕبیا}} و {{بنز|شانشینی مۆنتینیگرۆ|en|Kingdom of Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}}.<ref name="albanianhistory.net">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albanianhistory.net/texts19/AH1878_2.html |سەردێڕ=1878 The Resolutions of the League of Prizren |دوایین=Elsie |یەکەم=Robert |بەستەری نووسەر=Robert Elsie |بڵاوکەرەوە=albanianhistory.net |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100908114200/http://www.albanianhistory.net/texts19/AH1878_2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|وتەگێڕانەوە=On 10 June 1878,&nbsp;... The League of Prizren, Alb. Lidhja e Prizrenit,&nbsp;... On 13 June 1878, the League submitted an eighteen-page memorandum to Benjamin Disraeli, the British representative at the Congress of Berlin}}</ref> دەسەڵاتدارانی عوسمانی پشتیوانییەکانی خۆیانیان ھەڵوەشاندەوە کاتێک کۆمەڵەکە، لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|عەبدول فراشێری|en|Abdyl Frashëri|lt=عەبدول فراشێریدا}}، سەرنجی خستە سەر کارکردن بۆ خۆبەڕێوەبەریی ئەلبانی و داوای یەکخستنی چوار {{بنز|ویلایەتی عوسمانی|en|Ottoman vilayet|lt=ویلایەتی عوسمانی}} کرد، لەوانە {{بنز|ویلایەتی کۆسۆڤۆ|en|Kosovo Vilayet|lt=کۆسۆڤۆ}}، {{بنز|ویلایەتی ئیشکۆدرا|en|Scutari Vilayet|lt=ئیشکۆدرا}}، {{بنز|ویلایەتی مۆناستیر|en|Monastir Vilayet|lt=مۆناستیر}} و {{بنز|ویلایەتی یانینا|en|Janina Vilayet|lt=یانینا}}، بۆ ناو ویلایەتێکی یەکگرتوو بە ناوی {{بنز|ویلایەتی ئەلبانی|en|Albanian Vilayet|lt=ویلایەتی ئەلبانی}}. کۆمەڵەکە ھێزی سەربازیی بەکارھێنا بۆ ڕێگریکردن لە لکاندنی ناوچەکانی {{بنز|شارەوانی پڵاڤ|en|Plav Municipality|lt=پڵاڤ}} و {{بنز|گوسینجیە|en|Gusinje|lt=گوسینجیە}} کە بەخشرا بوون بە مۆنتینیگرۆ. دوای چەندین نەبەردی سەرکەوتووانە لەگەڵ ھێزەکانی مۆنتینیگرۆدا، وەک {{بنز|نەبەردی نۆڤشیچە|en|Battle of Novšiće|lt=نەبەردی نۆڤشیچە}}، کۆمەڵەکە ناچار بوو لە ناوچە کێشەلەسەرەکانیان بکشێتەوە. کۆمەڵەکە دواتر لەلایەن سوپای عوسمانییەوە کە لەلایەن سوڵتانەوە نێردرابوو تێکشکێنرا.<ref name="League of Prizren">{{cite encyclopedia|title=Albanian League|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/12553/Albanian-League|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=5 January 2012}}</ref> ==== سەربەخۆیی ==== [[File:Ismail Qemali (portrait).jpg|thumb|right|180px|{{بنز|ئیسماعیل کەمال|en|Ismail Qemali|lt=ئیسماعیل کەمال}} وەک {{بنز|پێڕستی دامەزرێنەرانی نەتەوەیی#ئەلبانیا|en|List of national founders#Albania|lt=باوکی دامەزرێنەری}} نەتەوەی ھاوچەرخی ئەلبانی ھەژمار دەکرێت.]] ئەلبانیا لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٢دا {{بنز|ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئەلبانیا|en|Albanian Declaration of Independence|lt=سەربەخۆیی خۆی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕاگەیاند}}، کە ھاوکات بوو لەگەڵ دامەزراندنی {{بنز|سێناتی ئەلبانیا|en|Senate of Albania|lt=سێنات}} و {{بنز|حکوومەتی کاتیی ئەلبانیا|en|Provisional Government of Albania|lt=حکوومەت}} لەلایەن {{بنز|ئەنجومەنی ڤلۆرا|en|Assembly of Vlorë|lt=ئەنجومەنی ڤلۆراوە}} لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giaro |یەکەم=Tomasz |سەردێڕ=Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dmrRCdTQBTcC&q=Provisional%20government%20of%20vlore%20december%204%201912&pg=PA185 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Vittorio Klosterman GmbH |شوێن=Frankfurt am Main, Germany |ژپنک=٩٧٨-٣-٤٦٥-٠٤٠١٧-٠|پەڕە=١٨٥|chapter=The Albanian legal and constitutional system between the World Wars |وتەگێڕانەوە=From its own members congress elected a senate (Pleqësi), composed of 18 members, which assumed advisory role to the government.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1920.html |سەردێڕ=Ismail Kemal bey Vlora: Memoirs |یەکەم=Ismail |دوایین=Qemali |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|وتەگێڕانەوە=On the resumption of the sitting, I was elected President of the Provisional Government, with a mandate to form a Cabinet&nbsp;... |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100617232905/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1920.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Giaro |یەکەم=Tomasz |سەردێڕ=Modernisierung durch Transfer zwischen den Weltkriegen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dmrRCdTQBTcC&q=Provisional%20government%20of%20vlore%20december%204%201912&pg=PA185 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Vittorio Klosterman GmbH |شوێن=Frankfurt am Main, Germany |ژپنک=٩٧٨-٣-٤٦٥-٠٤٠١٧-٠|پەڕە=١٨٥|chapter=The Albanian legal and constitutional system between the World Wars |وتەگێڕانەوە=a provisional government, consisting of ten members and led by Vlora, was formed on 4 December.}}</ref> سەروەرییەکەی لەلایەن {{بنز|کۆنفرانسی لەندەنی ١٩١٢–١٩١٣|en|London Conference of 1912–1913|lt=کۆنفرانسی لەندەنەوە}} دانی پێدا نرا. لە ٢٩ی تەممووزی ١٩١٣دا، {{بنز|پەیماننامەی لەندەن (١٩١٣)|en|Treaty of London (1913)|lt=پەیماننامەی لەندەن}} سنوورەکانی وڵاتەکە و دراوسێکانی دیاری کرد، کە چەندین ئەلبانیی لە دەرەوەی ئەلبانیا ھێشتەوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی {{بنز|دابەشکردن (سیاسەت)|en|Partition (politics)|lt=دابەشکرابوون}} لە نێوان {{بنز|شانشینی مۆنتینیگرۆ|en|Kingdom of Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}}، {{بنز|شانشینی سڕبیا|en|Kingdom of Serbia|lt=سڕبیا}}، و {{بنز|شانشینی یۆنان|en|Kingdom of Greece|lt=یۆناندا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Elsie |یەکەم=Robert |سەردێڕ=1913 The Conference of London |ناونیشان=http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1913_2.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717005551/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1913_2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> بە بنکەکەی لە ڤلۆرا، {{بنز|لیژنەی نێودەوڵەتیی کۆنتڕۆڵ|en|International Commission of Control|lt=لیژنەی نێودەوڵەتیی کۆنتڕۆڵ}} لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٣دا دامەزرا بۆ چاودێریکردنی کارگێڕیی ئەلبانیا تا ئەوکاتەی دامەزراوە سیاسییەکانی خۆی ڕێکدەخران.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Jelavich |یەکەم=Barbara |سەردێڕ=History of the Balkans: Twentieth century |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC&pg=PA100 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بەرگ=٢|orig-year=1983 |ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=The Press Syndicate of University of Cambridge |شوێن=Cambridge, United Kingdom |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٧٤٥٩-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofbalkans٠٠٠٠jela/page/١٠١ ١٠١]|chapter=The end of Ottoman rule in Europe |وتەگێڕانەوە=the International Commission&nbsp;... had headquarters in Vlorë |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/101}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r23/ZAHARIA.html |سەردێڕ=The post – 1989 constitutional course of south east Europe |دوایین=Zaharia |یەکەم=Perikli |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Centre for European Constitutional Law |شوێن=Athens |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110616151647/http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/REPORTS/r23/ZAHARIA.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> {{بنز|ژاندارمەریی نێودەوڵەتی|en|International Gendarmerie|lt=ژاندارمەریی نێودەوڵەتی}} وەک یەکەم ئاژانسی جێبەجێکردنی یاسای {{بنز|میرنشینی ئەلبانیا|en|Principality of Albania|lt=میرنشینی ئەلبانیا}} دامەزرا. لە تشرینی دووەمدا، یەکەم ئەندامانی ژاندارمەری گەیشتنە وڵاتەکە. شازادەی ئەلبانیا {{بنز|ویلھێلمی ڤید|en|Wilhelm of Wied|lt=ویلھێلمی ڤید}} وەک یەکەم شازادەی میرنشینەکە ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Seton-Watson |یەکەم١=R.W. |دوایین٢=Wilson |یەکەم٢=J. Dover |دوایین٣=Zimmern |یەکەم٣=Alfred E. |دوایین٤=Greenwood |یەکەم٤=Arthur |سەردێڕ=The War and Democracy |chapter-url=http://www.gutenberg.org/files/10668/10668.txt |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113042806/http://www.gutenberg.org/files/10668/10668.txt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|orig-year=1915 |بڵاوکەرەوە=MacMillan |edition=1st |شوێن=London |chapter=III Germany |وتەگێڕانەوە=Prince William of Wied, the first Prince of Albania}}</ref> لە ٧ی ئاداردا، ئەو گەیشتە پایتەختی کاتیی {{بنز|دوورێس|en|Durrës|lt=دوورێس}} و دەستی کرد بە ڕێکخستنی حکوومەتەکەی، و {{بنز|تورھان پاشا پێرمێتی|en|Turhan Pasha Përmeti|lt=تورھان پاشا پێرمێتی}} ڕاسپارد بۆ پێکھێنانی یەکەم کابینەی وەزیرانی ئەلبانی. لە تشرینی دووەمی ١٩١٣دا، ھێزە لایەنگرەکانی عوسمانی ئەلبانی تاجی ئەلبانیایان پێشکەش بە وەزیری جەنگی عوسمانی بە ڕەچەڵەک ئەلبانی، {{بنز|ئەحمەد عیزەت پاشا|en|Ahmed Izzet Pasha|lt=ئەحمەد عیزەت پاشا}} کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |سەردێڕ=Albania under prince Wied |یەکەم=Robert |دوایین=Elsie |بەستەری نووسەر=Robert Elsie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717003848/http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |وتەگێڕانەوە=pro-Ottoman forces&nbsp;... were opposed to the increasing Western influence&nbsp;... In November 1913, these forces,&nbsp;... had offered the vacant Albanian throne to General Izzet Pasha&nbsp;... War Minister who was of Albanian origin. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> جووتیارە لایەنگرەکانی عوسمانی بڕوایان وابوو کە ڕژێمە نوێیەکە ئامرازێکی شەش دۆستی مەسیحیی {{بنز|زلھێزەکان|en|Great Power|lt=زلھێزەکان}} و خاوەن زەوییە خۆجێییەکانە، کە نیوەی زەوییە کێڵدراوەکانیان بەدەستەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Jelavich |یەکەم=Barbara |سەردێڕ=History of the Balkans: Twentieth century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC&pg=PA100 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بەرگ=٢|orig-year=1983 |ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=The Press Syndicate of University of Cambridge |شوێن=Cambridge, United Kingdom |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٧٤٥٩-٣|پەڕە=١٠٣|وتەگێڕانەوە=peasants..willing listeners to Ottoman propaganda&nbsp;... attached the new regime as a tool of the beys and Christian powers}}</ref> لە شوباتی ١٩١٤دا، {{بنز|کۆماری سەربەخۆی باکووری ئیپیرۆس|en|Autonomous Republic of Northern Epirus|lt=کۆماری سەربەخۆی باکووری ئیپیرۆس}} لە {{بنز|جیرۆکاستێر|en|Gjirokastër|lt=جیرۆکاستێر}} لەلایەن {{بنز|یۆنانییەکانی ئەلبانیا|en|Greeks in Albania|lt=دانیشتووانی یۆنانیی خۆجێییەوە}} دژ بە لکاندنیان بە ئەلبانیا ڕاگەیەندرا. ئەم دەستپێشخەرییە تەمەنی کورت بوو، و لە ساڵی ١٩٢١دا پارێزگا باشوورییەکان خرانە سەر میرنشینی ئەلبانی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=William|سەردێڕ=Epirus Vetus : the archaeology of a late antique province |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Duckworth |شوێن=London |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٥٦-٣١١٦-٤|پەڕە=٢٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IjsbAAAAYAAJ&q=%22+Autonomous+Republic+of+Northern+Epirus.%22 |وتەگێڕانەوە=the Greek Epirote population of the area refused to be incorporated into the new Albanian state and in February 1914 declared the Autonomous Republic of Northern Epirus&nbsp;... in 1921 Albania was recognised as an independent sovereign state, with its borders established on their present lines.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=ed|یەکەم١=Gregory C. Ference|سەردێڕ=Chronology of 20th century eastern European history |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Gale Research|شوێن=Detroit [u.a.]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٣-٨٨٧٩-٦|پەڕە=٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RSLsAAAAMAAJ|وتەگێڕانەوە=February 28 George Zographos, a former foreign minister of Greece, proclaims at Gjirokaster the establishment of the Autonomous Republic of Northern Epirus, with Zographos as president. He notifies the International Commission that his government has been established because the Great Powers have not provided the Greeks in southern Albania any guarantees for the protection of the life, property and religious freedom, and ethnic existence.}}</ref> پیاوانی ئایینیی بەرزی ئۆرسۆدۆکس لەنێو سەرسەختترین دژبەرانی {{بنز|ڕێنێسانسی ئەلبانی|en|Albanian National Awakening|lt=ڕێنێسانسی ئەلبانی}} بوون. ڕاپۆرتەکانی ئەو سەردەمە، لەوانەش هی چاودێرە نێودەوڵەتییەکان، سووتاندنی گوندەکان و قوربانیانی مەدەنییان بەڵگەدار کردووە. یاخیبووانی ئۆرسۆدۆکسی نەتەوەپەرست تۆمەتبار کران بە بەئامانجگرتنی دانیشتووانی ئەلبانیی موسڵمان بۆ چەسپاندنی داواکارییە خاکیەکانیان بۆ یۆنان.<ref name="italianattitudetowards">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Shuka |یەکەم١=Xhilda |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/276458592|سەردێڕ=Italian Attitude Towards the Albanian Issue: Albania's Southern Border at the Conference of Ambassadors in London 1912-1913|journal=Mediterranean Journal of Social Sciences|ڕێکەوت=٢٠١٥|doi=10.5901/mjss.2015.v6n3p325 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لە ھەمان کاتدا، {{بنز|ڕاپەڕینی جووتیاران لە ئەلبانیا|en|Peasant Revolt in Albania|lt=ڕاپەڕینی جووتیارانی ئەلبانی}} دژ بە ڕژێمە نوێیەکە لەژێر سەرکردایەتیی گرووپێک لە مامۆستایانی ئایینیی موسڵمان کە لە دەوری {{بنز|ئەسعەد پاشا تۆپتانی|en|Essad Pasha Toptani|lt=ئەسعەد پاشا تۆپتانی}} کۆببوونەوە، تەقییەوە، کە خۆی وەک ڕزگارکەری ئەلبانیا و ئیسلام ڕاگەیاندبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albaniainbrief.com/Albanian%20History/Fighting%20for%20amputated%20Albania.htm |سەردێڕ=The Efforts to settle amputated Albania state |بڵاوکەرەوە=albaniainbrief.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110601023209/http://albaniainbrief.com/Albanian%20History/Fighting%20for%20amputated%20Albania.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=usurped |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|وتەگێڕانەوە=Thousands of muslim peasants,&nbsp;... were exploited by their leaders Haxhi Qamili, Arif Hiqmeti, Musa Qazimi and Mustafa Ndroqi,&nbsp;... to rebel}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Vickers |یەکەم=Miranda |سەردێڕ=The Albanians: a modern history |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٩|وتەگێڕانەوە=He gathered round him a group of discontented Muslim priests&nbsp;... and proclaimed himself the savior of Albania and the Champion of Islam. |پەڕە=٨١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٥٤١-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IzI0uOZ2j6gC}}</ref> بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانیی خۆبەخشانی کاتۆلیکی {{بنز|میردیتا (ھۆز)|en|Mirdita (tribe)|lt=میردیتا}} لە باکووری ئەلبانیاوە، شازادە {{بنز|ویلھێلمی ڤید|en|Wilhelm of Wied|lt=ڤید}} سەرکردەکەیانی، {{بنز|پرێنک بیبە دۆدا|en|Prênk Bibë Doda|lt=پرێنک بیبە دۆدا}}ی بە وەزیری دەرەوەی میرنشینی ئەلبانیا دەستنیشان کرد. لە ئایار و حوزەیرانی ١٩١٤دا، {{بنز|عیسا بۆلێتینی|en|Isa Boletini|lt=عیسا بۆلێتینی}} و پیاوەکانی، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە {{بنز|کۆسۆڤۆ|en|Kosovo|lt=کۆسۆڤۆوە}} ھاتبوون، پەیوەندییان بە ژاندارمەریی نێودەوڵەتییەوە کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |سەردێڕ=Albania under prince Wied |یەکەم=Robert |دوایین=Elsie |بەستەری نووسەر=Robert Elsie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717003848/http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |وتەگێڕانەوە=mostly volunteers from Kosova under their leader Isa Boletini |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> و یاخیبووان کاتۆلیکەکانی باکووری {{بنز|میردیتا (ھۆز)|en|Mirdita (tribe)|lt=میردیتایان}} تێکشکاند، و زۆربەی ناوەڕاستی ئەلبانیایان تا کۆتایی ئابی ١٩١٤ دەست بەسەردا گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |سەردێڕ=Albania under prince Wied |یەکەم=Robert |دوایین=Elsie |بەستەری نووسەر=Robert Elsie |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717003848/http://www.albanianphotography.net/en/dmm.html |وتەگێڕانەوە=Panic broke out in Durrës, and the royal family sought refuge on an Italian vessel&nbsp;... |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> ڕژێمەکەی شازادە ڤید ڕووخا، و لە ٣ی ئەیلوولی ١٩١٤دا وڵاتەکەی بەجێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Springer |یەکەم١=Elisabeth |دوایین٢=Kammerhofer |یەکەم٢=Leopold |سەردێڕ=Archiv und Forschung |بڵاوکەرەوە=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |ساڵ=١٩٩٣|پەڕە=٣٤٦|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٨٦-٥٥٩٨٩-٧}}</ref> === کۆماری یەکەم === [[File:Fan Stilian Noli.jpg|thumb|right|upright|{{بنز|فان نۆلی|en|Fan Noli|lt=فان نۆلی}} ڕۆڵێکی دیاری لە سەدەی ٢٠ەمدا گێڕا، بە داواکردنی سەربەخۆیی ئەلبانیا و بوژاندنەوەی ڕۆشنبیری، ھاوکات وەک {{بنز|سەرۆک وەزیرانی ئەلبانیا|en|Prime Minister of Albania|lt=سەرۆک وەزیران}} لە ساڵی ١٩٢٤دا و دواتریش وەک سەرۆکی {{بنز|کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ئەلبانیا|en|Albanian Orthodox Church|lt=کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ئەلبانیا}} خزمەتی کرد.]] قۆناغی {{بنز|سەردەمی نێوان دوو جەنگ|en|interwar period|lt=نێوان دوو جەنگ}} لە ئەلبانیا بە گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتییە بەردەوامەکان، ناستەقامگیریی سیاسی و دەستوەردانی بێگانە دیاری کرا.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> دوای {{بنز|جەنگی جیهانیی یەکەم|en|World War I|lt=جەنگی جیهانیی یەکەم}}، ئەلبانیا فاقدی حکوومەتێکی جێگیر و سنوورە ناسێنراوە نێودەوڵەتییەکان بوو، کە وای کرد لاواز بێت لە بەرامبەر دەسەڵاتە ھاوسێییەکانی وەک یۆنان، ئیتاڵیا و یوگۆسلاڤیا، کە ھەموویان ھەوڵیان دەدا کاریگەریی خۆیان فراوان بکەن.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> ئەمەش بووە ھۆی نادیاریی سیاسی، کە لە ساڵی ١٩١٨دا کاتێک {{بنز|کۆنگرەی دوورێس|en|Congress of Durrës|lt=کۆنگرەی دوورێس}} داوای پاراستنی {{بنز|کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس (١٩١٩–١٩٢٠)|en|Paris Peace Conference (1919–1920)|lt=کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی}} کرد بەڵام ڕەتکرایەوە، زیاتر پێگەی ئەلبانیای لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا ئاڵۆزتر کرد. گرژییە خاکیستانییەکان زیادیان کرد کاتێک یوگۆسلاڤیا، بەتایبەتی سڕبیا، ھەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی باکووری ئەلبانیای دەدا، لە کاتێکدا یۆنان ئامانجی باڵادەستی بوو لە باشووری ئەلبانیادا. دۆخەکە لە ساڵی ١٩١٩دا خراپتر بوو کاتێک سڕبەکان ھێرشیان کردە سەر دانیشتووانی ئەلبانی، لەنێو شوێنەکانی تر لە {{بنز|گوسینجیە|en|Gusinje|lt=گوسینجیە}} و {{بنز|پڵاڤ، مۆنتینیگرۆ|en|Plav, Montenegro|lt=پڵاڤ}}، کە بووە ھۆی {{بنز|کۆمەڵکوژییەکانی پڵاڤ–گوسینجیە (١٩١٢–١٩١٣)|en|Plav–Gusinje massacres (1912–1913)|lt=کۆمەڵکوژی و ئاوارەبوونی بەرفراوان}}.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Davies |یەکەم١=Norman |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Vanished Kingdoms: The History of Half-Forgotten Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Z4G_Cz9TF88C&q=Serbian+atrocities&pg=RA4-PR26 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Penguin Books Limited]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٩٦٠٤٨-٧|پەڕە=١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230913120242/https://books.google.com/books?id=Z4G_Cz9TF88C&q=Serbian+atrocities&pg=RA4-PR26 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Pettifer |یەکەم١=James |دوایین٢=Buchanan |یەکەم٢=Tom |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=War in the Balkans: Conflict and Diplomacy before World War I |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=g7eKDwAAQBAJ&q=Gusinye+massacre&pg=PA32 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٦٤١-٤|پەڕە=٣٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230913120417/https://books.google.com/books?id=g7eKDwAAQBAJ&q=Gusinye+massacre&pg=PA32 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە ھەمان کاتدا، کاریگەریی ئیتاڵیا لەم ماوەیەدا بەردەوام بوو لە فراوانبوون، کە بەھۆی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و تەماحە سیاسییەکانەوە بوو.<ref name="Vickers"/><ref name="Gerwarth">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gerwarth |یەکەم١=Robert |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Twisted Paths: Europe 1914-1945 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ts4SDAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩٩٢-٨١٨٥-٥|پەڕەکان=٢٤٢–٢٦١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230913120715/https://books.google.com/books?id=Ts4SDAAAQBAJ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> {{بنز|فان نۆلی|en|Fan Noli|lt=فان نۆلی}}، کە بە {{بنز|ئایدیاڵیزم|en|idealism|lt=ئایدیاڵیزمەکەی}} ناسرابوو، لە ساڵی ١٩٢٤دا بووە سەرۆک وەزیران، بە ڕوانگەیەک بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی دەستووریی بە شێوازی ڕۆژئاوایی، ھەڵوەشاندنەوەی دەرەبەگایەتی، ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەریی ئیتاڵیا، و باشترکردنی سێکتەرە گرنگەکان، لەوانە ژێرخان، پەروەردە و چاودێریی تەندروستی.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> ئەو ڕووبەڕووی بەرەنگاریی ھاوپەیمانانی پێشووی بووەوە، کە یارمەتییان دابوو لە لادانی {{بنز|زۆگی یەکەمی ئەلبانیا|en|Zog I of Albania|lt=زۆگ}} لە دەسەڵات، و خەباتی کرد بۆ بەدەستھێنانی یاررمەتیی بێگانە بۆ جێبەجێکردنی کارنامەکەی. بڕیارەکەی نۆلی بۆ دامەزراندنی پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتدا، کە دوژمنی نوخبەی سڕبی بوو، بووە ھۆی تۆمەتبارکردنی بە {{بنز|بۆلشێڤیزم|en|bolshevism|lt=بۆلشێڤیزم}} لەلایەن بێلگرادەوە.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> ئەمەش لە بەرامبەردا بووە ھۆی زیاتربوونی پەستان لەلایەن ئیتاڵیاوە و لە کۆتاییدا بە گەڕانەوەی زۆگ بۆ دەسەڵات گەیشتە لووتکە. لە ساڵی ١٩٢٨دا، زۆگ ئەلبانیای لە کۆمارەوە گۆڕی بۆ پاشایەتییەک کە پشتیوانیی {{بنز|ئیتاڵیای فاشیست (١٩٢٢-١٩٤٣)|en|Fascist Italy (1922–1943)|lt=ئیتاڵیای فاشیستی}} بەدەستھێنا، و زۆگ نازناوی پاشا زۆگی یەکەمی وەرگرت. گۆڕانکارییە دەستوورییە سەرەکییەکان سێناتیان ھەڵوەشاندەوە و ئەنجومەنی نیشتمانیی یەکپارچەیان دامەزراند ھاوکات لەگەڵ پاراستنی دەسەڵاتە دەسەڵاتخوازەکانی زۆگدا.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> لە ساڵی ١٩٣٩دا، ئیتاڵیا لەژێر دەسەڵاتی {{بنز|بینیتۆ موسۆلینی|en|Benito Mussolini|lt=بینیتۆ موسۆلینیدا}} داگیرکارییەکی سەربازیی بۆ سەر ئەلبانیا دەست پێکرد، کە بووە ھۆی دەربەدەربوونی زۆگ و دروستکردنی {{بنز|پارێزراوی ئیتاڵیی ئەلبانیا (١٩٣٩–١٩٤٣)|en|Italian protectorate of Albania (1939–1943)|lt=ناوچەیەکی پارێزراوی ئیتاڵی}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Keegan |یەکەم١=John |دوایین٢=Churchill |یەکەم٢=Winston |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Second World War (Six Volume Boxed Set) |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0_3Nrc8D0wC&pg=PA314 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |شوێن=[[Boston]], United States |بڵاوکەرەوە=[[Mariner Books]] |ژپنک=٠-٣٩٥-٤١٦٨٥-X|پەڕە=٣١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230913121029/https://books.google.com/books?id=e0_3Nrc8D0wC&pg=PA314 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="isbn0-8240-7029-1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zabecki |یەکەم= David T. |سەردێڕ=World War II in Europe: an encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Garland Pub |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٩|پەڕەکان=١٣٥٣|ژپنک=٠-٨٢٤٠-٧٠٢٩-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gYDN-UfehEEC&q=albania+%22Italian+protectorate%22&pg=PA1353}}</ref> کاتێک {{بنز|جەنگی جیهانیی دووەم|en|World War II|lt=جەنگی جیهانیی دووەم}} پێشڕەویی کرد، ئیتاڵیا ئامانجی بوو دەسەڵاتی خاکی خۆی لە بەڵکاندا فراوان بکات، لەوانە داواکاریی خاکی لەسەر ناوچەکانی یۆنان ({{بنز|چامیریا|en|Chameria|lt=چامیریا}})، مەقدۆنیا، مۆنتینیگرۆ و کۆسۆڤۆ. ئەم تەماحانە بنەمای {{بنز|پارێزراوی ئیتاڵیی ئەلبانیا (١٩٣٩–١٩٤٣)|en|Italian protectorate of Albania (1939–1943)|lt=ئەلبانیای مەزنیان}} داڕشت، کە ئامانجی یەکخستنی سەرجەم ناوچەکانی خاوەن زۆرینەی دانیشتووانی ئەلبانی بوو بۆ ناو یەک وڵات.<ref name="BogdaniLoughlin2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bogdani|یەکەم١=Mirela|دوایین٢=Loughlin|یەکەم٢=John|سەردێڕ=Albania and the European Union: The Tumultuous Journey Towards Integration and Accession|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=32Wu8H7t8MwC&pg=PA230 |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٣٠٨-٧|پەڕە=٢٣٠}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٣دا، کاتێک کۆنتڕۆڵی ئیتاڵیا دابەزی، {{بنز|ئاڵمانیای نازی|en|Nazi Germany|lt=ئاڵمانیای نازی}} کۆنتڕۆڵی ئەلبانیای گرتە دەست، و ئەلبانیییەکانی خستە ژێر کاری زۆره‌ملێ، ئیستغڵالی ئابووری و سەرکوتکاری لەژێر {{بنز|داگیرکاریی ئاڵمانیا بۆ سەر ئەلبانیا|en|German occupation of Albania|lt=دەسەڵاتی ئاڵمانیادا}}. ئەم قۆناغە بینەری دەرکردنی زۆره‌ملێ و کۆمەڵکوژیی {{بنز|ئەلبانیییەکانی چام|en|Cham Albanians|lt=ئەلبانیییەکانی چام}} بوو، کە گرووپێکی زۆرینە موسڵمان بوون. دابەشبوونی ئایینی وەک پاساوێک بۆ توندوتیژی بەکارھێنرا، و ھەندێک لە ئۆرسۆدۆکسە خۆجێییەکان دراوسێ موسڵمانەکانی خۆیانیان بۆ گرووپە نیمچەسەربازییەکان دیاری دەکرد، کە بووە ھۆی کۆمەڵکوژی و دەرکردنی زۆره‌ملێی ھەزاران کەس.<ref name="italianattitudetowards" /><ref name="Morrock2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morrock|یەکەم=Richard|سەردێڕ=The Psychology of Genocide and Violent Oppression: A Study of Mass Cruelty from Nazi Germany to Rwanda|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CZtnAbKkOmIC&pg=PA55 |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=McFarland|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥٦٢٨-٤|پەڕە=٥٥|وتەگێڕانەوە=The nationalist Balli Kombetar, which had fought against Italy, made a deal with the German invaders, and formed a "neutral" government in Tirana which&nbsp;...}}</ref> ئاراستەکە لە ساڵی ١٩٤٤دا گۆڕا کاتێک ھێزە پارتیزانە ئەلبانیییەکان، لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|ئەنڤەر خۆجە|en|Enver Hoxha|lt=ئەنڤەر خۆجە}} و سەرکردە کۆمۆنیستەکانی تردا، بە سەرکەوتوویی ئەلبانیایان لە داگیرکاریی ئاڵمانیا ڕزگار کرد.<ref name="Albanian Nationalism">{{cite encyclopedia|title=Albanian Nationalism|url=https://www.britannica.com/place/Albania/Albanian-nationalism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=22 November 2016|archive-date=15 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315031702/https://www.britannica.com/place/Albania/Albanian-nationalism|url-status=live}}</ref> === کۆماری سۆشیالیستی === [[File:Enver Hoxha (portret).jpg|thumb|right|upright|{{بنز|ئەنڤەر خۆجە|en|Enver Hoxha|lt=ئەنڤەر خۆجە}} سەرکردەی دامەزرێنەری ئەلبانیای کۆمۆنیست بوو و فەرمانڕەوای بۆ زیاتر لە چوار دەیە بوو، کە ڕژێمێکی جێبەجێ کرد بە {{بنز|دەسەڵاتخوازی|en|authoritarianism|lt=دەسەڵاتخوازی}} و {{بنز|گۆشەگیریخوازی|en|isolationism|lt=گۆشەگیریخوازییەوە}} دیاری کرابوو.]] دامەزراندنی {{بنز|کۆماری سۆشیالیستیی گەلی ئەلبانیا|en|People's Socialist Republic of Albania|lt=کۆماری گەلی ئەلبانیا}} لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|ئەنڤەر خۆجە|en|Enver Hoxha|lt=ئەنڤەر خۆجەدا}} سەردەمێکی گرنگ بوو لە مێژووی ھاوچەرخی ئەلبانیادا.<ref>{{cite encyclopedia|title=Enver Hoxha|url=https://www.britannica.com/biography/Enver-Hoxha|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=22 November 2016|archive-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725152021/https://www.britannica.com/biography/Enver-Hoxha|url-status=live}}</ref> ڕژێمەکەی خۆجە ئامێزی بۆ {{بنز|مارکسیزم-لێنینیزم|en|Marxism–Leninism|lt=ئایدۆلۆژیای مارکسیستی-لێنینیستی}} گرت و سیاسەتە {{بنز|دەسەڵاتخوازی|en|Authoritarianism|lt=دەسەڵاتخوازەکانی}} جێبەجێ کرد، لەوانە قەدەغەکردنی ڕێوڕەسمە ئایینییەکان، سزای توند لەسەر گەشتکردن، و ھەڵوەشاندنەوەی مافی موڵکایەتیی تایبەت.<ref name="HRW C">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Human Rights Watch]] (HRW) |سەردێڕ=Human Rights in Post-Communist Albania |ناونیشان=https://www.hrw.org/legacy/summaries/s.albania963.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230911115340/https://www.hrw.org/legacy/summaries/s.albania963.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا بە نموونەیەکی بەردەوام لە پاکتاوکردن، سەرکوتکاریی بەرفراوان، خیانەت، و دژایەتیکردنی کاریگەرییە دەرەکییەکان پێناسە دەکرا.<ref name="HRW C"/> ھەر جۆرە دژایەتییەک یان بەرەنگاربوونەوەیەک بۆ دەسەڵاتەکەی بە سزای خێرا و توند وەڵام دەدرایەوە، وەک دوورخستنەوەی ناوخۆیی، زیندانیکردنی درێژخایەن، و لەسێدارەدان.<ref name="HRW C"/> ڕژێمەکە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاڵۆزی بووەوە، لەوانە ھەژاریی بەرفراوان، نەخوێندەواری، قەیرانی تەندروستی و نایەکسانیی جێندەری.<ref name="Albanian Nationalism"/> لە وەڵامدا، خۆجە دەستپێشخەرییەکی ھاوچەرخکردنی دەست پێکرد بە ئامانجی بەدەستھێنانی ڕزگاربوونی ئابووری و کۆمەڵایەتی و گۆڕینی ئەلبانیا بۆ کۆمەڵگەیەکی پیشەسازی.<ref name="Albanian Nationalism"/> ڕژێمەکە لەپێشینەی بەرزی دا بە ھەمەجۆرکردنی ئابووری لە ڕێگەی پیشەسازیکردن بە شێوازی سۆڤیەت، پەرەپێدانی گشتگیری ژێرخان وەک ناساندنی {{بنز|ھێڵی ئاسنی ئەلبانیا|en|Hekurudha Shqiptare|lt=سیستمی ھێڵی ئاسن}}، فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە و چاودێریی تەندروستی، لەناوبردنی نەخوێندەواریی گەورەساڵان، و پێشکەوتنی ئامانجدار لە ناوچەکانی وەک مافەکانی ئافرەتاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fischer |یەکەم=Bernd |وێبگە=[[OpenDemocracy]] |سەردێڕ=Albania and Enver Hoxha's legacy |ناونیشان=https://www.opendemocracy.net/en/albania-and-enver-hoxhas-legacy/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230911122056/https://www.opendemocracy.net/en/albania-and-enver-hoxhas-legacy/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pano |یەکەم=Aristotel |سەردێڕ=Panorama of the Economic-Social Development of Socialist Albania |ناونیشان=http://www.revolutionarydemocracy.org/archive/panorama.htm |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230531224429/http://www.revolutionarydemocracy.org/archive/panorama.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>''40 Years of Socialist Albania'', Dhimiter Picani</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Qori|یەکەم=Arlind|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=From Faculty to Factory|ناونیشان=https://jacobinmag.com/2019/02/albania-student-movement-higher-education|ئیش=[[Jacobin (magazine)|Jacobin]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190223155513/https://jacobinmag.com/2019/02/albania-student-movement-higher-education/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[File:Bunker in Albanian Alps.jpg|thumb|left|{{بنز|سەنگەرەکانی ئەلبانیا|en|Bunkers in Albania|lt=سەنگەرەکان لە ئەلبانیا}} دروست کران بۆ ڕێگریکردن لە داگیرکاریی دەرەکیی ئەگەری. تا ساڵی ١٩٨٣، نزیکەی ١٧٣,٣٧١ سەنگەر لە سەرانسەری خاکەکەیدا بەڵاو ببوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://shqiptarja.com/speciale/2751/ekskluzive-hapet-dosja-ja-harta-e-bunkereve-e-tuneleve-sekrete-257289.html|سەردێڕ=Hapet dosja, ja harta e bunkerëve dhe tuneleve sekretë|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170917171111/http://shqiptarja.com/speciale/2751/ekskluzive-hapet-dosja-ja-harta-e-bunkereve-e-tuneleve-sekrete-257289.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>]] مێژووی دیپلۆماسیی ئەلبانیا لەژێر دەسەڵاتی خۆجەدا بە ململانێی بەرچاو دیاری کرا.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> لە سەرەتادا وەک دەوڵەتێکی مانگی دەستکرد لەگەڵ یوگۆسلاڤیادا ھاوپەیمان بوو، بەڵام پەیوەندییەکە خراپتر بوو کاتێک یوگۆسلاڤیا ئامانجی بوو ئەلبانیا بخاتە ناو خاکی خۆیەوە.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> دواتر، ئەلبانیا پەیوەندیی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتدا دامەزراند و چوونە نێو ڕێککەوتنی بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی تری ئەورووپای ڕۆژھەڵاتدا، بەڵام تووشی ناکۆکی بوو لەسەر سیاسەتەکانی سۆڤیەت، کە بووە ھۆی ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ مۆسکۆ و پچڕانی دیپلۆماسی لە ساڵی ١٩٦١دا.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> لە ھەمان کاتدا، گرژییەکان لەگەڵ ڕۆژئاوادا زیادیان کرد بەھۆی ڕەتکردنەوەی ئەلبانیا بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئازاد و تۆمەتبارکردنی پشتیوانیی ڕۆژئاوا بۆ {{بنز|دژەکۆمۆنیزم|en|Anti-communism|lt=ڕاپەڕینە دژەکۆمۆنیستەکان}}. ھاوبەشیی بەردەوامی ئەلبانیا لەگەڵ چیندا بوو؛ لە کاتی {{بنز|لێکترازانی چین و سۆڤیەت|en|Sino-Soviet split|lt=ململانێی چین و سۆڤیەتدا}} لایەنگریی پەکینی کرد، کە بووە ھۆی پچڕانی پەیوەندییەکان لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت و کشانەوە لە {{بنز|پەیمانی وارشۆ|en|Warsaw Pact|lt=پەیمانی وارشۆ}} لە وەڵامی داگیرکردنی چێکۆسلۆڤاکیا لە ساڵی ١٩٦٨دا. بەڵام پەیوەندییەکانیان لە ساڵی ١٩٧٠دا وەک وەستانێک مایەوە، کە ھەردوولای ھاندا ھەڵسەنگاندن بۆ پابەندبوونی خۆیان بکەنەوە، و ئەلبانیا بە شێوەیەکی چالاکانە پاشکۆیەتیی خۆی بۆ چین کەم کردەوە.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> لەژێر ڕژێمەکەی خۆجەدا، ئەلبانیا تووشی ھەڵمەتێکی بەرفراوان بووەوە کە پیاوانی ئایینیی ئایینە جیاوازەکانی بەئامانج دەگرت، کە بووە ھۆی چەوساندنەوەی گشتی و لەسێدارەدان، بەتایبەتی بەئامانجگرتنی موسڵمانان، کاتۆلیکە ڕۆمانییەکان و پەیڕەوانی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> لە ساڵی ١٩٤٦دا، موڵکە ئایینییەکان تووشی خۆماڵیکردن بوونەوە، کە ھاوکات بوو لەگەڵ داخستن یان گۆڕینی دامەزراوە ئایینییەکان بۆ مەبەستی جۆراوجۆری تر.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/> ئەمەش لە ساڵی ١٩٧٦دا گەیشتە لووتکە، کاتێک ئەلبانیا بووە یەکەم دەوڵەتی بێباوەڕی دەستووری لە جیھاندا.<ref name="Elsie p27">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historical Dictionary of Albania|دوایین=Elsie|یەکەم=Robert|بڵاوکەرەوە=[[The Scarecrow Press]]|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦١٨٨-٦|edition=2nd|زنجیرە=Historical Dictionaries of Europe, No. 75|شوێن=Lanham, MD, and Plymouth|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=haFlGXIg٨uoC&pg=PA٢٧ ٢٧]}}</ref> لەژێر ئەم ڕژێمەدا، ھاووڵاتیان ناچار کران دەست لە بڕوا ئایینییەکانیان ھەڵبگرن، شێوازی ژیانی عەلمانی بگرنە بەر، و ئایدۆلۆژیای سۆشیالیستی پەیڕەو بکەن.<ref name="Zickel/Iwaskiw"/><ref name="Elsie p27"/> === کۆماری چوارەم === [[File:Tirana Square 1988.jpg|thumb|right|لە ساڵی ١٩٨٨دا، یەکەم بێگانەکان ڕێگەیان پێ درا بچنە ناو {{بنز|مەیدانی ئەسکەندەر بەگ|en|Skanderbeg Square|lt=مەیدانی ئەسکەندەر بەگ}} بێ ئۆتۆمبێل لە {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}}.]] دوای چوار دەیە لە کۆمۆنیزم ھاوکات لەگەڵ {{بنز|شۆڕشەکانی ١٩٨٩|en|revolutions of 1989|lt=شۆڕشەکانی ١٩٨٩دا}}، ئەلبانیا بینەری زیادبوونی بەرچاوی چالاکیی سیاسی بوو، بەتایبەتی لەنێو خوێندکاراندا، کە بووە ھۆی گۆڕانکاری لە سیستمی باودا. دوای یەکەم {{بنز|ھەڵبژاردنی چەند حزبی|en|multi-party elections|lt=ھەڵبژاردنی چەند حزبیی}} ساڵی {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (١٩٩١)|en|Albanian parliamentary election, 1991|lt=١٩٩١}}، حزبی کۆمۆنیست پێگەیەکی بەھێزی لە پەرلەماندا پاراست تا تێکشکاندنی لە {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (١٩٩٢)|en|Albanian parliamentary election, 1992|lt=ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ١٩٩٢دا}} لەلایەن {{بنز|حزبی دیموکراتیی ئەلبانیا|en|Democratic Party of Albania|lt=حزبی دیموکراتەوە}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Commission on Security and Cooperation in Europe]] (CSCE) |سەردێڕ=Report: The Elections in Albania |ناونیشان=https://www.csce.gov/international-impact/publications/report-elections-albania |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201001110932/https://www.csce.gov/international-impact/publications/report-elections-albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ١٩٩١}}</ref> سەرچاوە ئابووری و دارایییە بەرچاوەکان بۆ {{بنز|شەمای ئیستغڵالی ھەرەم لە ئەلبانیا|en|Pyramid schemes in Albania|lt=شەمای ئیستغڵالی ھەرەمی}} تەرخان کران کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن حکوومەتەوە پشتیوانی دەکران. شەمایەکە لە نێوان یەک لە شەش تا یەک لە سێی دانیشتووانی وڵاتەکەی گرتبۆوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Jarvis |یەکەم=Christopher |ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2000/03/jarvis.htm |سەردێڕ=The Rise and Fall of the Albanian Pyramid Schemes |journal=Finance and Development |بەرگ=٣٧|issue=1 |پەڕەکان=١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20000510075306/http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2000/03/jarvis.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Bezemer |یەکەم=Dirk |ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=Post-socialist Financial Fragility: The Case of Albania |journal=Cambridge Journal of Economics |بەرگ=٢٥|issue=1 |پەڕەکان=١–٢٥|doi=10.1093/cje/25.1.1 |jstor=23599718 |hdl=10419/85494 |hdl-access=free |ناونیشان=http://papers.tinbergen.nl/99045.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://papers.tinbergen.nl/99045.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئاگادارکردنەوەکانی {{بنز|سندووقی نێودەوڵەتیی پول|en|International Monetary Fund|lt=سندووقی نێودەوڵەتیی پول}}، {{بنز|سالی بەرانیشا|en|Sali Berisha|lt=سالی بەرانیشا}} بەرگری لە شەمایەکە کرد وەک کۆمپانیای وەبەرھێنانی گەورە، کە بووە ھۆی ئەوەی کەسانی زیاتر پارەکانیان بگوازنەوە و خانوو و ئاژەڵەکانیان بپڕۆشن بۆ ئەوەی بخرێتە ناو شەمایەکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Musaraj |یەکەم=Smoki |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=Tales from Albarado: The Materiality of Pyramid Schemes in Post-socialist Albania |journal=Cultural Anthropology |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٨٤–١١٠|doi=10.1111/j.1548-1360.2010.01081.x|doi-access=free}}</ref> شەمایەکان لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٦دا دەستیان کرد بە داڕمان، کە بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە وەبەرھێنەران پەیوەندی بە خۆپێشاندانی ھێمنانەی سەرەتایییەوە بکەن دژ بە حکوومەت، و داوای گەڕاندنەوەی پارەکانیان بکەن. خۆپێشاندانەکان لە شوباتی ١٩٩٧دا بوونە توندوتیژی کاتێک ھێزەکانی حکوومەت وەڵامیان دایەوە بە تەقەکردن لە خۆپێشاندەران. لە ئاداردا، پۆلیس و پاسەوانی کۆماری ڕایانکرد، و چەکخانەکانیان بە کراوەیی ھێشتەوە. ئەم چەکانە خێرا لەلایەن میلیشیا و گرووپە تاوانکارییەکانەوە بەتاڵ کران. {{بنز|ئاڵۆزیی شاریی ئەلبانی لە ١٩٩٧|en|1997 Albanian civil unrest|lt=جەنگی ناوخۆیی}} ئەنجامدراو بووە ھۆی شەپۆلێکی چۆڵکردنی ھاووڵاتیانی بێگانە و پەنابەران.<ref>For the most part, the [[Albanian diaspora|Albanian refugees]] emigrated to [[Albanians in Italy|Italy]], [[Albanian communities in Greece|Greece]], [[Albanians in Switzerland|Switzerland]], [[Albanians in Germany|Germany]], or North America.</ref> قەیرانەکە بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی ھەم {{بنز|ئەلێکساندەر مەکسی|en|Aleksandër Meksi|lt=ئەلێکساندەر مەکسی}} و ھەم {{بنز|سالی بەرانیشا|en|Sali Berisha|lt=سالی بەرانیشا}} لە پۆستەکانیان دوای ھەڵبژاردنی گشتی. لە نیسانی ١٩٩٧دا، {{بنز|ئۆپراسیۆنی ئالبا|en|Operation Alba|lt=ئۆپراسیۆنی ئالبا}}، ھێزێکی پاراستنی ئاشتیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە سەرکردایەتیی ئیتاڵیا، چووە نێو ئەلبانیاوە بە دوو ئامانج: بۆ یارمەتیدان لە چۆڵکردنی بێگانەکان و دابینکردنی زەمینە بۆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی سەرەکیی بەشداربوو بەشی {{بنز|کێشەی جەنگی ناوخۆیی ئەلبانیا لە ١٩٩٧#دەستوەردانی نێودەوڵەتی|en|Albanian civil war of 1997#International intervention|lt=چەند نەتەوەییی}} {{بنز|یەکێتیی ئەورووپای ڕۆژئاوا|en|Western European Union|lt=یەکێتیی ئەورووپای ڕۆژئاوا}} و {{بنز|پۆلیسی ئەلبانیا|en|Albanian Police|lt=پۆلیسی ئەلبانی}} بوو، کە لەگەڵ حکوومەتدا کاری کرد بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی {{بنز|سیستمی دادوەریی ئەلبانیا|en|Judicial system of Albania|lt=سیستمی دادوەری}} و لە ھەمان کاتدا پۆلیسی ئەلبانی. === سەردەمی ھاوچەرخ === [[File:2019-11-26_Mamurras,_Albania_M6.4_earthquake_shakemap_(USGS).jpg|thumb|upright|{{بنز|بوومەلەرزەی ئەلبانیا (٢٠١٩)|en|2019 Albania earthquake|lt=بوومەلەرزەی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}} بەھێزترین بوومەلەرزە بوو کە لە زیاتر لە چوار دەیەدا لە ئەلبانیای دا بێت.<ref>{{cite anss|Albania|2019|us70006d0m|M 6.4 – 16 km WSW of Mamurras, Albania|access-date=1 December 2019}}</ref>]] دوای کەوتنی سیستمی کۆمۆنیستی، ئەلبانیا ھەوڵی یەکگرتنەوەی لەگەڵ دامەزراوە یۆرۆ-ئەتلەنتیکییەکاندا دا. بە فەرمی لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٩دا داواکاریی ئەندامێتیی لە {{بنز|یەکێتیی ئەورووپا|en|European Union|lt=یەکێتیی ئەورووپا}} پێشکەش کرد و لە ھەمان ساڵدا پەیوەندیی بە {{بنز|ناتۆ|en|NATO|lt=ناتۆوە}} کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[European Commission]] |سەردێڕ=Albania{{spaced ndash}}EU-Albania relations |ناونیشان=http://ec.europa.eu/enlargement/potential-candidate-countries/albania/eu_albania_relations_en.htm |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130626032053/http://ec.europa.eu/enlargement/potential-candidate-countries/albania/eu_albania_relations_en.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name = "Albania_Croatia_EU">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[NATO|North Atlantic Treaty Organization]] |سەردێڕ=Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO |ناونیشان=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_52902.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230903225736/https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_52902.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا پێگەی کاندیدی یەکێتیی ئەورووپای پێ بەخشرا، لە کاتێکدا گفتوگۆکانی چوونەناوەوە بە یەکەم کۆنفرانسی نێوان حکوومەتەکان لە تەممووزی ٢٠٢٢دا دەستیان پێکرد.<ref name="EU CS">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=European Commission |سەردێڕ=EU candidate status for Albania |ناونیشان=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_14_439 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230505211210/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_14_439 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name = "EUcouncil">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania |ناونیشان=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/albania/ |بڵاوکەرەوە=Council of the European Union |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەلبانیا گفتوگۆکانی لەسەر پێڕستی بنەما بنەڕەتییەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا کێشایەوە و، تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥، سەرجەم پێڕستەکانی گفتوگۆی کردەوە، کە لەلایەن کۆمسیۆنی ئەورووپاوە وەک وەرچەرخانێکی گرنگ لە پرۆسەی چوونەناوەوەدا وەسف کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en |بڵاوکەرەوە=European Commission |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Accession Conference with Albania: EU opens negotiations on the fundamentals cluster |ناونیشان=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/international-ministerial-meetings/2024/10/15/ |بڵاوکەرەوە=Council of the European Union |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠١٣)|en|2013 Albanian parliamentary election|lt=ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠١٣ی ئەلبانیا}} کۆتایی بە ھەشت ساڵ دەسەڵاتی {{بنز|حزبی دیموکراتیی ئەلبانیا|en|Democratic Party of Albania|lt=حزبی دیموکرات}} لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|سالی بەرانیشا|en|Sali Berisha|lt=سالی بەرانیشادا}} ھێنا. {{بنز|حزبی سۆشیالیستیی ئەلبانیا|en|Socialist Party of Albania|lt=حزبی سۆشیالیست}}، بە سەرکردایەتیی {{بنز|ئێدی ڕاما|en|Edi Rama|lt=ئێدی ڕاما}}، ھەڵبژاردنەکەی وەک ھێزی سەرەکیی {{بنز|ھاوبەشیی بۆ ئەلبانیایەکی ئەورووپی|en|Alliance for a European Albania|lt=ھاوبەشیی بۆ ئەلبانیایەکی ئەورووپی}} بردەوە، لەگەڵ {{بنز|بزووتنەوەی سۆشیالیستی بۆ یەکگرتنەوە|en|Socialist Movement for Integration|lt=بزووتنەوەی سۆشیالیستی بۆ یەکگرتنەوە}} وەک ھاوبەشی ھاوپەیمانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albanian leader concedes defeat, soothes fears of poll dispute |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-albania-election/albanian-leader-concedes-defeat-soothes-fears-of-poll-dispute-idUSBRE95P1BN20130626/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albania's new Socialist-led government targets economy, EU |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/world/albanias-new-socialist-led-government-targets-economy-eu-idUSBRE98E0CH/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> حکوومەتەکانی ڕاما چاکسازیی دادوەری، گۆڕانکاریی لە ئیدارەی گشتیدا، دووبارە ئاوەدانکردنەوەی شارەکان، بەدیجیتاڵکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، گەشەپێدانی گەشتوگوزار و چوونەناو یەکێتیی ئەورووپایان وەک لەپێشینە سەرەکییەکان بەرز کردەوە. پاکێجێکی گەورەی چاکسازیی دادپەروەری کە لە ساڵی ٢٠١٦دا پەسەند کرا، دامەزراوەی نوێی دروست کرد لەوانە {{بنز|پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو|en|Special Structure against Corruption and Organized Crime|lt=پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو}} (SPAK)، کە دواتر بووە ناوەندی دادگاییکردنی کەیسەکانی گەندەڵیی ئاستی بەرز و تاوانی ڕێکخراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=OSCE Presence in Albania supports SPAK and Special Courts |ناونیشان=https://www.osce.org/presence-in-albania/556881 |بڵاوکەرەوە=OSCE |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> لە ھەمان کاتدا، خولی درێژخایەنی ڕاما زیاتر بووە بابەتێکی جێی گەنگەشە. حزبی سۆشیالیست لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠١٧)|en|2017 Albanian parliamentary election|lt=٢٠١٧}}، {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠٢١)|en|2021 Albanian parliamentary election|lt=٢٠٢١}} و {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠٢٥)|en|2025 Albanian parliamentary election|lt=٢٠٢٥دا}} سەرکەوتنی بەدەستھێنا، کە ڕامای کردە یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئەلبانی کە چوار خولی بەردەوام مسۆگەر بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Deutsche Welle]] |سەردێڕ=Albania: PM Edi Rama secures third term for Socialist Party |ناونیشان=https://www.dw.com/en/albania-pm-edi-rama-secures-third-term-for-socialist-party/a-57356202 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210610072140/https://www.dw.com/en/albania-pm-edi-rama-secures-third-term-for-socialist-party/a-57356202 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albania's Rama wins historic fourth term, opposition says vote stolen |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/europe/albanias-rama-on-brink-landslide-election-win-2025-05-13/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> باڵادەستیی ئەو ھاوکات بوو لەگەڵ ڕەخنەی بەردەوامی حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن، کۆمەڵگەی مەدەنی و چاودێرە نێودەوڵەتییەکان لەسەر گەندەڵی، لاوازیی کۆنتڕۆڵ و ھاوسەنگی، دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت، پەستانی میدیایی و بەکارھێنانی سەرچاوەکانی دەوڵەت لە ھەڵبژاردنەکاندا. ڕێکخراوی {{بنز|فریدم ھاوس|en|Freedom House|lt=فریدم ھاوس}} ئەلبانیای وەک "بەشێک بە ئازاد" و وەک "ڕژێمێکی گواستنەوەیی یان ھێبریدی" پۆلێن کردووە، ھاوکات ئاماژەی بەوە داوە کە ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێکارانەن بەڵام سیاسەت زۆر جەمسەربەندە، لە دەوری کەسایەتییە باڵادەستەکان ڕێکخراوە، و بەھۆی گەندەڵی و بەرتیلدانەوە کاریگەریی لەسەر دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Freedom in the World 2026 Country Report |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/freedom-world/2026 |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Country Profile |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ھەڵسەنگاندنی ''نەتەوەکان لە گواستنەوەدا''ی فریدم ھاوس حکومڕانیی نیشتمانیی ئەلبانیای وەک دیموکراتیک وەسف کردووە بەڵام ژێر دەسەڵاتی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کەسایەتییە تاکەکەسییەکان، و ڕایگەیاندووە کە ھەڵبژاردنەکان زۆرجار بە کڕینی دەنگ، دەستکاری، ساختەکاری و لایەنگری لە سنووردارکردنی بازنەکانی ھەڵبژاردندا شێوێنراون.<ref name="albanianationsin">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Nations in Transit 2024 Country Report |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/nations-transit/2024 |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> شڵەژانی سەبارەت بە دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت ھەروەھا بووە بابەتی دووبارە لە ھەڵسەنگاندنەکانی ئەلبانیادا. لە ساڵی ٢٠٢١دا، {{بنز|شەفافیەتی نێودەوڵەتی|en|Transparency International|lt=شەفافیەتی نێودەوڵەتی}} و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی نووسراوی ''هەڵوەشاندنەوەی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیا''یان بڵاوکردەوە، کە ڕاپۆرتێک بوو پشکنینی بۆ کەیسەکانی گەندەڵیی گەورە و "یاسا دروستکراوەکان" لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە تا ٢٠٢٠ دەکرد. ڕاپۆرتەکە ڕایگەیاند کە میانیزمەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیادا تۆڕە کڵاینتلیستییەکان، گەندەڵی لە دادوەریدا و یاساکانی دیزاینکراو بۆ سوودگەیاندن بە بەرژەوەندییە تایبەتە دیاریکراوەکان لەخۆ دەگرێت.<ref name="deconstructingstatecapture">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Deconstructing State Capture in Albania: An Examination of Grand Corruption Cases and Tailor-Made Laws from 2008 to 2020 |ناونیشان=https://www.transparency.org/en/publications/deconstructing-state-capture-in-albania-an-examination-of-grand-corruption-cases-and-tailor-made-laws-from-2008-to-2020 |بڵاوکەرەوە=Transparency International |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{cite report |title=Deconstructing State Capture in Albania: An Examination of Grand Corruption Cases and Tailor-Made Laws from 2008 to 2020 |url=https://idmalbania.org/wp-content/uploads/2021/11/2021_Report_DeconstructingStateCaptureAlbania_English.pdf |publisher=Institute for Democracy and Mediation / Transparency International |date=2021 |access-date=3 July 2026}}</ref> {{بنز|پێڕستی گۆڕانکاریی بێرتێلسمان|en|Bertelsmann Transformation Index|lt=پێڕستی گۆڕانکاریی بێرتێلسمان}} لە ساڵی ٢٠٢٦دا ڕایگەیاند کە تۆڕە سیاسی و ڕێوڕەسمییەکان بەردەوام بوون لە تێکدانی شایستەسالاری و پسپۆڕیی بیرۆکراسی، و لێکۆڵینەوەکانی گەندەڵیی ئاستی بەرز دەریانخستبوو کە ڕۆڵی تۆڕەکان گرێبەستەکان و سەرچاوەکانی دەوڵەتیان بەرەو ھاوبەشە سیاسییەکان، کۆمپانیا پەیوەندیدارەکان، ئەندامانی خێزان و تۆڕە تاوانکارییەکان لادابوو.<ref name="bti2026albania">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BTI 2026 Albania Country Report |ناونیشان=https://bti-project.org/en/reports/country-report/ALB |بڵاوکەرەوە=Bertelsmann Stiftung |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> تەواویەتیی ھەڵبژاردنەکان لە کاتی خولەکانی دواتری ڕامادا بە جێی کێشە مایەوە. {{بنز|نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا|en|OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|lt=نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا}} ڕایگەیاند کە {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠٢٥)|en|2025 Albanian parliamentary election|lt=ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠٢٥}} کێبڕکێکارانە بوو و بە شێوازێکی پیشەیی بەڕێوەچوو، بەڵام لە ژینگەیەکی زۆر جەمسەربەنددا ڕووی دا و بەشداربووان لە بوارێکی یەکساندا نەبوون. ڕاپۆرتی کۆتایی ئاماژەی بە ڕاپۆرتەکانی ترساندن، خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان و پەستان لەسەر کارمەندانی گشتی کرد، کە دەرفەتە یەکسانەکانی تێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania parliamentary elections 2025: ODIHR final report |ناونیشان=https://odihr.osce.org/odihr/elections/albania/600169 |بڵاوکەرەوە=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ڕۆیتەرز ڕایگەیاند کە ھەڵمەتی ساڵی ٢٠٢٥ لەژێر باڵادەستیی بەڵێنی ڕاما بۆ مسۆگەرکردنی ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپا تا ساڵی ٢٠٣٠ و تۆمەتەکانی گەندەڵیی بەرفراواندا بوو، لە کاتێکدا ڕەخنەگران پێیان وابوو کە ئەو دەسەڵاتێکی زۆری کۆکردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albania's Rama seeks fourth term in election dominated by graft, EU membership |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/albanias-rama-seeks-fourth-term-election-dominated-by-graft-eu-membership-2025-05-08/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> دوای ھەڵبژاردنەکە، ڕاما خولی چوارەمی خۆی لە ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست پێکرد و ئەندامێتیی یەکێتیی ئەورووپای تا ساڵی ٢٠٣٠ وەک ئامانجی سەرەکیی خولەکەی ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albania's Rama starts fourth term as PM, targets EU membership |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/albanias-rama-starts-fourth-term-pm-targets-eu-membership-2025-09-18/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> چەسپاندنی دەسەڵاتی ڕاما ھاوکات بوو لەگەڵ شەپۆلێک لە لێکۆڵینەوەکانی SPAK دژ بە کەسایەتییە ئاست بەرزەکان ھەم لە زۆرینەی فەرمانڕەوا و ھەم لە ئۆپۆزسیۆندا. سەرۆک وەزیرانی پێشوو سالی بەرانیشا لە ساڵی ٢٠٢٤دا بە تۆمەتی گەندەڵی سزادرا، سەرۆکی پێشوو {{بنز|ئیلیر مێتا|en|Ilir Meta|lt=ئیلیر مێتا}} دەستگیرکرا و دواتر لە کەیسێکی گەندەڵی و سپیکردنەوەی پولدا تۆمەتبار کرا، و سەرۆکی شارەوانیی تیرانا {{بنز|ئێریۆن ڤێلیای|en|Erion Veliaj|lt=ئێریۆن ڤێلیای}}، کە کەسایەتییەکی باڵای حزبی سۆشیالیست بوو، لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە تۆمەتی گەندەڵی و سپیکردنەوەی پول ڕاگیرا، کە ئەویش ڕەتی کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Former Albanian PM Indicted for Corruption |ناونیشان=https://www.occrp.org/en/news/former-albanian-pm-indicted-for-corruption |ئیش=Organized Crime and Corruption Reporting Project |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albanian ex-president Meta held on corruption charges |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/europe/albanias-ex-president-meta-detained-by-police-spokesman-says-2024-10-21/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=An Albanian court orders the capital's mayor into custody and accuses him of corruption |ناونیشان=https://apnews.com/article/98d0fa2e987eaf57b9e41123c832e8dc |ئیش=Associated Press |ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ژێرخان {{بنز|بێلیندا باڵووکو|en|Belinda Balluku|lt=بێلیندا باڵووکو}} دواتر لەسەر ئیدیعای تەندەری گشتی لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا کرا، ئەنجامدانی کاری هەڵەی ڕەت کردەوە، و لەلایەن ڕاماوە لە شوباتی ٢٠٢٦دا دوورخرایەوە کاتێک کەیسەکە بەھێزتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albanian PM fires deputy as corruption investigation heats up |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/albanian-pm-fires-deputy-corruption-investigation-heats-up-2026-02-26/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> بەرپرسانی یەکێتیی ئەورووپا ستایشی کاری SPAKیان کرد وەک بنەمایەک بۆ چاکسازیی سەروەریی یاسا، ھاوکات ئاگادارییان دا کە پێشکەوتنی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپادا بەستراوەتەوە بە سەربەخۆیی دادوەری و ئەنجامە باوەڕپێکراوەکانی دژەگەندەڵی.<ref name = albania2025Report>{{cite report |title=Albania 2025 Report |url=https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/fe9138b7-90fe-4277-a12c-3a03f6d1957f_en?filename=albania-report-2025.pdf |publisher=European Commission |date=4 November 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا، {{بنز|بوومەلەرزەی ئەلبانیا (٢٠١٩)|en|2019 Albania earthquake|lt=بوومەلەرزەیەک}} بە گوڕی ٦٫٤ لە سەرپێوەری {{بنز|پێوەری گوڕی مۆمێنت|en|Moment magnitude scale|lt=مۆمێنت}} لە ئەلبانیای دا، کە ناوەندەکەی نزیکەی {{convert|16|km|mi|0|abbr=on}} لە باکووری ڕۆژئاوای {{بنز|ماموراس|en|Mamurras|lt=ماموراس}} بوو.<ref>{{cite anss|Albania|2019|us70006d0m|M 6.4 – 16 km WSW of Mamurras, Albania|access-date=1 December 2019}}</ref> تەزینی بوومەلەرزەکە لە {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} و لە شوێنە دوورەکانی وەک {{بنز|تارانتۆ|en|Taranto|lt=تارانتۆ}} لە ئیتاڵیا، و {{بنز|بێلگراد|en|Belgrade|lt=بێلگراد}} لە سڕبیا ھەستی پێکرا، لە کاتێکدا ئەو ناوچانەی زۆرترین کاریگەرییان بەرکەوت {{بنز|دوورێس|en|Durrës|lt=دوورێس}} و {{بنز|کۆدێر-تومانە|en|Kodër-Thumanë|lt=کۆدێر-تومانە}} بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://earthquake-report.com/2019/11/26/very-strong-earthquake-albania-november-26-2019/ |سەردێڕ=Very Strong earthquake – Albania – November 26, 2019 |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Earthquake-Report |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191128174146/https://earthquake-report.com/2019/11/26/very-strong-earthquake-albania-november-26-2019/ |ڕەوشی ناونیشان=usurped}}</ref> وەڵامدانەوەکە کۆمەککردنی مرۆیی لەلایەن {{بنز|دیاسپۆڕای ئەلبانی|en|Albanian diaspora|lt=دیاسپۆڕای ئەلبانی}} و چەندین حکوومەتی بێگانەی لەخۆ دەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Exit News |سەردێڕ=Albanians Raise $13 Million in 3 Days for Earthquake Relief |ناونیشان=https://exit.al/en/2019/11/29/albanians-raise-13-million-in-3-days-for-earthquake-relief/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200803175535/https://exit.al/en/2019/11/29/albanians-raise-13-million-in-3-days-for-earthquake-relief/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە ٩ی ئاداری ٢٠٢٠دا، {{بنز|پەتای کۆڤید-١٩ لە ئەلبانیا|en|COVID-19 pandemic in Albania|lt=پەتای کۆڤید-١٩}} پشتڕاست کرایەوە کە بڵاوبووەتەوە بۆ ئەلبانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Health and Social Protection]] |سەردێڕ=Ministria e Shëndetësisë: Konfirmohen dy rastet e para me koronavirusin e ri |ناونیشان=https://shendetesia.gov.al/ministria-e-shendetesise-konfirmohen-dy-rastet-e-para-me-koronavirusin-e-ri/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200723160112/https://shendetesia.gov.al/ministria-e-shendetesise-konfirmohen-dy-rastet-e-para-me-koronavirusin-e-ri/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٦دا، خۆپێشاندانی گەورەی دژەحکوومەت کە بە {{بنز|شۆڕشی فلامینگۆ|en|Flamingo Revolution|lt=شۆڕشی فلامینگۆ}} ناسراون، سەریان ھەڵدا دوای ئەوەی پەرەپێدانی کەناراوە لوکسە پێشنیارکراوەکان لەسەر {{بنز|دوورگەی سازان|en|Sazan Island|lt=دوورگەی سازان}} و {{بنز|ناوچەی پارێزراوی ڤجۆسە-نارتا|en|Vjosa–Narta Protected Landscape|lt=نیمچەدوورگەی زڤێرنێس}}، لەوانەش پڕۆژەکانی پەیوەندیدار بە {{بنز|جارێد کۆشنەر|en|Jared Kushner|lt=جارێد کۆشنەرەوە}}، بوونە جێی سەرنجی خۆپێشاندانە ژینگەیی و دژەگەندەڵییەکان. خۆپێشاندەران حکوومەتەکەی ڕامایان تۆمەتبار کرد بە نەبوونی شەفافیەت، مەترسی بۆ سەر سیستمی ژینگەییی پارێزراو و شکستی لە چارەسەرکردنی گەندەڵی یان باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان.<ref name="albanianpoliceuse">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albanian police use teargas to disperse anti-graft demonstrators |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/albanian-police-use-teargas-disperse-anti-graft-demonstrators-2026-07-02/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref name="albanianpoliceuse_1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albanian police use tear gas and pepper spray as Tirana protest turns violent |ناونیشان=https://apnews.com/article/063288405ee82156e32e6bde500d0569 |ئیش=Associated Press |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> خۆپێشاندانەکان، کە لە سەرەتادا سەرنجیان لەسەر پاراستنی ژینگە بوو، فراوان بوون بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ لێپرسینەوە لە حکوومەت، ھەڵبژاردنی پێشوەختە و دەستلەکارکێشانەوەی ڕاما. کەسایەتییەکانی پەرلەمانی ئەورووپاش ئاگادارییان دا کە پلانەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکان دەکرێت کاریگەری لەسەر پرۆسەی چوونەناوی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپا دابنێت ئەگەر لەگەڵ پابەندبوونە ژینگەیییەکان و پێوەرە دیموکراتییەکاندا ناکۆک بن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Albania warned EU accession at risk over Jared Kushner-backed resort plans |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/01/albania-warned-eu-accession-at-risk-jared-kushner-resort-plans |ئیش=The Guardian |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == جوگرافیا == [[File:Valbona_nga_Kukaj.jpg|thumb|right|300px|{{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Albanian Alps|lt=ئەڵپەکانی ئەلبانیا}} درێژکراوە و لە ھەمان کاتدا بەرزترین بەشی {{بنز|ئەڵپەکانی دیناریک|en|Dinaric Alps|lt=ئەڵپەکانی دیناریکن}}.]] ئەلبانیا دەکەوێتە بەردەم {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Sea|lt=دەریای ناوەڕاست}} لەسەر {{بنز|نیمچەدوورگەی بەڵکان|en|Balkan Peninsula|lt=نیمچەدوورگەی بەڵکان}} لە {{بنز|باشووری ئەورووپا|en|Southern Europe|lt=باشوور}} و {{بنز|باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا|en|Southeast Europe|lt=باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا}}، و ڕووبەرەکەی {{convert|28748|km2|0|abbr=on}}ە.<ref name="Albania pdf">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eftimi |یەکەم=R. |سەردێڕ=Some Considerations on Seawater-freshwater Relationship in Albanian Coastal Area |ناونیشان=http://aguas.igme.es/igme/publica/tiac-02/ALBANIA-I.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200725011907/http://aguas.igme.es/igme/publica/tiac-02/ALBANIA-I.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|شوێن=Tirana}}</ref> لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ {{بنز|دەریای ئادریاتیک|en|Adriatic Sea|lt=دەریای ئادریاتیک}}، لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ {{بنز|شاخە ڕەش|en|Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}}، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ {{بنز|کۆسۆڤۆ|en|Kosovo|lt=کۆسۆڤۆ}}، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ {{بنز|مەقدۆنیای باکوور|en|North Macedonia|lt=مەقدۆنیای باکوور}}، لە باشوورەوە لەگەڵ {{بنز|یۆنان|en|Greece|lt=یۆنان}}، و لە باشووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ {{بنز|دەریای یۆنیان|en|Ionian Sea|lt=دەریای یۆنیاندا}} سنووردارە. لە نێوان ھێڵەکانی پانیی {{بنز|پلەی ٤٢ی باکوور|en|42nd parallel north|lt=٤٢°}} و {{بنز|پلەی ٣٩ی باکوور|en|39th parallel north|lt=٣٩°ی باکوور}} و ھێڵەکانی درێژیی {{بنز|پلەی ٢١ی ڕۆژھەڵات|en|21st meridian east|lt=٢١°}} و {{بنز|پلەی ١٩ی ڕۆژھەڵات|en|19th meridian east|lt=١٩°ی ڕۆژھەڵاتدایە}}. پۆتانە جوگرافییەکان لەوانە {{بنز|ڤێرمۆش|en|Vërmosh|lt=ڤێرمۆش}} لە ٤٢° ٣٥' ٣٤"ی پانیی باکوور وەک باکووریترین خاڵ، {{بنز|کۆنیسپۆل|en|Konispol|lt=کۆنیسپۆل}} لە ٣٩° ٤٠' ٠"ی پانیی باکوور وەک باشووریترین خاڵ، {{بنز|دوورگەی سازان|en|Sazan Island|lt=سازان}} لە ١٩° ١٦' ٥٠"ی درێژیی ڕۆژھەڵات وەک ڕۆژئاواییترین خاڵ، و {{بنز|ڤێرنیک|en|Vërnik|lt=ڤێرنیک}} لە ٢١° ١' ٢٦"ی درێژیی ڕۆژھەڵات وەک ڕۆژھەڵاتیترین خاڵ لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |ناونیشان=http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |سەردێڕ=Tregues Sipas Qarqeve Indicators by Prefectures |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> {{بنز|کۆراب|en|Mount Korab|lt=کێوی کۆراب}}، کە بەرزییەکەی {{convert|2764|m|ft|2|abbr=on}} {{بنز|مەتر لەسەر ئاستی دەریای ئادریاتیک|en|Metres above the Adriatic|lt=لە سەرووی ئادریاتیکەوەیە}}، بەرزترین خاڵە، لە کاتێکدا دەریای ناوەڕاست، لە {{convert|0|m|ft|2|abbr=on}}، نزمترین خاڵە. وڵاتەکە {{convert|148|km|mi|0|abbr=on}} لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا و نزیکەی {{convert|340|km|mi|0|abbr=on}} لە باکوورەوە بۆ باشوور درێژ دەبێتەوە. ئەلبانیا خاوەنی دیمەنێکی سروشتیی جۆراوجۆرە بە شاخ و گردەکانەوە کە خاکی وڵاتەکەیان لە ئاراستەی جیاوازدا بڕیوە. وڵاتەکە زێدی زنجیرە شاخە بەرفراوانەکانە، لەوانە {{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Albanian Alps|lt=ئەڵپەکانی ئەلبانیا}} لە باکوور، {{بنز|کۆراب|en|Korab Mountains|lt=شاخەکانی کۆراب}} لە ڕۆژھەڵات، {{بنز|پیندۆس|en|Pindus Mountains|lt=شاخەکانی پیندۆس}} لە باشووری ڕۆژھەڵات، {{بنز|شاخەکانی سیراونیان|en|Ceraunian Mountains|lt=شاخەکانی سیراونیان}} لە باشووری ڕۆژئاوا، و {{بنز|شاخەکانی سکاندەربێگ|en|Skanderbeg Mountains|lt=شاخەکانی سکاندەربێگ}} لە ناوەڕاستدا. لە باکووری ڕۆژئاوادا {{بنز|دەریاچەی ئیشکۆدرا|en|Lake of Shkodër|lt=دەریاچەی ئیشکۆدرا}} ھەیە، کە گەورەترین دەریاچەی باشووری ئەورووپایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bolevich|یەکەم١=Maria|سەردێڕ=Largest lake in southern Europe under threat from "eco-resort"|ناونیشان=https://www.newscientist.com/article/2116873-largest-lake-in-southern-europe-under-threat-from-eco-resort/|وێبگە=New Scientist|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170104154915/https://www.newscientist.com/article/2116873-largest-lake-in-southern-europe-under-threat-from-eco-resort/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەرەو {{بنز|کەناراوەکانی دەریاچەی ئۆھرید لە ئەلبانیا|en|Albanian Ohrid Lake Coast|lt=باشووری ڕۆژھەڵات}} {{بنز|دەریاچەی ئۆھرید|en|Lake of Ohrid|lt=دەریاچەی ئۆھرید}} دەردەکەوێت، کە یەکێکە لە کۆنترین دەریاچە نەپچڕاوەکانی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/99|بڵاوکەرەوە=UNESCO|پەڕەکان=UNESCO|وتەگێڕانەوە=Situated on the shores of Lake Ohrid, the town of Ohrid is one of the oldest human settlements in Europe; Lake Ohrid is a superlative natural phenomenon, providing refuge for numerous endemic and relict freshwater species of flora and fauna dating from the tertiary period. As a deep and ancient lake of tectonic origin, Lake Ohrid has existed continuously for approximately two to three million years.|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171217090041/https://whc.unesco.org/en/list/99|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> باشوورتر، پاناییەکە دەریاچەی {{بنز|دەریاچەی پڕێسپا|en|Prespa Lake|lt=گەورە}} و {{بنز|دەریاچەی پڕێسپای بچووک|en|Small Prespa Lake|lt=بچووکی پڕێسپا}} لەخۆ دەگرێت، کە لە بەرزترین دەریاچەکانی بەڵکانن. ڕووبارەکان زیاتر لە ڕۆژھەڵاتەوە سەرچاوە دەگرن و دەڕژێنە ناو دەریای ئادریاتیک و یۆنیانەوە. درێژترین ڕووباری وڵاتەکە، کە لە دەمەوە تا سەرچاوەکەی دەپێورێت، ڕووباری {{بنز|ڕووباری درین|en|Drin River|lt=درین}}ە، کە لە یەکگرتنی دوو سەرچاوەکەیەوە، {{بنز|درینی ڕەش|en|Black Drin|lt=درینی ڕەش}} و {{بنز|درینی سپی|en|White Drin|lt=درینی سپی}} دەست پێ دەکات. گرنگییەکی تایبەت بۆ ڕووباری {{بنز|ڤجۆسە|en|Vjosë|lt=ڤجۆسە}} ھەیە، کە یەکێکە لە دوا سیستمی ڕووبارە گەورە دەستکاری‌نەکراوەکانی ئەورووپا. لە ئەلبانیادا {{بنز|ڕووپۆشی دارستانکان|en|forest cover|lt=ڕووپۆشی دارستان}} نزیکەی ٢٩٪ی کۆی ڕووبەری زەوییە، کە یەکسانە بە ٧٨٨,٩٠٠ ھێکتار دارستان لە ساڵی ٢٠٢٠دا، کە لە ٧٨٨,٨٠٠ ھێکتار لە ساڵی ١٩٩٠دا زیادی کردووە. لە دارستانە سروشتییە دووبارە ڕواوەکاندا ١١٪ وەک {{بنز|دارستانی سەرەتایی|en|primary forest|lt=دارستانی سەرەتایی}} ڕاگەیەندراوە (کە پێکھاتووە لە جۆرە دارە خۆجێییەکان بەبێ ھیچ ئاماژەیەکی ڕوونی چالاکیی مرۆڤ) و نزیکەی ٠٪ی ڕووبەری دارستانەکان لە ناوچە پارێزراوەکاندا دۆزرایەوە. بۆ ساڵی ٢٠١٥، ٩٧٪ی ڕووبەری دارستانەکان لەژێر {{بنز|موڵکایەتیی دەوڵەت|en|State ownership|lt=موڵکایەتیی گشتیدا}} بووە، ٣٪ لەژێر {{بنز|موڵکایەتیی تایبەت|en|Private property|lt=موڵکایەتیی تایبەتدا}} و ٠٪ بە موڵکایەتیی تر یان نەزانراو لێست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |سەردێڕ=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |بڵاوکەرەوە=Food and Agriculture Organization of the United Nations |ساڵ=٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240911122341/https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Forest Resources Assessment 2020, Albania |ناونیشان=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/ALB/home/overview |وێبگە=Food Agriculture Organization of the United Nations |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240911104726/https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/ALB/home/overview/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === کەشوھەوا === [[File:Gjipe_beach,_Albania.JPG|thumb|right|{{بنز|جیپێ|en|Gjipe|lt=جیپێ}} لەسەر یەکگرتنی دەریای {{بنز|دەریای ئادریاتیک|en|Adriatic Sea|lt=ئادریاتیک}} و {{بنز|دەریای یۆنیان|en|Ionian Sea|lt=دەریای یۆنیان}} کەوتووە، لەسەر {{بنز|ریڤێرای ئەلبانی|en|Albanian Riviera|lt=ریڤێرای ئەلبانی}}.]] {{بنز|کەشوھەوای ئەلبانیا|en|climate of Albania|lt=کەشوھەوای ئەلبانیا}} ئاستێکی دیاری گۆڕانکاری و ھەمەجۆری پێشان دەدات بەھۆی جیاوازی لە ھێڵی پانی، درێژی و بەرزی لە ئاستی دەریادا.<ref name="climate"/><ref name="climate2"/> ئەلبانیا کەشوھەوای {{بنز|کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean climate|lt=دەریای ناوەڕاست}} و {{بنز|کەشوھەوای کیشوەری|en|Continental climate|lt=کیشوەری}} بەخۆیەوە دەبینێت، کە بە بوونی چوار وەرزی جیاواز دیاری کراوە.<ref name="climate1"/> بەپێی {{بنز|پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن|en|Köppen climate classification|lt=پۆلێنکردنی کۆپن}}، ئەلبانیا پێنج جۆری کەشوھەوای سەرەکی لەخۆ دەگرێت، کە لە دەریای ناوەڕاست و {{بنز|کەشوھەوای شێداری ژێر خولگەیی|en|Humid subtropical climate|lt=ژێر خولگەییی شێدارەوە}} لە نیوەی ڕۆژئاوادا تا دەکاتە {{بنز|کەشوھەوای زەریایی|en|Oceanic climate|lt=زەریایی}}، {{بنز|کەشوھەوای شێداری کیشوەری|en|Humid continental climate|lt=کیشوەریی شێدار}} و {{بنز|کەشوھەوای ژێر جەمسەری|en|Subarctic climate|lt=ژێر جەمسەری}} لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەدا درێژ دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=World Bank Group |سەردێڕ=Albania: Climate Change Overview |ناونیشان=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/albania |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230708191821/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ناوچە کەناراوەکانی بە درێژایی دەریای {{بنز|کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک لە ئەلبانیا|en|Albanian Adriatic Sea Coast|lt=ئادریاتیک}} و {{بنز|کەناراوەکانی دەریای یۆنیان لە ئەلبانیا|en|Albanian Ionian Sea Coast|lt=یۆنیان}} لە ئەلبانیادا وەک گەرمترین ناوچەکان دەناسرێن، لە کاتێکدا ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵات کە {{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Albanian Alps|lt=ئەڵپەکانی ئەلبانیا}} و {{بنز|کۆراب|en|Korab Mountains|lt=شاخەکانی کۆراب}} دەگرنە خۆ وەک ساردترین ناوچەکانی وڵاتەکە دەناسرێن.<ref name="climate3"/> لە سەرانسەری ساڵدا، پلەی گەرمیی مانگانەی ناوەند گۆڕانکاریی بەسەردا دێت، کە لە {{convert|-1|°C|°F|lk=on}} لە مانگەکانی زستاندا تا دەکاتە {{convert|21.8|°C|°F|lk=off}} لە مانگەکانی ھاویندا. بە تایبەتی، بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراوی {{convert|43.9|°C|°F|lk=off}} لە {{بنز|کوچۆڤا|en|Kuçovë|lt=کوچۆڤا}} لە ١٨ی تەممووزی ١٩٧٣دا بینرا، لە کاتێکدا نزمترین پلەی گەرمیی {{convert|-29|°C|°F|lk=off}} لە شتیڵە، {{بنز|لیبراژد|en|Librazhd|lt=لیبراژد}} لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧دا تۆمار کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chemicals.al/doc/profili_shqip.pdf|سەردێڕ=PERGATITJA E PROFILIT KOMBETAR SHQIPETAR PER TE VLERESUAR STRUKTUREN KOMBETARE NE MENAXHIMIN E KIMIKATEVE DHE ZBATIMIN E UDHEZIMEVE TE SAICM|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190411202329/http://www.chemicals.al/doc/profili_shqip.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shqiptarja.com/aktualitet/2731/--8203-moti-regjistrohet-temperatura-rekord-ne-shqiperi---29-grade-ne-librazhd-396120.html|سەردێڕ=Moti, regjistrohet temperatura rekord në Shqipëri, – 29 gradë në Librazhd|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180304172653/https://shqiptarja.com/aktualitet/2731/--8203-moti-regjistrohet-temperatura-rekord-ne-shqiperi---29-grade-ne-librazhd-396120.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەلبانیا زۆربەی {{بنز|دابارین (کەشواھەوا)|en|precipitation (meteorology)|lt=دابارین}} لە مانگەکانی زستاندا بەدەست دێنێت و کەمتر لە مانگەکانی ھاویندا.<ref name="climate2"/> تێکڕای دابارین نزیکەی {{convert|1485|mm|in|abbr=off}}ە.<ref name="climate3"/> ناوەندی دابارینی ساڵانە لە نێوان {{convert|600|and|3000|mm|in|abbr=off}} دایە بەپێی شوێنی جوگرافی.<ref name="climate1"/> بەرزاییەکانی {{بنز|کێوەکانی باکووری ئەلبانیا|en|Northern Mountain Range (Albania)|lt=باکووری ڕۆژئاوا}} و {{بنز|کێوەکانی باشووری ئەلبانیا|en|Southern Mountain Range (Albania)|lt=باشووری ڕۆژھەڵات}} بڕی دابارینی چڕتر وەردەگرن، لە کاتێکدا بەرزاییەکانی {{بنز|کێوەکانی باکووری ئەلبانیا|en|Northern Mountain Range (Albania)|lt=باکووری ڕۆژھەڵات}} و {{بنز|کێوەکانی باشووری ئەلبانیا|en|Southern Mountain Range (Albania)|lt=باشووری ڕۆژئاوا}} ھەروەھا {{بنز|دەشتاییەکانی ڕۆژئاوا|en|Western Lowlands|lt=دەشتاییەکانی ڕۆژئاوا}} بڕی دیاریکراوتر وەردەگرن.<ref name="climate3">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Alban Kuriqi|سەردێڕ=Climate and climate change data for Albania|ناونیشان=http://drinkadria.fgg.uni-lj.si/externalapp/content/climate/FB11_CC_Albania_national.pdf|وێبگە=drinkadria.fgg.uni-lj.si|شوێن=Tirana|پەڕەکان=٣–٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201043318/http://drinkadria.fgg.uni-lj.si/externalapp/content/climate/FB11_CC_Albania_national.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Albanian Alps|lt=ئەڵپەکانی ئەلبانیا}} لەوپەڕی باکووری وڵاتەکەدا وەک نموونەی شێدارترین ناوچەکانی ئەورووپا ھەژمار دەکرێن، کە لانی کەم {{convert|3100|mm|1|abbr=on}} باران ساڵانە بەدەست دێنن.<ref name="climate3"/> چوار {{بنز|ڕووباری بەستەڵەکی|en|glacier|lt=ڕووباری بەستەڵەکی}} لەناو ئەم شاخانەدا لە بەرزیی ڕێژەییی نزمی {{convert|2000|m|ft}}دا دۆزرانەوە، کە زۆر دەگمەنە بۆ ھێڵی پانیی باشووری وەھا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|journal=Arctic, Antarctic, and Alpine Research |بەرگ=٤١|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٥–٤٥٩|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|دوایین١=Hughes |یەکەم١=Philip D. |سەردێڕ=Twenty-first Century Glaciers and Climate in the Prokletije Mountains, Albania|doi=10.1657/1938-4246-41.4.455|bibcode=2009AAAR...41..455H |doi-access=free}}</ref> === ھەمەجۆریی زیندەیی === [[File:Golden_eagle_(13434882845).jpg|thumb|right|{{بنز|ھەڵۆی زێڕین|en|golden eagle|lt=ھەڵۆی زێڕین}} ھێمای نیشتمانی و ئاژەڵی نیشتمانیی ئەلبانیایە.]] وەک {{بنز|ناوچەی گەرمی ھەمەجۆریی زیندەیی|en|biodiversity hotspot|lt=شوێنێکی گەرمی ھەمەجۆریی زیندەیی}}، ئەلبانیا خاوەنی {{بنز|ھەمەجۆریی زیندەیی|en|biodiversity|lt=ھەمەجۆرییەکی زیندەییی}} زۆر دەوڵەمەند و جیاوازە بەھۆی شوێنی جوگرافیی لە ناوەڕاستی {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Sea|lt=دەریای ناوەڕاست}} و ھەمەجۆریی گەورە لە مەرجەکانی {{بنز|کەشوھەوا|en|climatic|lt=کەشوھەوا}}، جیوۆلۆجی و {{بنز|ھایدرۆلۆجی|en|hydrological|lt=ھایدرۆلۆجیدا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[BirdLife International]] |سەردێڕ=Mediterranean Basin Biodiversity Hotspot |ناونیشان=https://www.cepf.net/sites/default/files/mediterranean-basin-2017-ecosystem-profile-english_0.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200730213136/https://www.cepf.net/sites/default/files/mediterranean-basin-2017-ecosystem-profile-english_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[National Agency of Protected Areas (Albania)|National Agency of Protected Areas]] |سەردێڕ=Biodiversity in Albania |ناونیشان=https://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200730213513/https://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> بەھۆی دوورییەوە، شاخ و گردەکانی ئەلبانیا خاوەنی دارستان، دار و گیان کە زۆر گرنگن بۆ ژیانی کۆمەڵێک ئاژەڵی جۆراوجۆر، لەنێویاندا بۆ دوو لە {{بنز|جۆرەکانی لەژێر مەترسیی لەناوچووندان|en|endangered species|lt=جۆرە لەژێر مەترسییەکاندا لەناوچووەکانی}} وڵاتەکە، {{بنز|وشکیی بەڵکان|en|Balkan lynx|lt=وشک}} و {{بنز|ورچی قاوەیی|en|brown bear|lt=ورچی قاوەیی}}، ھەروەھا {{بنز|پشیلەی کێوی|en|wildcat|lt=پشیلەی کێوی}}، {{بنز|گورگی خۆڵەمێشی|en|grey wolf|lt=گورگی خۆڵەمێشی}}، {{بنز|ڕێوی سەرخۆڵ|en|red fox|lt=ڕێوی سوور}}، {{بنز|چەقاڵی زێڕین|en|golden jackal|lt=چەقاڵی زێڕین}}، {{بنز|سیسڕەی میسری|en|Egyptian vulture|lt=سیسڕەی میسری}} و {{بنز|ھەڵۆی زێڕین|en|golden eagle|lt=ھەڵۆی زێڕین}}، کە ئەمەی دوایییان ئاژەڵی نیشتمانیی وڵاتەکەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Tourism and Environment (Albania)|Ministry of Tourism and Environment]] |سەردێڕ=Fifth National Report of Albania to the United Nations Convention on Biological Diversity (CBD) |ناونیشان=https://www.cbd.int/doc/world/al/al-nr-05-en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.cbd.int/doc/world/al/al-nr-05-en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|پەڕە=٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=UNECE|سەردێڕ=Albania Environmental Performance Reviews|ناونیشان=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/epr/epr_studies/AlbaniaII.pdf|وێبگە=unece.org|پەڕە=١٤١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140227090205/http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/epr/epr_studies/AlbaniaII.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=On the status and distribution of the large carnivores (Mammalia: Carnivora) in Albania |ناونیشان=http://www.catsg.org/balkanlynx/07_library/7_2_publications/Pdfs/Bego_2000_Status_and_distribution_of_large_carnivores_in_Albania.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.catsg.org/balkanlynx/07_library/7_2_publications/Pdfs/Bego_2000_Status_and_distribution_of_large_carnivores_in_Albania.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠|شوێن=Tirana |پەڕە=٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Die potentielle Verbreitung der Wildkatze (Felis silvestris silvestris) in Österreich als Entscheidungsgrundlage für weitere Schutzmaßnahmen |ناونیشان=https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |وێبگە=wildkatze-in-oesterreich.at |شوێن=Salzburg |پەڕە=١٩|زمان=de |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180909073952/https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دەمە ڕووبارەکان، زۆنگاوەکان و دەریاچەکان گرنگییەکی نائاسایییان ھەیە بۆ {{بنز|فلامینگۆی گەورە|en|greater flamingo|lt=فلامینگۆی گەورە}}، {{بنز|قازەقوڕتکی بچووک|en|pygmy cormorant|lt=قازەقوڕتکی بچووک}} و بالندەی زۆر دەگمەن و ڕەنگە ئایکۆنیترین بالندەی وڵاتەکە، {{بنز|پێلیکانی دالماتیا|en|dalmatian pelican|lt=پێلیکانی دالماتیا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Protection and Preservation of Natural Environment in Albania|سەردێڕ=Albanian Nature|ناونیشان=http://www.ppnea.org/albanian_nature.html|وێبگە=ppnea.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180831152920/http://ppnea.org/albanian_nature.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گرنگییەکی تایبەتیان ھەیە {{بنز|فۆکی ڕەبەنانی دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean monk seal|lt=فۆکی ڕەبەنانی دەریای ناوەڕاست}}، {{بنز|کیسەڵە دەریایییەکەی لۆگەڕھێد|en|loggerhead sea turtle|lt=کیسەڵی دەریاییی لۆگەڕھێد}} و {{بنز|کیسەڵی دەریاییی سەوز|en|green sea turtle|lt=کیسەڵی دەریاییی سەوز}} کە ھێلانە لەسەر ئاوە کەناراوەکان و شۆڕەکان دەکەن. لە ڕووی {{بنز|جوگرافیای ڕووەکناسی|en|phytogeography|lt=جوگرافیای ڕووەکناسییەوە}}، ئەلبانیا بەشێکە لە {{بنز|شانشینی بۆریال|en|Boreal Kingdom|lt=شانشینی بۆریال}} و بە تایبەتی لەناو پارێزگای ئیلیریی {{بنز|ناوچەی سێرکۆمبۆریال|en|Circumboreal Region|lt=سێرکۆمبۆریال}} و {{بنز|حەوزی دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Basin|lt=ناوچەی دەریای ناوەڕاستدا}} درێژ دەبێتەوە. خاکەکەی دەکرێت دابەش بکرێت بۆ چوار {{بنز|ناوچەی ئێکۆڵۆژی|en|ecoregion|lt=ناوچەی ئێکۆڵۆژیی}} وشکانیی {{بنز|پەڵەی پالێئارکتیک|en|Palearctic realm|lt=پەڵەی پالێئارکتیک}} واتە لەناو {{بنز|دارستانە ڕووەکوەریوەکانی ئیلیریا|en|Illyrian deciduous forests|lt=دارستانە ڕووەکوەریوەکانی ئیلیریا}}، {{بنز|دارستانە تێکەڵاوەکانی بەڵکان|en|Balkan mixed forests|lt=دارستانە تێکەڵاوەکانی بەڵکان}}، {{بنز|دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی پیندۆس|en|Pindus Mountains mixed forests|lt=دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی پیندۆس}} و {{بنز|دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی دیناریک|en|Dinaric Mountains mixed forests|lt=دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی دیناریک}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=NaturAL|سەردێڕ=Albania towards NATURA 2000|ناونیشان=http://www.natura.al/page.php?lang=en&section=albaniatowardsn2000|وێبگە=natura.al|شوێن=Tirana|پەڕە=١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170311223347/http://www.natura.al/page.php?lang=en&section=albaniatowardsn2000|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The National Parks of Albania The fifteen national parks in Albania encompass an area of 210,668.48 hectares which accounts for about 3.65% of the overall territory of the country.|ناونیشان=http://www.worldatlas.com/articles/the-national-parks-of-albania-protecting-the-natural-treasures-of-the-country.html|وێبگە=worldatlas.com|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The territory of Albania can be divided into four ecoregions: Dinaric Alpine (mixed forests in the far north). Balcanic (mixed forest in the north-east). Pindus mountain (mixed forests covering the central and southeast mountains). Illyrian deciduous (forest covering the rest of the country).|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180913223325/https://www.worldatlas.com/articles/the-national-parks-of-albania-protecting-the-natural-treasures-of-the-country.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نزیکەی ٣,٥٠٠ جۆری جیاوازی ڕووەک لە ئەلبانیادا دۆزرابوونەتەوە کە زیاتر ئاماژەن بۆ تایبەتمەندیی {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean|lt=دەریای ناوەڕاست}} و {{بنز|ئۆراسیای|en|Eurasia|lt=ئۆراسیا}}. وڵاتەکە نەریتی زیندووی بەکارھێنانی گیا و دەرمانی پەیڕەو دەکات. لانی کەم ٣٠٠ ڕووەک کە لە ناوخۆدا دەڕوێن لە ئامادەکردنی گیا و دەرماندا بەکار دەھێنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Ministry of Environment |سەردێڕ=Gap Analysis for Nature Protection Legal Acts on Wild Fauna Conservation and Hunting (Albania) |ناونیشان=https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |وێبگە=al.undp.org |پەڕەکان=٨٦–٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181014204539/https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|بەستەری نووسەر=Ministry of Environment (Albania)}}</ref> دارەکانی ناو دارستانەکان بە پلەی یەکەم {{بنز|سنۆبەر|en|fir|lt=سنۆبەر}}، {{بنز|بەڕوو|en|oak|lt=بەڕوو}}، {{بنز|ڕاش|en|beech|lt=ڕاش}} و {{بنز|کاج|en|pine|lt=کاجن}}. === پاراستنی ژینگە === [[File:Ksamill-1.jpg|thumb|right|{{بنز|دوورگە بچووکەکانی کسامیل|en|islets of Ksamil|lt=دوورگە بچووکەکانی کسامیل}} لە {{بنز|پارکی نیشتمانیی بوترینت|en|Butrint National Park|lt=پارکی نیشتمانیی بوترینتدان}}.]] ئەلبانیا بەشداربوویەکی چالاکی چەندین ڕێککەوتننامە و کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بووە بە ئامانجی بەھێزکردنی پابەندبوونی خۆی بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی بەردەوامی ھەمەجۆریی زیندەیی. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، وڵاتەکە لایەنێکە لە {{بنز|پەیماننامەی ھەمەجۆریی زیندەیی|en|Convention on Biological Diversity|lt=پەیماننامەی ھەمەجۆریی زیندەیی}} (CBD) و {{بنز|پڕۆتۆکۆلی کارتاگینا لەسەر سەلامەتیی زیندەیی|en|Cartagena Protocol on Biosafety|lt=پڕۆتۆکۆلەکانی کارتاگینا}} و {{بنز|پڕۆتۆکۆلی ناگۆیا|en|Nagoya Protocol|lt=ناگۆیا}}ی پەیوەندیدار.<ref name="CBD">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Convention on Biological Diversity]] (CBD) |سەردێڕ=Country Profiles: Albania{{spaced ndash}}Main Details |ناونیشان=https://www.cbd.int/countries/profile/?country=al#:~:text=In%20Albania%2C%203%2C200%20taxa%20of,are%20endemic%20to%20the%20country. |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230904154959/https://www.cbd.int/countries/profile/?country=al |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بۆ ڕاگرتنی ئەم پابەندبوونانە، ستراتیژی و پلانێکی کاری گشتگیری {{بنز|پلانی کاری ھەمەجۆریی زیندەیی|en|Biodiversity action plan|lt=نیشتمانیی بۆ ھەمەجۆریی زیندەیی}} (NBSAP) پەرەپێداوە و جێبەجێی کردووە.<ref name="CBD"/> سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا ھاوبەشییەکی لەگەڵ {{بنز|یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشت|en|International Union for Conservation of Nature|lt=یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشتدا}} (IUCN) دامەزراندووە، کە ھەوڵەکانی پاراستنی لەسەر ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتی پێشخستووە. بە ڕێنمایی IUCN، وڵاتەکە پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستھێناوە لە دامەزراندنی {{بنز|ناوچەی پارێزراو|en|protected area|lt=ناوچە پارێزراوەکاندا}} لەناو سنوورەکانیدا، کە ١٢ {{بنز|پارکی نیشتمانی|en|national park|lt=پارکی نیشتمانی}} لەخۆ دەگرێت لەوانە {{بنز|پارکی نیشتمانیی بوترینت|en|Butrint National Park|lt=بوترینت}}، {{بنز|پارکی دەریاییی کارابورون-سازان|en|Karaburun-Sazan Marine Park|lt=کارابورون-سازان}}، {{بنز|پارکی نیشتمانیی ڵۆگارا|en|Llogara National Park|lt=ڵۆگارا}}، {{بنز|پارکی نیشتمانیی پڕێسپا (ئەلبانیا)|en|Prespa National Park (Albania)|lt=پڕێسپا}} و {{بنز|پارکی نیشتمانیی ڕووباری کێویی ڤجۆسە|en|Vjosa Wild River National Park|lt=ڤجۆسە}}.<ref name="New NP">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Për miratimin e ndryshimit të statusit dhe të sipërfaqes së ekosistemeve natyrore park kombëtar (kategoria ii) të zonave të mbrojtura mjedisore |ناونیشان=https://qbz.gov.al/alfresco/api/-default-/public/alfresco/versions/1/nodes/9bdebcfb-5b0f-4d93-9854-5183906bd793/content?attachment=true&alf_ticket=TICKET_e8d425ce36bd2eaf13017ada30e7b7e30a4a8a93 |journal=[[Official Publishing Center (Albania)|Qendra e Botimeve Zyrtare]] |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230922122722/https://qbz.gov.al/alfresco/api/-default-/public/alfresco/versions/1/nodes/9bdebcfb-5b0f-4d93-9854-5183906bd793/content?attachment=true&alf_ticket=TICKET_e8d425ce36bd2eaf13017ada30e7b7e30a4a8a93 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک ئیمزاکەرێکی {{بنز|پەیماننامەی ڕامسار|en|Ramsar Convention|lt=پەیماننامەی ڕامسار}}، ئەلبانیا دانپێدانانی تایبەتی بە بەخشیوە بە چوار زۆنگاو، و وەک زۆنگاوی خاوەن گرنگیی نێودەوڵەتیی دیاری کردوون، لەوانە {{بنز|بۆنا (دەریای ئادریاتیک)|en|Buna (Adriatic Sea)|lt=بۆنا}}-{{بنز|دەریاچەی ئیشکۆدرا|en|Lake Skadar|lt=ئیشکۆدرا}}، {{بنز|گۆلاوی بوترینت|en|Butrint Lagoon|lt=بوترینت}}، {{بنز|گۆلاوی کاراڤاستا|en|Karavasta Lagoon|lt=کاراڤاستا}} و {{بنز|دەریاچەی پڕێسپا|en|Lake Prespa|lt=پڕێسپا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ramsar Convention]] |سەردێڕ=Annotated List of Wetlands of International Importance: Albania |ناونیشان=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Albania.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230904155518/https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Albania.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پابەندبوونی وڵاتەکە بۆ پاراستن زیاتر بۆ ناو کایەی {{بنز|یونسکۆ|en|UNESCO|lt=یونسکۆ}} لە {{بنز|تۆڕی جیھانیی یەدەگە سەرچاوەیییەکان|en|World Network of Biosphere Reserves|lt=تۆڕی جیھانیی یەدەگە ژینگەیییەکاندا}} درێژ دەبێتەوە، کە لە چوارچێوەی {{بنز|بەرنامەی مرۆڤ و زیندەوەران|en|Man and the Biosphere Programme|lt=بەرنامەی مرۆڤ و زیندەوەراندا}} کار دەکات، کە ئەمەش بە بەشداربوونی لە {{بنز|یەدەگی زیندەییی نێوان سنوورەکانی ئۆھرید-پڕێسپا|en|Ohrid-Prespa Transboundary Biosphere Reserve|lt=یەدەگی زیندەییی نێوان سنوورەکانی ئۆھرید-پڕێسپادا}} سەلمێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |سەردێڕ=Ohrid-Prespa Transboundary Biosphere Reserve, Albania/North Macedonia |ناونیشان=https://en.unesco.org/biosphere/eu-na/ohrid-prespa |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230904155725/https://en.unesco.org/biosphere/eu-na/ohrid-prespa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Euronatur |سەردێڕ=Prespa-Ohrid region: Ancient lakes and undiscovered mountain ranges |ناونیشان=https://www.euronatur.org/en/what-we-do/project-areas/project-areas-a-z/balkan-green-belt/projects/prespa-ohrid-region/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210920142057/https://www.euronatur.org/en/what-we-do/project-areas/project-areas-a-z/balkan-green-belt/projects/prespa-ohrid-region/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا میوانداریی دوو شوێنی سروشتیی {{بنز|شوێنی کەلەپووری جیھانی|en|World Heritage Site|lt=کەلەپووری جیھانی}} دەکات، کە ناوچەی ئۆھرید و ھەردوو {{بنز|ڕووباری گاشی|en|Gashi River|lt=ڕووباری گاشی}} و {{بنز|ڕایجکە|en|Rrajce|lt=ڕایجکە}} وەک بەشێک لە {{بنز|دارستانە کۆنەکانی ڕاشی کاپاتیا و ناوچەکانی تری ئەورووپا|en|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|lt=دارستانە کۆنەکانی ڕاشی کاپاتیا و ناوچەکانی تری ئەورووپا}} لەخۆ دەگرێت.<ref name="Ancient Primeval Beech Forests">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation (UNESCO) |سەردێڕ=Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe |ناونیشان=http://whc.unesco.org/en/list/1133 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210912222952/http://whc.unesco.org/en/list/1133 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== ناوچە پارێزراوەکان ==== [[File:A fishermen house in Karavasta Lagoon (Divjakë-Karavasta National Park).jpg|thumb|{{بنز|گۆلاوی کاراڤاستا|en|lagoon of Karavasta|lt=گۆلاوی کاراڤاستا}} لەناو {{بنز|پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا|en|Divjakë-Karavasta National Park|lt=پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا}}]] {{بنز|ناوچە پارێزراوەکانی ئەلبانیا|en|protected areas of Albania|lt=ناوچە پارێزراوەکانی ئەلبانیا}} ئەو ناوچانەن کە لەلایەن {{بنز|حکوومەتی ئەلبانیا|en|Albanian government|lt=حکوومەتی ئەلبانیایەوە}} دیاری دەکرێن و بەڕێوە دەبرێن. ١٢ {{بنز|پارکی نیشتمانی|en|national park|lt=پارکی نیشتمانی}}، ٤ {{بنز|شوێنی ڕامسار|en|ramsar site|lt=شوێنی ڕامسار}}، ١ {{بنز|یەدەگی زیندەیی|en|biosphere reserve|lt=یەدەگی زیندەیی}} و ٧٨٦ جۆری تری یەدەگی پاراستن لە ئەلبانیادا ھەن.<ref name="New NP"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shumka |یەکەم=Spase |بڵاوکەرەوە=[[United Nations Development Programme]] (UNDP) |سەردێڕ=Albania's Biodiversity and Protected Areas An Executive Summary |ناونیشان=https://www.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200726213843/https://www.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> کەوتبووە باکوورەوە، پارکی نیشتمانیی ئەڵپەکانی ئەلبانیا، کە {{بنز|پارکی نیشتمانیی تێت|en|Theth National Park|lt=پارکی نیشتمانیی پێشووی تێت}} و {{بنز|پارکی نیشتمانیی دۆڵی ڤالبۆنا|en|Valbonë Valley National Park|lt=پارکی نیشتمانیی دۆڵی ڤالبۆنا}}ی لەخۆ دەگرت، لەناو لووتکە بەرزەکانی {{بنز|ئەپڵەکانی ئەلبانیا|en|Accursed Mountains|lt=ئەڵپەکانی ئەلبانیادا}} دەورە دراوە. لە ڕۆژھەڵاتدا، بەشێک لە شاخە سەختەکانی {{بنز|کۆراب|en|Korab|lt=کۆراب}}، {{بنز|نەمێرچکە|en|Nemërçka|lt=نەمێرچکە}} و {{بنز|شێبێنیک|en|Shebenik|lt=شێبێنیک}} لەناو سنوورەکانی {{بنز|پارکی نیشتمانیی سنۆبەری ھۆتۆڤە-دانگێڵی|en|Fir of Hotovë-Dangëlli National Park|lt=پارکی نیشتمانیی سنۆبەری ھۆتۆڤە-دانگێڵی}}، {{بنز|پارکی نیشتمانیی شێبێنیک|en|Shebenik National Park|lt=پارکی نیشتمانیی شێبێنیک}} و {{بنز|پارکی نیشتمانیی پڕێسپا (ئەلبانیا)|en|Prespa National Park (Albania)|lt=پارکی نیشتمانیی پڕێسپادا}} پارێزراون، کە ئەمەی دوایییان بەشی ئەلبانیا لە دەریاچەی {{بنز|دەریاچەی پڕێسپا|en|Prespa Lake|lt=گەورە}} و {{بنز|دەریاچەی پڕێسپای بچووک|en|Small Prespa Lake|lt=بچووکی پڕێسپا}} لەخۆ دەگرێت. بەرەو باشوور، {{بنز|شاخەکانی سیراونیان|en|Ceraunian Mountains|lt=شاخەکانی سیراونیان}} دیاریی {{بنز|کەناراوەکانی دەریای یۆنیان لە ئەلبانیا|en|Albanian Ionian Sea Coast|lt=کەناراوەکانی دەریای یۆنیان}} دەکەن، و دیمەنی سروشتیی {{بنز|پارکی نیشتمانیی ڵۆگارا|en|Llogara National Park|lt=پارکی نیشتمانیی ڵۆگارا}} دروست دەکەن، کە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو {{بنز|نیمچەدوورگەی کارابورون، ئەلبانیا|en|Karaburun Peninsula, Albania|lt=نیمچەدوورگەی کارابورون}}، و {{بنز|پارکی دەریاییی کارابورون-سازان|en|Karaburun-Sazan Marine Park|lt=پارکی دەریاییی کارابورون-سازان}} پێکھێنێت. باشوورتر {{بنز|پارکی نیشتمانیی بوترینت|en|Butrint National Park|lt=پارکی نیشتمانیی بوترینت}} کەوتووە، کە دەست دەگرێت بەسەر نیمچەدوورگەیەکدا کە بە دەریاچەی بوترینت و {{بنز|کەناڵی ڤیڤاری|en|Channel of Vivari|lt=کەناڵی ڤیڤاری}} دەورە دراوە. لە ڕۆژئاواوە، بە درێژایی {{بنز|کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک لە ئەلبانیا|en|Albanian Adriatic Sea Coast|lt=کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک}}، {{بنز|پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا|en|Divjakë-Karavasta National Park|lt=پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا}} شانازی بە {{بنز|گۆلاوی کاراڤاستا|en|Lagoon of Karavasta|lt=گۆلاوی بەرفراوانی کاراڤاستاوە}} دەکات، کە یەکێکە لە گەورەترین سیستمەکانی گۆلاو لە دەریای ناوەڕاستدا. بە دیاریکراوی، یەکەم پارکی نیشتمانیی ڕووباری کێوی لە ئەورووپا، {{بنز|پارکی نیشتمانیی ڕووباری کێویی ڤجۆسە|en|Vjosa Wild River National Park|lt=پارکی نیشتمانیی ڤجۆسە}}، پارێزگاری لە {{بنز|ڤجۆسە|en|Vjosa|lt=ڕووباری ڤجۆسە}} و لقە سەرەکییەکانی دەکات، کە لە شاخەکانی {{بنز|پیندۆس|en|Pindus|lt=پیندۆسەوە}} سەرچاوە دەگرێت و دەڕژێتە ناو دەریای ئادریاتیکەوە. {{بنز|پارکی نیشتمانیی کێوی دایتی|en|Dajti Mountain National Park|lt=پارکی نیشتمانیی کێوی دایتی}}، {{بنز|پارکی نیشتمانیی کێوی ڵورە-دێجە|en|Lurë-Dejë Mountain National Park|lt=پارکی نیشتمانیی کێوی ڵورە-دێجە}} و {{بنز|پارکی نیشتمانیی کێوی تۆمۆر|en|Tomorr Mountain National Park|lt=پارکی نیشتمانیی کێوی تۆمۆر}} پارێزگاری لە زەوییە شاخاوییەکانی ناوەڕاستی ئەلبانیا دەکەن، لەوانە شاخەکانی {{بنز|تۆمۆر|en|Tomorr|lt=تۆمۆر}} و {{بنز|شاخەکانی سکاندەربێگ|en|Skanderbeg Mountains|lt=سکاندەربێگ}}. ==== کێشە ژینگەیییەکان ==== [[File:Show Your Stripes change in temperature graphic for All of Albania with bars with labels.png|thumb|گۆڕانی پلەی گەرمی لە ئەلبانیا. ھەر ھێڵێک نوێنەرایەتیی پلەی گەرمیی ساڵێک دەکات.]] کێشە ژینگەیییەکان لە ئەلبانیادا بە دیاریکراوی {{بنز|پیسبوونی ھەوا|en|Air pollution|lt=پیسبوونی ھەوا}} و {{بنز|پیسبوونی ئاو|en|water pollution|lt=ئاو}}، کاریگەرییەکانی {{بنز|گۆڕانی کەشواھەوا لە ئەلبانیا|en|Climate change in Albania|lt=گۆڕانی کەشوھەوا}}، کەموکوڕییەکانی {{بنز|بەڕێوەبردنی خاشاک|en|waste management|lt=بەڕێوەبردنی خاشاک}}، {{بنز|بایۆلۆجیی پاراستن|en|Conservation biology|lt=لەدەستدانی ھەمەجۆریی زیندەیی}} و پێویستیی دەستبەجێ بۆ {{بنز|پاراستنی سروشت|en|nature conservation|lt=پاراستنی سروشت}} لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Sida's Helpdesk for Environment and Climate Change (SLU) |سەردێڕ=Albania Environment and Climate Change Policy Brief |ناونیشان=https://sidaenvironmenthelpdesk.se/digitalAssets/1616/1616252_albania-eccpb-alb-nov-2011.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210905140139/https://sidaenvironmenthelpdesk.se/digitalAssets/1616/1616252_albania-eccpb-alb-nov-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|پەڕە=٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Development Programme|United Nations Development Programme Albania]] (UNDP) |سەردێڕ=Albania: Environment and Climate Change |ناونیشان=https://www.al.undp.org/content/albania/en/home/crisis-response/in-depth.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922152100/https://www.al.undp.org/content/albania/en/home/crisis-response/in-depth.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێشبینی دەکرێت گۆڕانی کەشوھەوا کاریگەریی بەرچاو بخاتە سەر ئاستی ژیان لە ئەلبانیادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |سەردێڕ=Climate Risk Country Profile Albania |ناونیشان=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210906121926/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/2021-06/15812-Albania%20Country%20Profile-WEB.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|پەڕە=١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا یەکێکە لەو وڵاتە ئەورووپییانەی کە زۆرترین مەترسی و لاوازییان ھەیە لە بەرامبەر {{بنز|کارەساتی سروشتی|en|natural disaster|lt=کارەساتی سروشتیدا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=World Bank |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Albania—Country Climate and Development Report |ناونیشان=https://www.worldbank.org/en/country/albania/publication/albania-country-climate-and-development-report#:~:text=Background,in%20the%20year%202050%20alone. |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=World Bank |زمان=en}}</ref> کارەساتە سروشتییەکان، وەک {{بنز|لاپەڕەی لافاو|en|flood|lt=لافاو}}، {{بنز|ئاگری کێوی|en|Wildfire|lt=ئاگری دارستانەکان}}، و {{بنز|ڕاماڵینی زەوی|en|landslide|lt=ڕاماڵینی زەوی}}، لە ئەلبانیادا بەھۆی گۆڕانی کەشوھەواوە ڕوو لە زیابوونن، و زیانی بەرچاو دەگەیەنن.<ref name="imfcountryreport"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Tourism and Environment (Albania)|Ministry of Environment]] |سەردێڕ=Third National Communication of the Republic of Albania under the United Nations Framework Convention on Climate Change |ناونیشان=https://unfccc.int/sites/default/files/resource/Albania%20NC3_13%20October%202016_0.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210707035551/https://unfccc.int/sites/default/files/resource/Albania%20NC3_13%20October%202016_0.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|پەڕە=١٤٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چاوەڕوان دەکرێت بەرزبوونی ئاستی دەریایش کاریگەریی نەرێنی لەسەر کۆمەڵگە کەناراوییەکان و پیشەسازیی گەشتوگوزار دابنێت.<ref name="imfcountryreport" /> لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئەلبانیا ٧٫٦٧ ملیۆن تۆن {{بنز|گازی گەرمخانەیی|en|greenhouse gas|lt=گازی گەرمخانەیی}} دەردەکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Jones |یەکەم١=Matthew W. |دوایین٢=Peters |یەکەم٢=Glen P. |دوایین٣=Gasser |یەکەم٣=Thomas |دوایین٤=Andrew |یەکەم٤=Robbie M. |دوایین٥=Schwingshackl |یەکەم٥=Clemens |دوایین٦=Gütschow |یەکەم٦=Johannes |دوایین٧=Houghton |یەکەم٧=Richard A. |دوایین٨=Friedlingstein |یەکەم٨=Pierre |دوایین٩=Pongratz |یەکەم٩=Julia |دوایین١٠=Le Quéré |یەکەم١٠=Corinne |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850 |ناونیشان=https://doi.org/10.1038/s41597-023-02041-1 |journal=Scientific Data |بەرگ=١٠|issue=1 |پەڕە=١٥٥|doi=10.1038/s41597-023-02041-1 |pmid=٣٦٩٩١٠٧١|issn=2052-4463|pmc=١٠٠٦٠٥٩٣|bibcode=2023NatSD..10..155J}}</ref> کە یەکسانە بە ٢٫٧٣ تۆن بۆ ھەر کەسێک،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ritchie |یەکەم١=Hannah |دوایین٢=Rosado |یەکەم٢=Pablo |دوایین٣=Roser |یەکەم٣=Max |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Greenhouse gas emissions |ناونیشان=https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions |journal=Our World in Data |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200803102846/https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە ئەمەش دەیکاتە وڵاتێکی ڕێژەیی کەم دەرکەر. ئەلبانیا بەڵێنی کەمکردنەوەی ٢٠٫٩٪ی دەرکردنی گازی گەرمخانەییی داوە تا ساڵی ٢٠٣٠، و {{بنز|دەردانی تۆڕی سفر|en|Net-zero emissions|lt=تۆڕی سفر}} تا ساڵی ٢٠٥٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania Climate Change Data {{!}} Emissions and Policies |ناونیشان=https://www.climatewatchdata.org/countries/ALB?end_year=2021&start_year=1990 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.climatewatchdata.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241219112538/https://www.climatewatchdata.org/countries/ALB%3Fend_year%3D2021%26start_year%3D1990 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وڵاتەکە ئاستێکی مامناوەند و باشتربووی لە {{بنز|پێڕستی ئەنجامدانی ژینگەیی|en|Environmental Performance Index|lt=پێڕستی ئەنجامدانی ژینگەییدا}} ھەیە بە پلەی گشتیی ٦٢ لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Environmental Performance Index]] (EPI) |سەردێڕ=2022 Environmental Performance Index Results |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://epi.yale.edu/epi-results/2022/component/epi |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230610151325/https://epi.yale.edu/epi-results/2022/component/epi |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام، پلەی ئەلبانیا دابەزیوە لە دوای بەرزترین پێگەی لە پلەی ١٥ لە پێڕستی ئەنجامدانی ژینگەییی ساڵی ٢٠١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University]], [[Yale University]] |سەردێڕ=2012 Environmental Performance Index and Pilot Trend Environmental Performance Index |ناونیشان=https://wbc-rti.info/object/document/7519/attach/2012EPI_Report.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200528081455/https://wbc-rti.info/object/document/7519/attach/2012EPI_Report.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|پەڕە=١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سیاسەت == لە کاتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییەوە لە ساڵی ١٩١٢دا، ئەلبانیا تووشی گۆڕانکاریی سیاسیی بەرچاو بووە، کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا تێپەڕیوە کە دەسەڵاتی پاشایەتی، ڕژێمێکی کۆمۆنیستی و لە کۆتاییدا دامەزراندنی سیستمی دیموکراتییان لەخۆ دەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[NATO|North Atlantic Treaty Organization]] (NATO) |سەردێڕ=Legal and Institutional Reform in albania after the Democratic Revolution (1991{{spaced ndash}}1997) |ناونیشان=https://www.nato.int/acad/fellow/95-97/luarasi.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230910150444/https://www.nato.int/acad/fellow/95-97/luarasi.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٨دا، ئەلبانیا گوازراوەتەوە بۆ {{بنز|دەوڵەتی سەربەخۆ|en|sovereign state|lt=کۆمارێکی}} {{بنز|کۆماری پەرلەمانی|en|parliamentary republic|lt=پەرلەمانیی}} {{بنز|کۆماری دەستووری|en|constitutional republic|lt=دەستووریی}} سەربەخۆ، کە نیشانەی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بوو لە پەرەسەندنی سیاسییدا.<ref name="Kushtetuta">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]] (OSCE) |سەردێڕ=Constitution of the Republic of Albania |ناونیشان=https://www.osce.org/albania/41888 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230910145807/https://www.osce.org/albania/41888 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیکەری حکومڕانییەکەی لەژێر {{بنز|دەستووری ئەلبانیا|en|Constitution of Albania|lt=دەستوورێکدا}} کار دەکات کە وەک بەڵگەنامەی سەرەکیی وڵاتەکە خزمەت دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Food and Agriculture Organization]] (FAO) |سەردێڕ=Constitution of Albania |ناونیشان=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC072561/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230910150216/https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC072561/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستوورەکە لەسەر بنەمای پڕەنسیپی {{بنز|جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان|en|separation of powers|lt=جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان}} دامەزراوە، بە سێ باڵی حکوومەت کە یاسادانان لە {{بنز|پەرلەمانی ئەلبانیا|en|Parliament of Albania|lt=پەرلەماندا}} بەرجەستە دەبێت، جێبەجێکار بە سەرکردایەتیی {{بنز|سەرۆکی ئەلبانیا|en|President of Albania|lt=سەرۆک کۆمار}} وەک {{بنز|سەرۆکی وڵات|en|head of state|lt=سەرۆکی ڕێوڕەسمیی دەوڵەت}} و {{بنز|سەرۆک وەزیرانی ئەلبانیا|en|Prime Minister of Albania|lt=سەرۆک وەزیران}} وەک {{بنز|سەرۆکی حکوومەت|en|head of government|lt=سەرۆکی جێبەجێکاری حکوومەت}}، و دادوەری بە پلەبەندیی دادگاکان، لەوانە دادگاکانی {{بنز|دادگای دەستووریی ئەلبانیا|en|Constitutional Court of Albania|lt=دەستووری}} و {{بنز|دادگای باڵای ئەلبانیا|en|Supreme Court of Albania|lt=باڵا}} ھەروەھا چەندین دادگای {{بنز|دادگاکانی پێداچوونەوەی ئەلبانیا|en|Appeals courts of Albania|lt=پێداچوونەوە}} و {{بنز|دادگا کارگێڕییەکان لە ئەلبانیا|en|Administrative Courts in Albania|lt=کارگێڕی}}.<ref name="Kushtetuta"/> سیستمی یاساییی ئەلبانیا بە شێوازێک ڕێکخراوە کە پارێزگاری لە مافە سیاسییەکانی خەڵکەکەی بکات، بەبێ ڕەچاوکردنی پەیوەندییە نەتەوەیی، زمانی، ڕەگەزی، یان ئایینییەکانیان.<ref name="Kushtetuta"/><ref name="FH2023">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Freedom House]] |سەردێڕ=Albania: Freedom in the World 2023 |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/freedom-world/2023 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230910183519/https://freedomhouse.org/country/albania/freedom-world/2023 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئەم پڕەنسیپانە، نیگەرانیی بەرچاو لەسەر مافەکانی مرۆڤ لە ئەلبانیادا ھەن کە پێویستیان بە سەرنجە.<ref name="USDS Politics">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]] |سەردێڕ=2022 Country Reports on Human Rights Practices: Albania |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/albania/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230910184101/https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/albania/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم نیگەرانییانە پرسیارەکانی پەیوەندیدار بە سەربەخۆییی دادوەری، نەبوونی کەرتی میدیای ئازاد و کێشەی بەردەوامی گەندەڵی لەناو دەستە جۆراوجۆرەکانی حکوومەت، ئاژانسەکانی جێبەجێکردنی یاسا و دامەزراوەکانی تردا لەخۆ دەگرن.<ref name="USDS Politics"/> لە کاتێکدا ئەلبانیا ڕێگەی خۆی بەرەو ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپادا دەپێوێت، ھەوڵی چالاکانە دەدرێت بۆ بەدەستھێنانی باشتربوونی بەرچاو لەم ناوچانەدا بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێوەر و ستانداردەکانی یەکێتیی ئەورووپادا.<ref name="FH2023"/> === دۆخی سیاسی === لە کاتێکەوە کە {{بنز|ئێدی ڕاما|en|Edi Rama|lt=ئێدی ڕاما}} و {{بنز|حزبی سۆشیالیستیی ئەلبانیا|en|Socialist Party of Albania|lt=حزبی سۆشیالیست}} لە ساڵی ٢٠١٣دا گەیشتنە دەسەڵات، ئەلبانیا بینەری کۆبوونەوەیەکی بێپێشینەی دەسەڵاتی جێبەجێکار بووە، کە حزبی سۆشیالیست چوار ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی یەکبەدوایەکی لە ساڵانی ٢٠١٣، ٢٠١٧، ٢٠٢١ و ٢٠٢٥دا بردەوە. پشتیوانان ستایشی حکوومەتەکەی ڕاما دەکەن بۆ خێراکردنی گفتوگۆکانی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپا، جێبەجێکردنی چاکسازیی دادوەریی ساڵی ٢٠١٦، فراوانکردنی خزمەتگوزارییە گشتییە دیجیتاڵییەکان، باشترکردنی ژێرخان و زیاتربوونی گەشتوگوزار.<ref name = "EUcouncil"/> لە ھەمان کاتدا، خولی درێژخایەنی ڕاما بووەتە ھۆی ڕەخنەی بەردەوامی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چەندین شیکەرەوە ڕایانگەیاندووە کە ئەلبانیا تووشی پاشەکشەیەکی دیموکراتیی بەرچاو بووەوە کە بە زیاتربوونی باڵادەستیی دەسەڵاتی جێبەجێکار، لاوازبوونی کۆنتڕۆڵ و ھاوسەنگیی دامەزراوەیی، حکومڕانیی کڵاینتلیستی و پاترۆناژی سیاسیی بەرفراوان پێناسە دەکرێت.<ref name="albanianationsin_1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Nations in Transit 2024 |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/nations-transit/2024}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BTI 2026 Albania Country Report |بڵاوکەرەوە=Bertelsmann Stiftung |ناونیشان=https://bti-project.org/en/reports/country-report/ALB}}</ref> ڕێکخراوی فریدم ھاوس ئەلبانیا وەک وڵاتێکی "بەشێک بە ئازاد" وەسف دەکات و ئاماژە بەوە دەدات کە سیاسەت لەژێر باڵادەستیی سەرکردە بەھێزەکانی حزبەکاندا دەخولێتەوە، لە کاتێکدا گەندەڵی وەک ئاڵۆزییەکی بەردەوام دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Freedom in the World 2026 |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/freedom-world/2026}}</ref> ڕاپۆرتی ''نەتەوەکان لە گواستنەوەدا''ی حکومڕانیی نیشتمانیی ئەلبانیا وەک ئەوەی لەژێر باڵادەستیی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستیدا بێت دادەنێت و ڕایدەگەیەنێت کە ھەڵبژاردنەکان بەردەوام بەھۆی کڕینی دەنگ، دەستکاری، ساختەکاری و لایەنگری لە سنووردارکردنی بازنەکانی ھەڵبژاردندا شێوێنراون.<ref name="albanianationsin_1" /> نیگەرانییەکان سەبارەت بە دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت ھەروەھا بە شێوەیەکی دیار لە ھەڵسەنگاندنەکانی سیستمی سیاسیی ئەلبانیادا دەرکەوتوون. لە ساڵی ٢٠٢١دا، {{بنز|شەفافیەتی نێودەوڵەتی|en|Transparency International|lt=شەفافیەتی نێودەوڵەتی}} و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی نووسراوی ''هەڵوەشاندنەوەی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیا''یان بڵاوکردەوە، کە ڕایانگەیاند گەندەڵیی گەورە، تۆڕە کڵاینتلیستییەکان، لاوازیی دادوەری و یاسادانانی تایبەت میانیزمەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەتیان چالاک کردووە کە کاریگەرییان لەسەر حکومڕانی و دامەزراوە گشتییەکان داناوە.<ref name="deconstructingstatecapture"/> تەواویەتیی ھەڵبژاردنەکان وەک بابەتێکی جێی کێشە مایەوە. دوای {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەلبانیا (٢٠٢٥)|en|2025 Albanian parliamentary election|lt=ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠٢٥}}، {{بنز|نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا|en|OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|lt=نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا}} گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ھەڵبژاردنەکە کێبڕکێکارانە بوو و بە شێوازێکی پیشەیی بەڕێوەچوو، بەڵام دەرکەوت کە لە ژینگەیەکی زۆر جەمسەربەنددا و بەبێ بوارێکی یەکسان بەڕێوەچوو. شاندی چاودێری ڕاپۆرتی لەسەر خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان، پەستان لەسەر کارمەندانی گشتی، ئیدیعای ترساندن و مەرجەکانی نایەکسانی ھەڵمەتەکان دا کە دەرفەتە یەکسانەکانی لە نێوان کاندیدەکاندا تێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania Parliamentary Elections, 11 May 2025: Final Report |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=OSCE/ODIHR |ناونیشان=https://odihr.osce.org/odihr/elections/albania/600028}}</ref> فراوانبوونی {{بنز|پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو|en|Special Structure against Corruption and Organized Crime|lt=پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو}} (SPAK) بووە ھۆی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنی سیاسەتمەدارانی ئاست بەرز ھەم لە زۆرینەی فەرمانڕەوا و ھەم لە ئۆپۆزسیۆندا، لەوانە سەرۆک وەزیرانی پێشوو {{بنز|سالی بەرانیشا|en|Sali Berisha|lt=سالی بەرانیشا}}، سەرۆکی پێشوو {{بنز|ئیلیر مێتا|en|Ilir Meta|lt=ئیلیر مێتا}}، سەرۆکی شارەوانیی تیرانا {{بنز|ئێریۆن ڤێلیای|en|Erion Veliaj|lt=ئێریۆن ڤێلیای}} و بەرپرسانی باڵای تر.<ref name="albanianationsin_1" /> کۆمسیۆنی ئەورووپا بە گشتی ستایشی کاری SPAKی کردووە ھاوکات بەردەوام جەختی کردووەتەوە کە گەندەڵی لە زۆرێک لە سێکتەرەکاندا بەربڵاو دەمێنێتەوە و دەبێت سەربەخۆییی دادوەری لە پەستانی سیاسی بپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2025 Rule of Law Report – Albania |بڵاوکەرەوە=European Commission |ناونیشان=https://commission.europa.eu/document/download/3732ae59-5ab4-48a6-a3e6-0ef9aa593863_en?filename=2025+Rule+of+Law+Report+-+Country+Chapter+Albania.pdf}}</ref> لە کاتی خولی چوارەمی ڕامادا، خۆپێشاندانی دژەحکوومەت چڕتر بووەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥دا دەستی پێکرد و لە کاتی {{بنز|شۆڕشی فلامینگۆ|en|Flamingo Revolution|lt=شۆڕشی فلامینگۆدا}} لە ساڵی ٢٠٢٦دا زیاتر فراوان بوو، خۆپێشاندەران حکوومەتیان تۆمەتبار کرد بە گەندەڵیی سیستمی، نەبوونی شەفافیەت، خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان و لایەنگریی بەرژەوەندییە بازرگانییە سیاسییەکان. خۆپێشاندانەکان، کە لە سەرەتادا بەھۆی دژایەتیکردنی پڕۆژەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکانەوە دەستیان پێکردبوو، فراوان بوون بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ چاکسازیی دیموکراتی، لێپرسینەوە لە حکوومەت و دەستلەکارکێشانەوەی ڕاما.<ref name="albanianpoliceuse"/><ref name="albanianpoliceuse_1"/> پشتیوانییەکانی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن دەستوورەوە بەبێ ڕەچاوکردنی نەتەوە، زمان، ڕەگەز یان ئایین گەرەنتی کراون.<ref name="Kushtetuta"/><ref name="FH2023"/> سەرەڕای ئەوەش، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامن لە دەستنیشانکردنی نیگەرانییەکان سەبارەت بە سەربەخۆییی دادوەری، گەندەڵی، فرەییی میدیایی و کاریگەریی سیاسی لەسەر دامەزراوەکانی دەوڵەت، ھاوکات ئاماژە بەوە دەدەن کە پێشکەوتن لەم ناوچانەدا بە توندی بەستراوەتەوە بە پرۆسەی چوونەناوی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]] |سەردێڕ=2022 Country Reports on Human Rights Practices: Albania |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/albania/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2025 Rule of Law Report – Albania |بڵاوکەرەوە=European Commission |ناونیشان=https://commission.europa.eu/document/download/3732ae59-5ab4-48a6-a3e6-0ef9aa593863_en?filename=2025+Rule+of+Law+Report+-+Country+Chapter+Albania.pdf}}</ref> === مافەکانی مرۆڤ === مافەکانی مرۆڤ لە ئەلبانیادا بە فەرمی لەلایەن {{بنز|دەستووری ئەلبانیا|en|Constitution of Albania|lt=دەستووری ئەلبانیاوە}} پارێزراون، کە یەکسانی لە بەرامبەر یاسادا، ئازادیی دەربڕین، ئازادیی کۆبوونەوە، ئازادیی ئایینی و پاراستن لە جیاکاری گەرەنتی دەکات.<ref name="Kushtetuta"/> ھەڵسەنگاندنە نێودەوڵەتییەکان بە گشتی ئەلبانیا وەک دیموکراسییەکی کێبڕکێکارانە بەڵام لاوازبوو وەسف دەکەن، بە کێشەی بەردەوامی وەک گەندەڵی، پەستانی سیاسی لەسەر دامەزراوەکان، ئازادیی میدیا، توندوتیژیی جێندەری، مەرجەکانی زیندان و جیاکاری دژ بە گرووپە لاوازەکان.<ref name="FH2026">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Freedom in the World 2026 Country Report |ناونیشان=https://freedomhouse.org/country/albania/freedom-world/2026 |بڵاوکەرەوە=Freedom House |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref name="State2024HR">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2024 Country Reports on Human Rights Practices: Albania |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2024-country-reports-on-human-rights-practices/albania |بڵاوکەرەوە=United States Department of State |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref name="Amnesty2024">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Human rights in Albania |ناونیشان=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/western-central-and-south-eastern-europe/albania/report-albania/ |بڵاوکەرەوە=Amnesty International |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> لە کاتی سەرۆکایەتیی درێژخایەنی {{بنز|ئێدی ڕاما|en|Edi Rama|lt=ئێدی ڕامادا}}، کە {{بنز|حزبی سۆشیالیستیی ئەلبانیا|en|Socialist Party of Albania|lt=حزبی سۆشیالیستەکەی}} لە ساڵی ٢٠١٣ەوە حکومڕانی دەکات، نیگەرانییەکانی مافەکانی مرۆڤ زۆرجار بەستراونەتەوە بە ڕەخنەی بەرفراوانتر لە پاشەکشەی دیموکراتی، کۆبوونەوەی دەسەڵاتی جێبەجێکار، سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کۆنتڕۆڵی لاوازی دامەزراوەکان. {{بنز|فریدم ھاوس|en|Freedom House|lt=فریدم ھاوس}} ئەلبانیا وەک "بەشێک بە ئازاد" پۆلێن دەکات و ڕایدەگەیەنێت کە گەندەڵی و بەرتیلدان وەک کێشەی سەرەکی دەمێننەوە، لە کاتێکدا ھەڵسەنگاندنی ''نەتەوەکان لە گواستنەوەدا''ی حکومڕانیی نیشتمانی وەک ئەوەی لەژێر باڵادەستیی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کەسایەتییە تاکەکەسییەکاندا بێت وەسف دەکات.<ref name="FH2026"/><ref name="albanianationsin" /> حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن و ڕەخنەگران فەرمانڕەواییی ڕامایان وەک دەسەڵاتخوازیی زیاتر وەسف کردووە، لە کاتێکدا حکوومەت و پشتیوانانی ئاماژە بە چاکسازیی دادوەری، پێشکەوتنی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپا و کاری دامەزراوەکانی دژەگەندەڵی وەک بەڵگەی چەسپاندنی دیموکراتی دەکەن.<ref name="bti2026albania" /><ref name= "albania2025Report"/> ئازادیی دەربڕین و سەربەخۆییی میدیا وەک نیگەرانیی سەرەکی دەمێننەوە. ڕاپۆرتی مافەکانی مرۆڤی ساڵی ٢٠٢٤ی وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشێلکاریی توندی ئازادیی دەربڕین و ئازادیی میدیای دەستنیشان کردووە، لەوانە سانسۆرکردنی خۆبەخۆیی ڕۆژنامەنوسان، ھەڕەشە و ھەڵمەتی ناوزڕاندن دژ بەو ڕۆژنامەنوسانەی ڕاپۆرت لەسەر گەندەڵیی ئەگەری دەکەن.<ref name="State2024HR"/> ڕێکخراوی {{بنز|ڕۆژنامەنوسانی بێ سنوور|en|Reporters Without Borders|lt=ڕۆژنامەنوسانی بێ سنوور}} ڕایگەیاندووە کە ڕۆژنامەنوسان لە ئەلبانیادا ڕووبەڕووی پەستانی سیاسی دەبنەوە، بەتایبەتی لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا، ھەروەھا پەستانی خاوەن میدیاکان و ناستەقامیی ئابووری.<ref name="RSFAlbania">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania |ناونیشان=https://rsf.org/en/country/albania |بڵاوکەرەوە=Reporters Without Borders |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> لە {{بنز|پێڕستی ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانی|en|World Press Freedom Index|lt=پێڕستی ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانیی}} ساڵی ٢٠٢٦دا، ئەلبانیا پلەی ٨٣ی لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا بەدەستھێنا، کە گرووپەکانی مافی میدیا ئاماژەیان بە کێشەی پەیکەریی بەردەوام کرد کە کاریگەرییان لەسەر سەربەخۆییی سەرنووسەری و سەلامەتیی ڕۆژنامەنوسان داناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania ranks 83rd in RSF 2026 Index amid continued global decline in press freedom |ناونیشان=https://safejournalists.net/albania-ranks-83rd-in-rsf-2026-index-amid-continued-global-decline-in-press-freedom/ |بڵاوکەرەوە=SafeJournalists Network |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئازادیی کۆبوونەوە بە گشتی دانپێدانراوە، بەڵام پۆلیسیکردنی خۆپێشاندانەکان لە کاتی سەردەمەکانی ناستەقامیی سیاسییدا سەرنجی ڕاکێشاوە. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، پۆلیس غازی فرمێسکڕێژ، سپڕەی بیبەر و تۆپی ئاوی لە کاتی خۆپێشاندانەکانی دژەحکوومەت لە تیرانا بەکارھێنا کە پەیوەندیدار بوون بە ئیدیعاکانی گەندەڵی و {{بنز|شۆڕشی فلامینگۆ|en|Flamingo Revolution|lt=شۆڕشی فلامینگۆ}}، کە بزووتنەوەیەکی خۆپێشاندان بوو لەسەر پلانەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکان دەستی پێکرد و فراوان بوو بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ شەفافیەت، پاراستنی ژینگە و لێپرسینەوە لە حکوومەت.<ref name="albanianpoliceuse" /><ref name="albanianpoliceuse_1" /> دەسەڵاتداران ڕایانگەیاند کە وەڵامدانەوەی پۆلیس دوای ھێرشکردنە سەر کارمەندان و زیانگەیاندن بە موڵکایەتی ھات، لە کاتێکدا خۆپێشاندەران و کەسایەتییەکانی ئۆپۆزسیۆن حکوومەتیان تۆمەتبار کرد بە بەکارھێنانی ھێز بۆ سەرکوتکردنی دژایەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Police fire tear gas as Albania opposition protest turns violent |ناونیشان=https://www.euronews.com/2026/02/11/police-fire-tear-gas-as-albania-opposition-protest-turns-violent |ئیش=Euronews |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> گەندەڵی ھەروەھا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر مافەکانی مرۆڤ و متمانەی گشتی بە دامەزراوەکان ھەیە. ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان بە بەردەوامی گەندەڵی لە حکوومەت، جێبەجێکردنی یاسا، دادوەری و ئیدارەی خۆجێییدا وەک کێشەیەکی سەرەکی دەستنیشان کردووە.<ref name="State2024HR"/><ref name="FH2026"/> لە ساڵی ٢٠٢١دا، {{بنز|شەفافیەتی نێودەوڵەتی|en|Transparency International|lt=شەفافیەتی نێودەوڵەتی}} و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی ڕایانگەیاند کە ئەلبانیا ئاماژەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت پێشان دەدات لە ڕێگەی گەندەڵیی گەورە، تۆڕە کڵاینتلیستییەکان و یاساکانی دروستکراو بە بەرژەوەندیی تایبەت.<ref name="deconstructingstatecapture" /> دروستکردنی {{بنز|پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو|en|Special Structure against Corruption and Organized Crime|lt=پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو}} (SPAK) بووە ھۆی لێکۆڵینەوە لە گەندەڵیی ئاستی بەرز دژ بە کەسایەتییەکانی ھەم حکوومەت و ھەم ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ڕاپۆرتەکانی یەکێتیی ئەورووپا بەردەوام ڕادەگەیەنن کە گەندەڵی بەربڵاو دەمێنێتەوە و دەبێت سەربەخۆییی دادوەری لە پەستانی سیاسی بپارێزرێت.<ref name="EC2025HR">{{cite report |title=2025 Rule of Law Report: Country Chapter on the rule of law situation in Albania |url=https://commission.europa.eu/document/download/3732ae59-5ab4-48a6-a3e6-0ef9aa593863_en?filename=2025+Rule+of+Law+Report+-+Country+Chapter+Albania.pdf |publisher=European Commission |date=8 July 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> مەرجەکانی ناو زیندانەکان و ناوەندەکانی ڕاگرتن وەک نیگەرانیی مافەکانی مرۆڤ ماونەتەوە. ڕێکخراوی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ ڕایگەیاند کە کەسانی ناو زیندانەکان تووشی قەرەباڵغیی زۆر و چاودێریی تەندروستیی نەگونجاو بوونەتەوە، لە کاتێکدا ئەنجومەنی ئەورووپا و دەسەڵاتدارانی ئەلبانی چاکسازیی زیندان و پاراستنی مافەکانی زیندانیانیان وەک لەپێشینەی بەردەوام دەستنیشان کردووە.<ref name="Amnesty2024"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Enhancing the protection of human rights of prisoners in Albania |ناونیشان=https://www.coe.int/en/web/tirana/news/-/asset_publisher/SENehJ2ESZrW/content/enhancing-the-protection-of-human-rights-of-prisoners-in-albania |بڵاوکەرەوە=Council of Europe Office in Tirana |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> پێشکەشکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ لیژنەی دژ بە ئەشکەنجەی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەروەھا نیگەرانییان سەبارەت بە قەرەباڵغیی زۆر، مەرجە خراپەکانی ڕاگرتن، دەستگەیشتنی سنووردار بۆ وەکالەتی یاسایی و لێکۆڵینەوەی ناتەواو لە ئیدیعاکانی بەکارھێنانی خراپ بەرزکردووەتەوە.<ref>{{cite report |title=Albania's Compliance with the Convention against Torture |url=https://www.theadvocatesforhumanrights.org/Res/ALBANIA%20CAT%202025-%20HRDC-AHR_VF_Oct%2013.pdf |publisher=Human Rights in Democracy Centre / The Advocates for Human Rights |date=13 October 2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و کچان بە بەربڵاوی دەمێنێتەوە. نزیکەی ٦٠٪ی ئافرەتان لە ناوچە گوندییەکاندا تووشی توندوتیژیی جەستەیی یان دەروونی دەبنەوە و نزیکەی ٨٪ قوربانیی توندوتیژیی سێکسین. بڕیارەکانی پاراستن زۆرجار پێشێل دەکرێن. لە ساڵی ٢٠١٤دا {{بنز|لیژنەی ھێلسینکیی ئەلبانی|en|Albanian Helsinki Committee|lt=لیژنەی ھێلسینکیی ئەلبانی}} (AHC) ڕایگەیاند کە ژمارەی قوربانیانی ئافرەتی کوژراو بە بەرزی دەمێنێتەوە.<ref name="civilRightsDefenders">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.civilrightsdefenders.org/country-reports/human-rights-in-albania/ |سەردێڕ=Human Rights in Albania |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180114170645/http://www.civilrightsdefenders.org/country-reports/human-rights-in-albania/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆمسیاری پاراستن لە جیاکاری نیگەرانییەکانی سەبارەت بە یاسای تۆمارکردنی خێزان بەرزکردووەتەوە کە جیاکاری دژ بە ئافرەتان دەکات. لە ئەنجامدا، سەرۆکی خێزانەکان، کە زۆرینەی ھەرە زۆریان پیاوانن، مافی گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوونی خێزانیان ھەیە بەبێ مۆڵەتی ھاوبەشەکانیان.<ref name="civilRightsDefenders"/> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، دەستەی چاودێریی GREVIOی ئەنجومەنی ئەورووپا پێشکەوتنی لە چوارچێوەی ئەلبانیادا دژ بە توندوتیژی بەرامبەر ئافرەتان ڕاگەیاند، بەڵام وتی کەموکوڕیی توند ماونەتەوە، لەوانە ستێریۆتایپە جێندەرییە بەردەوامەکان، ڕاپۆرتکردنی زۆر کەمی توندوتیژیی سێکسی و خزمەتگوزارییە پسپۆڕییە سنووردارەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=GREVIO: Progress in efforts to stop violence against women but significant gaps remain among findings in new thematic report |ناونیشان=https://www.coe.int/en/web/tirana/-/grevio-progress-in-efforts-to-stop-violence-against-women-but-significant-gaps-remain-among-findings-in-new-thematic-report |بڵاوکەرەوە=Council of Europe Office in Tirana |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەلبانیادا پێشوازیی لە پەسەندکردنی یاسایەکی نوێ کرد بۆ ڕێگری و پاراستن لە توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و توندوتیژیی خێزانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=United Nations in Albania congratulates Albania on the adoption of new Law on the Prevention and Protection from Violence against Women and Domestic Violence |ناونیشان=https://albania.un.org/en/309050-united-nations-albania-congratulates-albania-adoption-new-law-prevention-and-protection |بڵاوکەرەوە=United Nations Albania |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> کۆمەڵگەکانی ڕۆما، میسرییەکانی بەڵکان و کەمینەکانی تر بەردەوامن لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆسپ لە پەروەردە، نیشتەجێبوون، کار و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، لیژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ نەمانی جیاکاریی ڕەگەزی جێبەجێکردنی پابەندبوونەکانی دژەجیاکاریی ئەلبانیای پێداچووەوە و تاوتوێی دۆخی کۆمەڵگەکانی ڕۆما و میسری کرد، لەوانە پەروەردە، یارمەتیی یاسایی و چاودێریی وتاری ڕق و کینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Experts of the Committee on the Elimination of Racial Discrimination Commend Albania on Legal Aid Offered to Ethnic Minorities, Ask Questions on Discrimination Faced by Roma and Egyptians and Measures to Combat Hate Speech |ناونیشان=https://www.ohchr.org/en/meeting-summaries/2024/04/examen-de-lalbanie-devant-le-cerd-la-situation-des-roms-des-egyptiens-des |بڵاوکەرەوە=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەلبانیا خاوەنی پاراستنی یاسایییە دژ بە جیاکاری لەسەر بنەمای ئاڕاستەی سێکسی و ناسنامەی جێندەری، و ڕێکخراوەکانی LGBT چالاکیی گشتی ئەنجام دەدەن وەک شانازیی تیرانا. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ڕێکخراوی {{بنز|ئیڵگا-ئەورووپا|en|ILGA-Europe|lt=ئیڵگا-ئەورووپا}} ئەلبانیای لە پلەی ١٩ھەمدا پۆلێن کرد لە ڕووی مافەکانی LGBTدا لە نێوان ٤٩ وڵاتی بەشداربووی ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Annual Review of the Human Rights Situation of Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex People in Europe |ناونیشان=http://www.ilga-europe.org/sites/default/files/Attachments/01_full_annual_review_updated.pdf |وێبگە=ilga-europe.org |بڵاوکەرەوە=ILGA-Europe |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150711045221/http://www.ilga-europe.org/sites/default/files/Attachments/01_full_annual_review_updated.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕاپۆرتی ئەورووپای پەلکەزێڕینەی ساڵی ٢٠٢٢دا، نەبوونی پێشکەوتن بووە ھۆی ئەوەی ئەلبانیا لە پلەی ٢٨ەمدا بێت لە نێوان ٤٩ وڵاتدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rainbow Europe |ناونیشان=https://www.rainbow-europe.org/#8618/0/0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=[www.rainbow-europe.org](http://www.rainbow-europe.org) |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210108180320/https://rainbow-europe.org/#8618/0/0 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕاپۆرتەکانی دواتری ئیڵگا-ئەورووپا بەردەوام بوون لە دەستنیشانکردنی جیاکاری و ژینگەی مەترسیداری قوتابخانەکان بۆ کەسانی LGBTI، کە ڕاپرسییەکی سەرانسەریی ساڵانی ٢٠٢٤–٢٠٢٥ لەلایەن ئەلیانکا LGBTIوە ڕایگەیاند کە زۆربەی وەڵامدانەوەکان قوتابخانەکانیان وەک نائارام بۆ گرووپە پەڕواوخراوەکان، لەوانەش خوێندکارانی LGBTI بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania |ناونیشان=https://rainbowmap.ilga-europe.org/countries/albania/ |بڵاوکەرەوە=ILGA-Europe Rainbow Map |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> === پەیوەندییە دەرەکییەکان === [[File:Artigianato Arberesh.jpg|thumb|right|بە یارمەتیی حکوومەتەکانی {{بنز|کۆسۆڤۆ|en|Kosovo|lt=کۆسۆڤۆ}} و ئەلبانیا، داواکارییەکی فەرمی بۆ گرتنەبەری {{بنز|گەلی ئاربێرێشێ|en|Arbëreshë people|lt=گەلی ئاربێرێشێ}} لە پێڕستی {{بنز|پێڕستەکانی کەلەپووری ڕۆشنبیریی ناپێژراوی یونسکۆ|en|UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists|lt=کەلەپووری ڕۆشنبیریی ناپێژراوی}} {{بنز|یونسکۆ|en|UNESCO|lt=یونسکۆدا}} ئامادە دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Telegrafi |سەردێڕ=Arbëreshët kërkojnë ndihmë nga Tirana (Video) |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://telegrafi.com/arbereshet-kerkojne-ndihme-nga-tirana-video/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٧|زمان=sq}}</ref>]] بە دەربازبوون لە چەندین دەیە گۆشەگیری دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، ئەلبانیا ئاراستەیەکی {{بنز|پەیوەندییە دەرەکییەکانی ئەلبانیا|en|Foreign relations of Albania|lt=سیاسەتی دەرەوەی}} گرتووەتە بەر کە ناوەندەکەی ھاوکاریی چالاک و بەشداریکردنە لە کاروباری نێودەوڵەتیدا. لە ناوەندی سیاسەتە دەرەکییەکانی ئەلبانیادا کۆمەڵێک ئامانج ھەن، کە پابەندبوون بە پاراستنی سەروەری و تەواویەتیی خاکی خۆی، بەخێوکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی تر، داواکردن بۆ {{بنز|دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کۆسۆڤۆ|en|international recognition of Kosovo|lt=دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کۆسۆڤۆ}}، چارەسەرکردنی نیگەرانییەکانی پەیوەندیدار بە {{بنز|دەرکردنی ئەلبانیییەکانی چام|en|expulsion of Cham Albanians|lt=دەرکردنی ئەلبانیییەکانی چام}}، ھەوڵدان بۆ یەکگرتنی یۆرۆ-ئەتلەنتیکی و پاراستنی مافەکانی ئەلبانییەکان لە {{بنز|ئەلبانیییەکان لە کۆسۆڤۆ|en|Albanians in Kosovo|lt=کۆسۆڤۆ}}، {{بنز|ئەلبانیییەکان لە یۆنان|en|Albanians in greece|lt=یۆنان}}، {{بنز|گەلی ئاربێرێشێ|en|Arbëreshë people|lt=ئیتاڵیا}}، {{بنز|ئەلبانیییەکان لە مۆنتینیگرۆ|en|Albanians in Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}}، {{بنز|ئەلبانیییەکان لە مەقدۆنیای باکوور|en|Albanians in Macedonia|lt=مەقدۆنیای باکوور}}، {{بنز|ئەلبانیییەکان لە باشووری سڕبیا|en|Albanians in south Serbia|lt=سڕبیا}} و {{بنز|دیاسپۆڕای ئەلبانی|en|Albanian diaspora|lt=دیاسپۆڕادا}} لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Aydın |یەکەم١=Abdurrahim F. |دوایین٢=Progonati |یەکەم٢=Erjada |سەردێڕ=Albanian foreign policy in the post-communist era |journal=Unisci Discussion Papers |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١١|بەرگ=٢٦|doi=10.5209/REV_UNIS.2011.V26.37824 |s2cid=154016018 |doi-access=free |ناونیشان=https://www.redalyc.org/pdf/767/76718800012.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240804133532/https://www.redalyc.org/pdf/767/76718800012.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کاروباری دەرەوەی ئەلبانیا جەخت لەسەر تەرخانکردنی وڵاتەکە بۆ سەقامگیریی ناوچەیی و یەکگرتن لەناو دامەزراوە نێودەوڵەتییە سەرەکییەکاندا دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry for Europe and Foreign Affairs (Albania)|Ministry for Europe and Foreign Affairs]] |سەردێڕ=Albania in the region |ناونیشان=https://punetejashtme.gov.al/en/shqiperia-ne-rajon/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230603154057/https://punetejashtme.gov.al/en/shqiperia-ne-rajon/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا بووە ئەندامی {{بنز|نەتەوە یەکگرتووەکان|en|United Nations|lt=نەتەوە یەکگرتووەکان}} (UN) لە ساڵی ١٩٥٥دا، کەمێک دوای دەربازبوون لە قۆناغێکی گۆشەگیری لە سەردەمی کۆمۆنیستیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Ministry for Europe and Foreign Affairs |سەردێڕ=Meeting Global Challenges Through Partnership Albania For UN Security Council 2022{{spaced ndash}}2023 |ناونیشان=https://punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2021/12/Security-Council-UN.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230904125516/https://punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2021/12/Security-Council-UN.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وڵاتەکە لە ساڵی ٢٠٠٩دا بە بەدەستھێنانی ئەندامێتی لە ناتۆدا گەیشتە دەستکەوتێکی گەورە لە سیاسەتی دەرەوەیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[NATO|North Atlantic Treaty Organization]] (NATO) |سەردێڕ=Nato member countries |ناونیشان=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_52044.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230903225501/https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_52044.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name = "Albania_Croatia_EU"/> لە کاتی بەدەستھێنانی پێگەی کاندید لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، وڵاتەکە ھەروەھا دەستی کردووە بە کارنامەیەکی چاکسازیی گشتگیر بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێوەرەکانی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپادا (EU)، بە ئامانجی بوون بە دەوڵەتێکی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا.<ref name="EU CS"/> ئەلبانیا و کۆسۆڤۆ پەیوەندییەکی برایانەی بەھێز پەیڕەو دەکەن کە بەھۆی بەستەرە ڕۆشنبیری، نەتەوەیی و مێژوویییە بەرچاوەکانیانەوە بەھێز بووە.<ref name="AlbKosRelation">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Ministry for Europe and Foreign Affairs |سەردێڕ=Relations with Regional Countries |ناونیشان=https://punetejashtme.gov.al/en/shqiperia-ne-rajon/marredheniet-me-vendet-e-rajonit/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260110144623/https://punetejashtme.gov.al/en/marredheniet-me-vendet-e-rajonit/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەردوو وڵات بەستەری دیپلۆماسیی بەردەوام بەخێو دەکەن، بە شێوەیەک ئەلبانیا بە چالاکی پشتیوانی لە گەشەپێدانی کۆسۆڤۆ و ھەوڵەکانی یەکگرتنی نێودەوڵەتی دەکات.<ref name="AlbKosRelation"/> بەشدارییە بنەڕەتییەکەی بۆ {{بنز|ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی کۆسۆڤۆ لە ٢٠٠٨|en|2008 Kosovo declaration of independence|lt=ڕێگەی کۆسۆڤۆ بەرەو سەربەخۆیی}} جەختی لەسەر کراوەتەوە لە ڕێگەی {{بنز|دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کۆسۆڤۆ|en|International recognition of Kosovo|lt=دانپێدانانی پێشوەختەی بۆ سەروەریی کۆسۆڤۆ}} لە ساڵی ٢٠٠٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dhimolea |یەکەم=Antonela |بڵاوکەرەوە=[[Friedrich Ebert Foundation]] |سەردێڕ=Comprehensive cooperation between Albania and Kosovo as an auxiliary instrument to a speedy regional economic integration |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/albanien/20321.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230904133234/https://library.fes.de/pdf-files/bueros/albanien/20321.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ھەردوو حکوومەت کۆبوونەوەی ساڵانەی ھاوبەش ئەنجام دەدەن، کە یەکەم کۆبوونەوە لە ساڵی ٢٠١٤دا بەڕێوەچوو، کە وەک پلاتفۆڕمێکی فەرمی خزمەت دەکات بۆ بەھێزکردنی ھاوکاریی دوو قۆڵی و بەھێزکردنی پابەندبوونی ھاوبەشیان بە سیاسەتانێک کە گەشە بە سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی ناوچەی بەرفراوانتری ئەلبانی دەدەن.<ref name="AlbKosRelation"/> === سوپا === [[File:Albanian special operations forces, provide security as Afghan Border Police (ABP) break ground on a new checkpoint in the district of Spin Boldak, Kandahar province, Afghanistan, March 25, 2013 130325-A-MX357-127.jpg|thumb|right|{{بنز|ھێزی وشکانیی ئەلبانیا|en|Albanian Land Force|lt=سەربازانی ئەلبانی}} لە {{بنز|پارێزگای قەندەھار|en|Kandahar Province|lt=پارێزگای قەندەھار}}، ئەفغانستان]] {{بنز|ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا|en|Albanian Armed Forces|lt=ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا}} پێکھاتوون لە ھێزەکانی {{بنز|ھێزی وشکانیی ئەلبانیا|en|Albanian Land Force|lt=وشکانی}}، {{بنز|ھێزی ئاسمانیی ئەلبانیا|en|Albanian Air Force|lt=ئاسمانی}} و {{بنز|ھێزی دەریاییی ئەلبانیا|en|Albanian Naval Force|lt=دەریایی}} و ھێزە سەربازی و نیمچەسەربازییەکانی وڵاتەکە پێک دێنن. ئەوان لەلایەن {{بنز|فەرماندەی گشتی|en|commander-in-chief|lt=فەرماندەی گشتییەوە}} لەژێر سەرپەرشتیی {{بنز|وەزارەتی بەرگری (ئەلبانیا)|en|Ministry of Defence (Albania)|lt=وەزارەتی بەرگڕی}} و لەلایەن {{بنز|سەرۆکی ئەلبانیا|en|President of Albania|lt=سەرۆک کۆمارەوە}} وەک فەرماندەی باڵا لە کاتی جەنگدا سەرکردایەتی دەکرێن. بەڵام، لە کاتی ئاشتیدا دەسەڵاتەکانی لە ڕێگەی {{بنز|سەرۆک وەزیرانی ئەلبانیا|en|Prime Minister of Albania|lt=سەرۆک وەزیران}} و {{بنز|وەزارەتی بەرگری (ئەلبانیا)|en|Ministry of Defence (Albania)|lt=وەزیری بەرگرییەوە}} جێبەجێ دەکرێن.<ref name="constitution">{{cite constitution |article=169 |section=1 |country=Albania |ratified=28 November 1998 |url=http://www.osce.org/albania/41888 |access-date=6 July 2016}}</ref> ئامانجی سەرەکیی ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا بەرگریکردنە لە سەربەخۆیی، {{بنز|سەروەری|en|sovereignty|lt=سەروەری}} و {{بنز|تەواویەتیی خاکی|en|territorial integrity|lt=تەواویەتیی خاکی}} وڵاتەکە، ھەروەھا بەشداریکردن لە ئۆپراسیۆنە مرۆیی، شەڕکەر، نەبەرد و پشتیوانیی ئاشتیدا.<ref name="constitution"/> {{بنز|خزمەتی سەربازی|en|Military service|lt=خزمەتی سەربازی}} لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ئارەزوومەندانەیە و تەمەنی ١٩ ساڵ کەمترین تەمەنی یاسایییە بۆ خزمەتکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania to end conscription by 2010|ناونیشان=https://www.wri-irg.org/node/745|وێبگە=wri-irg.org|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160428115732/http://www.wri-irg.org/node/745|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania Military 2017|ناونیشان=http://www.theodora.com/wfbcurrent/albania/albania_military.html|وێبگە=theodora.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170428012454/http://www.theodora.com/wfbcurrent/albania/albania_military.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا پابەند بووە بە زیاترکردنی بەشداریکردن لە ئۆپراسیۆنە چەند نەتەوەیییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Ministry of Defence|سەردێڕ=Engagement Policy and evidence of AAF participation in PK missions|ناونیشان=http://www.mod.gov.al/arkiv/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=902:politika-e-angazhimit-dhe-evidenca-e-pjesemarrjes-se-farsh-ne-misione-paqeruajtese-dhe-luftarake-te-drejtuara-nga-nato-be-dhe-okb&catid=197:misione-nderkombetare&Itemid=588|وێبگە=mod.gov.al|بەستەری نووسەر١=Ministry of Defence (Albania)|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171014101410/http://www.mod.gov.al/arkiv/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=902:politika-e-angazhimit-dhe-evidenca-e-pjesemarrjes-se-farsh-ne-misione-paqeruajtese-dhe-luftarake-te-drejtuara-nga-nato-be-dhe-okb&catid=197:misione-nderkombetare&Itemid=588|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، وڵاتەکە بەشداریی لە شەش نێرردراوی نێودەوڵەتیدا کردووە بەڵام تەنھا یەک نێرردراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە {{بنز|نێرردراوی چاودێریی نەتەوە یەکگرتووەکان لە جۆرجیا|en|UNOMIG|lt=جۆرجیا}}، کە سێ چاودێری سەربازیی نارد. لە شوباتی ٢٠٠٨ەوە، ئەلبانیا بە فەرمی بەشداریی لە {{بنز|ئۆپراسیۆنی ھەوڵی چالاک|en|Operation Active Endeavor|lt=ئۆپراسیۆنی ھەوڵی چالاکی}} ناتۆدا کردووە لە {{بنز|دەریای ناوەڕاست|en|Mediterranean Sea|lt=دەریای ناوەڕاستدا}}.<ref>[http://www.nato.int/isminor sues/active_endeavour/index.html Operation Active Endeavour]. nato.int {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110830210539/http://www.nato.int/issues/active_endeavour/index.html |date=30 August 2011}}</ref> لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٨دا داوەت کرا بۆ چوونەناو ناتۆ، و لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٩دا بووە ئەندامی تەواو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania membership Nato |بڵاوکەرەوە=NATO |ناونیشان=http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728003727/http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> ئەلبانیا ژمارەی سەربازە چالاکەکانی لە ٦٥,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٨٨دا کەم کردەوە بۆ ١٤,٥٠٠ لە ساڵی ٢٠٠٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1935630.stm |ئیش=BBC News |سەردێڕ=Albania sells off its military hardware |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |سەردێڕ=Albania to abolish conscription by 2010 |ئیش=Southeast European Times |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180930144906/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سوپا لە ئێستادا بە سەرەکی لە کەشتیگەلێکی بچووکی فڕۆکە و کەشتیی دەریایی پێکھاتووە. زیاتکردنی بودجەی سەربازی یەکێک بوو لە مەرجە ھرە گرنگەکان بۆ یەکگرتن لەگەڵ {{بنز|ناتۆ|en|NATO|lt=ناتۆدا}}. لە ساڵی ١٩٩٦دا خەرجیی سەربازی نزیکەی ١٫٥٪ی بەرھەمی ناوخۆییی خاوی وڵاتەکە بوو، تەنھا بۆ ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩دا بگاتە لووتکە لە ٢٪ و دووبارە دابەزێتەوە بۆ ١٫٥٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albanian military expenditure as % of GDP|ناونیشان=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&idim=country:ALB&dl=en&q=military+expenditure+of+albania#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ALB&ifdim=region&dl=en&ind=false|بڵاوکەرەوە=World Bank|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190618174644/https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&idim=country:ALB&dl=en&q=military+expenditure+of+albania#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ALB&ifdim=region&dl=en&ind=false|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === دابەشکارییە کارگێڕییەکان === ئەلبانیا لە ناوچەیەکی خاکی بە ڕووبەری {{convert|28748|km2|0|abbr=on}} لە {{بنز|نیمچەدوورگەی بەڵکان|en|Balkan Peninsula|lt=نیمچەدوورگەی بەڵکاندا}} پێناسە دەکرێت. بە شێوەیەکی ناوفەرمی دابەش دەبێت بۆ سێ ھەرێم، {{بنز|باکووری ئەلبانیا|en|Northern Albania|lt=ھەرێمەکانی باکوور}}، {{بنز|ناوەڕاستی ئەلبانیا|en|Central Albania|lt=ناوەڕاست}} و {{بنز|باشووری ئەلبانیا|en|Southern Albania|lt=باشوور}}. لە کاتی {{بنز|ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئەلبانیا|en|Albanian Declaration of Independence|lt=ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییەوە}} لە ساڵی ١١٩١٢دا، ئەلبانیا ٢١ جار چاکسازیی لە {{بنز|دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئەلبانیا#مێژوو|en|Administrative divisions of Albania#History|lt=ڕێکخستنی ناوخۆییی خۆیدا}} کردووە. لە ئێستادا، {{بنز|دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئەلبانیا|en|administrative divisions of Albania|lt=یەکە کارگێڕییە}} سەرەکییەکان بریتین لە دوانزە {{بنز|پارێزگاکانی ئەلبانیا|en|counties of Albania|lt=پارێزگاکان}} ({{lang|sq|{{linktext|qarqe|lang=sq}}/{{linktext|qarqet|lang=sq}}}})، کە پێگەی یەکسانیان لەژێر یاسادا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Government of Albania]] |سەردێڕ=Reforma Administrativo-territoriale |ناونیشان=https://www.parlament.al/download/studime_propozime_per_komisioni_p--r_reform--n_administrativo-territoriale/KRITERET-TEKNIKE-PROPOZIMI-PER-KOMISIONIN-28-PRILL-2014.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.parlament.al/download/studime_propozime_per_komisioni_p--r_reform--n_administrativo-territoriale/KRITERET-TEKNIKE-PROPOZIMI-PER-KOMISIONIN-28-PRILL-2014.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |پەڕە=٨|زمان=sq}}</ref> پارێزگاکان پێشتر لە ساڵانی ١٩٥٠کاندا بەکارھێنراون و لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٠٠دا دووبارە دروست کرانەوە بۆ یەکخستنی ٣٦ {{بنز|ناوچەکانی ئەلبانیا|en|Districts of Albania|lt=ناوچەی (ناوچەکانی)}} ئەوکاتە ({{lang|sq|{{linktext|rrathë|lang=sq}}/{{linktext|rrathët|lang=sq}}}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Brief History of the Administrative-territorial Organisation in Albania |ناونیشان=http://www.reformaterritoriale.al/en/reform/history |وێبگە=reformaterritoriale.al |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170609225417/http://www.reformaterritoriale.al/en/reform/history |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref><ref name="terref">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.reformaterritoriale.al/en/roadmap/history |سەردێڕ=A Brief History of the Administrative-territorial Organization in Albania |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150524170836/http://www.reformaterritoriale.al/en/roadmap/history |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> گەورەترین پارێزگا لە ئەلبانیادا بەپێی ژمارەی دانیشتووان {{بنز|پارێزگای تیرانا|en|Tirana County|lt=پارێزگای تیرانایە}} بە زیاتر لە ٨٠٠,٠٠٠ کەس. بچووکترین پارێزگا بەپێی ژمارەی دانیشتووان {{بنز|پارێزگای جیرۆکاستێر|en|Gjirokastër County|lt=پارێزگای جیرۆکاستێرە}} بە زیاتر لە ٧٠,٠٠٠ کەس. گەورەترین پارێزگا بەپێی ڕووبەر {{بنز|پارێزگای کۆرچێ|en|Korçë County|lt=پارێزگای کۆرچێیە}} کە {{convert|3711|km²|sqmi}} لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا دەگرێتە خۆ. بچووکترین پارێزگا بەپێی ڕووبەر {{بنز|پارێزگای دوورێس|en|Durrës County|lt=پارێزگای دوورێسە}} بە ڕووبەری {{convert|766|km²|sqmi}} لە ڕۆژئاوای ئەلبانیادا. پارێزگاکان لە ٦١ دابەشکاریی ئاستی دووەم پێکھاتوون کە بە {{بنز|شارەوانییەکانی ئەلبانیا|en|municipalities of Albania|lt=شارەوانییەکان}} ({{lang|sq|{{linktext|bashki|lang=sq}}/{{linktext|bashkia|lang=sq}}}}) ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Fletorja Zyrtare e Republikës së Shqipërisë]] |سەردێڕ=STRATEGJIA NDËRSEKTORIALE PËR DECENTRALIZIMIN DHE QEVERISJEN VENDORE 2015–2020 |ناونیشان=http://www.qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2015/PDF-2015/147-2015.pdf |پەڕە=٩|زمان=sq |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630232453/http://qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2015/PDF-2015/147-2015.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەوانییەکان ئاستی یەکەمی حکومڕانیی خۆجێیین، کە بەرپرسن لە پێداویستییە خۆجێییەکان و {{بنز|جێبەجێکردنی یاسا لە ئەلبانیا|en|Law enforcement in Albania|lt=جێبەجێکردنی یاسا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.moi.gov.al/english/images/pdf/qeverisja_vendore.pdf |سەردێڕ=On the Organization and Functioning of the Local Government, Republic of Albania, 2000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100215175046/http://www.moi.gov.al/english/images/pdf/qeverisja_vendore.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=38109&kat=88 |سەردێڕ=Ndarja e re, mbeten 28 bashki, shkrihen komunat &#124; Shekulli Online |بڵاوکەرەوە=Shekulli.com.al |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20140113102623/http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=38109&kat=88 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.reformaterritoriale.al/ |سەردێڕ=Reforma Territoriale – KRYESORE |بڵاوکەرەوە=Reformaterritoriale.al |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170514063154/http://www.reformaterritoriale.al/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> ئەوان سیستمی پێشووی شارەوانییە {{بنز|شارەوانییە شارستانییەکانی ئەلبانیا|en|urban municipalities of Albania|lt=شارستانی}} و {{بنز|شارەوانییە گوندیییەکانی ئەلبانیا|en|rural municipalities of Albania|lt=گوندییەکان}} یان {{بنز|کۆمۆنەکانی ئەلبانیا|en|Communes of Albania|lt=کۆمۆنەکانیان}} ({{lang|sq|{{linktext|komuna|lang=sq}}/{{linktext|komunat|lang=sq}}}}) لە ساڵی ٢٠١٥دا یەکخست و سادەیان کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=292404|سەردێڕ=Ndarja administrative, njësitë vendore në lagje dhe fshatra|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170925225940/http://top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=292404|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=38109&kat=88|سەردێڕ=Ndarja e re, mbeten 28 bashki, shkrihen komunat – Shekulli Online|بڵاوکەرەوە=Shekulli.com.al |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20140113102623/http://www.shekulli.com.al/web/p.php?id=38109&kat=88 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> بۆ پرسیارە بچووکەکانی حکومڕانیی خۆجێیی، شارەوانییەکان بۆ ٣٧٣ {{بنز|یەکە کارگێڕییەکانی ئەلبانیا|en|administrative units of Albania|lt=یەکەی کارگێڕی}} ({{lang|sq|njësia}}/{{lang|sq|njësitë administrative}}) ڕێکخراون. ھەروەھا ٢٩٨٠ گوند ({{lang|sq|{{linktext|fshatra|lang=sq}}/{{linktext|fshatrat|lang=sq}}}})، گەڕەک ({{lang|sq|{{linktext|lagje|lang=sq}}/{{linktext|lagjet|lang=sq}}}})، و شوێن ({{lang|sq|{{linktext|lokalitete|lang=sq}}/{{linktext|lokalitetet|lang=sq}}}}) ھەن کە پێشتر وەک یەکەی کارگێڕی بەکارھێنراون. {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%; margin:1em auto;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:25px;" | {{بنز|نیشانی نیشتمانی|en|Coat of arms|lt=نیشان}} !! style="width:100px;"| {{بنز|پارێزگاکانی ئەلبانیا|en|Counties of Albania|lt=پارێزگا}} !! style="width:87px;"| پایتەخت !! style="width:75px;" | ڕووبەر <br />(km²) !! style="width:90px;" | دانیشتووان (٢٠٢٣)<ref name="INSTAT2025pop" /> !! style="width:70px;" | {{بنز|پێڕستی پارێزگاکانی ئەلبانیا بەپێی پێڕستی گەشەپێدانی مرۆیی|en|List of counties of Albania by Human Development Index|lt=HDI}} (٢٠٢٢)<ref name="GDL2022" /> |- ! scope="row" style="text-align:center" | [[File:Flag of Albania.svg|17px|alt=Flag of Albania]] | '''ئەلبانیا (کۆی گشتی)''' || {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} || style="text-align:right" | ٢٨,٧٤٨ || style="text-align:right" | '''٢,٤٠٢,١١٣''' || style="text-align:right" | '''٠٫٨٠٦''' |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Berat.svg|17px|alt=Emblem of Berat County]] | {{بنز|پارێزگای بێرات|en|Berat County|lt=بێرات}} || {{بنز|بێرات|en|Berat|lt=بێرات}} || style="text-align:right" | ١,٧٩٨ || style="text-align:right" | ١٤٠,٩٥٦ || style="text-align:right" | ٠٫٧٩٣ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:ALB Qarku i Dibrës COA.svg|17px|alt=Emblem of Dibër County]] | {{بنز|پارێزگای دیبێر|en|Dibër County|lt=دیبێر}} || {{بنز|پێشکۆپی|en|Peshkopi|lt=پێشکۆپی}} || style="text-align:right" | ٢,٥٨٦ || style="text-align:right" | ١٠٧,١٧٨ || style="text-align:right" | ٠٫٧٦٥ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Durrës.svg|17px|alt=Emblem of Durrës County]] | {{بنز|پارێزگای دوورێس|en|Durrës County|lt=دوورێس}} || {{بنز|دوورێس|en|Durrës|lt=دوورێس}} || style="text-align:right" | ٧٦٦ || style="text-align:right" | ٢٢٦,٨٦٣ || style="text-align:right" | ٠٫٨١٣ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Elbasan.svg|17px|alt=Emblem of Elbasan County]] | {{بنز|پارێزگای ئۆڵباسان|en|Elbasan County|lt=ئۆڵباسان}} || {{بنز|ئۆڵباسان|en|Elbasan|lt=ئۆڵباسان}} || style="text-align:right" | ٣,١٩٩ || style="text-align:right" | ٢٣٢,٥٨٠ || style="text-align:right" | ٠٫٧٩٥ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Fier.svg|17px|alt=Emblem of Fier County]] | {{بنز|پارێزگای فیێر|en|Fier County|lt=فیێر}} || {{بنز|فیێر|en|Fier|lt=فیێر}} || style="text-align:right" | ١,٨٩٠ || style="text-align:right" | ٢٤٠,٣٧٧ || style="text-align:right" | ٠٫٧٧٩ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Gjirokastër.svg|17px|alt=Emblem of Gjirokastër County]] | {{بنز|پارێزگای جیرۆکاستێر|en|Gjirokastër County|lt=جیرۆکاستێر}} || {{بنز|جیرۆکاستێر|en|Gjirokastër|lt=جیرۆکاستێر}} || style="text-align:right" | ٢,٨٨٤ || style="text-align:right" | ٦٠,٠١٣ || style="text-align:right" | ٠٫٨٠٦ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Korçë.svg|17px|alt=Emblem of Korçë County]] | {{بنز|پارێزگای کۆرچێ|en|Korçë County|lt=کۆرچێ}} || {{بنز|کۆرچێ|en|Korçë|lt=کۆرچێ}} || style="text-align:right" | ٣,٧١١ || style="text-align:right" | ١٧٣,٠٩١ || style="text-align:right" | ٠٫٨٠١ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Kukës.svg|17px|alt=Emblem of Kukës County]] | {{بنز|پارێزگای کۆکێس|en|Kukës County|lt=کۆکێس}} || {{بنز|کۆکێس|en|Kukës|lt=کۆکێس}} || style="text-align:right" | ٢,٣٧٤ || style="text-align:right" | ٦١,٩٩٨ || style="text-align:right" | ٠٫٧٦٠ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Lezhë.svg|17px|alt=Emblem of Lezhë County]] | {{بنز|پارێزگای لێژە|en|Lezhë County|lt=لێژە}} || {{بنز|لێژە|en|Lezhë|lt=لێژە}} || style="text-align:right" | ١,٦٢٠ || style="text-align:right" | ٩٩,٣٨٤ || style="text-align:right" | ٠٫٧٨٠ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Shkodër.svg|17px|alt=Emblem of Shkodër County]] | {{بنز|پارێزگای ئیشکۆدرا|en|Shkodër County|lt=ئیشکۆدرا}} || {{بنز|ئیشکۆدرا|en|Shkodër|lt=ئیشکۆدرا}} || style="text-align:right" | ٣,٥٦٢ || style="text-align:right" | ١٥٤,٤٧٩ || style="text-align:right" | ٠٫٧٩٥ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Tiranë.svg|17px|alt=Emblem of Tirana County]] | {{بنز|پارێزگای تیرانا|en|Tirana County|lt=تیرانا}} || {{بنز|تیرانا|en|Tirana|lt=تیرانا}} || style="text-align:right" | ١,٦٥٢ || style="text-align:right" | ٧٥٨,٥١٣ || style="text-align:right" | ٠٫٨٣٢ |- ! scope="row" style=text-align:center | [[File:Stema e Qarkut Vlorë.svg|17px|alt=Emblem of Vlorë County]] | {{بنز|پارێزگای ڤلۆرا|en|Vlorë County|lt=ڤلۆرا}} || {{بنز|ڤلۆرا|en|Vlorë|lt=ڤلۆرا}} || style="text-align:right" | ٢,٧٠٦ || style="text-align:right" | ١٤٦,٦٨١ || style="text-align:right" | ٠٫٨١٤ |- |-class="sortbottom" | colspan=20 align="left" |ژێدەرەکان:<ref name="INSTAT2025pop">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Popullsia e Shqipërisë, 1 Janar 2025 |ناونیشان=https://www.instat.gov.al/media/y5diizmw/finale-popullsia-1-janar-2025-dt-12062025.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=sq |وتەگێڕانەوە=County totals for 1 Jan 2023 on pp. 64–65.}}</ref><ref name="GDL2022">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sub-national HDI – Global Data Lab (Albania, 2022) |ناونیشان=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref> |} == ئابووری == {{Main|ئابووریی ئەلبانیا}} [[File:Toptani Shopping Mall Tirana 2016.jpg|thumb|right|ناوچەی گەورە شاری دورانا، کە شارەکانی [[تیرانا]] و [[دڕەس]] دەگرێتەوە، وەک ناوەندی سەرەکیی ئابووریی ئەلبانیا کار دەکات.<ref name="harvnb_unece_country">{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=68}}</ref>]] بە تێپەڕبوون لە [[ئابووریی پلان بۆ داڕێژراو|ئابوورییەکی پلاندارێژراوی]] [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستییەوە]] بەرەو [[ئابووریی تێکەڵ|ئابوورییەکی تێکەڵی]] [[سەرمایەداری]]، ئەلبانیا وەک [[بازاڕی کراوە|بازاڕێکی کراوەی]] [[وڵاتی تازەپێگەیشتوو|تازەپێگەیشتوو]] پۆلێن دەکرێت کە خاوەنی پێگەی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (نەوی، شێوازی ئەتڵەس) بۆ ھەر تاکێک#گرووپی داھاتی مامناوەندی سەروو|داھاتی مامناوەندی سەرووە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[OECD iLibrary]] |سەردێڕ=Overview: Identifying strategic opportunities for Albania |ناونیشان=https://www.oecd-ilibrary.org/sites/7c2fa8bd-en/index.html?itemId=/content/component/7c2fa8bd-en |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230708145742/https://www.oecd-ilibrary.org/sites/7c2fa8bd-en/index.html?itemId=/content/component/7c2fa8bd-en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Independent Evaluation Group]] (IEG) |سەردێڕ=Albania Country Program Evaluation: Chapter 1 {{!}} Country Context and World Bank Group Strategy and Program FY11{{spaced ndash}}19 |ناونیشان=https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/albania-country-program-evaluation/chapter-1-country-context-and-world-bank-group |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230708145947/https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/albania-country-program-evaluation/chapter-1-country-context-and-world-bank-group |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[ئابووریی ئەلبانیا]] بە [[کەرتی سێیەمی ئابووری|کەرتی خزمەتگوزارییەکی]] بەھێز جیادەکرێتەوە، کە ٤٨٫٦٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) پێکدەھێنێت، بە بەشداریی سەرەکی لە بازرگانیی کۆ و تاک، [[گەشتیاری لە ئەلبانیا|گەشتیاری]]، خانووبەرە، و لۆجستی.<ref name="Eco: Sectors">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |سەردێڕ=Competitiveness in South East Europe 2021: Albania profile |ناونیشان=https://www.oecd-ilibrary.org/content/thematicgrouping/5c0afb54-en/sectionchapters?fmt=ahah |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240926095247/https://www.oecd-ilibrary.org/content/thematicgrouping/5c0afb54-en/sectionchapters?fmt=ahah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە دوای ئەمەشەوە، [[کەرتی دووەمی ئابووری|کەرتی پیشەسازی]] ٢٠٫٢٪ پێکدەھێنێت، کە بەتایبەتی کاریگەریی کەرتی بیناسازیی لەسەرە، لەکاتێکدا [[کەرتی یەکەمی ئابووری|کەرتی کشتوکاڵ]] کە دارستانەکان و ماسیگریش دەگرێتەوە، ١٨٫٥٪ پێکدەھێنێت، و [[کەرتی دووەمی ئابووری|کەرتی بەرھەمھێنان (کارگەکان)]] بە ڕێژەیەکی کەمتر و بە ٦٫٣٪ بەشداری لە ئابووریدا دەکات.<ref name="Eco: Sectors"/> تا ساڵی ٢٠٢٥، نەوی [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] (GDP)ی ئەلبانیا بە ٢٦٫٩١١ ملیار دۆلار ڕاگەیەندراوە لەگەڵ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی#تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نەوی و ڕێکخستنەکانی|تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک]] کە ٩٬٤٧٤ دۆلارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] (IMF) |سەردێڕ=World Economic Outlook Database: April 2024 |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=914,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925114333/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=914,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێشبینیی گەشەی ساڵانەی ئابووری بۆ ساڵی ٢٠٢٥ بە ٣٫٨٪ مەزەندە دەکرێت، لەگەڵ پێشبینیی مامناوەندبوونەوە بۆ ٣٫٥٪ تا ساڵی ٢٠٢٩.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=International Monetary Fund (IMF) |سەردێڕ=Real GDP growth Annual percent change |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/ALB |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925114333/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=914,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا چوارچێوەیەکی گشتگیری بۆ بازرگانیی نێونەتەوەیی پەرەپێداوە لە ڕێگەی چەندین ڕێکەوتننامەی گرنگ لەگەڵ ناوچە جیاوازەکاندا. [[پرۆسەی جێگیرکردن و کۆمەڵە|ڕێکەوتننامەی جێگیرکردن و کۆمەڵە]] (SAA) لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا، کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا واژوو کراوە، یەکێکە لە ھەرە گرنگترین ڕێکەوتننامەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[EUR-Lex]] |سەردێڕ=Stabilisation and Association Agreement with Albania |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/stabilisation-and-association-agreement-with-albania.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925125844/https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/stabilisation-and-association-agreement-with-albania.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم ڕێکەوتننامەیە سوودی بازرگانیی ھەستیار دەستەبەر دەکات و وەک بنەمایەک بۆ تێکەڵبوونی ئەلبانیا لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا کار دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەلبانیا ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازادی (FTA) لەگەڵ [[کۆمەڵەی بازرگانیی ئازادی ئەورووپا]] (EFTA) واژوو کرد، کە زیاتر دەرفەتەکانی بازرگانی و گەیشتن بە بازاڕەکان فراوان دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[European Free Trade Association]] (EFTA) |سەردێڕ=Free Trade Network: Albania |ناونیشان=https://www.efta.int/trade-relations/free-trade-network/albania |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925130321/https://www.efta.int/trade-relations/free-trade-network/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا وڵاتەکە بەشدارە لە [[ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازادی ناوەڕاستی ئەورووپا]] (CEFTA) و [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووریی دەریای ڕەش]] (BSEC)، کە بەمەش ھاندەری بازرگانیی ناوچەیی و ھاوکارییە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=World Bank Group |سەردێڕ=Albania: Trade Impact of CEFTA |ناونیشان=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/865891548426513058/albania-trade-impact-of-cefta |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925130557/https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/865891548426513058/albania-trade-impact-of-cefta |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Organization of the Black Sea Economic Cooperation]] (BSEC) |سەردێڕ=BSCE Member States |ناونیشان=https://www.bsec-organization.org/member-states |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240926104232/https://www.bsec-organization.org/member-states |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جگە لەوەش، وڵاتەکە پەیوەندییە بازرگانییە دووقۆڵییەکانی لە ڕێگەی ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازاد لەگەڵ تورکیا، شانشینی یەکگرتوو، و پەیماننامەیەکی وەبەرھێنانی دووقۆڵی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەھێزتر کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[General Directorate of Customs (Albania)]] |سەردێڕ=Free Trade Agreements |ناونیشان=https://www.dogana.gov.al/english/d/182/249/0/263/free-trade-agreements |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240905190504/https://www.dogana.gov.al/english/d/182/249/0/263/free-trade-agreements |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[International Trade Administration]] (ITA) |سەردێڕ=Albania - Country Commercial Guide: Market Overview |ناونیشان=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/albania-market-overview |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240925131133/https://www.trade.gov/country-commercial-guides/albania-market-overview |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٣ی [[ئازادیی ئابووریی جیھان]]، ئەلبانیای لە ڕیزبەندیی ٣١ەمین دانا، بە تێبینیی ھەبوونی ئاستێکی بەرچاوی سەربەخۆیی ئابووری و پەسەندکردنی کاریگەری سیاسەتە بازاڕییەکان.<ref name="Economic Freedom of the World 2023">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Gwartney |یەکەم١=James |دوایین٢=Lawson |یەکەم٢=Robert A. |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Ryan |دوایین٤=Abubaker |یەکەم٤=Matanda |دوایین٥=Celico |یەکەم٥=Andrea |دوایین٦=Hammond |یەکەم٦=Alexander C. R. |دوایین٧=McMahon |یەکەم٧=Fred |دوایین٨=Rode |یەکەم٨=Martin |بڵاوکەرەوە=[[Fraser Institute]] |سەردێڕ=Economic Freedom of the World: 2023 Annual Report |ناونیشان=https://www.fraserinstitute.org/studies/economic-freedom-of-the-world-2023-annual-report |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240926101128/https://www.fraserinstitute.org/studies/economic-freedom-of-the-world-2023-annual-report |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پێوەرەکانی گۆڕانکاریی بێرتڵسمان]] لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ئەلبانیای لە ڕیزبەندی ٢٠ەمین دانا و دانی نا بە بەرەوپێشچوونێکی بەرچاو لە گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییەکاندا.<ref name="Bertelsmann Transformation Index 2024">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Bertelsmann Stiftung]] |سەردێڕ=Albania Country Report 2024 |ناونیشان=https://bti-project.org/en/reports/country-report/ALB |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240804080224/https://bti-project.org/en/reports/country-report/ALB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەر لە ساڵی ٢٠٢٤دا، وڵاتەکە لە پلەی ٢٣ەمینی [[ڕاپۆرتی کەلێنی جێندەری جیھانی|پێوەری کەلێنی جێندەری جیھانی]] جێگیر بوو، و لە بەشی بەشداریی ئابووری و دەرفەتەکان لە ڕیزبەندی ١٦ەمینی جیھاندا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، کە ئەوەش پێشڤەچوونێکی گەورە لە بەشداریی ئابووریی ژنان نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=World Economic Forum (WEF) |سەردێڕ=Global Gender Gap Report 2024 |ناونیشان=https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2024/digest/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927093119/https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2024/digest/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ئابووریی ئەلبانیا، بەبێ گوێدانە نیشاندانی خۆڕاگرییەکی بەرچاو، ڕووبەڕووی لاوازیی گەورە دەبێتەوە کە ڕێگرن لە پەرەسەندنەکەی.<ref name="ICS US">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]] |سەردێڕ=2024 Investment Climate Statements: Albania |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/albania/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240926110424/https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/albania/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاڵەنگارییە سەرەکییەکان بریتین لە گەندەڵییەکی بەربڵاو، کێبڕکێی شێواو، و گۆڕانکارییە بەردەوامەکان لە یاسای دارایی.<ref name="ICS US"/> سەرەڕای ئەوەش، جێبەجێنەکردنی تەواوەتیی گرێبەستەکان، کەرتی نافەرمیی گەورە، و کەمیی بەردەوامی دەستی کار، بەشێوەیەکی ئاڵۆزتر ڕێگرن لە پێشکەوتنی ئابووریی نیشتمانی.<ref name="Bertelsmann Transformation Index 2024"/><ref name="ICS US"/> دیمەنی ئابووری لە ئەلبانیا بە نایەکسانیی ناوچەیی جیادەکرێتەوە، کە بەتایبەتی لە چڕبوونەوەی چالاکییە ئابوورییەکان لەو ناوچە سێگۆشەیییەدا دەردەکەوێت کە لە نێوان [[تیرانا]]، [[دڕەس]] و [[لاچ]]دا پێکھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Regjistri elektronik per Njoftimet dhe Konsultimet publike |سەردێڕ=Strategjia Kombëtare për Mbrojtjen Sociale 2024–2030 |ناونیشان=https://konsultimipublik.gov.al/Konsultime/Detaje/684 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927115305/https://konsultimipublik.gov.al/Konsultime/Detaje/684 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|پەڕە=٧|زمان=sq |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم ناوچە گەورە شارە، کە بە دورانا ناسراوە، وەک ناوەندی ئابووریی سەرەکیی ئەلبانیا کار دەکات.<ref name="harvnb_unece_country" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karafili |یەکەم=Elona |بڵاوکەرەوە=[[Springer Nature|Springer International Publishing]] |سەردێڕ=Cluster Dynamics in Transition Economies The Case of Albania |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣٠-٦٩٨٤٢-٣|پەڕە=٤٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kFUkEAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927132331/https://www.google.com/books/edition/Cluster_Dynamics_in_Transition_Economies/kFUkEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١دا، [[پارێزگای تیرانا]] ڕێژەیەکی بەرچاوی ٤٤٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانیی پێکدەھێنا، ھەروەھا پارێزگاکانی [[پارێزگای فیێر|فیێر]] و [[پارێزگای دڕەس|دڕەس]]یش ڕۆڵی دانەبڕاویان لە ئابووریدا ھەیە، و بە ڕێککەوت بە ١١٪ و ١٠٪ بەشدارییان لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییدا ھەیە.<ref name="GDP by County">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Gross Domestic Product by Statistical Regions NUTS in Albania, year 2021 |ناونیشان=https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/regional-accounts-in-albania/publication/2023/gross-domestic-product-by-statistical-regions-nuts-in-albania-year-2021/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240927131103/https://www.instat.gov.al/en/themes/economy-and-finance/regional-accounts-in-albania/publication/2023/gross-domestic-product-by-statistical-regions-nuts-in-albania-year-2021/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|شوێن=Tirana |پەڕە=٢|زمان=sq |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ناوەندە ئابوورییە گەورەکانی دیکە، وەک [[ئەلباسان]] و شارە کەناراوییەکانی [[ساراندە]] و [[ڤلۆرە]]، تیشک دەخەنە سەر دابەشبوونی نایەکسانی پەرەپێدانی ئابووری لە سەرانسەری وڵاتدا.<ref name="harvnb_unece_country_1">{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=73}}</ref> ناوچە کولتوورییەکان، لەوانە [[بێرات]] و [[کۆرچە]]، سەرەڕای دووریی جوگرافییان لە ناوەندە ئابوورییە سەرەکییەکانەوە، سوودێکی زۆریان لە فراوانبوونی کەرتی گەشتیاری وەرگرتووە.<ref name="harvnb_unece_country_1" /> نیگەرانییەکان لەسەر دارایی نایاسایی، سپیکردنەوەی پارە و کاریگەریی تاوانی ڕێکخراو لە ھەڵسەنگاندنەکانی ئابووریی ئەلبانیادا زیاتر دەرکەوتوون. [[وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ئەلبانیای وەک وڵاتێکی لاواز بەرامبەر بە سپیکردنەوەی پارە دەستنیشان کردووە، کە داھاتی تاوانکاری لە ڕێگەی کڕینی خانووبەرە، پڕۆژەکانی بیناسازی، سامانە گریمانەیییەکان و گەشەپێدانی بازرگانییەوە سپی دەکرێنەوە.<ref>{{cite report |title=2025 International Narcotics Control Strategy Report, Volume II: Money Laundering |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/03/2025-International-Narcotics-Control-Strategy-Volume-2-Accessible.pdf |publisher=United States Department of State |date=2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> ھەروەھا بەیاننامەی کەشوھەوای وەبەرھێنان لە ساڵی ٢٠٢٥، گەشەپێدانی ئابووریی ئەلبانیای بە لاواز وەسف کردووە بەھۆی گەندەڵیی بەربڵاو، تاوانی ڕێکخراو، کێبڕکێی شێواو، کەمیی دەستی کار، بەرھەمداریی نزم و کەرتی نافەرمیی گەورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2025 Investment Climate Statements: Albania |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2025-investment-climate-statements/albania |بڵاوکەرەوە=United States Department of State |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> پێوەری تاوانی ڕێکخراوی جیھانیی ٢٠٢٥ی سەر بە [[دەستپێشخەریی جیھانی دژی تاوانی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی]]، ئەلبانیای وەک شوێنێکی دیار بۆ سپیکردنەوەی پارە وەسف کرد، و ڕای گەیاند کە ڕێکخراوە تاوانکارییەکان کەرتی خانووبەرە، گەشتیاری و بیناسازی بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی قازانجە نایاسایییەکانیان ڕەوا بکەن. ھەروەھا ڕاپۆرتی دا کە کەرتی بیناسازی بەشێوەیەکی قورس دزەی پێکراوە لەلایەن پارەی نایاسایییەوە کە بازاڕی شێواندووە، و گەندەڵی لە نێو دامەزراوە سیاسی و یاسا جێبەجێکارەکاندا بەردەوامە لە ئاسانکاری بۆ تاوانی ڕێکخراو.<ref>{{cite report |title=Global Organized Crime Index 2025: Albania |url=https://ocindex.net/assets/downloads/2025/english/ocindex_profile_albania_2025.pdf |publisher=Global Initiative Against Transnational Organized Crime |date=2025 |access-date=3 July 2026}}</ref> ڕەخنەگرانی مۆدێلی ئابووریی سەرۆک وەزیران [[ئێدی ڕاما]]، ئەم نیگەرانییانەیان بەستووەتەوە بە فراوانبوونی خێرای بیناسازی، خانووبەرە و گەشتیاریی لوکس لە ماوەی دەسەڵاتی درێژخایەنی ئەودا، بەو بیانووەی کە پڕۆژەکانی گەشەپێدان کە لەلایەن دەوڵەتەوە پاڵپشتی دەکرێن و نەبوونی ڕێوشوێنی پاراستن، ڕێگەیان داوە بە بەرژەوەندییە بازرگانییە سیاسییەکان و سەرمایەی نایاسایی کە کاریگەری پەیدا بکەن. حکوومەت بەگشتی تۆمەتەکانی پاراستنی سیاسی بۆ تاوانی ڕێکخراو ڕەتکردووەتەوە و وەک بەڵگەی پێشکەوتن ئاماژەی بە چاکسازیی دادوەری، ڕێوشوێنەکانی دژی سپیکردنەوەی پارە و لێکۆڵینەوەکانی [[پێکھاتەی تایبەت دژی گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو]] کردووە. === کەرتی یەکەم === [[File:Berat_kale_-_panoramio.jpg|thumb|right|ترێ لە [[بێرات]]. بەھۆی [[ئاووھەوای دەریای ناوین]]ەوە، [[شەرابی ئەلبانی|شەراب]]، [[زەیتوون]] و [[میوە مزرەمەنییەکان|مزرەمەنییەکان]] زۆربەیان لە باشووری ئەلبانیا بەرھەم دەھێنرێن.]] ئەلبانیا بڕێکی بەرچاو بەرھەم دەھێنێت لە میوەکان (سێو، [[زەیتوون]]، ترێ، پرتەقاڵ، لیمۆ، [[قەیسی]]، [[قۆخ]]، [[گێلاس]]، [[ھەنجیر]]، [[ئاڵووبالوو]]، [[ھەڵوژە]]، و [[شلیک]])، [[ڕووەکە زەیتدارەکان|سەوزەکان]] (پەتاتە، تەماتە، [[گەنمەشامی]]، پیاز، و گەنم)، [[چەوەندەری شەکر]]، تووتن، گۆشت، [[ھەنگوین]]، [[بەرھەمە شیرەمەنییەکان]]، پزیشکیی نەریتی و [[ڕۆنی سروشتی|ڕووەکە بۆندارەکان]]. ھەروەھا، وڵاتەکە یەکێکە لە بەرھەمھێنەرە گرنگەکانی جیھان بۆ [[مریەم گۆتا]]، [[ڕۆزماری]] و [[ژەنتانی زەرد]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Dhimitër Doka|سەردێڕ=Albaniens vergessener Exportschlager|ناونیشان=https://www.humboldt-foundation.de/web/kosmos-humboldtianer-im-fokus-91-4.html|وێبگە=humboldt-foundation.de|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201082108/https://www.humboldt-foundation.de/web/kosmos-humboldtianer-im-fokus-91-4.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نزیکیی وڵاتەکە لە [[دەریای ئایۆنی]] و [[دەریای ئادریاتیک]]، توانا و شارەزایییەکی زۆر بە پیشەسازیی ماسیگرییە کەم گەشەسەندووەکەی دەبەخشێت. ئابووریناسانی [[بانکی جیھانی]] و [[کۆمەڵگەی ئەورووپا]] ڕاپۆرت دەدەن کە، پیشەسازیی ماسیگری ئەلبانیا توانایەکی باشی ھەیە بۆ پەیداکردنی داھاتی ھەناردەکردن چونکە نرخەکان لە بازاڕە نزیکەکانی یۆنان و ئیتالیادا چەندین ھێندە بەرزترن لەو نرخانەی لە بازاڕی ئەلبانیادا ھەن. ئەو ماسییانەی لە کەناراوەکانی وڵاتەکەدا دەست دەکەون بریتین لە [[ماسیی کارپ]]، [[قەلەماسی]]، [[سی بریم]]، [[گوێچکەماسی|گوێچکەماسییەکان]] و [[توێکڵدارەکان]]. ئەلبانیا خاوەنی یەکێک لە درێژترین مێژووەکانی ئەورووپایە بۆ [[مێوکاری]].<ref name="winealbania1">[http://www.winealbania.com winealbania.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208101841/http://winealbania.com/ |date=8 February 2011}} Wine Albania Portal</ref> ناوچەکەی ئێستا یەکێک بوو لەو کەمینە شوێنانەی کە مێو بە شێوەیەکی سروشتی لە سەردەمی سەھۆڵبەنداندا تێیدا گەشەی دەکرد. کۆنترین تۆوە دۆزراوەکان لە ناوچەکەدا تەمەنیان لە ٤٬٠٠٠ بۆ ٦٬٠٠٠ ساڵ دەبێت.<ref name="Stevenson2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Tom Stevenson|سەردێڕ=The Sotheby's Wine Encyclopedia|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8S7IkQEACAAJ|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Dorling Kindersley|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥٣-٥٩٧٩-٥}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، نەتەوەکە بە مەزەندەکراوی نزیکەی ١٧٬٥٠٠ تۆن شەرابی بەرھەمھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://faostat.fao.org/site/636/DesktopDefault.aspx?PageID=636#ancor |سەردێڕ=Wine production (tons) |بڵاوکەرەوە=[[Food and Agriculture Organization]] |پەڕە=٢٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520105103/http://faostat.fao.org/site/636/DesktopDefault.aspx?PageID=636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> === کەرتی دووەم === [[File:Something in Albania (10759257413).jpg|thumb|right|کارگەی [[چیمەنتۆی ئەنتیا|ئەنتیا]] لە [[فوشێ-کرویێ]]]] کەرتی دووەمی ئابووریی ئەلبانیا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی کۆمۆنیستییەوە گۆڕانکاری و ھەمەجۆری زۆری بەخۆیەوە بینیوە. ئەو کەرتە زۆر ھەمەجۆرە، لە [[پیشەسازیی ئەلیکترۆنیک|ئەلیکترۆنیک]]، [[پیشەسازیی بەرھەمھێنان|کارگەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Manufacturing & garment industry|ناونیشان=https://invest-in-albania.org/manufacturing-garment-industry/|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180818214425/https://invest-in-albania.org/manufacturing-garment-industry/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پیشەسازیی ڕستن و چنین|ڕستن و چنین]]، تا دەگاتە [[پیشەسازیی خۆراک|خۆراک]]، [[پیشەسازیی چیمەنتۆ|چیمەنتۆ]]، [[پیشەسازیی کانزاکاری|کانزاکاری]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mining sector|ناونیشان=https://invest-in-albania.org/mining-sector/|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418082906/https://invest-in-albania.org/mining-sector/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[پیشەسازیی وزە|وزە]]. وێستگەی [[چیمەنتۆی ئەنتیا]] لە [[فوشێ-کرویێ]] بە یەکێک لە گەورەترین وەبەرھێنانە پیشەسازییە سەوزەکانی نەتەوەکە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ANTEA, the company with the highest working standards|ناونیشان=http://www.anteacement.com/2015/06/20/antea-the-company-with-the-highest-working-standards/|وێبگە=anteacement.com|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418081831/http://www.anteacement.com/2015/06/20/antea-the-company-with-the-highest-working-standards/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نەوت و غازی ئەلبانیا یەکێکە لە پڕئومێدترین کەرتەکانی ئابوورییەکەی، ھەرچەندە بە توندی ڕێکخراوە. ئەلبانیا خاوەنی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی یەدەگی سەلمێنراوی نەوت|دووەم گەورەترین یەدەگی نەوتە]] لە [[نیمچەدوورگەی باڵکان]] لە دوای [[ڕۆمانیا]]، و گەورەترین [[کێڵگەی نەوتی پاتۆس-مارینزا|یەدەگی نەوتە]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/bankerspetroleum-idUSL3E7F724020110407 |ئیش=Reuters |سەردێڕ=UPDATE 1-Bankers Petroleum's key Albanian oilfield output jumps in Q1 |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924152246/http://www.reuters.com/article/2011/04/07/bankerspetroleum-idUSL3E7F724020110407 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ئەورووپادا. کۆمپانیای [[ئەلبپێترۆل]] خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتی ئەلبانیا و چاودێریی ڕێکەوتننامەکانی نەوتی دەوڵەت دەکات لە وڵاتەکەدا. پیشەسازیی ڕستن و چنین فراوانبوونێکی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە بە نزیکبوونەوەی کۆمپانیاکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] (EU) لە ئەلبانیا. بەپێی ئاماری [[دامەزراوەی ئامار (ئەلبانیا)|ئاماری ئەلبانیا (INSTAT)]]، تا ساڵی ٢٠١٦، بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین گەشەی ساڵانەی بە ڕێژەی ٥٫٣٪ ھەبووە و قەبارەی بازرگانیی ساڵانەی نزیکەی ١٫٥ ملیار یۆرۆ بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Textile industry in Albania is unprepared for a potential influx of import orders|ناونیشان=http://www.balkaneu.com/textile-industry-albania-unprepared-potential-influx-import-orders/|وێبگە=balkaneu.com|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418081528/http://www.balkaneu.com/textile-industry-albania-unprepared-potential-influx-import-orders/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا بەرھەمھێنەرێکی گرنگی کانزاکانە و لە ڕیزبەندی پێشەنگەکانی بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی [[کرۆم]]دایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Europe Review 2003/04: The Economic and Business Report|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Hwi0s3I5jLEC&q=largest%20chrome%20producer%20in%20the%20world%20albania&pg=PA5 |ژپنک=٩٧٨٠٧٤٩٤٤٠٦٧١|ساڵ=٢٠٠٣|دوایین١=Page|یەکەم١=Kogan Kogan|بڵاوکەرەوە=Kogan Page Publishers}}</ref> ھەروەھا نەتەوەکە بەرھەمھێنەرێکی دیاری مس، نیکڵ و خەڵووزە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania – Mining and Minerals|ناونیشان=https://www.export.gov/article?id=Albania-Mining-and-Minerals|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418083842/https://www.export.gov/article?id=Albania-Mining-and-Minerals|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[کانی باترا]]، [[کانی بولقیزە]]، و [[کانی ثێکنا]] لە ناسراوترین کانەکانی ئەلبانیان کە تا ئێستاش کار دەکەن. === کەرتی سێیەم === [[File:Ksamil Albania . Albanian Riviera.jpg|thumb|right|[[دوورگەکانی کسامیل]]، لە باشووری [[کەناراوەکانی دەریای ئایۆنیی ئەلبانیا]]]] [[کەرتی سێیەمی ئابووری|کەرتی سێیەم (خزمەتگوزاری)]] نوێنەرایەتیی خێراترین کەرتی گەشەسەندووی ئابووری وڵاتەکە دەکات. ٣٦٪ی دانیشتووان لە کەرتی خزمەتگوزاریدا کار دەکەن کە ٦٥٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتەکە پێکدەھێنێت.<ref name="DSSA">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Oltiana|دوایین١= Muharremi|یەکەم٢= Filloreta|دوایین٢= Madani|یەکەم٣= Erald|دوایین٣= Pelari |سەردێڕ=The Development of the Service Sector in Albania and Its Future |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/271105196 |journal=Mediterranean Journal of Social Sciences |ڕێکەوت= ٢٠١٣|پەڕەکان=٢–٩|doi= 10.5901/mjss.2013.v4n10p556}}</ref> لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە، [[پیشەسازیی بانکداری]] پێکھاتەیەکی سەرەکیی کەرتی سێیەمە و بە گشتی لە دۆخێکی باشدا ماوەتەوە بەھۆی [[تایبەتکاری]] و [[سیاسەتی دراو]]ی جێگەی ستایشەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Analysis of the Albanian Banking System in the Transition Years |ناونیشان=https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ijbcnet.com/2-4/IJBC-12-2406.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وێبگە=ijbcnet.com}}</ref><ref name="DSSA"/> [[پیشەسازیی پەیوەندییەکان]]، کە پێشتر یەکێک بوو لە [[پەراوێزخستن|پەراوێزخراوترین]] و کۆنترۆڵکراوترینەکان لە جیھاندا، لە ئێستادا بەشداربوویەکی سەرەکییە لەو کەرتەدا. زیاتر لە ڕێگەی تایبەتکاری و وەبەرھێنانی دواتری وەبەرھێنەرانی ناوخۆیی و بیانییەوە گەشەی کردووە.<ref name="DSSA"/> کۆمپانیاکانی [[ئێگل مۆبایل|ئێگل]]، [[ڤۆدافۆن ئەلبانیا|ڤۆدافۆن]] و [[تێلێکۆمی ئەلبانیا]] پێشەنگی [[دابینکەری خزمەتگوزاریی پەیوەندییەکان]]ن لە وڵاتەکەدا. گەشتیاری وەک پیشەسازییەکی خاوەن گرنگیی نیشتمانی دانی پێدانراوە و لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمەوە بە شێوەیەکی بەردەوام ڕووی لە زیادبوون کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=TOURISM AND EMPLOYMENT IN ALBANIA – IS THERE A STRONG CORRELATION? |ناونیشان=http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.asecu.gr/files/13th_conf_files/Tourism-and-Employment-in-Albania-Is-There-A-Strong-Correlation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وێبگە=asecu.gr |پەڕەکان=١–٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Eglantina Hysa – Epoka University |سەردێڕ=INFLUENCE OF TOURISM SECTOR IN ALBANIAN GDP: ESTIMATION USING MULTIPLE REGRESSION METHOD |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/308111717 |وێبگە=researchgate.net |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٢|شوێن=Tirana |پەڕەکان=٢٣–٢٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ ٨٫٤٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی پێکدەھێنا ھەرچەندە ئەگەر بەشدارییە ناڕاستەوخۆکانیش ھەژمار بکرێن، ڕێژەکە بەرز دەبێتەوە بۆ ٢٦٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=World Travel & Tourism Council|سەردێڕ=Travel & Tourism: Economic Impact 2017: Albania|ناونیشان=https://www.wttc.org/.../econo.../countries-2017/albania2017.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.wttc.org/.../econo.../countries-2017/albania2017.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=wttc.org|شوێن=London|پەڕە=١٢|بەستەری نووسەر١=World Travel & Tourism Council}}{{dead link|date=November 2017}}</ref> ھەر لەو ساڵەدا، وڵاتەکە پێشوازیی لە نزیکەی ٤٫٧٤ ملیۆن سەردانکەر کردووە کە زۆربەیان لە سەرانسەری ئەورووپا و ھەروەھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Arrivals of foreign citizens by Lëvizjet e shtetasve shqiptarë dhe të huaj and Month|ناونیشان=http://databaza.instat.gov.al/.../Tr.../table/tableViewLayout2/...|وێبگە=databaza.instat.gov.al}}{{dead link|date=November 2017}}</ref> زیادبوونی ژمارەی سەردانکەرانی بیانی زۆر بەرچاو بووە. ئەلبانیا لە ساڵی ٢٠٠٥دا تەنھا ٥٠٠٬٠٠٠ سەردانکەری ھەبوو، و بە مەزەندەی ٤٫٢ ملیۆن لە ساڵی ٢٠١٢دا، کە زیادبوونێکی بەرچاوی بە ڕێژەی ٧٤٠ لەسەد نیشان دەدات. بەپێی ئاماری [[ڕێکخراوەی گەشتیاریی نەتەوە یەکگرتووەکان]] (UN Tourism)، ئەلبانیا پێشوازیی لە نزیکەی ١١٫٧ ملیۆن گەشتیار کردووە لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کە ئەمەش زیادبوونێکی گەورەیە بەراورد بە ساڵانی پێشوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[UN Tourism]] |سەردێڕ=Tourism Doing Business: Investing in Albania |ناونیشان=https://www.unwto.org/investment/tourism-doing-business-investing-in-albania |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250503130056/https://www.unwto.org/investment/tourism-doing-business-investing-in-albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەشێکی زۆری پیشەسازیی گەشتیاری لە درێژایی دەریای [[دەریای ئادریاتیک|ئادریاتیک]] و [[دەریای ئایۆنی|ئایۆنی]] لە ڕۆژاوای وڵاتەکەدا چڕبووەتەوە. بەڵام [[ڕیڤێرای ئەلبانی]] لە باشووری ڕۆژاوا خاوەنی جوانترین و پاکترین کەناراوەکانە؛ کەناراوەکەی درێژییەکی بەرچاوی ھەیە کە دەگاتە {{convert|446|km|abbr=off}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sustainable Development of Sea-Corridors and Coastal Waters: The TEN ECOPORT project in South East Europe|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨٣٣١٩١١٣٨٥٢|پەڕە=٨٥|edition=Chrysostomos Stylios, Tania Floqi, Jordan Marinski, Leonardo Damiani |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> کەناراوەکە تایبەتمەندییەکی جیاوازی ھەیە، دەوڵەمەندە بە جۆرەھا کەناراوە دەستلێنەدراوەکان، کەنداوەکان، کەنداوە داپۆشراوەکان، گۆماوەکان، کەناراوە بچووکە چەوییەکان، ئەشکەوتە دەریایییەکان، و زۆرێک لە شێوەکانی زەوی. ھەندێک بەشی ئەم کەنارە لە ڕووی ژینگەیییەوە زۆر پاکن، لەوانە ناوچە نەدۆزراوەکان، کە زۆر دەگمەنن لە ناوچەی [[دەریای ناوین|دەریای ناویندا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://albania.al/explore/natural-heritage/coast-line |سەردێڕ=Coastline &#124; The Official website of Albanian Tourism |بڵاوکەرەوە=Albania.al |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140809003858/http://www.albania.al/explore/natural-heritage/coast-line |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی دیکە بریتین لە ناوچە شاخاوییەکان وەک [[ئەڵپەکانی ئەلبانیا]]، [[چیاکانی سیراونی]] و چیاکانی [[کۆراب]]، ھەروەھا شارە مێژووییەکانی وەکوو [[بێرات]]، [[دڕەس]]، [[گیرۆکاستێر]]، [[ساراندە]]، [[شکۆدەر]] و [[کۆرچە]]. === گواستنەوە === [[File:Autostrada Durrës-Morina-05.jpg|thumb|right|[[ڕێگای خێرای دڕەس-کوکێس|ڕوگا ئی کۆمبیت]]، [[دەریای ئادریاتیک]] لە ڕێگەی پێدەشتەکانی ڕۆژاواوە دەبەستێتەوە بە [[ئەڵپەکانی ئەلبانیا|ئەڵپەکانی ئەلبانیاوە]].]] گواستنەوە لە ئەلبانیا لە ژێر سەرپەرشتی و ئەرکەکانی [[وەزارەتی ژێرخان و وزە (ئەلبانیا)|وەزارەتی ژێرخان و وزە]] بەڕێوەدەبرێت، ھەروەھا دەزگاکانی وەک [[دەسەڵاتی ڕێگاوبانەکانی ئەلبانیا]] (ARRSH)، کە بەرپرسە لە دروستکردن و پاراستنی [[ڕێگای خێرا لە ئەلبانیا|ڕێگا خێراکان]] و [[ئۆتۆبانەکان لە ئەلبانیا|ئۆتۆبانەکانی ئەلبانیا]]، لەگەڵ [[دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی شارستانی (ئەلبانیا)|دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی ئەلبانی]] (AAC)، کە بەرپرسیارە لە ھەماھەنگی فڕۆکەوانیی شارستانی و فڕۆکەخانەکانی وڵاتەکە. [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی تیرانا نەنە تێرێزا|فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی]] [[تیرانا]] دەروازەی سەرەکیی ئاسمانییە بۆ وڵاتەکە، و ھەروەھا خاڵی سەرەکییە بۆ ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانیی ئەلبانیا، بەناوی [[ئەیر ئەلبانیا]]. فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠١٩دا زیاتر لە ٣٫٣ ملیۆن گەشتیاری گواستووەتەوە و گرێدراوە بە چەندین شوێنی مەبەستەوە لە وڵاتانی دیکەی دەوروبەری [[ئەورووپا]]، [[ئەفریقا]] و [[ئاسیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Statistikat e transportit |ناونیشان=http://www.instat.gov.al/media/6649/statistikat-e-transportit_dhjetor_2019.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.instat.gov.al/media/6649/statistikat-e-transportit_dhjetor_2019.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|پەڕە=٢|زمان=sq |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> وڵاتەکە پلان دادەنێت بەشێوەیەکی پلەبەپلە ژمارەی فڕۆکەخانەکان زیاد بکات بەتایبەتی لە باشووردا، لەگەڵ شوێنە پێشنیارکراوەکانی وەک [[ساراندە]]، [[گیرۆکاستێر]] و [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ڤلۆرە|ڤلۆرە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Tirana Times |سەردێڕ=Turkish consortium bids to build Vlora airport as Albania prepares to launch national carrier |ناونیشان=http://www.tiranatimes.com/?p=135404 |وێبگە=tiranatimes.com |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> [[ڕێگای خێرا لە ئەلبانیا|ڕێگا خێراکان]] و [[ئۆتۆبانەکان لە ئەلبانیا|ئۆتۆبانەکان]] بەشێوەیەکی گونجاو چاکسازییان بۆ دەکرێت و زۆرجاریش ھێشتا لە قۆناغی دروستکردن و نۆژەنکردنەوەدان. [[ئۆتۆبانی ١ (ئەلبانیا)|ئۆتۆسترادا ١]] (A1) ڕێڕەوێکی گواستنەوەی سەرەکییە و درێژترین ئۆتۆبانی وڵاتەکەیە. پلان وایە کە [[دڕەس]] لەسەر دەریای ئادریاتیک لە ڕێگەی [[پریشتینا]] لە کۆسۆڤۆ ببەستێتەوە بە [[ڕێڕەوی پان-ئەورووپی ١٠|ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی دەیەم]] لە سڕبیا.<ref name="SEETO">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=South East Europe Transport Observatory (SEETO) |سەردێڕ=The Core Transport Network – South-East Europe Transport Observatory |ناونیشان=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/pdf/projects-in-focus/donor-coordination/2-3_april_2009/working_group_transport_seeto_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/pdf/projects-in-focus/donor-coordination/2-3_april_2009/working_group_transport_seeto_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=European Commission |پەڕە=٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Serbia and Kosovo Only Beginning to Form Infrastructural Links: Peace Highway to Connect the Region |ناونیشان=https://kossev.info/serbia-and-kosovo-only-beginning-to-form-infrastructural-links-peace-highway-to-connect-the-region/ |وێبگە=kossev.info |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref> [[ئۆتۆبانی ٢ (ئەلبانیا)|ئۆتۆسترادا ٢]] (A2) بەشێکە لە [[ئۆتۆبانی ئادریاتیک–ئایۆنی|ڕێڕەوی ئادریاتیک–ئایۆنی]] و ھەروەھا [[ڕێڕەوی پان-ئەورووپی ٨|ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی ھەشتەم]]، و [[فیێر]] بە [[ڤلۆرە]] دەبەستێتەوە.<ref name="SEETO"/> [[ئۆتۆبانی ٣ (ئەلبانیا)|ئۆتۆسترادا ٣]] (A3) لە قۆناغی دروستکردندایە و دوای تەواوبوونی [[تیرانا]] و [[ئەلباسان]] بە ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی ھەشتەمەوە دەبەستێتەوە. کاتێک ھەر سێ ڕێڕەوەکە تەواو دەبن، ئەلبانیا مەزەندەی {{convert|759|km}} ڕێگای خێرای دەبێت، کە بە ھەموو وڵاتانی دراوسێوەی دەبەستێتەوە. [[بەندەری دڕەس|دڕەس]] قەرەباڵغترین و گەورەترین [[بەندەری دەریایی]]یە لە وڵاتەکەدا، لە دوای ئەویش [[بەندەری ڤلۆرە|ڤلۆرە]]، [[بەندەری شێنگجین|شێنگجین]] و [[بەندەری ساراندە|ساراندە]] دێن. تۆڕی شەمەندەفەر لەلایەن کۆمپانیای شەمەندەفەری نیشتمانیی [[ھێکورودا شقیپتارێ]] بەڕێوەدەبرێت. ھێڵێکی نوێی شەمەندەفەر لە تیرانا و فڕۆکەخانەکەیەوە بەرەو دڕەس پلانی بۆ دانراوە. شوێنی ئەم شەمەندەفەرە، کە پڕدانیشتووانترین ناوچە شارستانییەکانی ئەلبانیا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، دەیکاتە پڕۆژەیەکی گرنگی گەشەپێدانی ئابووری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Rabeta|یەکەم١=Lorenc|سەردێڕ=Trenat e rinj Tiranë-Durrës-Rinas me 222 pasagjerë, 112 të ulur|ناونیشان=http://shqiptarja.com/news.php?IDNotizia=396302|وێبگە=dailynews.al|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170113141207/http://shqiptarja.com/news.php?IDNotizia=396302|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hekurudha Tiranë-Rinas-Durrës, Haxhinasto: Projekti përfundon në 2019|ناونیشان=http://www.top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=329857|وێبگە=top-channel.tv|زمان=sq |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170928055749/http://top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=329857 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> === وزە === [[File:Albania electricity production.svg|thumb|بەرھەمھێنانی کارەبا لە ئەلبانیا لە ١٩٨٠ تا ٢٠١٩]] بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافی و سەرچاوە سروشتییەکانییەوە، ئەلبانیا خاوەنی چەندین جۆری جیاوازی [[سەرچاوەی وزە|سەرچاوەکانی وزە]]یە، کە لە غاز، نەوت، و خەڵووزەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە [[وزەی با|با]]، [[وزەی خۆر|خۆر]]، [[وزەی ئاو|ئاو]]، و سەرچاوە [[وزەی نوێبووەوە|نوێبووەوەکانی]] دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Tourism and Environment (Albania)|Ministry of Environment]] |سەردێڕ=Albania's Technology Needs Assessment (Final Draft) |ناونیشان=https://unfccc.int/files/meetings/seminar/application/pdf/sem_albania_sup2.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171209062915/http://unfccc.int/files/meetings/seminar/application/pdf/sem_albania_sup2.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zavalani |یەکەم=Orion |بڵاوکەرەوە=[[European Commission]] (EC) |سەردێڕ=Renewable energy potentials of Albania |ناونیشان=https://cordis.europa.eu/article/id/124474-renewable-energy-potentials-of-albania |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200829151705/https://cordis.europa.eu/article/id/124474-renewable-energy-potentials-of-albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> بەپێی پێوەری گواستنەوەی وزەی ٢٠٢٣ (ETI)ی سەر بە [[کۆڕبەندی ئابووریی جیھانی]]، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی ٢١ەمینی جیھاندایە، کە تیشک دەخاتە سەر پێشکەوتنەکانی لە کارنامەی گواستنەوەی وزەیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[World Economic Forum]] |سەردێڕ=Fostering Effective Energy Transition 2023 Edition |ناونیشان=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Fostering_Effective_Energy_Transition_2023.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230708154526/https://www3.weforum.org/docs/WEF_Fostering_Effective_Energy_Transition_2023.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|پەڕە=١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ئێستادا، کەرتی بەرھەمھێنانی کارەبا لە ئەلبانیا پشتبەستووە بە [[کارەبای ئاوی]]، کە لە ڕووی سەدییەوە لە پلەی پێنجەمی جیھاندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Infrastructure and Energy (Albania)]] |سەردێڕ=Albania Renewable Energy Progress Reports 2014–2015 |ناونیشان=https://www.energy-community.org/dam/jcr:fbad98e2-6780-430b-a465-2ab46e9cb499/AL_RE_progress_2017.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.energy-community.org/dam/jcr:fbad98e2-6780-430b-a465-2ab46e9cb499/AL_RE_progress_2017.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |پەڕە=٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.HYRO.ZS?year_high_desc=true |سەردێڕ=Electricity production from hydroelectric sources (% of total) |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170928103117/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.HYRO.ZS?year_high_desc=true |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[The World Factbook]] |سەردێڕ=Electricity – from hydroelectric plants |ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/259rank.html#AL |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200817215245/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/259rank.html#AL |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشبینی دەکرێت مەترسییەکانی لافاو و وشکەساڵی بەھۆی [[گۆڕانی ئاووھەوا]]وە مەترسی بخاتە سەر بەرھەمھێنانی کارەبا.<ref name="imfcountryreport"/> ڕووباری [[درین (ڕووبار)|درین]]، لە باکوور، خاوەنی چوار [[وێستگەی کارەبای ئاوی]]یە، لەوانە [[وێستگەی کارەبای ئاویی فیێرزا|فیێرزا]]، [[وێستگەی کارەبای ئاویی کۆمان|کۆمان]]، [[وێستگەی کارەبای ئاویی سکاڤیکا|سکاڤیکا]] و [[وێستگەی کارەبای ئاویی ڤاو ئی دێیێس|ڤاو ئی دێیێس]]. دوو وێستگەی دیکە، وەک [[وێستگەی کارەبای ئاویی بانجێ|بانجێ]] و [[وێستگەی کارەبای ئاویی مۆگلیچێ|مۆگلیچێ]]، لەسەر ڕووباری [[دێڤۆل (ڕووبار)|دێڤۆل]] لە باشوور جێگیرکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[International Hydropower Association]] (IHA) |سەردێڕ=Profile: Albania |ناونیشان=https://www.hydropower.org/country-profiles/albania |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200829161126/https://www.hydropower.org/country-profiles/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> ئەلبانیا خاوەنی یەدەگێکی بەرچاوی نەوتە. یەدەگەکەی ١٠ەمین گەورەترینە لە ئەورووپا و ٥٨ەمینە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Energy Information Administration|سەردێڕ=Crude Oil Proved Reserves 2016|ناونیشان=http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6|وێبگە=eia.gov|پەڕەکان=١|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بەستەری نووسەر١=Energy Information Administration|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160816185057/http://www.eia.gov/CFapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کێڵگە نەوتییە سەرەکییەکانی وڵاتەکە لە دەوروبەری [[کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیکی ئەلبانیا]] و دەشتی [[میزێقێ]] لە ناو [[پێدەشتەکانی ڕۆژاوا]] ھەڵکەوتوون، کە گەورەترین یەدەگی وڵاتەکەی تێدایە. ھەروەھا، [[کێڵگەی نەوتی پاتۆس-مارینزا|پاتۆس-مارینزا]] کە لە ھەمان ناوچەدا ھەڵکەوتووە، گەورەترین [[کێڵگەی نەوت]]ی سەر وشکانییە لە ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Lorenc Gordani|سەردێڕ=Albania, from the largest continental onshore oil reserves in Europe, to the new bridge between the Balkans and Italy, by Dr Lorenc Gordani|ناونیشان=http://esc.albaniaenergy.org/en/2017/06/21/albania-oil-reserves-natural-gas-dr-lorenc-gordani-21th-june-2017/|وێبگە=esc.albaniaenergy.org|پەڕەکان=١|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}{{Dead link|date=January 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[بۆریی ئادریاتیکی تێپەڕ]] (TAP)، کە بەشێکە لە [[ڕێڕەوی غازی باشوور]] کە پلانی بۆ دانراوە، بە درێژاییی {{convert|215|km|0|abbr=off}} بەناو خاکی ئەلبانیادا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بگاتە [[کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیکی ئەلبانیا]] کە بە نزیکەیی دەکەوێتە {{convert|17|km|0|abbr=off}} باکووری ڕۆژاوای [[فیێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Trans Adriatic Pipeline]] (TAP) |سەردێڕ=Scoping Report for the ESIA (Environmental and Social Impact Assessment) Albania |ناونیشان=https://www.tap-ag.com/assets/07.reference_documents/english/scoping_document/albania/TAP_Scoping_report_ESIA_English.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200725013409/https://www.tap-ag.com/assets/07.reference_documents/english/scoping_document/albania/TAP_Scoping_report_ESIA_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١}}</ref> [[سەرچاوە ئاوییەکان]]ی ئەلبانیا لە سەرجەم ناوچەکانی وڵاتەکەدا زۆر و زەبەندن و پێکدێن لە [[دەریاچەکانی ئەلبانیا|دەریاچەکان]]، [[ڕووبارەکانی ئەلبانیا|ڕووبارەکان]]، کانییەکان، و چینە ئاودارە ژێرزەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[European Commission]] (EC) |سەردێڕ=06/11347 – Albania – Benefits of Compliance with environmental acquis – final report |ناونیشان=https://ec.europa.eu/environment/archives/international_issues/pdf/report_albania.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200829133812/https://ec.europa.eu/environment/archives/international_issues/pdf/report_albania.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> تێکڕای قەبارەی بەردەستی [[ئاوی شیرین]] بۆ ھەر دانیشتوویەک لە ساڵێکدا بە {{convert|129.7|m3|0|abbr=off}} مەزەندە دەکرێت، کە یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەکان لە ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[European Statistical Office]] (Eurostat) |سەردێڕ=Water statistics |ناونیشان=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Water_statistics#:~:text=Among%20the%20EU%20countries%2C%20Finland,Sweden%20(19%20410%20m%C2%B3). |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200829132407/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Water_statistics#:~:text=Among%20the%20EU%20countries%2C%20Finland,Sweden%20(19%20410%20m%C2%B3). |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن [[بەرنامەی چاودێریی ھاوبەش بۆ دابینکردنی ئاو و ئاوەڕۆ]] (JMP) لە ساڵی ٢٠١٥دا خراوەتەڕوو، نزیکەی ٩٣٪ی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە دەستیان بە خزمەتگوزارییە [[ئاوەڕۆ|باشکراوەکانی ئاوەڕۆ]] گەیشتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Children's Fund]] (UNICEF) and [[World Health Organization]] (WHO) |سەردێڕ=Progress on Sanitation and Drinking Water : 2015 Update and MDG Assessment |ناونیشان=http://www.wssinfo.org/fileadmin/user_upload/resources/JMP-Update-report-2015_English.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304112745/http://www.wssinfo.org/fileadmin/user_upload/resources/JMP-Update-report-2015_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> === ڕاگەیاندن === {{See also|سینەمای ئەلبانیا}} [[File:Villa_of_the_former_Radio_Tirana_(03).jpg|thumb|گۆڕەپانی پێشووی بارەگای سەرەکیی [[ڕادیۆی تیرانا]] لە پایتەخت، [[تیرانا]]. {{lang|sq|[[Radio Televizioni Shqiptar]]|italic=no}} (RTSH) لە سەرەتادا بە ناوی ڕادیۆ تیرانا لە ساڵی ١٩٣٨ پێش [[جەنگی جیھانیی دووەم]] کرایەوە.]] [[ئازادیی ڕۆژنامەگەری]] و [[ئازادیی ڕادەربڕین]]، و مافی ڕادەربڕینی ئازاد لەلایەن [[دەستووری ئەلبانیا|دەستووری ئەلبانیاوە]] دەستەبەر کراون.<ref name="Kushtetuta"/> بەڵام لە کارپێکردندا، ئازادیی ڕاگەیاندن بەھۆی پەستانی سیاسی، خاوەندارێتی چڕ، دارایی ناڕوون، تۆقاندنی ڕۆژنامەنووسان و تێکەڵبوونی بەرژەوەندییەکانی ڕاگەیاندن، بازرگانی و سیاسییەوە لاواز بووە.<ref name="RSFAlbania"/><ref name="MFRR2024">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Media in Albania, under the blows of power |ناونیشان=https://www.mfrr.eu/media-in-albania-under-the-blows-of-power/ |بڵاوکەرەوە=Media Freedom Rapid Response |ڕێکەوت=٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەلبانیا لە ڕیزبەندی ٨٤ەمینی [[پێوەری ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانی]]ی ساڵی ٢٠٢٠دا جێگیر بوو کە لەلایەن [[پەیامنێرانی بێسنوور]]ەوە ئامادە کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Reporters Without Borders]] |سەردێڕ=2020 World Press Freedom Index |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشان=https://rsf.org/en/ranking |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201003131858/https://rsf.org/en/ranking |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> پەیامنێرانی بێسنوور بەردەوامە لە وەسفکردنی ژینگەی ڕاگەیاندنی ئەلبانیا بە لاواز، و ڕایدەگەیەنێت کە ئازادیی ڕۆژنامەگەری و سەربەخۆییی ڕاگەیاندن لەلایەن ململانێی بەرژەوەندییەکانی نێوان بازرگانی و سیاسەت، چوارچێوەیەکی یاساییی کەمایەسیدار و ڕێکخستنی حزبییەوە مەترسی لەسەرە.<ref name="RSFAlbania"/> لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ئەلبانیا لە ڕیزبەندی ٨٣ەمین ھات لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا لە پێوەری ئازادی ڕۆژنامەگەری جیھانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=RSF: Rama should focus on improving the media landscape, not challenging the Index |ناونیشان=https://citizens.al/en/2026/05/28/rsf-rama-te-fokusohet-ne-permiresimin-e-peizazhit-mediatik-jo-ne-sfidimin-e-indeksit/ |ئیش=Citizens.al |ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ }}{{بەستەری مردوو|url=https://citizens.al/en/2026/05/28/rsf-rama-te-fokusohet-ne-permiresimin-e-peizazhit-mediatik-jo-ne-sfidimin-e-indeksit/ |date=ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> {{lang|sq|[[Radio Televizioni Shqiptar]]|italic=no}} (RTSH) پەخشی [[پەخشی گشتی|ڕاگەیاندنی گشتیی]] ئەلبانیایە، کە کەناڵە تەلەڤیزیۆنی و وێستگەکانی ڕادیۆ لە سەرانسەری وڵاتەکەدا بەڕێوەدەبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Konrad Adenauer Foundation]] |سەردێڕ=Media Outlets in Albania |ناونیشان=https://www.kas.de/de/web/balkanmedia/media-outlets |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201003115348/https://www.kas.de/de/web/balkanmedia/media-outlets |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> پەخشکارە تایبەتە سەرەکییەکان بریتین لە [[تۆپ چانێڵ]]، [[تی ڤی کلان]]، [[ڤیزیۆن پڵەس]]، ئەی٢ سی ئێن ئێن (A2 CNN)، [[تەلەڤیزیۆنی سیری|سیری تی ڤی]] و ئۆرا نیوز. بەرھەمە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئەلبانیا ھەروەھا لە [[کۆسۆڤۆ]] و ناوچە ئەلبانی زمانەکانی دیکەش دابەش دەکرێن. خاوەندارێتیی ڕاگەیاندن بە زۆری لای چەند لایەنێک چڕبووەتەوە. پەیامنێرانی بێسنوور ڕایدەگەیەنێت کە کاریگەرترین دەزگا ڕاگەیاندنەکانی کەرتی تایبەت خاوەندارێتییەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ژمارەیەکی کەم لە کۆمپانیاکان کە پەیوەندییان بە جیھانی سیاسەت و ئەو کەرتانەوە ھەیە کە بە توندی ڕێکخراون وەک کەرتی بیناسازی.<ref name="RSFAlbania"/> دەزگای وەڵامدانەوەی خێرای ئازادیی ڕاگەیاندن (Media Freedom Rapid Response) ڕاپۆرتی دا کە چوار گەورەترین خاوەنەکانی بازاڕی تەلەڤیزیۆنی ئەلبانیا دەگەنە نێوان ٤٨٫٩٣٪ و ٥٨٫٦٠٪ی بینەران، و کە سنووری نێوان ڕاگەیاندن، سیاسەت و ئابووری ھێشتا ناڕوونە.<ref name="MFRR2024"/> بەپێی ئەم ھەڵسەنگاندنانە، خاوەنەکانی ڕاگەیاندن زۆرجار دەزگاکانیان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانییەکان یان کاریگەری خستنە سەر حکوومەتەکان و پارتە سیاسییەکان بەکاردەھێنن، لەکاتێکدا ڕیکلامەکانی دەوڵەت و پارە گشتییەکان بە شێوەیەکی ناڕوون دابەش دەکرێن کە ئەمەش دەکرێت پشت پێ بەستنی سیاسی دروست بکات.<ref name="RSFAlbania"/><ref name="albanianationsin" /> ژینگەی ڕاگەیاندن بووەتە بەشێکی ناوەندی لە ڕەخنەکانی سەر حوکمی درێژخایەنی سەرۆک وەزیران [[ئێدی ڕاما]]. ڕێکخراوەکانی ئازادیی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی و ڕۆژنامەنووسانی ئەلبانی حکوومەتیان تۆمەتبار کردووە بە بەکارھێنانی ناوەندیکردنی پەیوەندییەکان، گەیشتنی دیاریکراو، بابەتی پەیوەندییە گشتییەکان و ھێرشکردنە سەر پەیامنێرانی ڕەخنەگر بۆ زاڵبوون بەسەر بۆشاییی زانیاریدا.<ref name="RSFAlbania"/><ref name="MFRR2024"/> پەیامنێرانی بێسنوور ڕایگەیاندووە کە ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی پەستانی سیاسی دەبنەوە، بەتایبەتی لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا، و کە سیاسەتمەداران بە بەکارھێنانی ڕێکخەرەکان و پەخشکاری گشتی بۆ مەرامی سیاسی خۆیان، سەربەخۆیی سەرنووسەرایەتی سنووردار دەکەن.<ref name="RSFAlbania"/> دەزگای وەڵامدانەوەی خێرای ئازادی ڕاگەیاندن لە زاری گیێرگ ئێرێبارا، سەرنووسەری بێرن ئەلبانیاوە (BIRN Albania) بڵاوی کردووەتەوە کە بەشێکی زۆر لە پانتاییی ڕاگەیاندنی ئەلبانیا لەژێر پەستانی پڕوپاگەندەی حکوومەت و زانیاریی چەواشەدا کار دەکەن.<ref name="MFRR2024"/> ئەو ڕۆژنامەنووسانەی لێکۆڵینەوە لە گەندەڵی، تاوانی ڕێکخراو یان بەرژەوەندییە بازرگانییە پەیوەستەکان بە سیاسەت دەکەن، ڕووبەڕووی مەترسییەکی تایبەت دەبنەوە. پەیامنێرانی بێسنوور ڕایدەگەیەنێت کە ڕۆژنامەنووسانی لێکۆڵەر لە تاوان و گەندەڵی زۆرجار دەبنە ئامانجی ھەڕەشە، و سانسۆری خودی لە ناو ڕۆژنامەنووساندا بەربڵاوە.<ref name="RSFAlbania"/> ھەروەھا ڕاپۆرت دەدات کە ڕۆژنامەنووسانی ڕەخنەگر ڕووبەڕووی ھێرشی ناوزڕاندن دەبنەوە لەلایەن ھەردوو سیاسەتمەدارانی حکوومەت و ئۆپۆزسیۆنەوە، لەکاتێکدا تاوانی ڕێکخراو وەک ھەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر سەلامەتی ڕۆژنامەنووسان دەمێنێتەوە.<ref name="RSFAlbania"/> لە ئازاری ٢٠٢٣دا، بارەگای سەرەکیی تۆپ چانێڵ بە چەکی ئۆتۆماتیکی ھێرشی کرایە سەر، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی پاسەوانێکی ئاسایش.<ref name="RSFAlbania"/> پەخشکاری گشتیش بەشێک بووە لە مشتومڕەکانی دەستبەسەرداگرتنی ڕاگەیاندن و پەستانی سیاسی. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوەکانی ئازادیی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی ھۆشدارییان دا کە چاکسازی دیموکراسیانەی RTSH نابێت لە ڕێگەی کەمکردنەوەی بودجە، ھەڵپەساردن یان داخستنەوە ئەنجام بدرێت، بەو بیانووەی کە ڕێوشوێنی لەم جۆرە پێشێلی ستانداردە ئەورووپییەکان دەکات بۆ ڕاگەیاندنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania: Democratic reform of public broadcaster RTSH remains only viable option |ناونیشان=https://www.ecpmf.eu/albania-democratic-reform-of-public-broadcaster-rtsh-remains-only-viable-option/ |بڵاوکەرەوە=European Centre for Press and Media Freedom |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> سینەمای ئەلبانیا ڕەگ و ڕیشەی لە سەدەی بیستەمدایە و پاش [[جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەلبانیا|ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی]] وڵاتەکە گەشەی کرد.<ref name="Cinema">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=The Albanian Cinema Project |سەردێڕ=An Overview of Albanian Film History |ناونیشان=https://www.thealbaniancinemaproject.org/albanian-history.html |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201003140224/https://www.thealbaniancinemaproject.org/albanian-history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> یەکەمین [[ھۆڵی سینەما]] کە بەتەواوی تەرخانکرابێت بۆ پیشاندانی [[وێنەی جووڵاو|وێنە جووڵاوەکان]] لە ساڵی ١٩١٢ لە [[شکۆدەر]] دروست کرا.<ref name="Cinema"/> لە سەردەمی [[کۆماری گەلی ئەلبانیا]]دا، سینەمای ئەلبانیا بە خێرایی پەرەی سەند لەگەڵ کردنەوەی [[ستۆدیۆی فیلمی کینۆستودیۆ شقیپێریا ئی ڕی|کینۆستودیۆ شقیپێریا ئی ڕی]] لە تیرانا.<ref name="Cinema"/> لە ساڵی ١٩٥٣دا، [[فیلمی ئەپیک|فیلمی داستانیی]] ھاوبەشی ئەلبانی-سۆڤیەتی ''[[جەنگاوەری مەزن سکاندەربێگ]]'' بڵاوکرایەوە، کە ژیان و خەباتی پاڵەوانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەلبانی، [[سکاندەربێگ]] دەگێڕێتەوە. دواتر لە [[ڤیستیڤاڵی فیلمی کانی ١٩٥٤|ڤیستیڤاڵی فیلمی کان لە ساڵی ١٩٥٤دا]] خەڵاتێکی نێونەتەوەیی بەدەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٣دا، [[ڤیستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تیرانا]] دامەزرا، کە گەورەترین ڤیستیڤاڵی فیلمە لە وڵاتەکەدا. ھەروەھا [[شانۆی کراوەی دڕەس|ئامفی شانۆی دڕەس]] میوانداری [[ڤیستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دڕەس]] دەکات، کە دووەم گەورەترین ڤیستیڤاڵی فیلمی وڵاتەکەیە. === تەکنۆلۆژیا === لە دوای [[ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ئەلبانیا|ڕووخانی کۆمۆنیزم]] لە ساڵی ١٩٩١دا، سەرچاوە مرۆیییەکان لە بواری زانست و تەکنۆلۆژیادا لە ئەلبانیا بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەمیان کردووە. بەپێی چەندین ڕاپۆرتی جیاواز، لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠٥ نزیکەی ٥٠٪ی مامۆستایان و زانایانی زانکۆکان و دامەزراوە زانستییەکان لە وڵاتەکەدا ئەلبانیایان بەجێھێشتووە.<ref name="dfid">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dfid.gov.uk/R4D/SearchResearchDatabase.asp?OutputID=177440|سەردێڕ=Research for Development|بڵاوکەرەوە=DFID|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110511122050/http://www.dfid.gov.uk/R4D/SearchResearchDatabase.asp?OutputID=177440|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلبانیا لە [[پێوەری داھێنانی جیھانی]]دا بۆ ساڵی ٢٠٢٥ لە ڕیزبەندی ٦٧ەمیندا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |ناونیشان=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/albania |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=WIPO |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250720164245/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/albania |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |ناونیشان=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |سەردێڕ=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |بڵاوکەرەوە=[[World Intellectual Property Organization]] |ساڵ=٢٠٢٥|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٧٩٧-٠|پەڕە=١٩|زمان=en |doi=10.34667/tind.58864 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania ranking in the Global Innovation Index 2025|ناونیشان=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/albania|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.wipo.int|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250720164245/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/albania|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندییەکان یەکێکە لەو کەرتانەی کە خێراترین گەشەی ھەیە و چالاکترینە لە ئەلبانیادا.<ref name="National Plan">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Infrastructure and Energy (Albania)|Ministry of Infrastructure and Energy]] |سەردێڕ=Plani Kombëtar për Zhvillimin e Qëndrueshëm të Infrastrukturës Digjitale Broadband 2020–2025 |ناونیشان=https://www.infrastruktura.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/DRAFT-PLANI-KOMBETAR-PER-ZHVILLIMIN-E-QENDRUESHEM-TE-INFRASTRAKTURES-BROADBAND-2020-2025-2.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200830111001/https://www.infrastruktura.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/DRAFT-PLANI-KOMBETAR-PER-ZHVILLIMIN-E-QENDRUESHEM-TE-INFRASTRAKTURES-BROADBAND-2020-2025-2.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٠|پەڕە=٨|زمان=sq}}</ref><ref name="DSSA"/> کۆمپانیاکانی [[ڤۆدافۆن ئەلبانیا]]، [[تێلێکۆمی ئەلبانیا]] و [[ئەلبتیلیکۆم]] سێ دابینکەری گەورەی تۆڕی [[پێشکەشکاری تۆڕی مۆبایل|مۆبایل]] و [[ئینتەرنێت]]ن لە ئەلبانیا.<ref name="National Plan"/> بەپێی ئاماری [[دەسەڵاتی پەیوەندییە ئەلیکترۆنی و پۆستەیییەکان (ئەلبانیا)|دەسەڵاتی پەیوەندییە ئەلیکترۆنی و پۆستەیییەکان]] (AKEP) لە ساڵی ٢٠١٨دا، وڵاتەکە خاوەنی نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مۆبایل بووە لەگەڵ نزیکەی ١٫٨ ملیۆن بەشداربووی چالاکی ھێڵی خێرای ئینتەرنێت.<ref name="AKEP">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Electronic and Postal Communications Authority (Albania)|Electronic and Postal Communications Authority]] (AKEP) |سەردێڕ=2019 Raporti Vjetor |ناونیشان=https://www.parlament.al/Files/Kerkese/20200518141712RAPORT%20VJETOR%202019%20%20-%20AKEP_compressed%20(1).pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200830122238/https://www.parlament.al/Files/Kerkese/20200518141712RAPORT%20VJETOR%202019%20%20-%20AKEP_compressed%20%281%29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٠|پەڕەکان=١٦, ١٩|زمان=sq}}</ref> تەنھا ڤۆدافۆن ئەلبانیا خزمەتگوزاریی بۆ زیاتر لە ٩٣١٬٠٠٠ بەکارھێنەری مۆبایل دابین کردووە، تێلێکۆمی ئەلبانیا نزیکەی ٦٠٥٬٠٠٠ بەکارھێنەری ھەبووە و ئەلبتیلیکۆم زیاتر لە ٢٧٢٬٠٠٠ بەکارھێنەری ھەبووە.<ref name="AKEP"/> لە [[پێڕستی ھەڵدانی گەشتە ئاسمانییەکان لە کانوونی دووەم-حوزەیرانی ٢٠٢٣|کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا]]، ئەلبانیا [[پێڕستی یەکەم مانگە دەستکردەکان بەپێی وڵات|یەکەم دوو مانگی دەستکردی خۆی]]، بە ناوەکانی ''ئەلبانیا ١'' و ''ئەلبانیا ٢''، ھەڵدا بۆ ناو [[خولگەی مانگی دەستکرد|خولگە]]، لە ھەنگاوێکدا کە وەک دەستکەوتێکی مێژوویی سەیر دەکرێت بۆ چاودێریکردنی خاکی وڵاتەکە و دیاریکردنی چالاکییە نایاسایییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petrushevska |یەکەم=Dragana |ئیش=SeeNews |سەردێڕ=SpaceX launches two Albanian satellites{{spaced ndash}}PM Rama |ناونیشان=https://seenews.com/news/spacex-launches-two-albanian-satellites-pm-rama-810332 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20230117144132/https://seenews.com/news/spacex-launches-two-albanian-satellites-pm-rama-810332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش=bne IntelliNews |سەردێڕ=Albania's first satellites launched into space |ناونیشان=https://bne.eu/albania-s-first-satellites-launched-into-space-265909/?source=albania |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20230117144321/https://bne.eu/albania-s-first-satellites-launched-into-space-265909/?source=albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەندازیاری ئەلبانی-ئەمریکی [[میرا موراتی]]، کە بەڕێوەبەری سەرەکیی تەکنۆلۆژیایە لە ڕێکخراوی توێژینەوەی [[ئۆپن‌ئەی‌آی]] (OpenAI)، ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی ژیریی دەستکردی وەک [[چات‌جی‌پی‌تی]]، [[کۆدێکس (نوێنەری ژیریی دەستکرد)|کۆدێکس]] و [[داڵ-ئی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Metz |یەکەم١=Cade |دوایین٢=Mickle |یەکەم٢=Tripp |ئیش=[[The New York Times]] |سەردێڕ=Meet Mira Murati, the Engineer Now Leading OpenAI |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2023/11/17/technology/mira-murati-openai.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231224151442/https://www.nytimes.com/2023/11/17/technology/mira-murati-openai.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aratani |یەکەم=Lauren |ئیش=[[The Guardian]] |سەردێڕ=How OpenAI interim chief Mira Murati helped launch AI into the mainstream |ناونیشان=https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/19/how-openai-interim-chief-mira-murati-helped-launch-ai-into-the-mainstream |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231224151723/https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/19/how-openai-interim-chief-mira-murati-helped-launch-ai-into-the-mainstream |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣دا، سەرۆک وەزیران ئێدی ڕاما پلانەکانی بۆ ھاوکاریی نێوان حکوومەتی ئەلبانیا و چات‌جی‌پی‌تی ڕاگەیاند، کە لە ڕێگەی گفتوگۆکان لەگەڵ موراتی ئاسانکاریی بۆ کرا.<ref name="Taylor">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor |یەکەم=Alice |ئیش=[[Euractiv]] |سەردێڕ=Albania to speed up EU accession using ChatGPT |ناونیشان=https://www.euractiv.com/section/politics/news/albania-to-speed-up-eu-accession-using-chatgpt/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231224152827/https://www.euractiv.com/section/politics/news/albania-to-speed-up-eu-accession-using-chatgpt/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش=Telegrafi |سەردێڕ='Bisedova me Mira Muratin', Rama: Përafrimi i legjislacionit me BE-në bëhet me ChatGPT |ناونیشان=https://telegrafi.com/bisedova-mira-muratin-rama-perafrimi-legjislacionit-ne-behet-chatgpt/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231216042231/https://telegrafi.com/bisedova-mira-muratin-rama-perafrimi-legjislacionit-ne-behet-chatgpt/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=sq |ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕاما جەختی لەسەر ئەو مەبەستە کردەوە کە کارئاسانی بکرێت بۆ گونجاندنی یاساکانی ئەلبانیا لەگەڵ ڕێنمایییەکانی یەکێتیی ئەورووپا، بە ئامانجی کەمکردنەوەی تێچووەکانی پەیوەست بە وەرگێڕان و خزمەتگوزارییە یاسایییەکان.<ref name="Taylor"/> == دیمۆگرافیا == [[File:Albania_demography.svg|thumb|پەرەسەندنی [[دیمۆگرافیای ئەلبانیا|دانیشتووانی ئەلبانیا]] لە ماوەی شەست ساڵی ڕابردوودا]] ئامارە دیمۆگرافییەکانی ئەلبانیا، وەک ئەوەی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣دا دەرکەوتووە کە لەلایەن [[دامەزراوەی ئامار (ئەلبانیا)|دامەزراوەی ئاماری ئەلبانیا]] (INSTAT)ەوە ئەنجام دراوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە ژمارەی دانیشتووان ٢٬٤٠٢٬١١٣ کەسە، کە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە بەراورد بەو ٢٬٨٢١٬٩٧٧ کەسەی کە لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا تۆمار کرابوو.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=105}}{{sfn|2011 Albanian census|2012|p=7}} کەمبوونەوەی دانیشتووان لەدوای ڕووخانی ڕژێمی کۆمۆنیستی لە ئەلبانیاوە دەستی پێکرد و پەیوەستە بە گۆڕانکارییە گەورەکان لە پێکھاتەی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەلبانیا.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=25}}{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=114}} ھۆکارێکی سەرەکی لەم گۆڕانکارییەدا بریتییە لە کەمبوونەوەی ڕێژەی لەدایکبوون لەگەڵ زیادبوونی کۆچکردن بۆ دەرەوە، کە ھەردووکیان بەشدارن لە گۆڕانکاری و ئاڵەنگارییە بەردەوامە دیمۆگرافییەکان.{{sfn|Population Dynamics|2014|p=39}} پێشبینی دەکرێت ژمارەی دانیشتووان لانیکەم بۆ دە ساڵی داھاتوو بەردەوام بێت لە کەمبوونەوە، بەپێی ڕێژەی ڕاستەقینەی لەدایکبوون و ئاستی کۆچکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Albania Population Projections 2011–2031 |ناونیشان=http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |پەڕە=٣٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> لە ئێستادا چڕیی دانیشتووانی ئەلبانیا بە ٨٣٫٦ کەس بۆ ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە دەپێورێت، بە دابەشبوونێکی جیاوازی دانیشتووان بەسەر ناوچە جیاوازەکاندا.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=105}}<ref>{{cite CIA World Factbook|country=Albania|section=People and Society|year=2024|access-date=18 September 2024}}</ref> پارێزگاکانی [[پارێزگای تیرانا|تیرانا]] و [[پارێزگای دڕەس|دڕەس]] چڕییەکی گەورەی دانیشتووانیان تێدایە، کە بە تێکڕا نزیکەی ٤١٪ی کۆی دیمۆگرافیای ئەلبانیا پێکدەھێنن، کە ٣٢٪یان لە تیرانا و ٩٪یان لە دڕەس نیشتەجێن.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=117}} بەپێچەوانەوە، پارێزگا پەراوێزخراو و لادێیییەکانی وەک [[پارێزگای گیرۆکاستێر|گیرۆکاستێر]] و [[پارێزگای کوکێس|کوکێس]] چڕییەکی زۆر کەمتریان ھەیە، کە ھەریەکەیان تەنھا ٣٪ لە کۆی دانیشتووان پێکدەھێنن.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=117}} لە ڕووی مێژوویییەوە، گەلی ئەلبانیا چەندین کۆمەڵگەیان لە زۆرێک لە ناوچەکانی باشووری ئەورووپا دروست کردووە. [[ڕەوەندی ئەلبانی]] لە کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاستەوە پێکھاتووە، کاتێک ئەوان کۆچیان کرد بۆ ڕزگاربوون لە سەختییە کۆمەڵایەتی-سیاسییە جیاوازەکان یان داگیرکاریی عوسمانییەکان بۆ سەر ئەلبانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historia e popullit shqiptar|نووسەر=Stafi i Akedemise se Shkencave|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Botimet Toena|پەڕەکان=٢٥٢–٢٥٤}}</ref> لەدوای ڕووخانی کۆمۆنیزم، ژمارەیەکی زۆر لە ئەلبانییەکان کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی وەک ئوسترالیا، کەنەدا، سویسرا، شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. [[کەمینە|کەمینە]] ئەلبانییەکان بوونیان ھەیە لە ناوچە دراوسێکاندا وەک ڕۆژاوای مەقدوونیای باکوور، باشووری ڕۆژھەڵاتی مۆنتینیگرۆ، کۆسۆڤۆ بەتەواوەتی، و بەشێک لە باشووری سڕبیا. بەگشتی، مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەلبانییە نەتەوەیییەکان کە لە دەرەوە دەژین زیاتر بێت لە کۆی دانیشتووانی ناوخۆی ئەلبانیا. نزیکەی سێیەکی ئەو کەسانەی لە سنوورەکانی وڵاتەکەدا لەدایک بوون ئێستا لە دەرەوەی وڵات دەژین، کە ئەمەش ئەلبانیا دەکاتە یەکێک لەو وڵاتانەی زۆرترین ڕێژەی کۆچکردنی بۆ دەرەوە ھەیە بەراورد بە دانیشتووانەکەی لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.euractiv.com/section/politics/news/30-of-albanians-live-abroad-amid-increased-migration-woes/ |سەردێڕ=30% of Albanians live abroad amid increased migration woes – EURACTIV.com |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230424224125/https://www.euractiv.com/section/politics/news/30-of-albanians-live-abroad-amid-increased-migration-woes/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.migrationpolicy.org/article/embracing-emigration-migration-development-nexus-albania |سەردێڕ=Article: Embracing Emigration: The Migration-Devel.. &#124; migrationpolicy.org |ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250703024450/https://www.migrationpolicy.org/article/embracing-emigration-migration-development-nexus-albania |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٢دا ڕێژەی لەدایکبوون بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١ بە ڕێژەی ٢٠٪ کەمتر بووە، کە ھۆکارە سەرەکییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆچکردنی ئەو کەسانەی کە لە تەمەنی منداڵبووندان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.opendemocracy.net/en/beyond-trafficking-and-slavery/the-other-albanian-migrant-crisis/|سەردێڕ=The other Albanian migrant crisis|وێبگە=openDemocracy |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === شارنشینی === لەدوای ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ساڵی ١٩٩١ەوە، ئەلبانیا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە دیمەنی شارنشینیدا بەخۆیەوە بینیوە، و بووەتە یەکێک لەو وڵاتانەی ئەورووپا کە خێراترین گەشەی شارنشینییان ھەیە.{{sfn|Internal Migration Albania|2014|p=12}}<ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=65}}</ref><ref>{{harvnb|UNECE Country Profile|2024|p=107}}</ref> لە پێشەنگی ئەم گۆڕانکارییەدا کۆبوونەوەی شارەکانی [[پارێزگای تیرانا|تیرانا]]–[[پارێزگای دڕەس|دڕەس]] دێت، کە ڕێڕەوێکی شارنشینییە بە چڕییەکی زۆری دانیشتووانەوە و دەکەوێتە بەدرێژایی [[پێدەشتەکانی کەناراوەکانی ئەلبانیا|کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەلبانیا]].<ref name="CIEACA 2">{{harvnb|CIEACA: Albania|2017|pp=3–4}}</ref> ئەم ڕێڕەوە بووەتە ناوەندی سەرەکیی گەشەی دانیشتووان و پەرەپێدانی نیشتەجێبوون، و لێشاوی گەورەی کۆچبەرانی ناوخۆیی لە ناوچە پەراوێزخراوەکانی وڵاتەکەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە.<ref name="CIEACA 2"/> سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە، ڕێژەی دیمۆگرافیای شارنشین بەشێوەیەکی بەردەوام لە ٤٧٪ لە ساڵی ٢٠٠١ەوە بۆ ٦٥٪ لە ساڵی ٢٠٢٣دا بەرز بووەتەوە.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=114}}{{sfn|2011 Albanian census|2012|p=10}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=World Bank |سەردێڕ=Urban population (% of total population){{spaced ndash}}Albania |ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=AL&most_recent_value_desc=true |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240914102716/https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=AL&most_recent_value_desc=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم بەرزبوونەوە بەردەوامە، لەگەڵ چڕبوونەوەیان لە ناوچەی تیرانا-دڕەس، بووەتە ھۆی بڵاوبوونەوەی نایەکسانیی ناوچەیی، کە ناوچە پەراوێزخراوەکان، بەتایبەتی [[پارێزگای دیبێر|دیبێر]] و [[پارێزگای کوکێس|کوکێس]]، ڕووبەڕووی چۆڵبوونی توندی دانیشتووان بوونەتەوە.{{sfn|Internal Migration Albania|2014|pp=12 & 18}}{{sfn|Internal Migration Albania|2014|p=15}}{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=117}} === زمان === {{See also|زمانی ئەلبانی}}{{Pie chart | thumb = right | caption = زمانە قسەپێکراوەکانی ناو ماڵ تا ساڵی ٢٠٢٣:{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=77}} | label1 = ئەلبانی | value1 = 91.07 | color1 = DarkGreen | label2 = زمانی تر | value2 = 1.54 | color2 = Gold | label3 = چەند زمانێک | value3 = 0.57 | color3 = Orange | label4 = بێ وەڵام | value4 = 1.21 | color4 = Skyblue | label5 = بەردەست نییە | value5 = 5.59 | color5 = Yellowgreen }} [[زمانی فەرمی|زمانی فەرمیی]] وڵاتەکە [[زمانی ئەلبانی|ئەلبانییە]] کە لەلایەن زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانی وڵاتەکەوە قسەی پێدەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitution of the Republic of Albania |ناونیشان=https://www.osce.org/albania/41888 |وێبگە=osce.org |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨|پەڕە=٣|وتەگێڕانەوە=The official language in the Republic of Albania is Albanian.}}</ref> فۆڕمی پێوەرەی قسەکردن و نووسینی زمانەکە پێداچوونەوەی بۆ کراوە و لە دوو شێوەزاری سەرەکییەوە وەرگیراوە، کە بریتین لە [[گێگ]] و [[تۆسک (زمانی ئەلبانی)|تۆسک]]، ھەرچەندە بەشێوەیەکی بەرچاو زیاتر لەسەر بنەمای شێوەزاری تۆسک دامەزراوە. ڕووباری [[شکومبین]] سنووری دابەشبوونی نزیکەیی نێوان ئەم دوو شێوەزارەیە. لە نێوان زمانە کەمینەکاندا، [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] دووەم زۆرترین زمانی قسەپێکراوە لە وڵاتەکەدا، کە ٠٫٥ تا ٣٪ی دانیشتووان وەک زمانی یەکەم قسەی پێدەکەن، بەتایبەتی لە باشووری وڵاتەکەدا کە ئاخێوەرەکانی تێدا چڕبوونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Nitsiakos|یەکەم١=Vasilēs G.|سەردێڕ=Balkan Border Crossings: Second Annual of the Konitsa Summer School |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=LIT Verlag Münster|ژپنک=٩٧٨٣٦٤٣٨٠٠٩٢٣|پەڕە=١٥٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A6HEpazarccC&pg=PA150 |وتەگێڕانەوە=in the Albanian south... The Greek language is spoken by an important percentage of the Albanians of the south.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What Languages Are Spoken in Albania? |ناونیشان=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-albania.html |وێبگە=WorldAtlas|ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٧}}</ref><ref name="SecondMostSpokenLanguage">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Second Most Spoken Languages Around the World|ناونیشان=http://graduate.olivet.edu/news-events/news/second-most-spoken-languages-around-world|newspaper=Kathimerini|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=.5% speak it as first language.|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180729003624/https://graduate.olivet.edu/news-events/news/second-most-spoken-languages-around-world|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="kathimerini">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Greek language is widely spoken in Albania (H Ελληνική γλώσσα γίνεται καθομιλουμένη στην Αλβανία)|ناونیشان=http://www.kathimerini.gr/138922/article/epikairothta/politikh/h-ellhnikh-glwssa-ginetai-ka8omiloymenh-sthn-alvania|newspaper=Kathimerini |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref> زمانەکانی دیکە کە لەلایەن کەمینە نەتەوەیییەکانەوە لە ئەلبانیا قسەیان پێدەکرێت بریتین لە [[زمانی ئارۆمانی|ئارۆمانی]]، [[سێربۆ-کرواتی]]، [[زمانی مەقدوونی|مەقدوونی]]، [[زمانی بولگاری|بولگاری]]، [[شێوەزاری گۆرانی|گۆرانی]]، و [[زمانی ڕۆمانی|ڕۆمانی (دۆمی)]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=albania |سەردێڕ=Languages of Albania |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090123044546/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> مەقدوونی لە شارەوانیی پوستێک لە ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا زمانێکی فەرمییە. لە سەرژمێریی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٣دا، ٩١٫٠٧٪ ئەلبانییان وەک زمانی قسەپێکراوی ناو ماڵ تۆمار کردووە. ١٫٥٤٪ ڕایانگەیاندووە کە لە ماڵەوە بە زمانێکی تر قسە دەکەن، ٠٫٥٧٪ بە چەند زمانێک، ١٫٢١٪ ھیچ وەڵامێکیان نەداوەتەوە و ٥٫٥٩٪ بەردەست نەبوون.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=77}} لە نێو گەنجانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتردا، ئارەزووی فێربوونی ئینگلیزی، ئەڵمانی و تورکی لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە ڕووی لە زیادبوون کردووە. ئیتالی و فەڕەنسی ئارەزوویەکی جێگیریان ھەبووە، لەکاتێکدا یۆنانی بەشێکی زۆری پێگەی پێشووی لەدەستداوە. ئەم ئاراستەیە پەیوەستە بە ھۆکارە کولتووری و ئابوورییەکانەوە.<ref name="Shkurtaj2017">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gjovalin Shkurtaj|سەردێڕ=Urgjenca gjuhësore: -huazime të zëvendësueshme me fjalë shqipe- : (fjalorth)|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Naimi|وتەگێڕانەوە=Sic u permend me lart, per shkak te shkaqeve kulturore dhe ekonomike, trendet e mesimit te gjuheve nga te rinjte (grupmosha deri ne 25 vjec) ndryshojne. Keto trende jane percaktues i nje sere fenomeneve shoqerore, sic do te shohim me tej. Keshtu nga viti 2000 e ketej, gjuha angleze, gjermane dhe ajo turke kane pasur nje rritje te interest. Gjuha italiane, por edhe ajo franceze kane pasur nje stabilitet, pra as rritje dhe as ulje te interesit te pergjithshem nga ana e grupmoshes te siperpermendur. Vihet re se gjuha greke ka pesuar nje renie te forte te interesit. Ne fakt, shumica e interesit ka rene per kete gjuhe. Arsyet per kete gjuhe specifike do ti trajtojme me tej ne kapitulin e trete.|ژپنک=٩٧٨٩٩٢٨٢٣٤٠٤٩|پەڕەکان=١٥–١٦}}</ref> لە ناوەڕاستی دەیەی ٢٠١٠دا، ژمارەیەکی زیاتر لە ئەلبانییەکان ئارەزوویان بۆ فێربوونی [[زمانی ئەڵمانی]] نیشان دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pani |یەکەم=Pandeli |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Learning German is gaining popularity |ناونیشان=https://www.dw.com/en/learning-german-is-gaining-popularity-in-the-balkan-states/a-35984926 |وێبگە=[[Deutsche Welle|DW]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> کە وەک بەشێک لە "ڕەوتێکی ڕۆژاوای باڵکان بۆ ئامادەکاری بۆ تێکەڵبوون بە بازاڕی کاری ئەڵمانیا" وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Albanians join regional race to learn German as escape from everyday problems |ناونیشان=https://www.tiranatimes.com/albanians-join-regional-race-to-learn-german-as-escape-from-everyday-problems |وێبگە=[[Tirana Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> ھەندێک لەوانە چوونەتە [[ئەڵمانیا]] بۆ خوێندن یان کارکردن. ئەلبانیا و ئەڵمانیا ڕێکەوتنیان ھەیە بۆ ھاوکاریکردن لە یارمەتیدانی گەنجانی ھەردوو وڵات بۆ ئەوەی باشتر ئاشنای ھەردوو کولتوورەکە ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.albinfo.ch/gjuha-gjermane-shume-e-kerkuar-ne-shqiperi/ |سەردێڕ=Gjuha gjermane, shumë e kërkuar në Shqipëri |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=albinfo.ch |بڵاوکەرەوە=albinfo |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210503235525/https://www.albinfo.ch/gjuha-gjermane-shume-e-kerkuar-ne-shqiperi/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەھۆی بەرزبوونەوەی خێرای پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ [[تورکیا]]، ئارەزووی فێربوونی [[زمانی تورکی|تورکی]]، بەتایبەتی لە نێوان گەنجاندا، لە دەیەی ٢٠١٠دا ساڵ لە دوای ساڵ لە گەشەکردندا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voal.ch/ne-shqiperi-vazhdon-te-rritet-interesi-per-gjuhen-turke/ |سەردێڕ=Në Shqipëri vazhdon të rritet interesi për gjuhën turke |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=voal.ch |بڵاوکەرەوە=voal |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> === کەمینەکان === ئەو کەمینە نەتەوەیی و کولتوورییانەی لە ئەلبانیا بەفەرمی ناسراون بریتین لە گەلانی ئارۆمانی، یۆنانی، مەقدوونی، مۆنتینیگرۆیی، سڕبی، ڕۆما، میسری، بۆسنی و بولگاری، ھەروەھا گۆرانییەکان و جووەکان وەک گرووپی کەمینەی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=staff|سەردێڕ=Albania has Recognized the Bulgarian Minority in the Country|ناونیشان=http://www.novinite.com/articles/184224/Albania+has+Recognized+the+Bulgarian+Minority+in+the+Country |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=novinite.com|agency=Sofia News Agency |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=United Nations High Commissioner for Refugees |ناونیشان=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,COUNTRYPROF,ALB,,4954cdfe1a,0.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130416035942/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,COUNTRYPROF,ALB,,4954cdfe1a,0.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples&nbsp;– Albania : Overview |بڵاوکەرەوە=United Nations High Commission for Refugees |ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣ پێکھاتەی نەتەوەیی بەم شێوەیە تۆمار کردووە: [[ئەلبانییەکان]] ٢٬١٨٦٬٩١٧ (٩١٫٠٤٪ی کۆی گشتی)، [[یۆنانییەکان لە ئەلبانیا|یۆنانییەکان]] ٢٣٬٤٨٥ (٠٫٩٨٪)، [[مەقدوونییەکانی ئەلبانیا|مەقدوونییەکان]] ٢٬٢٨١ (٠٫٠٩٪)، [[مۆنتینیگرۆیییەکانی ئەلبانیا|مۆنتینیگرۆیییەکان]] ٥١١ (٠٫٠٢٪)، [[ئارۆمانییەکان لە ئەلبانیا|ئارۆمانییەکان]] ٢٬٤٥٩ (٠٫١٪)، [[ڕۆما (دۆم) لە ئەلبانیا|ڕۆما]] ٩٬٨١٣ (٠٫٤٪)، [[میسرییەکانی باڵکان]] ١٢٬٣٧٥ (٠٫٥٪)، [[بۆسنییەکان لە ئەلبانیا|بۆسنییەکان]] ٢٬٩٦٣ (٠٫١٢٪)، [[سڕبییەکان و مۆنتینیگرۆیییەکان لە ئەلبانیا|سڕبییەکان]] ٥٨٤ (٠٫٠٢٪)، [[بولگارییەکان لە ئەلبانیا|بولگارییەکان]] ٧٬٠٥٧ (٠٫٢٩٪)، نەتەوە تێکەڵەکان ٧٧٠ (٠٫٠٣٪)، نەتەوەکانی تر ٣٬٧٩٨ (٠٫١٥٪)، و ١٣٤٬٤٥١ (٥٫٦٠٪) بەبێ دیاریکردنی نەتەوە، لە کۆی گشتی دانیشتووانی ٢٬٤٠٢٬١١٣ کەس. === ئایین === ئەلبانیا وڵاتێکی [[دەوڵەتی عەلمانی|عەلمانی]] و ھەمەجۆری ئایینییە کە ھیچ [[ئایینی فەرمی|ئایینێکی فەرمی]]ی نییە. [[ئازادیی ئایینی]]، [[ئازادیی بیروباوەڕ|بیروباوەڕ]] و [[ئازادیی ویژدان|ویژدان]] لەژێر [[دەستووری ئەلبانیا|دەستووری]] وڵاتەکەدا دەستەبەر کراون.<ref name="Kushtetuta" /> بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣، ١٬١٠١٬٧١٨ (٤٥٫٨٦٪) پەیڕەوانی [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] ھەبوون، ٢٠١٬٥٣٠ (٨٫٣٨٪) [[کاتۆلیکی ڕۆمانی|کاتۆلیک]]، ١٧٣٬٦٤٥ (٧٫٢٢٪) [[ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی]]، ١١٥٬٦٤٤ (٤٫٨١٪) پەیڕەوانی [[تەریقەتی بەکتاشی|ئیسلامی بەکتاشی]]، ٩٬٦٥٨ (٠٫٤٪) [[ئینجیلی|مەسیحیی ئینجیلی]]، ٣٬٦٧٠ (٠٫١٥٪) لە ئایینەکانی تر، ٣٣٢٬١٥٥ (١٣٫٨٢٪) بڕواداری بێ ئایین یان مەزھەب، ٨٥٬٣١١ (٣٫٥٥٪) بێخوایان، و ٣٧٨٬٧٨٢ (١٥٫٧٦٪) وەڵامیان نەدابووەوە.{{sfn|2023 Albanian census|2024|p=76}} سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا وەک یەکێک لە کەمترین وڵاتە ئایینییەکان لە جیھاندا پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Gallup |سەردێڕ=Gallup Global Reports |ناونیشان=http://www.gallup.com/poll/128210/Gallup-Global-Reports.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131014034457/http://www.gallup.com/poll/128210/Gallup-Global-Reports.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئایین ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت تەنھا لە ژیانی ٣٩٪ی دانیشتووانی وڵاتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Oliver |بڵاوکەرەوە=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |سەردێڕ=Mapped: The world's most (and least) religious countries |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/most-religious-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210816211924/https://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/most-religious-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕاپۆرتێکی تردا، ٥٦٪ خۆیان بە ئایینی دەزانی، ٣٠٪ خۆیان بە نائایینی دەزانی، لەکاتێکدا ٩٪ خۆیان وەک بێخوای قەناعەتپێکراو پێناسە کرد. ٨٠٪ بڕوایان بە خوا ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Worldwide Independent Network/Gallup International Association |بەستەری نووسەر١=WIN/GIA |سەردێڕ=Religion prevails in the world |ناونیشان=http://www.wingia.com/web/files/news/370/file/370.pdf |وێبگە=wingia.com |پەڕە=٤ & ٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171114113506/http://www.wingia.com/web/files/news/370/file/370.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> [[ئیسلام لە ئەلبانیا|ئەلبانییە موسڵمانەکان]] بەسەر سەرانسەری وڵاتەکەدا دابەش بوون. [[ئۆرتۆدۆکسی لە ئەلبانیا|ئۆرتۆدۆکسەکان]] و [[بەکتاشی|بەکتاشییەکان]] زیاتر لە باشوور دەدۆزرێنەوە، لەکاتێکدا [[کاتۆلیکی لە ئەلبانیا|کاتۆلیکەکان]] بەشێوەیەکی سەرەکی لە باکوور دەژین.<ref name="International Religious Freedom Report 2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90160.htm |سەردێڕ=Albania: International Religious Freedom Report 2007 |بڵاوکەرەوە=U.S. State Department |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ٦٩٤ کڵێسای [[کاتۆلیک]] و ٤٢٥ کڵێسای [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسیی ئەلبانیا|ئۆرتۆدۆکس]]، ٥٦٨ مزگەوت و ٧٠ [[تەکێ|تەکیەی]] [[تەریقەتی بەکتاشی|بەکتاشی]] لە وڵاتەکەدا ھەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Korrieri online – Shqip |ناونیشان=http://www.korrieri.com/index.php?k=1&i=15799 |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050523030433/http://www.korrieri.com/index.php?k=1&i=15799 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٠٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Në Shqipëri P. ka 1119 kisha dhe 638 xhami |ناونیشان=https://ateistet.org/lm1108237w |وێبگە=Ateistët |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=usurped |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151118155654/https://ateistet.org/lm1108237w |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی مۆدێرن|سەردەمە مۆدێرنەکاندا]]، ڕژێمە کۆماری، پاشایەتی و دواتر کۆمۆنیستییەکانی ئەلبانیا سیاسەتێکی سیستماتیکیان پەیڕەو کرد بۆ جیاکردنەوەی ئایین لە ئەرکە فەرمی و ژیانی کولتووری. وڵاتەکە ھەرگیز [[ئایینی فەرمی|ئایینێکی فەرمی]]ی نەبووە نە وەک کۆمار و نە وەک پاشایەتی. لە سەدەی بیستەمدا، پیاوانی ئایینیی ھەموو ئایینەکان لەژێر دەسەڵاتی پاشایەتیدا لاواز کران و لە کۆتاییدا لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا بنەبڕ کران، لەژێر سیاسەتی دەوڵەت بۆ سڕینەوەی ھەموو ئایینێکی ڕێکخراو لە خاکەکانی ئەلبانیا. [[کۆمۆنیزم لە ئەلبانیا|ڕژێمی کۆمۆنیستی]] چەوساندنەوە و سەرکوتی پەیڕەوانی ئایین و دامەزراوە ئایینییەکانی کرد و بەتەواوی [[دژە-ئایین|ئایینی قەدەغە کرد]]. وڵاتەکە ئەوکات بە فەرمی ڕاگەیەندرا وەک یەکەم [[دەوڵەتی بێخوایەتی|دەوڵەتی بێخوای]] جیھان. بەڵام ئازادیی ئایینی لەدوای [[ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ئەلبانیا|کۆتاییی کۆمۆنیزمەوە]] گەڕاوەتەوە. ئیسلام لە چەوساندنەوەی سەردەمی کۆمۆنیست ڕزگاری بوو و لە سەردەمی مۆدێرندا وەک ئایینێکی پەیڕەوکراو لە ئەلبانیادا سەرلەنوێ دەرکەوتەوە.<ref name="Merdjanova673940">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Merdjanova|یەکەم=Ina|سەردێڕ=Rediscovering the Umma: Muslims in the Balkans between nationalism and transnationalism|ساڵ=٢٠١٣|شوێن=Oxford|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6eYRDAAAQBAJ&q=Islam%20Albania%20Ottoman|ژپنک=٩٧٨٠١٩٠٤٦٢٥٠٥|پەڕەکان=٦–٧, ٣٩–٤٠}}</ref> ھەندێک لە ڕێبازە مەسیحییە بچووکەکان لە ئەلبانیا بریتین لە [[ئینجیلی|مەسیحییە ئینجیلییەکان]] و چەندین کۆمەڵگەی [[پرۆتێستانت]] لەوانە [[کڵێسای ئەدڤێنتیستەکانی ڕۆژی حەوتەم]]، [[کڵێسای یەسوع مەسیحی پیرۆزانی ڕۆژانی دوایی|کڵێسای یەسوع مەسیحی پیرۆزانی ڕۆژانی دوایی]] و [[شایەتحاڵەکانی یەھۆڤا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ted-adventist.org/countries/europe/albania |سەردێڕ=Albania |بڵاوکەرەوە=TED Adventist |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130224022017/http://www.ted-adventist.org/countries/europe/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://reliefweb.int/report/albania/famous-british-celebrity-visits-adra-albania|سەردێڕ=Famous British celebrity visits ADRA Albania – Albania|وێبگە=ReliefWeb|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠٠١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LDS Newsroom-Country Profile-Albania |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/albania |بڵاوکەرەوە=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100825075459/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=2015 Yearbook of Jehovah's Witnesses|بڵاوکەرەوە=Watch Tower Society|پەڕە=١٧٨}}</ref> یەکەمین پرۆتێستانتی تۆمارکراوی ئەلبانیا سەعید تۆپتانی بوو، کە بە ئەورووپادا گەشتی کرد و لە ساڵی ١٨٥٣دا گەڕایەوە بۆ [[تیرانا]]، لەوێ دەستی کرد بە بانگەشەکردن بۆ [[پرۆتێستانتیزم]]. یەکەمین [[پرۆتێستانتە ئینجیلییەکان]] لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەرکەوتن و ھاوپەیمانیی ئینجیلی لە ساڵی ١٨٩٢ دامەزرا. لە ئێستادا، ١٦٠ کۆبوونەوەی ئەندامی لە مەزھەبە پرۆتێستانتە جیاوازەکان ھەیە. دوای کۆچکردنی بەکۆمەڵ بۆ ئیسرائیل لە پاش ڕووخانی کۆمۆنیزم، تەنھا ٢٠٠ [[جوولەکە لە ئەلبانیا|جووی]] ئەلبانی لە وڵاتەکەدا ماونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3997848,00.html |سەردێڕ=1st chief rabbi inaugurated in Albania – Israel Jewish Scene, Ynetnews |ئیش=Ynetnews |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Scheib |first=Ariel |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/albania.html |title=Albania Virtual Jewish Tour |encyclopedia=Jewish Virtual Library |access-date=15 February 2014}}</ref> === پەروەردە === [[File:Akademia_e_arteve_Ergys_Veliu_Photography.jpg|thumb|left|[[زانکۆی ھونەرەکان (ئەلبانیا)|زانکۆی ھونەرەکان]] گەورەترین پەیمانگای خوێندنی باڵایە کە تەرخان کراوە بۆ خوێندنی ھونەر.]] لە ئەلبانیا، پەروەردە عەلمانی، بێبەرامبەر، [[خوێندنی ناچاری|ناچاریی]]ە، و لەسەر بنەمای سێ ئاست پێکھاتووە.<ref name="Official">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language Education Policy Profile: Albania Country Report |ناونیشان=https://rm.coe.int/language-education-policy-profile-albania-country-report/16807b3b2d |شوێن=Tirana |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="Epnuffic">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Albanian education system described and compared with the Dutch system|ناونیشان=https://www.epnuffic.nl/en/publications/find-a-publication/education-system-albania.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://wayback.archive-it.org/all/20171014102820/https://www.epnuffic.nl/en/publications/find-a-publication/education-system-albania.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> ساڵی خوێندن بەسەر دوو وەرزدا دابەش دەبێت، کە لە ئەیلوول یان تشرینی یەکەمەوە دەست پێدەکات و لە حوزەیران یان تەممووزدا کۆتایی دێت. [[زمانی ئەلبانی|ئەلبانی]] [[زمانی سەرەکی]]ی فێرکردنە لە [[قوتابخانەی دەوڵەتی|دامەزراوە ئەکادیمییەکان]]ی وڵاتەکەدا.<ref name="Epnuffic"/> خوێندنی یەکەم زمانی بیانی ناچارییە و زۆربەی جار لە قوتابخانە سەرەتایی و دوو زمانەکاندا دەگوترێتەوە.<ref name="foreign languages">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language Education Policy Profile 2015 – 2017 ALBANIA |ناونیشان=https://rm.coe.int/language-education-policy-profile-albania/168073cf89 |وێبگە=rm.coe.int |شوێن=Tirana |پەڕەکان=١٣–١٨}}</ref> ئەو زمانانەی لە قوتابخانەکاندا دەگوترێنەوە بریتین لە ئینگلیزی، ئیتالی، فەڕەنسی و ئەڵمانی.<ref name="foreign languages"/> ئەلبانیا خاوەنی [[ماوەی چاوەڕوانکراوی ژیانی خوێندن|پێشبینیی ١٦ ساڵ مانەوەیە لە قوتابخانە]] و [[ڕێژەی خوێندەواری]] ٩٨٫٧٪ـە، کە ٩٩٫٢٪ بۆ پیاوان و ٩٨٫٣٪ بۆ ژنانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SCHOOL LIFE EXPECTANCY|ناونیشان=http://world.bymap.org/SchoolLifeExpectancy.html|وێبگە=world.bymap.org |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name=cia_fb2013>{{Cite CIA World Factbook|country=Albania|access-date=21 June 2013|year=2013}}</ref> خوێندنی سەرەتاییی ناچاری بەسەر دوو ئاستدا دابەش دەبێت، قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی، کە بە ڕێککەوت لە پۆلی یەکەمەوە تا پێنجەم و لە شەشەمەوە تا نۆیەم دەگرێتەوە.<ref name="Official"/> قوتابییان پێویستە لە تەمەنی شەش ساڵییەوە تا دەگەنە ١٦ ساڵی لە قوتابخانە ئامادە بن. دوای تەواوکردنی سەرکەوتووانەی خوێندنی سەرەتایی، ھەموو قوتابییان مافی ئەوەیان ھەیە بچنە قوتابخانە ئامادەیییەکان، بە پسپۆڕیکردن لە ھەر بوارێکدا بێت، لەوانە ھونەر، وەرزش، زمانەکان، زانستەکان، و تەکنۆلۆژیا.<ref name="Official"/> خوێندنی باڵا ئارەزوومەندانەیە و بە چاکسازی و سەرلەنوێ داڕشتنەوەیەکی تەواودا تێپەڕیوە بەپێی بنەماکانی [[پرۆسەی بۆلۆنیا]]. ژمارەیەکی بەرچاو لە [[دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا]]ی تایبەت و گشتی لە شارە گەورەکانی ئەلبانیادا ھەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Overview of the Higher Education System Albania |ناونیشان=https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf |بڵاوکەرەوە=European Commission |پەڕەکان=١٢–١٦|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180930135101/https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Epnuffic"/> خوێندنی باڵا بەسەر سێ ئاستی یەک لە دوای یەکدا ڕێکخراوە، کە بریتین لە [[بڕوانامەی بەکالۆریۆس|بەکالۆریۆس]]، [[بڕوانامەی ماستەر|ماستەر]]، و [[بڕوانامەی دکتۆرا|دکتۆرا]]. === تەندروستی === [[File:Olive-oil-1412361 1920.jpg|thumb|right|[[چێشتی ئەلبانی]]ی دەریای ناوین، کە بە بەکارھێنانی میوە، سەوزە و [[زەیتی زەیتوون]] جیادەکرێتەوە، بەشدارە لە خۆراکی باشی دانیشتووانی وڵاتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Health Care Systems in Transition Albania 2002 |ناونیشان=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0009/96426/E80089.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0009/96426/E80089.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=World Health Organization |پەڕە=١٧}}</ref>]] [[دەستووری ئەلبانیا]] مافی چاودێریی تەندروستیی یەکسان، بێبەرامبەر و [[چاودێریی تەندروستیی گشتگیر|گشتگیر]] بۆ ھاووڵاتیانی دەستەبەر دەکات.<ref name="Kushtetuta"/> سیستەمی چاودێریی تەندروستی بەسەر چاودێریی [[چاودێریی تەندروستیی سەرەتایی|سەرەتایی]]، [[چاودێریی دووەمی|دووەمی]]، و [[چاودێریی تەندروستیی سێیەمی|سێیەمی]]دا ڕێکخراوە، و لە پرۆسەی مۆدێرنکردن و پەرەپێداندایە.<ref name="cod">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania Demographic and Health Survey 2008–09 |ناونیشان=https://dhทรงprogram.com/pubs/pdf/FR230/FR230.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR230/FR230.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وێبگە=dhsprogram.com |پەڕە=٣٧|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠}}</ref><ref name="hospitals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/document/e80089.pdf |سەردێڕ=Albania-prel.pmd |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091227181701/http://www.euro.who.int/document/E80089.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تێکڕای [[تەمەنی پێشبینیکراو]] لە کاتی لەدایکبووندا لە ئەلبانیا ٧٧٫٨ ساڵە، کە لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تەمەنی پێشبینیکراو|٣٧ەمینی]] جیھاندایە و پێش چەندین [[وڵاتی پێشکەوتوو]] کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Albania&countryCode=al&regionCode=eu&rank=51#al|سەردێڕ=Life Expectancy at Birth|بڵاوکەرەوە=CIA&nbsp;– The World Factbook|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140713025849/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=Albania&countryCode=al&regionCode=eu&rank=51#al|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تێکڕای [[تەمەنی پێشبینیکراو#تەمەنی پێشبینیکراوی تەندروست|تەمەنی پێشبینیکراوی تەندروست]] ٦٨٫٨ ساڵە، کە لە ڕیزبەندی ٣٧ەمینی جیھاندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=WHO|سەردێڕ=Healthy life expectancy at birth, 2000–2015|ناونیشان=http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/mbd/hale_1/atlas.html|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191013084820/http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/mbd/hale_1/atlas.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ڕێژەی مردنی کۆرپە]] لە وڵاتەکەدا بە ١٢ حاڵەت لە ھەر ١٬٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو لە ساڵی ٢٠١٥دا مەزەندە کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٠دا، وڵاتەکە خاوەنی ٥٥ەمین باشترین ئاستی چاودێریی تەندروستی بووە لە جیھاندا، وەک ئەوەی لەلایەن [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] (WHO) دیاری کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://pages.stern.nyu.edu/~wgreene/Statistics/WHO-COMP-Study-30.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://pages.stern.nyu.edu/~wgreene/Statistics/WHO-COMP-Study-30.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=Measuring overall health system performance for 191 countries |نووسەر=World Health Organization |بڵاوکەرەوە=New York University|بەستەری نووسەر=World Health Organization}}</ref> [[نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن]] ھۆکاری سەرەکیی مردنە لە ئەلبانیا، کە ٥٢٪ی حاڵەتەکانی مردن پێکدەھێنێت.<ref name="cod"/> [[ڕووداو]]، برینداربوون، نەخۆشییە [[نەخۆشیی شێرپەنجە|شێرپەنجەیییەکان]] و [[نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە|کۆئەندامی ھەناسە]] ھۆکارە سەرەکییەکانی تری مردنن.<ref name="cod"/> [[تێکچوونە دەماری و دەروونییەکان|نەخۆشییە دەماری و دەروونییەکانیش]] ڕوویان لە زیادبوون کردووە بەھۆی گۆڕانکارییە دیمۆگرافی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ئەم دوایییەی وڵاتەکە.<ref name="cod"/> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەلبانیا دابینکردنی میوە و سەوزەی بە بڕی ٨٨٦ گرام بۆ ھەر کەسێک لە ڕۆژێکدا ھەبووە، کە پێنجەم بەرزترین ڕێژەی دابینکردن بووە لە ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nutrition, Physical Activity and Obesity Albania |ناونیشان=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0003/243282/Albania-WHO-Country-Profile.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0003/243282/Albania-WHO-Country-Profile.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=World Health Organization |پەڕە=٣}}</ref> بە بەراورد بە وڵاتانی پێشکەوتوو و تازەپێگەیشتووی تر، ئەلبانیا ڕێژەیەکی تاڕادەیەک نزمی [[قەڵەوی]] ھەیە، کە پێدەچێت سوپاسی [[خۆراکی دەریای ناوین]] بێت بۆ ئەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The World Is Getting Fatter and No One Knows How to Stop It|newspaper=Bloomberg.com|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/graphics/2016-global-obesity/|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P. |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Living Smart, the Mediterranean Way of Being Albanian|ناونیشان=http://agroweb.org/?id=10&l=2106&ln=en&url=living-smart-the-mediterranean-way-of-being-albanian|وێبگە=agroweb.org|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170917171550/http://agroweb.org/?id=10&l=2106&ln=en&url=living-smart-the-mediterranean-way-of-being-albanian|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی پێوەری بارستەی لەش#داتاکانی WHO لەسەر بڵاوبوونەوەی قەڵەوی (BMI سەروو 30) (2014)|داتای ٢٠١٦ی WHO]]، ٢١٫٧٪ی پێگەیشتووان لە وڵاتەکەدا لە ڕووی پزیشکییەوە [[کێشی زیادە]]یان ھەیە، بە خاڵی [[پێوەری بارستەی لەش]] (BMI) کە ٢٥ یان زیاترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prevalence of obesity, ages 18+, 2010–2014|ناونیشان=http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/ncd/risk_factors/obesity/atlas.html|وێبگە=WHO|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191120191542/http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/ncd/risk_factors/obesity/atlas.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == چاند == === ھێماکان === [[File:Casque Skanderbeg Vienne.jpg|thumb|[[چەکی سکاندەربێگ|کڵاوی ئاسنینی]] [[سکاندەربێگ|گیێرگی کاستریۆتی سکاندەربێگ]] وەک ھێمایەکی سەربەخۆییی ئەلبانیا دانراوە.]] [[ڕەنگە نەتەوەیییەکان|ڕەنگە نەتەوەیییەکانی]] سوور و ڕەش لەسەر [[ئاڵای ئەلبانیا]] دەردەکەون کە بە [[ھەڵۆی دووسەر]] نەخشێنراوە و وەک ناسراوترین [[ھێما نەتەوەییەکانی ئەلبانیا|ھێمای نەتەوەییی ئەلبانیا]] دادەنرێت.<ref name="Flamuri">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Official Publishing Center (Albania)|Fletorja zyrtare e Republikës së Shqipërisë]] |سەردێڕ=Për formën dhe përmasat e Flamurit kombëtar përmbajtjen e Himnit kombëtar, formën dhe përmasat e Stemës së Republikës të Shqiperisë dhe mënyrën e përdorimit të tyre |ناونیشان=http://www.qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2002/PDF-2002/48-2002.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804012641/http://www.qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2002/PDF-2002/48-2002.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٦|شوێن=Tirana |زمان=sq |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Flag Elsie">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robert |یەکەم=Elsie |سەردێڕ=Historical Dictionary of Albania |ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield|Scarecrow Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٧٣٨٠-٣|پەڕە=١٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC&dq=albanian+flag+eagle&pg=PA140 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230929164542/https://www.google.de/books/edition/Historical_Dictionary_of_Albania/haFlGXIg8uoC?hl=de&gbpv=1&dq=albanian+flag+eagle&pg=PA140&printsec=frontcover |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Minahan">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=James Minahan |بەستەری نووسەر=James Minahan |سەردێڕ=The Complete Guide to National Symbols and Emblems |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٤٤٩٧-٨|پەڕەکان=٣٠١{{spaced ndash}}304 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=D7rOEAAAQBAJ&dq=albania+The+Complete+Guide+to+National+Symbols+and+Emblems&pg=PA303 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230930214942/https://www.google.de/books/edition/The_Complete_Guide_to_National_Symbols_a/D7rOEAAAQBAJ?hl=de&gbpv=1&dq=albania+The+Complete+Guide+to+National+Symbols+and+Emblems&pg=PA303&printsec=frontcover |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لەکاتێکدا ھەڵۆ ڕەشەکە ئازایەتی و ھێز دەنوێنێت، پانتایییە سوورەکە ھێمایە بۆ خۆڕاگری و قوربانیدانی گەلی ئەلبانیا.<ref name="Flamuri"/> ھەڵۆکە پەیوەستە بە میراتی پاڵەوانی نەتەوەیی [[سکاندەربێگ|گیێرگی کاستریۆتی]]، کە بە سکاندەربێگ ناسراوە، کە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سەرکەوتووی [[ڕاپەڕینی سکاندەربێگ|بەرگری]]ی دژی دەسەڵاتی عوسمانییەکان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Paulist Fathers |بڵاوکەرەوە=[[Paulist Fathers]] |سەردێڕ=Catholic World, Band 23 |پەڕە=٢٣٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ybwRAAAAYAAJ&q=skanderbeg+double+headed+eagle&pg=PA235 |ساڵ=١٨٧٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Francis Tapon |بڵاوکەرەوە=SonicTrek, Inc. |سەردێڕ=The Hidden Europe: What Eastern Europeans Can Teach Us |ژپنک=٩٧٨٠٩٧٦٥٨١٢٢٢|پەڕە=٤٤١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GlbAmn_cajYC&q=skanderbeg+double+headed+eagle&pg=PA441 |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="Minahan"/> ڕەگ و ڕیشەی ئەم ھێمایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، کاتێک وەک [[ھێماکانی ئەلبانیا|ھێمایەکی پەیمانی]] و [[ئارمۆریالی ئەلبانیا|نیشانە]] لە [[میرنشینی ئاربانۆن|میرنشینی ئاربێر]] و لە نێوان خانەوادە دیارەکانی ئەلبانیا وەک خێڵەکانی [[خێزانی دوکاجینی|دوکاجینی]]، [[خێزانی کاستریۆتی|کاستریۆتی]]، [[خێزانی موزاکا|موزاکا]] و [[خێزانی تۆپیا|تۆپیا]] دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historia e popullit shqiptar |بڵاوکەرەوە=Botimet Toena, 2002 |شوێن=Tirana |پەڕەکان=٢٩٤–٢٩٨, ٤٣٣–٤٣٤|edition=Instituti i Historisë (Akademia e Shkencave e RSH) |زمان=sq}}</ref> لە سەردەمی [[ڕێنێسانسی ئەلبانیا|بوژانەوەی نەتەوەییی ئەلبانیا]]، کە سەرەتای سەرھەڵدانەوەی شوناسی نەتەوەییی ئەلبانیا و ئاواتەکانی سەربەخۆیی بوو، ھەڵۆی ئەلبانی جارێکی تر پێگەی خۆی بەدەستھێناوە.<ref name="Flag Elsie"/> گرنگییەکەی گەیشتە لوتکە بە [[جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەلبانیا|ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئەلبانیا]] لە ساڵی ١٩١٢، کاتێک [[ئیسماعیل کەمالی]] وەک ئاڵای نیشتمانی لە [[ڤلۆرە]] ھەڵیکرد.<ref name="Flag Elsie"/> [[نیشانی نیشتمانیی ئەلبانیا|دروشمی ئەلبانیا]] (لۆگۆی نیشتمانی) گۆڕانکارییەکە لە ئاڵای ئەلبانیا و مۆری سکاندەربێگ.<ref name="Flamuri"/> دروشمەکە لە ھەڵۆیەکی دووسەری ڕەش پێکھاتووە کە لە ناوەڕاستی پانتایییەکی سووردایە.<ref name="Flamuri"/> لە سەرووی ھەڵۆکەوە، [[چەکی سکاندەربێگ|کڵاوی ئاسنینی سکاندەربێگ]] ھەڵدەگرێت کە بە سەری بزنێکی شاخدار بە ڕەنگی زێڕین تاجدار کراوە.<ref name="Minahan"/> {{lang|sq|[[Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar]]|i=no}}، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "تۆ ئەلبانیا، شانازیم پێدەبەخشیت، ناوی ئەلبانیم پێدەبەخشیت"، [[پێڕستی دروشمە نیشتمانییەکان|دروشمی نیشتمانیی ئەلبانیایە]].<ref name="Flag Elsie"/><ref name="Minahan"/> بنەچەی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ میراتی [[شاعیری نیشتمانی]] [[نەعیم فراشێری]]، کە ڕۆڵێکی ناسراوی ھەبوو لە سەردەمی بوژانەوەی ئەلبانیادا.<ref name="Flag Elsie"/> [[سروودی نیشتمانی|سروودی نیشتمانیی ئەلبانیا]]، "{{lang|sq|[[Himni i Flamurit]]|i=no}}" (سروودی ئاڵا)، لەلایەن [[ئەلێکساندەر ستاڤرە درێنۆڤا|ئەزدرێنی]] دانراوە و وەک سروودی نیشتمانی پەسەند کرا دوای سەربەخۆییی ئەلبانیا لە ساڵی ١٩١٢.<ref name="Flamuri"/> === پۆشاک === [[File:Les Danseurs Albanais by Alexandre-Gabriel Decamps (c. 1835).jpg|thumb|right|[[فوستانێللا]] وەک [[پۆشاکی نەتەوەییی ئەلبانیا]] دیاری کراوە کە گرنگییەکی کولتووریی گەورەی ھەیە لە ناو کولتووری ئەلبانیادا.]] [[پۆشاکی نەتەوەییی ئەلبانیا|پۆشاکی نەریتیی ئەلبانیا]]، لەگەڵ جیاوازییە پێچەوانەکانی بۆ ئەلبانییەکانی [[گێگ]]ی باکوور و [[تۆسک]]ی باشوور، بەڵگەیەکە لەسەر مێژوو، ھەمەجۆریی کولتووری و شوناسی نەتەوەییی ئەلبانیا.<ref name="Gjergji">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gjergji |یەکەم=Andromaqi |بەستەری نووسەر=Andromaqi Gjergji |بڵاوکەرەوە=Academy of Sciences of Albania |ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=Albanian Costumes Through the Centuries: Origin, Types, Evolution |ژپنک=٩٧٨-٩٩٩٤٣-٦١٤-٤-١|پەڕەکان=١٥٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vc3fAAAAMAAJ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230312175750/https://books.google.com/books?id=vc3fAAAAMAAJ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پیاوانی گێگ کراسێکی ڕەنگ کاڵ دەپۆشن لەگەڵ پانتۆڵێکی فراوان و شل کە بە تیرق ناسراوە. ئەم پانتۆڵە بە قاییشێکی تەنراوی پان کە پێی دەوترێت برێز، بە توندی دەبەسترێتەوە. پێکھاتەیەکی جیانەکراوەی جلوبەرگەکەیان بریتییە لە [[جامادان]]، کە ئێلەکێکی قەیفەی سووری خورییە و بە نەخشی فۆلکلۆری و شێوەی زێڕین ڕازێنراوەتەوە.<ref>{{harvnb|Blumi|2011|p=19}}</ref> ھەروەھا کڵاوێکی تایبەتی قوببەیی دەپۆشن کە بە [[قێلێشێ]] ناسراوە، کە لە خوری دروست کراوە و ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[ئیلیریاکان]].<ref>{{harvnb|Stipčević|1977|p=89|ps=: "It is generally agreed, and rightly so, that the modern Albanian cap originates directly from the similar cap worn by the Illyrians."}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|بڵاوکەرەوە=Instituti Albanologijik i Prishtinës |سەردێڕ=Recherches albanologiques: Folklore et ethnologie |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=a6niAAAAMAAJ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠١٣|ساڵ=١٩٨٢|پەڕە=٥٢|وتەگێڕانەوە=Ne kuadrin e veshjeve me përkime ilire, të dokumentuara gjer më tani hyjnë tirqit, plisi, qeleshja e bardhë gjysmësferike, goxhufi-gëzofi etj}}</ref> بە پێچەوانەوە، پیاوانی تۆسک [[فوستانێللا]] ھەڵدەبژێرن، کە جلێکە تا ئەژنۆ دێت و وەک جلوبەرگی نیشتمانی دیاری کراوە، بەزۆری سپییە و چرچە، لەگەڵ کراسێکی سپی. ھەروەھا جامادانێکی بێجی یان شینی تۆخ دەپۆشن کە لە جلی گێگەکان دەچێت. بۆ تەواوکردنی جلوبەرگەکەیان، پیاوان گۆرەوییەک تا ئەژنۆ دەپۆشن کە بە [[چۆراپێ]] ناسراوە لەگەڵ پێڵاوی پێستی کە بە [[ئۆپینگا]] دەناسرێت. جلوبەرگی ژنانی گێگ و تۆسک بە ڕەنگە دەوڵەمەندەکانی و وردەکارییە نەخشێنراوەکانی زێڕ و زیو ناسراوە، کە لەسەر چەندین پێکھاتەی جیاواز دەردەکەون لەوانە گوارە، ئەڵقەی پەنجە، ملوانکە، قوفڵی قاییش و دوگمە. پێکھاتە سەرەکییەکان بریتین لە کراسێکی درێژ و ڕەنگ کاڵ کە لەگەڵ پێشینەیەک (بەرکۆش) دەپۆشرێت، زۆرجار لەگەڵ باڵاپۆشێکی خوری یان لباد کە بە ژۆکا ناسراوە. جلەکانی تری بەشی سەرەوە، وەک دۆڵاما یان مینتان، دەکرێت بەسەریەکدا بپۆشرێن، لەگەڵ سەرپۆشێک کە بە کاپیکا یان شاڵ ناسراوە. شێوازێکی جیاواز بریتییە لە لەبەرکردنی جووتێک پێشینە، لەوانە پێشتیەللاک لە بەشی دواوە و پارانیک لە بەشی پێشەوە. پێکھاتەیەکی دانەبڕاو لە جلوبەرگی نەریتیی ژنانی گێگ بریتییە لە [[ژوبلێتا]]ی دێرین.<ref name="Gjergji"/> ھەوڵی تایبەت دراوە بۆ پاراستن و بەرەوپێشبردنی ئەم جلە، بە لەبەرچاوگرتنی گرنگییەکەی وەک ھێمایەکی میراتی ئەلبانی.<ref name="Xhubleta">{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=UNESCO |سەردێڕ=Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage |ناونیشان=https://ich.unesco.org/en/USL/xhubleta-skills-craftsmanship-and-forms-of-usage-01880 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230924132319/https://ich.unesco.org/en/USL/xhubleta-skills-craftsmanship-and-forms-of-usage-01880 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک بەڵگەیەک بۆ گرنگییەکەی، ژوبلێتا لە [[پێڕستەکانی میراتی کولتووریی ناماددیی یوونێسکۆ|پێڕستی میراتی کولتووریی ناماددی]] [[یوونێسکۆ]] تۆمار کراوە.<ref name="Xhubleta"/> ئەم جلە تایبەتە کە شێوەی زەنگی ھەیە بە ڕەنگی ڕەش دروست دەکرێت و بە نەخشی نەتەوەییی ئەلبانی دەوڵەمەند کراوە، کە پیشاندەری لێھاتوویییەکی بەرچاوی دەستییە لە باکووری ئەلبانیا.<ref name="Gjergji"/> پرۆسەی دروستکردنەکەی چەندین قۆناغی ئاڵۆز لەخۆدەگرێت، لەوانە ئامادەکردنی قوماشی شایاک و تەکنیکە وردەکانی بڕین.<ref name="Xhubleta"/> === ھونەر و نژیاروانی === [[File:Amphitheatre of Butrint 2009.jpg|thumb|right|[[بوترینت]] لە ساڵی ١٩٩٢ەوە خراوەتە ناو پێڕستی [[شوێنەوارە جیھانییەکان]]ی [[یوونێسکۆ]]وە.]] [[File:Kole Idromeno, Motra tone.jpg|thumb|upright|''[[مۆترا تۆنێ]]'' لەلایەن [[کۆلێ ئیدرۆمێنۆ]].]] مێژووی ھونەری ئەلبانیا بەتایبەتی کاریگەریی پێکھاتووە لە چەندین [[شارستانییەت|گەل]]، نەریت و ئایینی دێرین و سەدەکانی ناوەڕاستەوە. ئەم مێژووە پانتایییەکی فراوان دەگرێتەوە کە چەندین ئامراز و پسپۆڕی لەخۆدەگرێت وەک وێنەکێشان، [[گۆزەکەری]]، پەیکەرسازی، [[سێرامیک]] و نژیاروانی، کە ھەموویان نموونەی ھەمەجۆرییەکی گەورەن لە شێواز و شێوەدا، لە ناوچە و سەردەمە جیاوازەکاندا. ھەڵکشان و گەشەکردنی [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی|بێزەنتی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا ھاوکات بوو لەگەڵ گەشەکردنێکی ھاوشێوە لە [[ھونەری مەسیحی]] و [[ھونەری ئیسلامی]] لە خاکەکانی ئەلبانیادا کە لە نموونەکانی نژیاروانی و مۆزایکی سەرانسەری وڵاتەکەدا دەردەکەون.<ref name="www.albanianart.net index_al">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Robert Elsie: Arti Shqiptar |ناونیشان=http://www.albanianart.net/index_al.html |وێبگە=albanianart.net |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> چەندین سەدە دواتر، [[ڕێنێسانسی ئەلبانیا|بوژانەوەی نەتەوەییی ئەلبانیا]] زۆر گرنگ بوو بۆ سەربەخۆییی کولتووری مۆدێرنی ئەلبانی و بووە ھۆی گەشەسەندنێکی بێوێنە لە سەرجەم بوارەکانی وێژە و ھونەردا، لە کاتێکدا کە ھونەرمەندان ھەوڵیان دەدا بگەڕێنەوە بۆ ئامانجەکانی [[ئیمپڕێشنیزم]] و [[ڕۆمانتیزم (ھونەر)|ڕۆمانتیزم]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=MaryLee Knowlton|سەردێڕ=Albania – Band 23 von Cultures of the world|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish, 2004|ژپنک=٩٧٨٠٧٦١٤١٨٥٢٨|پەڕەکان=١٠٢–١٠٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=alNsb0fpX9IC&q=impressionism+in+albania&pg=PA102 |ساڵ=٢٠٠٥}}</ref> بەڵام، [[ئۆنوفری]]، [[کۆلێ ئیدرۆمێنۆ]]، [[داڤید سێلێنیکا]]، [[کۆستاندین شپاتاراکو]] و [[براکانی زۆگرافی]] دیارترین نوێنەرانی ھونەری ئەلبانین. [[نژیاروانیی ئەلبانیا]] ڕەنگدانەوەی میراتی چەندین شارستانییەتە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[چەرخی کۆن|کۆنی کلاسیک]]. شارە گەورەکانی ئەلبانیا لە ناو قەڵاکانەوە پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی خانووبەرە، پێکھاتە ئایینی و بازرگانییەکان، لەگەڵ دووبارە نەخشەدانانی بەردەوامی گۆڕەپانی شارۆچکەکان و پەرەسەندنی تەکنیکەکانی بیناسازی. لە ئێستادا، شار و شارۆچکەکان کۆمەڵەیەکی تەواو لە چەندین [[شێوازی نژیاروانی]]ی جیاواز پیشان دەدەن. لە سەدەی بیستەمدا، زۆرێک لە بینا مێژوویی و [[نژیاروانیی پیرۆز|پیرۆزەکان]] کە ھەڵگری کاریگەرییە دێرینەکان بوون لە سەردەمی [[کۆمۆنیزم لە ئەلبانیا|دەسەڵاتی کۆمۆنیستی]]دا ڕووخێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Karin Myhrberg – [[University of Gothenburg]]|سەردێڕ=Heritage from the Communist Period in Albania – An Unwanted Heritage Today?|ناونیشان=https://gupea.ub.gu.se/bitstream/2077/29221/1/gupea_2077_29221_1.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gupea.ub.gu.se/bitstream/2077/29221/1/gupea_2077_29221_1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=gupea.ub.gu.se|پەڕە=١٢}}</ref> [[نژیاروانیی کۆن]] لە سەرانسەری ئەلبانیادا دەدۆزرێتەوە و زۆرتر لە شارەکانی [[بیلیس]]، [[ئامانتیا]]، [[فۆینیس]]، [[ئەپۆلۆنیا (ئیلیریا)|ئەپۆلۆنیا]]، [[بوترینت]]، [[ئەنتیگۆنیا (کائۆنیا)|ئەنتیگۆنیا]]، [[قەڵای ڕۆزافا|شکۆدەر]] و [[شانۆی کراوەی دڕەس|دڕەس]]دا دیارە. بە لەبەرچاوگرتنی ماوەی درێژی فەرمانڕەواییی [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی]]، ئەوان قەڵا، باڵەخانە، کڵێسا و دێریان ناساند لەگەڵ سامانێکی زۆر لە [[نیگارکێشانی سەر دیوار|نیگاری سەردیوار]] و [[فرێسکۆ]]ی بینراو. لەوانەیە باشترین نموونەکان لە شارەکانی باشووری ئەلبانیا و دەوروبەری [[کۆرچە]]، [[بێرات]]، [[ڤۆسکۆپۆژێ]] و [[گیرۆکاستێر]]دا بدۆزرێنەوە. بە ھاتنەناوەوەی [[نژیاروانیی عوسمانی]]، گەشەکردنێک لە مزگەوتەکان و بینا ئیسلامییەکانی تردا ڕوویدا، کە بەتایبەتی لە بێرات و گیرۆکاستێردا دەبینرێن. قۆناغێکی بەرھەمدار لە [[مێژووییزم (ھونەر)|مێژووییزم]]، [[ئارت نۆڤۆ]] و [[نیۆکلاسیسیزم]] تێکەڵ بە سەدەی نۆزدەھەم بوو، کە باشترین نموونەی لە [[کۆرچە]]دایە. سەدەی بیستەم شێوازی نوێی نژیاروانیی ھێنا وەک [[نژیاروانیی ئیتالی|شێوازی ئیتالیی]] مۆدێرن، کە لە [[تیرانا]] بوونی ھەیە وەک [[گۆڕەپانی سکاندەربێگ]] و وەزارەتەکان. ھەروەھا لە شکۆدەر، [[ڤلۆرە]]، [[ساراندە]] و [[دڕەس]]دا دەبینرێت. سەرەڕای ئەوەش، شارۆچکەکانی تر شێوەی تایبەتیی ئێستای خۆیان لە ڕێگەی چەندین کاریگەریی کولتووری یان ئابووریی جیاوازەوە وەرگرت. [[کلاسیسیزمی سۆسیالیستی]] لە کاتی [[کۆماری گەلی ئەلبانیا|سەردەمی کۆمۆنیستی]] لە ئەلبانیا دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] گەیشتە وڵاتەکە. لەم ماوەیەدا زۆرێک لە کۆمەڵگە، ڕێگا پانەکان و کارگەکان بە شێوازی سۆسیالیستی دروست کران، لەکاتێکدا گۆڕەپانی شارۆچکەکان دووبارە نەخشەیان بۆ کێشرایەوە و ژمارەیەکی زۆر لە بینا مێژوویی و گرنگەکان ڕووخێنران. نموونە دیارەکانی ئەم شێوازە بریتین لە [[گۆڕەپانی دایکە تێرێزا (تیرانا)|گۆڕەپانی دایکە تێرێزا]]، [[ھەرەمی تیرانا]]، [[کۆشکی کۆنگرەکان]] و ھتد. سێ شوێنەواری [[شوێنەوارناسی|شوێنەوارناسیی]] ئەلبانیا لە پێڕستی [[شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆ]]دان. ئەمانە بریتین لە پاشماوە کۆنەکانی بوترینت، [[ناوەندە مێژوویییەکانی بێرات و گیرۆکاستێر]] لە سەدەکانی ناوەڕاست، و شوێنەواری [[دەریاچەی ئۆخرید|میراتی سروشتی و کولتووریی ناوچەی ئۆخرید]] کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە لەگەڵ [[مەقدوونیای باکوور]] ھاوبەشە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=UNESCO|سەردێڕ=Butrint|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/570|بڵاوکەرەوە=UNESCO|بەستەری نووسەر١=UNESCO}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=UNESCO|سەردێڕ=Historic Centres of Berat and Gjirokastra|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/569|بڵاوکەرەوە=UNESCO|بەستەری نووسەر١=UNESCO}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، [[گۆڕە شاھانەکانی سێلکا ئی پۆشتمێ|گۆڕە ئیلیرییە]] شاھانەیییەکان، پاشماوەکانی [[ئەپۆلۆنیا (ئیلیریا)|ئەپۆلۆنیا]]، [[شانۆی کراوەی دڕەس|ئامفی شانۆی]] کۆنی دڕەس و [[قەڵای باشتۆڤێ]] خراونەتە پێڕستی کاتیی ئەلبانیاوە. === مۆسیقا === [[File:A_traditional_male_folk_group_from_Skrapar.JPG|right|thumb|[[فرەدەنگیی ئیسۆی ئەلبانی]] وەک یەکێک لە [[شاکارەکانی میراتی زارەکی و ناماددیی مرۆڤایەتی]] لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە دەستنیشان کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation]] (UNESCO) |سەردێڕ=Albanian folk iso-polyphony |ناونیشان=https://ich.unesco.org/en/RL/albanian-folk-iso-polyphony-00155 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201214180840/https://ich.unesco.org/en/RL/albanian-folk-iso-polyphony-00155 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref>]] مۆسیقای فۆلکلۆری ئەلبانی بەشێکی دیاری شوناسی نەتەوەیییە، و بەردەوامە لە گێڕانی ڕۆڵێکی گەورە لە سەرجەم [[مۆسیقای ئەلبانیا|مۆسیقای ئەلبانی]]دا. مۆسیقای فۆلکلۆری دەتوانرێت دابەش بکرێت بۆ دوو گرووپی شێوازیی سەرەکی، کە بریتین لە جۆرەکانی باکووری [[گێگ]]، و جۆرەکانی باشووری [[لابێریا|لاب]] و [[تۆسک]]. نەریتەکانی باکوور و باشوور جیاوازن لە یەکتری، بە جۆرێک باکوور ئاوازێکی سەخت و گرژی ھەیە، لەکاتێکدا باشوور شێوازێکی ئارامتری مۆسیقای ھەیە. زۆرێک لە گۆرانییەکان باس لە ڕووداوەکانی [[مێژووی ئەلبانیا]] و [[چاندی ئەلبانیا|کولتووری ئەلبانیا]] دەکەن، لەوانە بابەتە نەریتییەکانی وەک شەرەف، میوانداری، خیانەت و تۆڵەسەندنەوە. یەکەمین کۆمەڵەی مۆسیقای فۆلکلۆری ئەلبانی لەلایەن دوو مۆسیقاژەنی [[ھیمارا|ھیماریۆت]]ەوە دروست کرا، کە بریتی بوون لە [[نێچۆ موکۆ]] و کۆچۆ چاکالی، لە پاریس، لە کاتی کارکردنیان لەگەڵ سۆپرانۆی ئەلبانی [[تێفتا تاشکۆ-کۆچۆ]]. چەندین کۆمەڵە گۆرانی لەسەر [[تۆماری فۆنۆگراف|گرامافۆن]] لەو کاتەدا لەلایەن ئەم سێ ھونەرمەندەوە تۆمار کران، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ناساندنی [[فرەدەنگیی ئیسۆی ئەلبانی]] وەک [[پێڕستەکانی میراتی کولتووریی ناماددیی یوونێسکۆ|میراتی کولتووریی ناماددی]] لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shekulli.com.al/m/post.php?id=362126 |سەردێڕ=Kujtimet për Koço Çakalin, themeluesin e këngës himariote |بڵاوکەرەوە=shekulli.com.al |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160829090701/http://www.shekulli.com.al/m/post.php?id=362126 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> {{lang|sq|[[Festivali i Këngës]]|italic=no}} ڤیستیڤاڵێکی نەریتیی گۆرانیی ئەلبانییە کە لەلایەن پەخشکاری نیشتمانی {{lang|sq|[[Radio Televizioni Shqiptar]]|italic=no}} (RTSH) ڕێکدەخرێت. ئەم ڤیستیڤاڵە ساڵانە بەڕێوەدەچێت لە کاتی دەستپێکردنییەوە لە ساڵی ١٩٦٢ەوە و بووەتە ھۆی دەرکەوتنی چەندین گۆرانیبێژی سەرکەوتووی ئەلبانی لەوانە [[ڤاچێ زێلا]] و [[پاراشقێڤی سیماکو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) |سەردێڕ=Historiku i Festivalit të Këngës |ناونیشان=http://www.festivali-rtsh.al/historiku/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200107023738/http://www.festivali-rtsh.al/historiku/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=sq}}</ref> ئەمە بەشێوەیەکی بەرچاو پێشبڕکێیەکی مۆسیقایە لە نێوان ھونەرمەندانی ئەلبانی کە گۆرانییە نوێ و بڵاونەکراوەکان پێشکەش دەکەن، کە لەلایەن ئاوازدانەرانی ئەلبانییەوە ئامادە کراون و لەلایەن لیژنەی دادوەری یان بینەرانەوە دەنگیان پێدەدرێت. ھونەرمەندانی ھاوچەرخ وەکوو [[ڕیتا ئۆرا]]، [[بێبێ ڕێخا]]، [[ئێرا ئیستریفی]]، [[دوا لیپا]]، [[ئێیڤا ماکس]]، [[بلێۆنا]]، [[ئێلڤانا گجاتا]]، [[ئێرمۆنێلا جاھۆ]]، و [[ئینڤا مولا]] لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ناوبانگیان بەدەستھێناوە بۆ مۆسیقاکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Era Istrefi requires Albanian citizenship, meets with President Nishani|ناونیشان=http://www.ocnal.com/2016/11/era-istrefi-requires-albanian.html|وێبگە=ocnal |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> لەکاتێکدا گۆرانیبێژی سۆپرانۆ [[ئێرمۆنێلا جاھۆ]] لەلایەن ھەندێکەوە وەک "پەسەندترین سۆپرانۆی جیھان" وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=How Ermonela Jaho became the world's most acclaimed soprano|ناونیشان=https://www.economist.com/news/books-and-arts/21699431-how-ermonela-jaho-became-worlds-most-acclaimed-soprano-fiery-angel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٦|newspaper=[[The Economist]]|ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> گۆرانیبێژی ئۆپێرای ئەلبانی [[سایمیر پیرگو]] پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی [[خەڵاتەکانی گرامی|گرامی]] لە ساڵی ٢٠١٧دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tenori shqiptar Saimir Pirgu nominohet në "Grammy Awards"! (Foto)|ناونیشان=http://telegrafi.com/tenori-shqiptar-saimir-pirgu-nominohet-ne-grammy-awards-foto/|وێبگە=Telegrafi |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> === وێژە === [[File:Meshari.jpg|thumb|right|بڕگەیەک لە [[مێشاری]] ''(پەرتووکی دوعا)'' کە لەلایەن [[گیۆن بوزوکو]]ەوە نووسراوە <small>(١٥٥٥)</small>]] بوژانەوەی کولتووری سەرەتا لە ڕێگەی گەشەپێدانی [[زمانی ئەلبانی]] لە بواری دەقە کڵێسایییەکان و بڵاوکراوەکاندا دەرکەوت. چاکسازییە پرۆتێستانتەکان ئومێدیان بۆ گەشەپێدانی زمانە ناوخۆیییەکان و نەریتی وێژەیی بەھێزتر کرد، کاتێک قەشە [[گیۆن بوزوکو]] [[نوێژی کاتۆلیکی]] بۆ سەر زمانی ئەلبانی وەرگێڕا، بە ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھەمان کار بۆ زمانی ئەلبانی بکات کە [[مارتن لووتەر]] بۆ زمانی ئەڵمانیی کردبووی. پەرتووکی [[مێشاری]] (''پەرتووکی دوعا'') کە لەلایەن [[گیۆن بوزوکو]]ەوە نووسراوە لە ساڵی ١٥٥٥دا بڵاوکرایەوە و بە یەکێک لە یەکەمین بەرھەمە وێژەیییەکانی زمانی ئەلبانیی نووسراو دادەنرێت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئاستی بەرزی زمانەکە و ڕێنووسە جێگیرەکەی دەبێت دەرئەنجامی نەریتێکی پێشتری زمانی ئەلبانیی نووسراو بێت، نەریتێک کە بەباشی تێگەیشتنی بۆ نەکراوە. بەڵام، ھەندێک بەڵگەی پچڕپچڕ ھەیە کە مێژووەکەی پێش بوزوکو دەگەڕێتەوە، کە ئەوە پیشان دەدات کە زمانی ئەلبانی لانیکەم لە سەدەی چواردەھەمەوە نووسراوە. [[File:Parashqevi-qirjazi_152_186.jpg|thumb|upright|[[پاراشقێڤی قیریازی]] – مامۆستا و فێمینیست (١٨٨٠–١٩٧٠)]] دەقە نووسراوە ئەلبانییەکانی ئەم سەدەیە پێدەچێت تەنیا دەقی ئایینی نەبووبن، بەڵکو تۆماری مێژووییش بووبن. ئەمانە لەلایەن مرۆڤدۆست [[مارین بارلێتی]]ەوە ئاماژەیان پێکراوە، کە لە پەرتووکەکەیدا سەبارەت بە [[گەمارۆدانی شکۆدەر (١٤٧٨)#پەرتووکەکە|گەمارۆدانی شکۆدەر]] (''Rrethimi i Shkodrës'') لە ساڵی ١٥٠٤دا، پشتڕاستی دەکاتەوە کە بەناو تۆمارە مێژوویییەکاندا چووە کە بە زمانی گەل نووسراون (''in vernacula lingua'')، ھەروەھا لە ژیاننامە بەناوبانگەکەی سەبارەت بە [[سکاندەربێگ]] بە ناوی [[مارین بارلێتی|Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis]] (''مێژووی سکاندەربێگ'') لە ساڵی ١٥٠٨دا. ''مێژووی سکاندەربێگ'' تا ئێستاش بنەمای توێژینەوەکانی سکاندەربێگە و بە گەنجینەیەکی کولتووریی ئەلبانیا دادەنرێت، کە ڕۆڵێکی زۆر گرنگی ھەیە بۆ پێکھێنانی ھۆشیاریی نەتەوەییی ئەلبانیا. لە ماوەی سەدەکانی ١٦ و ١٧دا، [[کاتیچیزم]] (''E mbësuame krishterë'') (وانە مەسیحییەکان) لە ساڵی ١٥٩٢ کە لەلایەن [[لێکێ ماترێنگا]]ەوە نووسراوە، (''Doktrina e krishterë'') (عەقیدەی مەسیحی) لە ساڵی ١٦١٨ و (''Rituale romanum'') ١٦٢١ لەلایەن [[پیێتێر بودی]] کە یەکەم نووسەری ئەلبانییە بۆ [[پەخشان]] و ھۆنراوەی ڕەسەن، [[داوای لێبوردن|بەرگرییەکی]] بۆ گیۆرگ کاستریۆت (١٦٣٦) لەلایەن [[فرانج باردی]]، کە ھەروەھا فەرھەنگێک و بەرھەمە [[فۆلکلۆر|فۆلکلۆرییەکانی]] بڵاوکردەوە، پەیماننامە تیۆلۆژی-فەلسەفییەکەی ''[[کونێئوس پرۆفێتاروم]]'' (دەستەی پێغەمبەران) (١٦٨٥) لەلایەن [[پیێتێر بۆگدانی]] کە گەورەترین کەسایەتی گشتگیری [[سەدەکانی ناوەڕاست|سەدەکانی ناوەڕاستی]] ئەلبانیایە، بە [[زمانی ئەلبانی]] بڵاوکرانەوە. بەناوبانگترین نووسەری ئەلبانی لە سەدەکانی ٢٠ و ٢١دا لەوانەیە [[ئیسماعیل کادارێ]] بێت. === چێشت === بە درێژاییی سەدەکان، [[چێشتی ئەلبانی]] بە شێوەیەکی فراوان کاریگەریی پێکھاتووە لە [[چاندی ئەلبانیا|کولتووری ئەلبانیا]]، [[جوگرافیای ئەلبانیا|جوگرافیا]] و [[مێژووی ئەلبانیا|مێژوو]]، و بەو ھۆیەوە بەشە جیاوازەکانی وڵاتەکە خاوەنی [[خۆراکی ناوچەیی|چێشتی ناوچەیی]] تایبەت بە خۆیانن. نەریتەکانی چێشتلێنان بەتایبەتی لە نێوان باکوور و باشووردا جیاوازن، کە دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی لە [[تۆپۆگرافیا]] و [[ئاووھەوا]]دا کە بەشێوەیەکی سەرەکی بەشدارن لە دروستکردنی بارودۆخی نموونەیی بۆ گەشەکردنی جۆرەھا ڕووەکی بۆندار، میوە، و سەوزە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Albania Mania |ناونیشان=http://agroweb.org/archive//?id=10&l=248&ln=en&url=albania-mania |وێبگە=agroweb.org |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171013225145/http://agroweb.org/archive//?id=10&l=248&ln=en&url=albania-mania |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەلبانییەکان جۆرەھا میوە بەرھەم دەھێنن و بەکاریدەھێنن وەک [[لیمۆ]]، پرتەقاڵ، [[ھەنجیر]]، و بەتایبەتی، [[زەیتوون]]، کە ڕەنگە گرنگترین توخم بێت لە چێشتلێنانی ئەلبانیدا. بەھارات و ڕووەکە بۆندارەکانی وەک [[ڕێحانە]]، [[لاڤێندەر]]، [[نەعناع]]، [[ئۆریگانۆ]]، [[ڕۆزماری]]، و [[مەرزەنگووش]] بە شێوەیەکی فراوان بەکاردەھێنرێن، ھەروەھا سەوزەی وەک سیر، پیاز، [[بیبەر]]، پەتاتە، تەماتە، ھەروەھا سەرجەم جۆرەکانی [[پاقلەمەنییەکان]]. بەھۆی ھەبوونی کەناراوێک بە درێژاییی دەریای [[کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیکی ئەلبانیا|ئادریاتیک]] و [[کەناراوەکانی دەریای ئایۆنیی ئەلبانیا|ئایۆنی]] لە [[دەریای ناوین]]، ماسی، [[توێکڵدارەکان]]، و خواردنە دەریایییەکان بەشێکی باو و دانەبڕاون لە سیستەمی خۆراکی ئەلبانی. ئەگەرنا، [[گۆشتی بەرخ]] گۆشتی نەریتییە بۆ پشووە جیاوازەکان و [[ڤیستیڤاڵی ئایینی|ڤیستیڤاڵە ئایینییەکان]] بۆ ھەردوو [[مەسیحییەت لە ئەلبانیا|مەسیحییەکان]] و [[ئیسلام لە ئەلبانیا|موسڵمانان]]، ھەرچەندە پەلەوەر، گۆشتی مانگا، و گۆشتی بەرازیش بە فراوانی دەستدەکەون. [[تاڤێ کۆسی]] ("[[قاپێکی فڕن|قاپی]] [[ماستی کەمچەوری]]") [[خواردنی نیشتمانی|خواردنی نیشتمانیی]] ئەلبانیایە، کە لە گۆشتی بەرخ و برنج پێکھاتووە و لە فڕندا دەبرژێنرێت لە ژێر چینێکی ئەستوور و ترشی [[ماست]]دا. [[فێرگێسێ]] یەکێکی ترە لە خواردنە نیشتمانییەکان، کە لە بیبەر، تەماتە، و [[پەنیر]] پێکھاتووە. پیتێ ھەروەھا باوە، کە جۆرێکە لە ھەویری برژاو بە ناوپۆشێکی تێکەڵ لە [[سپێناغ]] و پەنیر یان گۆشتی وردکراو. پەتوللا، کە ھەویرێکی سورەوەکراوی نەریتییە، ھەروەھا تایبەتمەندییەکی باوە، و لەگەڵ [[شەکری ھاڕاو]] یان [[پەنیری فێتا]] و جۆرەھا [[مرەبا]] پێشکەش دەکرێت. [[فلیا]] لە چەندین چینی ھاوشێوەی [[کرێپ]] پێکھاتووە کە بە کرێم چەور دەکرێت و لەگەڵ سەرشیر پێشکەش دەکرێت. [[کرۆفنێ]]، کە ھاوشێوەی [[دۆنەتی بەرلین|دۆنەتی بەرلینییە]]، بە مرەبا یان شوکولاتە پڕدەکرێتەوە و زۆرجار لە زستاندا دەخورێت. قاوە بەشێکی جیانەکراوەیە لە شێوازی ژیانی ئەلبانی. وڵاتەکە زۆرترین ژمارەی قاوەخانەی ھەیە بۆ ھەر کەسێک لەچاو ھەموو وڵاتانی تری جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.ocnal.com/2018/02/albania-ranked-first-in-world-for.html|سەردێڕ=Albania ranked first in the World for the number of Bars and Restaurants per inhabitant|ئیش=Oculus News|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨}}</ref> چاش ھەروەھا بەدڵە چ لە ماڵەوە بێت یان لە دەرەوە لە قاوەخانە، باڕ، یان چێشتخانەکاندا. چای مالی (چای [[سیدێریتیس]]) زۆر خواستی لەسەرە، و بەشێکە لە ڕۆتینی ڕۆژانەی زۆربەی ئەلبانییەکان. لە سەرانسەری باشووری ئەلبانیا دەچێنرێت و بە تایبەتمەندییە پزیشکییەکانی ناسراوە. [[چای ڕەش]] ھەروەھا باوە. [[شەرابی ئەلبانی]] ھەروەھا لە سەرانسەری وڵاتەکەدا باوە، و بۆ ماوەی ھەزاران ساڵە بەرھەم دەھێنرێت. ئەلبانیا خاوەنی مێژوویەکی درێژ و دێرینە لە بەرھەمھێنانی شەرابدا، و سەر بە [[شەرابی جیھانی کۆن|وڵاتانی بەرھەمھێنەری شەرابە لە جیھانی کۆندا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Why Albania Is A Great Destination For Wine Drinkers|ناونیشان=https://epicureandculture.com/albanian-wine/|وێبگە=epicureandculture.com |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wines of Albania|ناونیشان=http://www.winesofbalkans.com/index.php?balkan-states/albania|وێبگە=winesofbalkans.com|پەڕە=١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140107005025/http://www.winesofbalkans.com/index.php?balkan-states%2Falbania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> <gallery widths=250 heights=250> File:Bukë_kollomoqe,_bukë_misri.JPG|بوکێ میسری ([[نانی گەنمەشامی]]) خواردنێکی سەرەکییە لەسەر مێزی ئەلبانییەکان. File:Albanian_cuisine_-_Pite_dhe_Speca.jpg|سپێکا تێ فێرگوار ([[بیبەر]]ی برژاو) کە لەگەڵ [[پیتێ (خواردن)|پیتێ]] پێشکەش دەکرێت، کە کێکێکی چین-چینی نەریتی و دیاری ئەلبانییە </gallery> === وەرزش === ئەلبانیا بۆ یەکەمین جار لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢|یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٧٢]]دا بەشداری کرد. وڵاتەکە بۆ یەکەمین جار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا لە ساڵی [[ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]دا بەشداری کرد. ئەلبانیا بەشداریی چوار یاریی داھاتووی نەکرد، کە دووانیان بەھۆی بایکۆتکردنەکانی ١٩٨٠ و ١٩٨٤ەوە بوو، بەڵام بۆ یارییەکانی ساڵی ١٩٩٢ لە [[ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٢|بەرشەلۆنە]] گەڕایەوە. لەو کاتەوە، ئەلبانیا لە ھەموو یارییەکاندا بەشداری کردووە. ئەلبانیا بەگشتی لەو یارییانەدا کێبڕکێ دەکات کە بریتین لە مەلەوانی، گۆڕەپان و مەیدان، بەرزکردنەوەی قورسایی، نیشانەشکێنی و زۆرانبازی. وڵاتەکە لەلایەن [[لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نیشتمانیی ئەلبانیا]]وە لە ساڵی ١٩٧٢ەوە نوێنەرایەتی دەکرێت. نەتەوەکە بەشداریی لە [[یارییەکانی دەریای ناوین]]دا کردووە لە یارییەکانی ساڵی [[یارییەکانی دەریای ناوینی ١٩٨٧|١٩٨٧]]ەوە لە سووریا. وەرزشوانانی ئەلبانی کۆی گشتی ٤٣ مەدالیایان (٨ زێڕ، ١٧ زیو و ١٨ بڕۆنز) بەدەستھێناوە لە نێوان ساڵانی [[یارییەکانی دەریای ناوینی ١٩٨٧|١٩٨٧]] بۆ [[یارییەکانی دەریای ناوینی ٢٠١٣|٢٠١٣]]. وەرزشە باوەکان لە ئەلبانیا بریتین لە [[تۆپی پێ لە ئەلبانیا|تۆپی پێ]]، بەرزکردنەوەی قورسایی، [[ھەڵبژاردەی نیشتمانیی باسکەی ئەلبانیا|باسکە]]، بالە، تێنس، مەلەوانی، [[ڕەگبی]] و لەشجوانی. تۆپی پێ بە جیاوازییەکی زۆرەوە باوترین وەرزشە لە ئەلبانیا. لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەلبانیا]] ({{langx|sq|Federata Shqiptare e Futbollit}}, F.SH.F.)ەوە سەرپەرشتی دەکرێت، کە ئەندامییەتی لە [[فیفا]] و [[یوفا]] ھەیە. [[ھەڵبژاردەی نیشتمانیی تۆپی پێی ئەلبانیا]]، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا لە ڕیزبەندی ٥١ەمینی [[ڕیزبەندیی جیھانیی فیفا|جیھان]]دا بوو (بەرزترین ڕیزبەندیی لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٥دا بووە کە ٢٢ەمین بووە)، براوەی [[جامی باڵکان لە ساڵی ١٩٤٦]] و [[پاڵەوانێتیی نێونەتەوەییی ڕۆتمانز ٢٠٠٠|پاڵەوانێتیی نێونەتەوەییی ڕۆتمانزی ماڵتا لە ساڵی ٢٠٠٠]]ە، بەڵام پێشتر لە ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی [[یوفا]] یان [[فیفا]]دا بەشداریی نەکردبوو، تا [[یۆرۆی ٢٠١٦ی یوفا]]، کە یەکەم دەرکەوتنی ئەلبانیا بوو لە پاڵەوانێتیی کیشوەری و لە پاڵەوانێتییەکی گەورەی تۆپی پێی پیاواندا. ئەلبانیا یەکەم گۆڵی خۆی لە پاڵەوانێتییەکی گەورەدا تۆمار کرد و یەکەم بردنەوەی لە پاڵەوانێتیی ئەورووپادا بەدەستھێنا کاتێک لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦دا لە یارییەکی [[یۆرۆی ٢٠١٦ی یوفا]] بە ئەنجامی ١–٠ لە [[ھەڵبژاردەی نیشتمانیی تۆپی پێی ڕۆمانیا|ڕۆمانیا]]ی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/football/2016/06/19/albania-vs-romania-euro-2016---live/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/football/2016/06/19/albania-vs-romania-euro-2016---live/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|سەردێڕ=Euro 2016: Albania 0–1 Romania – Armando Sadiku scores the only goal to seal his country's first ever win at a major competition|ئیش=The Daily Telegraph |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|دوایین١=Amofa|یەکەم١=Richard}}{{cbignore}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/match-reports/romania-0-1-albania-armando-8233364|سەردێڕ=Romania 0–1 Albania – Sadiku scores landmark goal to provide last 16 hope |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ئیش=Daily Mirror |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> سەرکەوتووترین یانەکانی تۆپی پێ بریتین لە [[یانەی سکێندەربێو کۆرچە|سکێندەربێو]]، [[یانەی تیرانا]]، [[یانەی دینامۆ تیرانا|دینامۆ تیرانا]]، [[یانەی پارتیزانی تیرانا|پارتیزانی]] و [[یانەی ڤلازنیا شکۆدەر|ڤلازنیا]]. بەرزکردنەوەی قورسایی یەکێکە لە سەرکەوتووترین وەرزشە تاکەکەسییەکان بۆ ئەلبانییەکان، و تیمی نیشتمانی چەندین مەدالیای لە [[پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەورووپا]] و کێبڕکێ نێونەتەوەیییەکانی تردا بەدەستھێناوە. یاریزانانی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەلبانی کۆی گشتی ١٦ مەدالیایان لە [[پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەورووپا|پاڵەوانێتییەکانی ئەورووپا]] بەدەستھێناوە کە یەکێکیان زێڕ، حەوت زیو و ھەشت بڕۆنز بوون. لە [[پاڵەوانێتییەکانی بەرزکردنەوەی قورساییی جیھان]]، تیمی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەلبانیا لە ساڵی [[پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی جیھان ١٩٧٢|١٩٧٢]] مەدالیایەکی زێڕ، لە ساڵی [[پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی جیھان ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] زیوێک، و لە ساڵی [[پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی جیھان ٢٠١١|٢٠١١]] مەدالیایەکی بڕۆنزی بەدەستھێناوە. == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} === سەرچاوەکان === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blumi |یەکەم=Isa |بڵاوکەرەوە=[[Palgrave Macmillan]] |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Reinstating the Ottomans: Alternative Balkan Modernities, 1800{{spaced ndash}}1912 |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٩٠٨-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca3IAAAAQBAJ&pg=PA19 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230923161456/https://books.google.de/books?id=ca3IAAAAQBAJ&pg=PA19&redir_esc=y |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hodgkinson|یەکەم=Harry|سەردێڕ=Scanderbeg: From Ottoman Captive to Albanian Hero |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٩٤١-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stipčević |یەکەم=Aleksandar |بڵاوکەرەوە=Noyes Press |سەردێڕ=The Illyrians: History and Culture |ساڵ=١٩٧٧|زنجیرە=History and Culture Series |ژپنک=٠٨١٥٥٥٠٥٢٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525033344/https://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بڵاوکەرەوە=United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) |سەردێڕ=Country Profiles on Urban Development, Housing and Land Management: Albania |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٢-١-٠٠٣٠٤٩٦|ناونیشان=https://unece.org/info/publications/pub/391437 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240816085952/https://unece.org/info/publications/pub/391437 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢٤|زمان=en |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|UNECE Country Profile|2024}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2011: Rezultatet Kryesore{{spaced ndash}}Albania Population and Housing Census 2011: Main Results |ناونیشان=https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=en |ڕێکەوت=٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|2011 Albanian census|2012}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Population and population dynamics in Albania. New demographic horizons? |ناونیشان=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Albania/03-analysis.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240918124559/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Albania/03-analysis.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|شوێن=Tirana |ڕێکەوت=٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|Population Dynamics|2014}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Migracioni në Shqipëri, 2014 |ناونیشان=https://www.instat.gov.al/media/3078/migracioni_ne_shqiperi.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240914105719/https://www.instat.gov.al/media/3078/migracioni_ne_shqiperi.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|شوێن=Tirana |زمان=sq |ڕێکەوت=٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|Internal Migration Albania|2014}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=World Bank |سەردێڕ=Cities in Europe and Central Asia : Albania |ناونیشان=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/338011511933862442/cities-in-europe-and-central-asia-albania |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240913120340/https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/338011511933862442/cities-in-europe-and-central-asia-albania |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|شوێن=Washington, D.C. |زمان=en |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|CIEACA: Albania|2017}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Instituti i Statistikës (INSTAT) |سەردێڕ=Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet Kryesore{{spaced ndash}}Albania Population and Housing Census 2023: Main Results |ناونیشان=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ref={{harvid|2023 Albanian census|2024}}}} {{Refend}} == خوێندنەوەی زیاتر == {{Refbegin}} * ''History of the Party of Labor of Albania''. Tirana: Institute of Marxist–Leninist Studies, 1971. 691 p. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Abrahams |یەکەم١=Fred |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe |بڵاوکەرەوە=NYU Press |پەڕە=٣٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٠٥١١-٧}} {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == <!--======================== {{No more links}} ============================ | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. Wikipedia | | is not a collection of links nor should it be used for advertising. | | | | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | | See [[Wikipedia:External links]] & [[Wikipedia:Spam]] for details. | | | | If there are already plentiful links, please propose additions or | | replacements on this article's discussion page, or submit your link | | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | | and link back to that category using the {{dmoz}} template. | ======================== {{No more links}} ============================--> * [https://albania.al/ albania.al] {{in lang|en}} * [https://president.al/ president.al] {{in lang|sq}} * [https://kryeministria.al/ kryeministria.al] {{in lang|sq}} * [https://parlament.al/ parlament.al] {{in lang|sq}} * {{Wikiatlas|Albania}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Albania}} {{Albania topics}} {{Navboxes |title=Related articles |list= {{Balkan countries}} {{Countries and territories of the Mediterranean Sea}} {{Countries of Europe}} {{Council of Europe}} {{European Union candidates}} {{Organization of the Black Sea Economic Cooperation}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Organisation of Islamic Cooperation|state=collapsed}}}} {{Sister bar|auto=1|voy=Albania|b=Wikijunior:Countries A-Z/Albania}} {{Authority control}} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|name=Albania|display=title}} <!-- Please leave the empty space as per [[WP:EPONYMOUS]]. --> {{تووڵی دەروازە|ئەلبانیا|ئەورووپا|سیاسەت|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Albania}} [[پۆل:ئەلبانیا| ]] [[پۆل:ئەو وڵات و ناوچانەی ئەلبانی تێیاندا زمانێکی فەرمییە]] [[پۆل:وڵاتان لە باڵکان]] [[پۆل:وڵاتانی ئەورووپا]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فرانکۆفۆنی]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی دەریای ناوین]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچە دامەزراوەکانی ١٩١٢]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢]] repeuv8wl30nre4mtndq7pwohyznfbj 0 3850 1613774 1396698 2026-07-31T13:24:39Z Omarius257 70279 /* */ وێنەی کۆمەڵەی خۆر بە ڕەنگی ڕاستەقینە ناونیشان کراوە 1613774 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} [[پەڕگە:Solar System size to scale ku.svg | وێنۆک | upright=1.5 | چەپ | کۆمەڵەی خۆر]] [[پەڕگە: Solar System True Color CKB.png| وێنۆک | upright=1.5 | چەپ | کۆمەڵەی خۆر به ره نگ، وینه و قه باره ی راسته قینه]] '''کۆمەڵەی خۆر''' بە [[خۆر]] و ھەموو ئەو ھەسارانە دەوترێت کە لەدەوری دەخولێنەوە. [[زەوی]] ئەندامێکە لەو کۆمەڵەیەدا. == پێکھاتە == '''کۆمەڵی خۆر''' پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو ھەسارانەی کە بەھۆی ھێزی ڕاکیشانەوە بەدەوری [[خۆر]]دا دەسورێنەوە. لە پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەی [[خۆر]] جگە لە ھەسارەکان [[مانگ]] و [[ئەستێرە]] و [[نەیزەک]] و پارچەی بچووکی جیابوەوە لە [[خۆر]] و ھەسارەکانی تر و [[خۆڵ]] و [[گاز]] پێک دێت. ھەموو پێکھێنەرێکی کۆمەڵەی [[خۆر]] بە دەوری خۆردا دەسورێتەوە. خۆر نزیکەی ٩٨٪ ھەموو ئەو ماددانەی تێدایە کە پێکھێنەری کۆمەڵکەن. گەورەترین بەشی کۆمەڵکەیە و زۆرترین ھێزی کێشکردنی ھەیە. بەھۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو ڕێژەی زۆری گەرد و [[گەردیلە]]وە ھێزێکی ھێندە گەورەی کێشکردنی ھەیە کە ھەموو ھەسارەکانی کۆمەڵکە بەدەوری خۆیدا دەسورێنێتەوە. لەکاتێکدا ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەوڵدەدەن لە ڕێرەوی سوورانەوەکە دەربچن و بەرەو گەردوونێکی نادیار و لەلایەکی کەشەوە خۆر لە ڕێی ھێزکێشکدرنەکەیەوە ھەوڵ دەدات ھەریەک لەو ھەسارانە بەرەو ناوکی خۆی بەرێت بەرەنجامی ئەو دوو ھێز پێچەوانەیە ھاوسەنگییەک دروستدەکات و ھاوسەنگییەکەش بریتییە لەو تەوەرەی خولانەوەیەی کە ھەر ھەسارەیەک بەدەوری خۆردا ھەیەتی، بۆ نموونە زەوی لەماوەی ٣٦٥ ڕۆژدا ڕۆشتنێکی تەواو لەسەر تەوەرەکەی بەدەوری خۆردا دەکات. ''لە ڕاستیدا تەنھا ھەسارەکان بە دەوری خۆر ناسووڕێنەوە، بەڵکوو خۆریش بەدەوری [[گەلەئەستێرەی کاکێشان]]دا دەسووڕێتەوە لەگەڵ ئەستێڕەکانی تر زەھۆی پەو ھێزە کێشکردنەی کە لەناو کونەڕەشەکەی ناوەڕاستی گەلە ئەستێرەکە ھەیە '' [[پەڕگە:Ecliptic plane 3d view.gif|چەپ|upright=1|وێنۆک|وێنەی سووڕانەوەی خولگەی [[زەوی]] بە دەوری [[خۆر]]دا بە شێوازی وێنەی 3D (سێ دووری)]] == چۆنییەتی دروستبوون == ئەم پرسیارە گرنگترین و قورسترین پرسیارە لای زاناکان بۆ ڕونکردنەوە و تێگەشتن. کۆمەڵەی [[خۆر]] چەندین [[ملیارد]] ساڵ پێش ئێستا دروست بوە. بیردۆزی گەشەسەند بۆ دروستبونی [[زیندەوەران]] و [[مرۆڤ]] و گیانداران لەسەر [[زەوی]] ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە بیردۆزی دروستبونی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەیە. بیردۆزی چڕبونەوە یەکێکە لەو بیردۆزانەی کە زۆرێک زاناکان لە ئێستادا لەسەری ڕێکەوتون و بە کورتی و ئاسانی بیردۆزەکە باسی ئەوەدەکات کە لە ئەنجامی تەقینەوە بەردەوامەکانی سەر خۆر و جیابونەوەی پارچە لێ و چڕبونەوەی ئەو خۆڵ و گازە پێکھاتوانەی لە نێوان ھەسارەکان ھەیە بەبەردەوامی ھەسارەکانی لێ پێکھاتووە و یەکگرتن و چۆنێتی گەردیلەکانیش شێوەی گۆیی و ھێلکەیی داوەتە ھەسارەکان. زاناکان دەڵێن کۆبونەوەی [[گاز]] و [[ماددە]] لێکجیابوو و دەرپەریوەکان لە خۆرەوە بەبەردەوام و یەکگرتنیان پێکەوە بۆ پێکھێنانی [[ھەسارە]] و [[مانگ]] و ئەستێرە] پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەکە بەڵگەیوکی تریشیان ھەیە ئەویش قەبارەی ھەسارەکانە بەپێی دورو نزیکیان لە خۆرەوە. چوار ھەسارە گەورەکە قەبارەی گەورەیان بەھۆی نزیکیان بوە لە خۆرەوە و تا دورکەویتەوە لە خۆر قەبارەی ھەسارەکان بچووکتر دەبنەوە بەھۆی زۆر و کەمی ئەو مادانەی کە لە خۆرەوە دەرچوون. == پشتێنەی ھەسارە بچووکەکان و پشتێنەی کویپەر == لەناو کۆمەڵەی خۆردا دوو پشتێنە ھەن کە پرێتی لە ھەسارەی بچووک و [[ئەستێرە]] و [[مانگ]] و زۆریان بەھۆی ھێزی ڕاکێشانی ھەسارەکانی نزیکیان کاریان تێدەکرێ , پشتێنەی یەکەمیان دەکەوێتە نێوان ھەردوو ھەسارەی جوپیتەر و مەریخەوە کە [[زەوی]] و [[مانگ]] دەکەونە ناو ئەم پشتێنەیەوە. پشتێنەی دووەم کە پشتێنەی کویپەرە لە سەتنەریدا ھەسارە بلوتۆ ھەیە و ئەمیش بەھەمان جۆر ڕێژەیەکی زۆری پێکھاتوی ئەستێرەیی لە ناودایە. لە پشت پشتێنەی کویپەر ناوچەیەک ھەیە کە بە ناوچەکانی ھەوری ئۆربتناسراوە، ئەم ناوچانە ڕێژەیەکی یەکجار زۆر پێکھاتوە ئاگرین و نەیزەکی تێدایە کە بە خێرایی ئیجگار زۆر و لەسەر خولگەی نارێک و تێکەڵ و پێکەڵ دەسورێنەوە. بەرگی دەوری خۆر کە پەستانێکی یەکجار گەورەی تێدایە و پلەی ٣٦٠ی ڕووی [[خۆر]] لە ھەر چواردورییەکەو داپۆشیوە ڕێگری گەورەیە لە کەمکردنەوەی ھێزی گەورەی ڕاکێشانی ناوی خۆر بۆ ھەسارەکان و قەبارەکەی زاناکان بە ١٦٠ ئەوندەی دوری نێوان خۆر و زەوی دەخەمڵێنن لە ناو ئەم بەرگەدا ھیچ ێکھاتویەک بوونی نییە و لەباری چونی ھەر پێکھاتویەک بۆ ناوی یان بەھۆی پەستانی زۆر پاڵی پێوەدەنرێ یان دەتەقێنەوە. == تایبەتمەندی ھەسارەکان == '''تایبەتمەندی ھەسارەکان''': {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ناوی ھەسارە ! خولگەی تەواو ! بەرە ! خولگەی نیوە تیرەی بازنەیی ([[باڵانسی گەردوونی]]) ! خولگەی چەرخ (بە ساڵ) ! لاری بۆ ھێڵی یەکسانی لە ڕۆژەوە ! نا ناوەندی خولگەیی ! سوورانەوە بە دەوری تەوەری خۆی (بە ڕۆژ) ! ڕێژەی مانگەکان لە دەوری ھەسارە ! بازنە ! [[تەوشک]] ! جۆری ھەسارە |- | ([[زاوە]]) عەتارد | ٠٬٣٨٢ | ٠٬٠٦ | ٠٬٣٩ | ٠٬٢٤ | ٣٬٣٨ | ٠٬٢٠٦ | ٥٨٬٦٤ | — | نییە | نییە | [[ھەسارەی بەردین]] |- | [[ڤینوس]] | ٠٬٩٤٩ | ٠٬٨٢ | ٠٬٧٢ | ٠٬٦٢ | ٣٬٨٦ | ٠٬٠٠٧ | ٢٤٣٬٢ | — | نییە | [[کاربۆن دووئۆکسید]] و [[نایترۆجین]] | [[ھەسارەی بەردین]] |- | [[زەوی]] | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ٧٬٢٥ | ٠٬٠١٧ | ١٬٠٠ | [[مانگ]] | نییە | [[ئۆکسجین]] و [[نایترۆجین]] | [[ھەسارەی بەردین]] |- | [[مەریخ]] | ٠٬٥٣٢ | ٠٬١١ | ١٬٥٢ | ١٬٨٨ | ٥٬٦٥ | ٠٬٠٩٣ | ١٬٠٣ | ٢ | نییە | [[کاربۆن دووئۆکسید]] و [[نایترۆجین]] | [[ھەسارەی بەردین]] |- | [[ھورمز]] | ١١٬٢٠٩ | ٣١٧٬٨ | ٥٬٢٠ | ١١٬٨٦ | ٦٬٠٩ | ٠٬٠٤٨ | ٠٬٤١ | [[مانگەکانی ھورمز|٤٩]] | [[بازنەکانی ھورمز|ھەیتی]] | [[ھایدرۆجین]] و [[ھیلیۆم]] | [[ھەسارەی گازی]] |- | [[کەیوان]] | ٩٬٤٤٩ | ٩٥٬٢ | ٩٬٥٤ | ٢٩٬٤٦ | ٥٬٥١ | ٠٬٠٥٤ | ٠٬٤٣ | [[مانگەکانی کەیوان|٥٢]] | [[بازنەکانی کەیوان|ھەیتی]] | [[ھایدرۆجین]] و [[ھیلیۆم]] | [[ھەسارەی گازی]] |- | [[ئورانوس]] | ٤٬٠٠٧ | ١٤٬٦ | ١٩٬٢٢ | ٨٤٬١ | ٦٬٤٨ | ٠٬٠٤٧ | -٠٬٧٢ | [[مانگەکانی ئورانوس|٢٧]] | [[بازنەکانی ئورانوس|ھەیتی]] | [[ھایدرۆجین]] و [[ھیلیۆم]] | [[ھەسارەی گازی]] |- | [[نێپتۆن]] | ٣٬٨٨٣ | ١٧٬٢ | ٣٠٬٠٦ | ١٦٤٬٨ | ٦٬٤٣ | ٠٬٠٠٩ | ٠٬٦٧ | [[مانگەکانی نێپتۆن|١٣]] | [[بازنەکانی نێپتۆن|ھەیتی]] | [[ھایدرۆجین]] و [[ھیلیۆم]] | [[ھەسارەی گازی]] |} {{کۆمەڵەی خۆر}} {{تووڵی دەروازە|گەردوون|زانستی زەوی|کۆمەڵەی خۆر|فڕینی بۆشایی}} {{پۆلی کۆمنز|Solar System}} [[پۆل:کۆمەڵەی خۆر|کۆمەڵەی خۆر]] [[پۆل:ھەسارەناسی]] [[پۆل:کۆمەڵەی خۆری]] [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:زانستی بۆشایی]] [[پۆل:سیستەمی ھەسارەکان بە ھەشت ھەسارەی پشت ڕاستکراوە]] [[پۆل:سیستمی خۆری]] s485dieazs4ms3jyl3i32nzfabkefi1 0 7659 1613812 1563124 2026-07-31T15:41:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613812 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[File:Middle East (orthographic projection).svg|thumb|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست (ڕەنگی سەوز)]] [[پەڕگە:Middle east graphic 2003.jpg|وێنۆک|300px|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] '''ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست''' یان '''ڕۆژھەڵاتی ناوین''' ناوچەیەکی جوگرافییە، لە وڵاتەکانی باشووری ڕۆژاوای [[ئاسیا]] و [[میسر]] پێکھاتووە. زاراوەکە لەم دوایییە لە ھەندێک بەستێندا پەرەی سەندووە و وڵاتانی [[ئەفغانستان]] و [[پاکستان]] و ناوەچەکانی [[قەوقاز]]، [[ئاسیای ناوەڕاست]] و [[باکووری ئەفریقا|باکووری ئەفریقاشی]] گرتوەتەخۆ. تەنانەت ھەندێجار وەکوو ھاوواتایەک بۆ ڕۆژھەڵاتی نزیک، لە بەرامبەر ڕۆژھەڵاتی دووردا بەکار دەبردرێت. بەگشتی، ئەم زاراوەیە ھەر لە سەرەتاوە مژاوی بووە و تا ئێستا بە ناوچەیەکی جوگرافیایی کە ھەمووان لە سەری کۆک بن پێناسە نەکراوە.<ref>ئەحمەد شەبانی، فەرھەنگی زانستی سیاسی، وەشانخانەی زانستگەی کوردستان، ٢٠١٠، لاپەڕەی ١٤٨.</ref> زمانە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بریتین لە: [[کوردی]]، [[عەرەبی]]، [[فارسی]]، [[تورکی]]، [[عیبری]]، [[ئاسووری]]، [[ئینگلیز]]، [[فەڕەنسی]]، [[ئازەربایجانی]]، [[یۆنانی]]. شارە گەورەکانیشی ئەمانەن: [[قاھیرە]]، [[ئەستەمبوڵ]]، [[تاران]]، [[ڕیاز]] و [[بەغدا]]. == زاراوەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست == ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو وڵات و شارستانیانەی کە لەو ناوچە جوگرافییەدا ھەن، ئەم ناوچەیە ناونراوە لە سەردەمی دۆزینەوە جوگرافییەکان لەلایەن شارەزایانی جوگرافیا لە سەردەمە دێرینەکاندا، کە ئەم ناوچەیە لانکەی شارستانییەتە مرۆڤایەتییەکان و ھەموو ئایینە ئاسمانییەکانە. ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بارگرژترین ناوچەکانی جیھانە لە ڕووی ئاسایشەوە، کە زیاتر لە ١٠ جەنگی بە خۆوە بینیوە، لەوانە، شەڕی [[عەرەب]] [[ئیسرائیل]] و شەڕی [[عێراق]] [[ئێران]] و داگیرکردنی [[کووەیت]] لەلایەن [[عێراق]]، وشەڕی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و ھاتنی ھێزەکانی [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] بۆ عێراق، و کێشەی وزەی ئەتۆمی ئێران و ئەمریکا، شەڕی ئیسرائیل لەسەر [[فەلەستین]] و شەڕی نێوان [[ئیسرائیل]] و [[لوبنان]]، ناتوانرێت پێشبینی تەواو بوونی شەڕ لەم ناوچەیەدا بکرێت بەھۆی ئەو گرنگییە ئابووری و ستراتیژییەی ھەیەتی. ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە مێژووە دوور و درێژەکەیدا چەندین شەڕی نێوان [[عەرەب]] و [[ئیسرائیل]]ی بە خۆیەوە بینیوە، و دانیشتووانی بە شێوەیەکی گشتی بە دەست ھەژارییەوە گیرۆدەن. زۆربەی دانیشتووانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پشت دەبەستن بە کشتوکاڵ وەک سەرچاوەیەکی داھاتی گشتی و ژمارەیەکی زۆر کەمیان پشت دەبەستن بە پیشەسازی. وڵاتە عەرەبییە پەترۆلییەکان کە ئابووریان پشت دەبەستێت بە [[پەترۆل]] (نەوت) وەک [[سعوودیە]] و [[قەتەر]] و [[ئیمارات]] و [[عومان]] و [[کووەیت]]، جیا دەکرێنەوە بە پێشکەوتنی پێکھاتووی ئابووریان و بەرزیی ئاستی ژیانیان. ھەتاکو ئێستا ئیسرائیل بەردەوام ناکۆکی ھەیە لەگەڵ وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ ئەو ڕێکەوتنە ئاشتیانەی ھەیەتی لەگەڵ [[میسر]] و [[ئوردن]]. چەند دەوڵەتێک ھەن لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە زۆر گرنکی دەدەن بە نەوت وەک ھەندێک لە وڵاتەکانی کەنداو، [[وڵاتەکانی کەنداو]] پێشکەوتنێکی گەورەیان بەخۆوە بینی دوای دۆزینەوەی نەوت تێیاندا بەھۆی داواکردنی بەردەوام لەسەری، بەم شێوەیە [[دوبەی]] بووەتە یەکێک لە گەورەترین شارە گەشت وگوزارییەکان لە جیھاندا و ھەموو شتێک لەوێ پێش کەوتووە لە ژێرخانی ئابوری و گەشت وگوزاری و زانستی و تەلارسازی و زۆر شتی تر. وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کێشەیان ھەیە لە کەمی ئاو لە ناوچەکە ھەروەک زۆر لە وڵاتەکان ناکۆکیان ھەیە لەسەر ئەم کێشەیە. زۆربەی وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەکەوێتە ئاسیاوە ([[تورکیا]]، [[کوردستان]]، [[سووریا]]، [[عێراق]]، [[لوبنان]]، [[ئێران]]، [[ئوردن]]، [[ئیسرائیل]]، وڵاتەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] ([[سعودیە]] و [[ئیمارات]] و [[قەتەر]] و [[یەمەن]] و [[بەحرەین]] و [[کووەیت]] و [[عومان]])) == وڵات و ناوچەکان == {| class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" ! وڵات ! ڕووبەر{{ھن}}(کم²) ! ژمارەی دانیشتووان ! پایتەخت ! دراو ! زمانی فەرمی |- | {{ئاڵا|تورکیا}} | ٧٨٣٬٥٦٢ | ٨٤،٥٤٥،٠٠٠ | [[ئەنقەرە]] | [[لیرەی تورکی]] | [[تورکی]] |- | {{ئاڵا|بەحرەین}} | ٦٦٥ | ١،٥٤٣،٣٠٠ | [[مەنامە]] | [[دیناری بەحرەینی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|کووەیت}} | ١٧٬٨٢٠ | ٤،٢٢٦،٩٢٠ | [[کووەیت (شار)|کووەیت]] | [[دیناری کووەیتی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|عومان}} | ٢١٢٬٤٦٠ | ٤،٦٥٦،٧٥٥ | [[مەسقەت]] | [[ڕیاڵی عومانی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|قەتەر}} | ١١٬٤٣٧ | ٢،٧٦٦،٤٥٩ | [[دەوحە]] | [[ڕیاڵی قەتەری]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}} | ١٬٩٦٠٬٥٨٢ | ٣٤،٠٠٠،٠٠٠ | [[ڕیاز]] | [[ڕیاڵی سعوودی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|میرنشینی یەکگرتووی عەرەبی}} | ٨٢٬٨٨٠ | ٥٬٤٣٢٬٧٤٦ | [[ئەبووزەبی]] | [[دەرھەمی ئیماراتی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|یەمەن}} | ٥٢٧٬٩٧٠ | ١٨٬٧٠١٬٢٥٧ | [[سەنعا]] | [[ڕیاڵی یەمەنی]] | [[عەرەبی]] |- |- | {{ھێمای ئاڵا|فەلەستین}} [[کەرتی غەززە]] | ٣٦٠ | ١٬٣٧٦٬٢٨٩ | [[غەززە]] | [[شیکلی نوێی ئیسرائیلی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|عێراق}} | ٤٣٧٬٠٧٢ | ٤٠٬٤٦٢٬٧٠١ | [[بەغدا]] | [[دیناری عێراقی]] | [[عەرەبی]]، [[کوردی]] |- | {{ئاڵا|ئیسرائیل}} | ٢٠٬٧٧٠ | ٧٬٠٢٩٬٥٢٩ | [[قودس]] | [[شیکلی نوێی ئیسرائیلی]] | [[عیبری]]، [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|ئوردن}} | ٩٢٬٣٠٠ | ٦٬٥٠٧٬٤٧٠ | [[عەممان]] | [[دیناری ئوردنی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|لوبنان}} | ١٠٬٤٥٢ | ٣٬٦٧٧٬٧٨٠ | [[بەیروت]] | [[لیرەی لوبنانی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|سووریا}} | ١٨٥٬١٨٠ | ١٨،٤٩٩،١٨١ | [[دیمەشق]] | [[لیرەی سووری]] | [[عەرەبی]] |- | {{ھێمای ئاڵا|فەلەستین}} [[کەناری ڕۆژاوا]] | ٥٬٨٦٠^٣ | ٣٬٥٠٠٬٠٠٠^٥ | [[ڕامەڵا]] | [[شیکلی نوێی ئیسرائیلی]] | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|ئێران}} | ١٬٦٤٨٬١٩٥ | ٨٤،٣٩٥،٠٠٠ | [[تاران]] | [[ڕیاڵی ئێرانی]] | [[فارسی]] |- |- | {{ئاڵا|قوبرس}} | ٩٬٢٥٠ | ٧٩٢٬٦٠٤ | [[نیکۆسیا]] | [[یۆرۆ]] | [[یۆنانی]]، [[تورکی]] |- | {{ئاڵا|میسر}} | ١٬٠٠١٬٤٤٩ | ٧٧٬٤٩٨٬٠٠٠ | [[قاھیرە]] | [[جونیەی میسری]] | [[عەرەبی]] |} === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی گەورە === {| class="wikitable" border="1" style="font-size:90%" ! وڵات ! ڕووبەر{{ھن}}(کم²) ! ژمارەی دانیشتووان ! پایتەخت ! دراو ! زمانی ڕەسمی |- |- | {{ئاڵا|ئەرمەنستان}} | ٢٩٬٨٠٠ | ٢،٩٥٦،٩٠٠ | [[یەریڤان]] | درام | [[ئەرمەنی]] |- | {{ئاڵا|ئازەربایجان}} | ٨٦٬٦٠٠ | ٩،٩٨١،٤٧٥ | [[باکوو]] | ماناتی ئازەربایجانی | [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] |- | {{ئاڵا|گورجستان}} | ٢٠٬٤٦٠ | ٤٬٦٣٠٬٨٤١ | [[تبلیس]] | لاری جۆرجی | [[گورجی]] |- |- | {{ئاڵا|ئەفغانستان}} | ٦٤٧٬٥٠٠ | ٣١٬٨٨٩٬٩٢٣ | [[کابوول]] | ئەفغانی | [[پەشتۆ]]، [[دەری]] |- | {{ئاڵا|پاکستان}} | ٨٨٠٬٩٤٠ | ١٦٩٬٣٠٠٬٠٠٠ | [[ئیسلام ئاباد]] | ڕوبی پاکستانی | [[ئوردوو]]، [[ئینگلیزی]] |- |- | {{ئاڵا|کازاخستان}} | ٢٬٧٢٤٬٩٠٠ | ١٥٬٢١٧٬٧١١ | [[نورسوڵتان]] | تینگی کازاخستانی | [[کازاخی]]، [[ڕووسی]] |- | {{ئاڵا|ئوزبەکستان}} | ٤٤٧٬٤٠٠ | ٢٧٬٣٧٢٬٠٠٠ | [[تاشکەند]] | سومی ئوزبەکی | [[ئۆزبەکی]] |- | {{ئاڵا|تورکمانستان}} | ٤٨٨٬١٠٠ | ٥٬١١٠٬٠٢٣ | [[عەشق ئاباد]] | مناتی تورکمانستانی | [[تورکمانی]] |- | {{ئاڵا|تاجیکستان}} | ١٤٣٬١٠٠ | ٧٬٢١٥٬٧٠٠ | [[دوشەنبە]] | سمونی تاجیکی | [[تاجیکی]] |- | {{ئاڵا|قرغیزستان}} | ١٩٩٬٩٠٠ | ٥٬٣٥٦٬٨٦٩ | [[بیشکێک]] | سومی قرغیزستانی | [[قرغیزی]]، [[ڕووسی]] |- |- | {{ئاڵا|جەزائیر}} | ٢٬٣٨١٬٧٤٠ | ٣٣٬٣٣٣٬٢١٦ | [[جەزائیر (شار)|جەزائیر]] | دینار | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|سوودان}} | ٢٬٥٠٥٬٨١٣ | ٣٩٬٣٧٩٬٣٥٨ | [[خەرتوم]] | جونیەی سوودانی | [[عەرەبی]]، [[ئینگلیزی]] |- | {{ئاڵا|مۆریتانیا}} | ٤٤٦٬٥٥٠ | ٣٣٬٧٥٧٬١٧٥ | [[نواکشۆت]] | ئوقیەی مۆریتانی | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|لیبیا}} | ١٬٧٥٩٬٥٤٠ | ٦٬٠٣٦٬٩١٤ | [[تەرابلوس]] | دینار | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|مەغریب}} | ٧١٢٬٥٥٠ | ٣٣٬٧٥٧٬١٧٥ | [[ڕەبات]] | دەرھەم | [[عەرەبی]] |- | {{ئاڵا|توونس}} | ١٦٣٬٦١٠ | ١٠٬١٠٢٬٠٠٠ | [[توونس (شار)|توونس]] | دینار | [[عەرەبی]] |- |- | {{ئاڵا|جیبووتی}} | ٢٣٬٢٠٠ | ٤٩٦٬٣٧٤ | [[جیبووتی (شار)|جیبووتی]] | فڕەنک | [[عەرەبی]]، [[فەڕەنسی]] |- | {{ئاڵا|ئەریتریا}} | ١١٧٬٦٠٠ | ٤٬٤٠١٬٠٠٩ | [[ئەسمەرە]] | نەقفە | [[تەجرینی]]، [[عەرەبی]]، [[ئینگلیزی]] |- | {{ئاڵا|سۆمالیا}} | ٦٣٧٬٦٦١ | ٩٬٥٨٨٬٦٦٦ | [[مەقادیشۆ]] | شلنی سۆماڵی | [[سۆمالی]]، [[عەرەبی]] |} == گرنگیی نێودەوڵەتیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست == ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست گرنگییەکی گەورەی ھەیە لە جیھاندا، ئەویش لە دوو ڕووەوە === گرنگیی ئابووری === گرنگی ئەم ناوچەیە بەھۆی بوونی نەوتە تێیدا کە ڕێژەی نەوتی پاشەکەوت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بە %٦٦ ی نەوتی پاشەکەوتی [[جیھان]] ئەخەمڵێنرێت. لە کۆتایی [[سەدەی بیست]]دا ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست نزیکەی سێ یەکی نەوتی جیھانی بەرھەم ھێناوە، و ئەم ناوچەیە دابینکەری سەرەکی نەوتە بۆ [[ئەورووپا]] و [[وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[ڕوسیا]] و [[یابان]]. کە ئەمەش وایکردووە ھێزی ئابوری ھەندێک لە وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کاریگەرییەکی گەورە بکاتە سەر نەتەوەکانی ناوچەکە، نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە زۆری کەوتووەتە وڵاتەکانی [[کەنداوی عەرەبی]]، لەبەر ئەوە وڵاتە زلھێزەکان ھەوڵی دەست بەسەرا گرتنی ئەم ناوچەیە دەدەن، کە ئێستا وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەم ناوچەیەی کۆنترۆڵ کردووە، سیفەتی تایبەتی نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ئەویە کە زۆر تێ ناچیت، لە ھەر بیرێکی نەوت بڕێکی زۆر نەوت دەرئەھێنرێت و پێویست بە بیری زۆر و قوڵ ناکات. === گرنگیی ستراتیژی === وشەی ستراتیژی لە وشەیەکی [[یۆنان]]ییەوە ھاتووە لە وشەی (استراتیجوس) و ماناکەی سەرکردەی سەربازی گرنگ دەگرێتەوە، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ستراتیژییەکی بەھێزی ھەیە لە نێو وڵاتەکانی دەوروپشتی، و پردی پەیوەندی نێوان وڵات و قاڕەکانی جیھانە. == زاراوەسازی == ڕەنگە زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە ساڵانی ١٨٥٠ لە ئۆفیسی هیندستانی بەریتانیا سەرچاوەی گرتبێت. {{Sfn|Beaumont|Blake|Wagstaff|1988}}بەڵام کاتێک زیاتر ناسرا کە ستراتیژیستێکی دەریایی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ئەلفڕێد تایەر ماهان لە ساڵی ١٩٠٢ <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Koppes |یەکەم=CR |ساڵ=١٩٧٦|سەردێڕ=Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |بەرگ=١٢|پەڕەکان=٩٥–٩٨|doi=10.1080/00263207608700307 |issn=0026-3206}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoppes1976">Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". ''Middle East Studies''. '''12''': <span class="nowrap">95–</span>98. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1080/00263207608700307|10.1080/00263207608700307]]. [[ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0026-3206 0026-3206].</cite></ref> ئەم زاراوەیەی بەکارهێنا بۆ "دیاریکردنی ناوچەی نێوان عەرەبستان و هیندستان". <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis|یەکەم=Bernard|سەردێڕ=The Middle East and the West|ساڵ=١٩٦٥|پەڕە=٩}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLewis1965">Lewis, Bernard (1965). ''The Middle East and the West''. p.&nbsp;9.</cite></ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fromkin|یەکەم=David|سەردێڕ=A Peace to end all Peace|title-link=A Peace to End All Peace|بڵاوکەرەوە=H. Holt|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٠٨٥٧-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/peacetoendallpea٠٠٠٠from/page/٢٢٤ ٢٢٤]|بەستەری نووسەر=David Fromkin}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFromkin1989">[[David Fromkin|Fromkin, David]] (1989). [[A Peace to End All Peace|''A Peace to end all Peace'']]. H. Holt. p.&nbsp;[[iarchive:peacetoendallpea0000from/page/224|224]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8050-0857-9|<bdi>978-0-8050-0857-9</bdi>]].</cite></ref> لەم ماوەیەدا ئیمپراتۆریەتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] کێبڕکێیان دەکرد بۆ کاریگەری لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستدا]], ڕکابەرییەک کە بە [[یاریی مەزن|یارییە گەورەکە]] ناسرا . ماهان نەک تەنیا گرنگی ستراتیژی ناوچەکەی درک پێکرد، بەڵکو ناوەندەکەی [[کەنداوی فارس|کەنداوی فارسیش بوو]] . <ref>{{بیرخستنەوە |دوایین=Melman |یەکەم=Billie |سەردێڕ=Companion to Travel Writing |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ |بەرگ=٦ The Middle East/Arabia |ناونیشان=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |زنجیرە=Collections Online |بڵاوکەرەوە=Cambridge}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="" id="CITEREFMelman2002">Melman, Billie (November 2002), , Collections Online, vol.&nbsp;6 The Middle East/Arabia, Cambridge, archived from [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 the original] on 25 July 2011<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">8 January</span> 2006</span></cite> [[Category:CS1: long volume value]] .</ref> <ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-02-923843-9|<bdi>0-02-923843-9</bdi>]] pp. 12–13.</ref> ناوچەی دەوروبەری کەنداوی فارسی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوزەد کرد. وتی کە لە دەرەوەی [[نۆکەندی سوێز|کەناڵی سوێزی]] میسر، کەنداو گرنگترین ڕێڕەو بوو بۆ ئەوەی بەریتانیا کۆنتڕۆڵی بکات بۆ ئەوەی ڕووسەکان نەتوانن پێشڕەوی بکەن بەرەو [[بەریتانی ڕاج|هیندستانی بەریتانیا]] . ماهان بۆ یەکەمجار لە وتارەکەیدا "کەنداوی فارس و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان" ئەم زاراوەیەی بەکارهێناوە، کە لە ئەیلوولی ١٩٠٢ لە گۆڤاری ''ناشناڵ ڕیڤیو'' ، گۆڤارێکی بەریتانی بڵاوکراوەتەوە. بابەتەکەی ماهان لە ''ڕۆژنامەی تایمزدا'' چاپکرایەوە و لە مانگی ئۆکتۆبەردا زنجیرەیەک لە ٢٠ بابەتدا بە ناوی "پرسیاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" بڵاوکرایەوە، کە لەلایەن سێر ئیگناتیۆس ڤالانتاین کیرۆلەوە نووسراوە. لەم زنجیرەیەدا، سێر ئیگناتیۆس پێناسەی ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی'' فراوانتر کرد و "ئەو ناوچانەی ئاسیا کە درێژدەبنەوە تا سنوورەکانی [[ھیندستان|هیندستان]] یان فەرماندەیی نزیکبوونەوەکان لە هیندستان" دەگرێتەوە. {{Sfn|Adelson|1995}} دوای ئەوەی زنجیرەکە لە ساڵی 1903 کۆتایی هات، ''ڕۆژنامەی تایمز'' نیشانەکانی وەرگێڕانی لە بەکارهێنانەکانی دواتری ئەم زاراوەیە لابرد. {{Sfn|Adelson|1995}} تا [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانی دووەمدا]] نەریت بوو کە ئەو ناوچانەی کە سەنتەری [[تورکیا]] و کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بوون بە " [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژهەڵاتی نزیک]] " ناوببرێن و " [[ڕۆژھەڵاتی دوور|ڕۆژهەڵاتی دوور]] " سەنتەری [[چین]] و [[ھیندستان|هیندستان]] و [[ژاپۆن]] بوون . <ref name="davison">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Davison |یەکەم=Roderic H. |ساڵ=١٩٦٠|سەردێڕ=Where is the Middle East? |journal=Foreign Affairs |بەرگ=٣٨|issue=4 |پەڕەکان=٦٦٥–٦٧٥|doi=10.2307/20029452 |jstor=20029452 |s2cid=157454140}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDavison1960">Davison, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". ''Foreign Affairs''. '''38''' (4): <span class="nowrap">665–</span>675. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2307/20029452|10.2307/20029452]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/20029452 20029452]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:157454140 157454140].</cite></ref> پاشان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو ناوچەیە پێناسە کرا کە لە [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] تا [[میانمار|بۆرما]] ; واتە ناوچەی نێوان ڕۆژهەڵاتی نزیک و ڕۆژهەڵاتی دوور. <ref name="UNC">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://mideast.unc.edu/where/|سەردێڕ=Where Is the Middle East?|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://mideast.unc.edu/where/ "Where Is the Middle East?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/ |date=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ }}.</cite></ref> ئەم ناوچەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان هاوتایە لەگەڵ [[باشووری ئاسیا]] . لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٣٠دا، ئینگلیزەکان فەرماندەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دامەزراند کە بنکەکەی لە [[قاھیرە|قاهیرە]] بوو، بۆ هێزە سەربازییەکانی لە ناوچەکەدا. دوای ئەو ماوەیە، زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە ئەوروپا و ئەمریکادا بەکارهێنانێکی فراوانتری بەدەستهێنا. بۆ نموونە دوای جەنگی جیهانی دووەم، پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی ١٩٤٦ لە [[واشینگتن دی سی|واشنتۆن دی سی]] دامەزرا <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=Colbert C.|ناونیشان=https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0|سەردێڕ=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics|بڵاوکەرەوە=Westview Press|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٨٢٢١-٠|پەڕە=[https://archive.org/details/middleeastpatter٠٠held_٠/page/٧ ٧]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHeld2000">Held, Colbert C. (2000). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:middleeastpatter00held_0|''Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics'']]</span>. Westview Press. p.&nbsp;[[iarchive:middleeastpatter00held_0/page/7|7]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8133-8221-0|<bdi>978-0-8133-8221-0</bdi>]].</cite></ref> سیفاتی هاوتا ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە'' و ناوی وەرگیراو ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە'' . لە کاتێکدا کە زاراوەی نائورۆسەنتریکی وەک "باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا" یان "سواسیا" بە کەمی بەکارهێنراون، پۆلێنکردنی وڵاتی ئەفریقی، میسر، لەنێو ئەو وڵاتانەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەژمار دەکرێن، تەحەدای سوودی بەکارهێنانی ئەو جۆرە زاراوانە دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Culcasi |یەکەم=Karen |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Constructing and naturalizing the Middle Easr |journal=[[Geographical Review]] |بەرگ=١٠٠|issue=4 |پەڕەکان=٥٨٣–٥٩٧|bibcode=2010GeoRv.100..583C |doi=10.1111/j.1931-0846.2010.00059.x |jstor=25741178 |s2cid=154611116}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCulcasi2010">Culcasi, Karen (2010). "Constructing and naturalizing the Middle Easr". ''[[Geographical Review]]''. '''100''' (4): <span class="nowrap">583–</span>597. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRv.100..583C 2010GeoRv.100..583C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1111/j.1931-0846.2010.00059.x|10.1111/j.1931-0846.2010.00059.x]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/25741178 25741178]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:154611116 154611116].</cite></ref> === بەکارهێنان و ڕەخنە === [[File:Middle_East.ogv|وێنۆک|ساڵی ١٩٥٧ فیلمی ئەمریکی دەربارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]] هەروەها وەسفکردنی ''ناوەڕاست'' بووەتە هۆی هەندێک سەرلێشێواوی لەسەر گۆڕینی پێناسەکان. پێش جەنگی جیهانیی یەکەم، «ڕۆژهەڵاتی نزیک» لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئاماژەکردن بە باڵکان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەکار دەهێنرا، لە کاتێکدا «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» ئاماژە بوو بۆ قەوقاز و فارس و خاکە عەرەبییەکان، و هەندێک جار ئەفغانستان و هیندستان و ئەوانی تر. لە بەرامبەردا " [[ڕۆژھەڵاتی دوور|ڕۆژهەڵاتی دوور]] " ئاماژەی بە وڵاتانی [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا|ڕۆژهەڵاتی ئاسیا]] دەکرد (بۆ نموونە [[چین]] ، [[ژاپۆن]] و [[کۆریا]] ). لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٨، "ڕۆژهەڵاتی نزیک" تا ڕادەیەکی زۆر لە بەکارهێنانی باو لە زمانی ئینگلیزیدا کەوتە دەرەوە، لە کاتێکدا "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" هاتە سەر وڵاتانی سەربەخۆی سەرهەڵداو لە [[جیھانی ئیسلامی|جیهانی ئیسلامیدا]] . بەڵام بەکارهێنانی "ڕۆژهەڵاتی نزیک" لەلایەن چەندین دیسیپلینی ئەکادیمییەوە پارێزراو بوو، لەوانەش [[شوێنەوارناسی]] و [[مێژووی دێرین|مێژووی کۆن]] . لە بەکارهێنانیاندا، ئەم زاراوەیە باس لە ناوچەیەک دەکات کە هاوشێوەی زاراوەی ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە'' ، کە لەلایەن ئەم دیسیپلینانە بەکارناهێنرێت (بڕوانە ڕۆژهەڵاتی نزیک کۆن ). [[Category:Articles with unsourced statements from January 2022]] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2022)">وەرگێڕان پێویستە</span>'' &#x5D;</sup> یەکەم بەکارهێنانی فەرمی زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لەلایەن [[حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکا|حکومەتی ئەمریکاوە]] لە عەقیدەی ئایزنهاوەر لە ساڵی ١٩٥٧ بوو کە پەیوەندی بە قەیرانی سوێزەوە هەبوو. جۆن فۆستەر دولێس وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بەم شێوەیە پێناسە کردووە "ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نێوان [[لیبیا]] لە ڕۆژئاوا و [[پاکستان]] لە ڕۆژهەڵات، [[سووریا|سوریا]] و [[عێراق]] لە باکوور و نیمچە دوورگەی عەرەبی لە باشوور، لەگەڵ [[سوودان|سودان]] و [[ئیتیۆپیا|ئەسیوپیا]] ". <ref name="davison"/> لە ساڵی ١٩٥٨ [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا]] ڕوونیکردەوە کە زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی نزیک" و "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" دەگۆڕدرێن، و ناوچەکەی بەو شێوەیە پێناسە کرد کە تەنها [[میسر]] ، سوریا، [[ئیسرائیل]] ، [[لوبنان]] ، [[ئوردن]] ، عێراق، [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ، [[کووەیت|کوێت]] ، [[بەحرەین]] و [[قەتەر]] لەخۆدەگرێت. لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە زانایان و ڕۆژنامەنووسانی ناوچەکە، وەک ڕۆژنامەنووس لوای خڕەیش و مێژوونووس حەسەن حەنەفی، ڕەخنەیان لە بەکارهێنانی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» وەک زاراوەیەکی ئەورووپەچەق و داگیرکاری گرتووە. ڕۆژنامەی [[ئەسۆوشیەیتید پرێس|ئەسۆشێتد پرێس]] ستایلبووکی ساڵی ٢٠٠٤ باس لەوە دەکات کە ڕۆژهەڵاتی نزیک پێشتر ئاماژەی بە وڵاتانی دوورتری ڕۆژئاوا دەکرد لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەی بە وڵاتانی ڕۆژهەڵات دەکرد، بەڵام ئێستا هاوواتایە. ڕێنمایی دەکات: <blockquote>''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست'' بەکاربهێنە مەگەر ''ڕۆژهەڵاتی نزیک'' لەلایەن سەرچاوەیەکەوە لە چیرۆکێکدا بەکارهاتبێت. ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش'' قبوڵکراوە، بەڵام ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست'' بە باشتر دەزانرێت. <ref>Goldstein, Norm. ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law''. New York: Basic Books, 2004. {{ISBN|0-465-00488-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-465-00488-1|<bdi>0-465-00488-1</bdi>]] p. 156</ref></blockquote> === وەرگێڕانەکان === زمانە ئەوروپییەکان زاراوەی هاوشێوەی ''ڕۆژهەڵاتی نزیک'' و ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان'' وەرگرتووە . بەو پێیەی ئەمانە لەسەر بنەمای وەسفێکی ڕێژەیی دامەزراون، ماناکان بەندە بە وڵاتەوە و بە گشتی جیاوازن لە زاراوە ئینگلیزییەکان. لە [[زمانی ئەڵمانی|زمانی ئەڵمانیدا]] زاراوەی ''[[:de:Naher Osten|ناهێر ئۆستن]]'' (ڕۆژهەڵاتی نزیک) هێشتا لە بەکارهێنانی باودایە (لە ئێستادا زاراوەی ''میتلەر ئۆستن'' زیاتر و زیاتر لە دەقە ڕۆژنامەوانییەکاندا باو دەبێت کە لە سەرچاوە ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراون، هەرچەندە مانای جیاوازی هەیە). لە چوار زمانی سلاڤیدا، [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] [[:ru:Ближний Восток|Ближний Восток]] یان ''Blizhniy Vostok'', [[زمانی بولگاری|بولگاری]] [[:bg:Близък Изток|Близкия Изток]], [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] ''[[:pl:Bliski Wschód|Bliski Wschód]]'' یان [[زمانی کرواتی|کرواتی]] ''[[:hr:Bliski istok|Bliski istok]]'' (زاراوەکان بە واتای ''ڕۆژهەڵاتی نزیک'' تاکە گونجاون بۆ ناوچەکە). بەڵام هەندێک لە زمانە ئەورووپایییەکان هاوتای «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»یان هەیە؛ وەک فەڕەنسیی Moyen-Orient، سویدیی Mellanöstern، ئیسپانیی Oriente Medio یان Medio Oriente، یۆنانیی Μέση Ανατολή (Mesi Anatoli) و ئیتالیی Medio Oriente.{{تێبینی|In Italian, the expression "Vicino Oriente" (Near East) was widely used to refer to Turkey, and ''Estremo Oriente'' (Far East or Extreme East) to refer to all of Asia east of Middle East.}} ڕەنگە بەهۆی کاریگەری سیاسی ئەمریکا و ئەوروپا، و دیاربوونی چاپەمەنی ڕۆژئاوا، هاوتای عەرەبی ''ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست'' (بە عەرەبی: الشرق الأوسط ''ash-Sharq al-Awsaṭ'' ) بووەتە بەکارهێنانی ستاندارد لە چاپەمەنی سەرەکی عەرەبیدا. هەمان مانای زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە بەکارهێنانی ئەمریکای باکوور و ئەوروپای ڕۆژئاوا پێکدێت. ناونانی، ''[[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]]'', هەروەها لە ڕەگی عەرەبییەوە بۆ ''ڕۆژهەڵات'', هەروەها ناوچەیەکی پێناسەکراوی جۆراوجۆر لە دەوروبەری [[شام|لێڤانت]], بەشی ڕۆژهەڵاتی جیهانی عەرەبی زمان (بە پێچەوانەی ''[[مەغریبی عەرەبی|مەغریب]]'', بەشی ڕۆژئاوا) دیاری دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anderson, Ewan W.|سەردێڕ=The Middle East: Geography and Geopolitics|دوایین٢=William Bayne Fisher|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٠|پەڕەکان=١٢–١٣}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnderson,_Ewan_W.William_Bayne_Fisher2000">Anderson, Ewan W.; William Bayne Fisher (2000). ''The Middle East: Geography and Geopolitics''. Routledge. pp.&nbsp;<span class="nowrap">12–</span>13.</cite></ref> هەرچەندە ئەم زاراوەیە لە ڕۆژئاوا سەرچاوەی گرتووە، بەڵام وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زمانەکانی تر جگە لە عەرەبی بەکاردەهێنن، لە وەرگێڕاندا ئەو زاراوەیە بەکاردەهێنن. بۆ نموونە هاوتای [[زمانی فارسی|فارسی]] بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاورمیانه ( ''Khāvar-e miyāneh'' )، عیبری המזרח התיכון ( ''hamizrach hatikhon'' ) و تورکی Orta Doğu. <ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Middle East in Turkish |ئیش=dictionary.cambridge.org |ناونیشان=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-turkish/the-middle-east |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٥}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="">[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-turkish/the-middle-east "The Middle East in Turkish"], ''dictionary.cambridge.org''<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2025</span></cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{ناوچەکانی جیھان‏}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|ئیسرائیل|ئەفریقا|ئێران|ئوردن|بەحرەین|عەرەبستانی سعوودی|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|کووەیت|تورکیا|سووریا|قەتەر|عومان|میسر}} {{پۆلی کۆمنز|Middle East}} [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:ناوچەکانی جیھان]] [[پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین]] tccri0qf2eewgdz457ixcc7f8lks7n6 0 7865 1613880 1582187 2026-08-01T01:13:44Z Ari Qasm 57423 Ari Qasm پەڕەی [[زانکۆی سەڵاحەدین]]ی گواستەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]]: چاککردن 1582187 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی زانکۆ |ناو = زانکۆی سەڵاحەدین-هەولێر{{ھن}}<small>Salahaddin University-Erbil</small> |ناوی خۆماڵی =زانکۆی سەڵاحەدین-ھەولێر |ناوی وێنە = Salahaddin University-Erbil logo.png |قەبارەی وێنە = |لێدوانی وێنە = لۆگۆی زانکۆی سەڵاحەددین |سەردێڕ = |ناوی لاتینی = |دروشم = |دروشم بە کوردی = |دامەزراندن = ١٩٦٨ لە [[سلێمانی]]{{ھن}}ساڵی ١٩٨١ گوازرایەوە بۆ [[ھەولێر]] |جۆر =[[میللی]]، [[حکومی]] |پابەندبوون = |بودجە = |بەڕێوەبەر = |سەرۆکی زانکۆ = کامەران یونس حەمەدئەمین |شار = [[ھەولێر]] |ویلایەت = |پارێزگا = [[پارێزگای ھەولێر]] |وڵات = [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]] |ھێڵ = |کامپ =ناوەندی شار |یاریزانە وەرزشییەکان = |وەرزشەکان = |نازناو = |پابەندییەکان = |ماڵپەڕ =https://su.edu.krd/ |لۆگۆ = }} '''زانکۆی سەڵاحەدین''' دێرینترین زانکۆیە لە [[باشووری کوردستان]]دا کە کامپی زانکۆکە ئێستا لە شاری [[ھەولێر]]ی پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=چەند خوێندکارێکی زانکۆی سەلاحەددین: شوێن نییە تێیدا بخەوین|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1101202121|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> ئەم زانکۆیە یەکەم جار لە شاری [[سلێمانی]] لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٨١ گواسترایەوە بۆ شاری [[ھەولێر]]. زانکۆی سەڵاحەدین ئەندامە لە [[کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=List of IAU Members – IAU|ناونیشان=https://iau-aiu.net/List-of-IAU-members?lang=en|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=iau-aiu.net}}</ref> تاوەکوو ٢٠٠٥ کۆلێژە پزیشکییەکانی ھەولێر لەو زانکۆیە بوو، بەڵام لەو ساڵەوە [[زانکۆی پزیشکیی ھەولێر]]ی لێ جیابووەوە. جۆری خوێندن لە زانکۆکەدا خۆڕایییە بەوەی زانکۆیەکی حکوومییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمییەکانى کوردستان {{!}} وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى|ناونیشان=http://archive.gov.krd/mohe/mhe-krg.org/ku/node/3347.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=archive.gov.krd}}</ref> ئێستا دکتۆر کامەران یونس سەرۆکی زانکۆی سەڵاحەدینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=پ. ی. د.کامەران یونس سەرۆکی زانکۆی سەڵاحەدین-ھەولێر سەردنی کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کرد.|ناونیشان=https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=زانكۆی سه‌لاحه‌دین-هه‌ولێر|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220810085957/https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/290620225|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> == کۆلێژەکان == کۆلێژەکانی زانکۆی سەلاحەدین بریتین لە: * کۆلێژی زانست * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی کشتوکاڵ|کۆلێژی زانستە ئەندازیاریە کشتوکاڵیەکان]] * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی تەکنیکی ئەندازیاری|کۆلێژی ئەندازیاری]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی کارگێڕی و ئابوری|کۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابوری]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆڵێژی ھونەرە جوانەکان|کۆڵێژی ھونەرە جوانەکان]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان|کۆلێژی زانستە ئیسلامییەکان]] * کۆلێژی پەروەردە * کۆلێژی یاسا * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی زمان|کۆلێژی زمان]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی پەروەردەی بنەرەت|کۆلێژی پەروەردەی بنەرەت]] * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی ئاداب|کۆلێژی ئاداب]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی پەروەردەی جەستەیی و زانستە وەرزشیەکان|کۆلێژی پەروەردەی جەستەیی و زانستە وەرزشییەکان]] * کۆلێژی زمان * کۆلێژی زانستە سیاسییەکان * کۆلێژی زانستى کۆمپیوتەرو ئینفۆرماتیک * کۆلێژی پەروەردە-شەقلاوە * کۆلێژی پەروەردە-مەخمور == بڕوانامەکان == [[پەڕگە:زانکۆی سەلاحەددین.jpg|وێنۆک|دەرچوونی بەشێک لە خوێندکارانی زانکۆی سەلاحەددین]] لە زانکۆیەکە چەندین بڕوانامە بە خوێندکار دەبەخشێندرێت * بەکالۆریۆسی زانست (Bachelor of Science) * بەکالۆریۆسی ھونەر (Bachelor of Arts) * ماستەر لە زانست (Master of Science) * ماستەر لە ھونەر (Master of Arts) * دوکتۆرا (PhD) * دوکتۆرای پزیشکی - Medical degree (MD) == سەرۆک == * کامەران یونس حەمەدئەمین == دەرچووە ناودیارەکانی زانکۆ == چەندین کەسی ناسراو لە زانکۆی سەلاحەدین خوێندنیان بەکۆتا ھێناوە، لەوانە: * [[نەوزاد ھادی]] پارێزگاری پێشووی ھەولێر * [[نووری مالیکی]] سەرۆککوەزیرانی پێشووی عێراق * [[محەممەد عارف]] * [[شەماڵ سائیب]] ھونەرمەند * [[مارف خەزنەدار]] نووسەری کورد * [[فەرھاد پیرباڵ]] * [[فەتحی میرانی]] * [[کەمال خۆشناو]] * [[سەعدی بەرزنجی]] * [[شوکریە ڕەسوول]] * [[کوردستان موکریانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://su.edu.krd/}} {{زانکۆکانی کوردستان}} {{زانکۆکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|پەروەردە|زانکۆ|دەیەی ١٩٦٠|زانکۆکان}} {{پۆلی کۆمنز|Salahaddin University}} [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:شوێنەکانی ھەولێر]] [[پۆل:زانکۆی سەلاحەدین]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق]] [[پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر]] [[پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زانکۆ کوردییەکان]] [[پۆل:سەڵاحەدینی ئەیووبی]] gs7nd36xb8am4dvnumbdaz667e2uudu 1613885 1613880 2026-08-01T01:14:56Z Ari Qasm 57423 1613885 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی زانکۆ |ناو = زانکۆی سەڵاحەددین-ھەولێر{{ھن}}<small>Salahaddin University-Erbil</small> |ناوی خۆماڵی =زانکۆی سەڵاحەددین-ھەولێر |ناوی وێنە = Salahaddin University-Erbil logo.png |قەبارەی وێنە = |لێدوانی وێنە = لۆگۆی زانکۆی سەڵاحەددین |سەردێڕ = |ناوی لاتینی = |دروشم = |دروشم بە کوردی = |دامەزراندن = ١٩٦٨ لە [[سلێمانی]]{{ھن}}ساڵی ١٩٨١ گوازرایەوە بۆ [[ھەولێر]] |جۆر =[[میللی]]، [[حکومی]] |پابەندبوون = |بودجە = |بەڕێوەبەر = |سەرۆکی زانکۆ = کامەران یونس حەمەدئەمین |شار = [[ھەولێر]] |ویلایەت = |پارێزگا = [[پارێزگای ھەولێر]] |وڵات = [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]] |ھێڵ = |کامپ =ناوەندی شار |یاریزانە وەرزشییەکان = |وەرزشەکان = |نازناو = |پابەندییەکان = |ماڵپەڕ =https://su.edu.krd/ |لۆگۆ = }} '''زانکۆی سەڵاحەددین''' دێرینترین زانکۆیە لە [[باشووری کوردستان]]دا کە کامپی زانکۆکە ئێستا لە شاری [[ھەولێر]]ی پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=چەند خوێندکارێکی زانکۆی سەلاحەددین: شوێن نییە تێیدا بخەوین|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/1101202121|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> ئەم زانکۆیە یەکەم جار لە شاری [[سلێمانی]] لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٨١ گواسترایەوە بۆ شاری [[ھەولێر]]. زانکۆی سەڵاحەددین ئەندامە لە [[کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=List of IAU Members – IAU|ناونیشان=https://iau-aiu.net/List-of-IAU-members?lang=en|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=iau-aiu.net}}</ref> تاوەکوو ٢٠٠٥ کۆلێژە پزیشکییەکانی ھەولێر لەو زانکۆیە بوو، بەڵام لەو ساڵەوە [[زانکۆی پزیشکیی ھەولێر]]ی لێ جیابووەوە. جۆری خوێندن لە زانکۆکەدا خۆڕایییە بەوەی زانکۆیەکی حکوومییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانکۆ و دامەزراوە ئەکادیمییەکانى کوردستان {{!}} وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى|ناونیشان=http://archive.gov.krd/mohe/mhe-krg.org/ku/node/3347.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=archive.gov.krd}}</ref> ئێستا دکتۆر کامەران یونس سەرۆکی زانکۆی سەڵاحەددینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=پ. ی. د.کامەران یونس سەرۆکی زانکۆی سەڵاحەدین-ھەولێر سەردنی کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کرد.|ناونیشان=https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=زانكۆی سه‌لاحه‌دین-هه‌ولێر|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220810085957/https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/290620225|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> == کۆلێژەکان == کۆلێژەکانی زانکۆی سەلاحەدین بریتین لە: * کۆلێژی زانست * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی کشتوکاڵ|کۆلێژی زانستە ئەندازیاریە کشتوکاڵیەکان]] * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی تەکنیکی ئەندازیاری|کۆلێژی ئەندازیاری]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی کارگێڕی و ئابوری|کۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابوری]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆڵێژی ھونەرە جوانەکان|کۆڵێژی ھونەرە جوانەکان]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان|کۆلێژی زانستە ئیسلامییەکان]] * کۆلێژی پەروەردە * کۆلێژی یاسا * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی زمان|کۆلێژی زمان]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی پەروەردەی بنەرەت|کۆلێژی پەروەردەی بنەرەت]] * [[زانکۆی سەڵاحەدین – کۆلێژی ئاداب|کۆلێژی ئاداب]] * [[زانکۆی سەلاحەدین کۆلێژی پەروەردەی جەستەیی و زانستە وەرزشیەکان|کۆلێژی پەروەردەی جەستەیی و زانستە وەرزشییەکان]] * کۆلێژی زمان * کۆلێژی زانستە سیاسییەکان * کۆلێژی زانستى کۆمپیوتەرو ئینفۆرماتیک * کۆلێژی پەروەردە-شەقلاوە * کۆلێژی پەروەردە-مەخمور == بڕوانامەکان == [[پەڕگە:زانکۆی سەلاحەددین.jpg|وێنۆک|دەرچوونی بەشێک لە خوێندکارانی زانکۆی سەلاحەددین]] لە زانکۆیەکە چەندین بڕوانامە بە خوێندکار دەبەخشێندرێت * بەکالۆریۆسی زانست (Bachelor of Science) * بەکالۆریۆسی ھونەر (Bachelor of Arts) * ماستەر لە زانست (Master of Science) * ماستەر لە ھونەر (Master of Arts) * دوکتۆرا (PhD) * دوکتۆرای پزیشکی - Medical degree (MD) == سەرۆک == * کامەران یونس حەمەدئەمین == دەرچووە ناودیارەکانی زانکۆ == چەندین کەسی ناسراو لە زانکۆی سەلاحەدین خوێندنیان بەکۆتا ھێناوە، لەوانە: * [[نەوزاد ھادی]] پارێزگاری پێشووی ھەولێر * [[نووری مالیکی]] سەرۆککوەزیرانی پێشووی عێراق * [[محەممەد عارف]] * [[شەماڵ سائیب]] ھونەرمەند * [[مارف خەزنەدار]] نووسەری کورد * [[فەرھاد پیرباڵ]] * [[فەتحی میرانی]] * [[کەمال خۆشناو]] * [[سەعدی بەرزنجی]] * [[شوکریە ڕەسوول]] * [[کوردستان موکریانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://su.edu.krd/}} {{زانکۆکانی کوردستان}} {{زانکۆکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|پەروەردە|زانکۆ|دەیەی ١٩٦٠|زانکۆکان}} {{پۆلی کۆمنز|Salahaddin University}} [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:شوێنەکانی ھەولێر]] [[پۆل:زانکۆی سەلاحەدین]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق]] [[پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر]] [[پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٨]] [[پۆل:زانکۆ کوردییەکان]] [[پۆل:سەڵاحەدینی ئەیووبی]] 6ngmj7remzwt0po8ifrj1om1byl3x2j 0 7869 1613974 731105 2026-08-01T09:09:28Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613974 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 0 8105 1613757 1613539 2026-07-31T12:10:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613757 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''عومان''' ({{بە عەرەبی|سلطنة عُمان}})وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژئاوای ئاسیا]].سنوورە وشکانییەکانی لەگەڵ [[عەرەبستانی سعوودی]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و [[یەمەن]] هاوبەشە و هاوکات سنوورە دەریاییەکانی لەگەڵ [[ئێران]] و [[پاکستان|پاکستانیش]] هاوبەشە .<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٠٥}}</ref>کەناراوەکانی عومان دەکەوێتە سەر [[دەریای عەرەب|دەریای عەرەبی]] لە باشوورى ڕۆژهەڵاتەوە و [[کەنداوی عومان]] لە لە باکووری ڕۆژهەڵات. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٥.٤٦ ملیۆن کەسە و ڕووبەرەکەی ٣١٥ هەزار و ٣٣١ کەسە&#x20;کم ^٢ (١٢١,٧٥٠ میل چوارگۆشە)، بەمەش دەبێتە سێیەم گەورەترین وڵات لەسەر نیمچە دوورگەی عەرەبی. [[مەسقەت]] پایتەخت و گەورەترین شارە، [[ئیسلام]] ئایینی دەوڵەتە، [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانی فەرمییە. عومان کۆنترین دەوڵەتی سەربەخۆیە لە [[جیھانی عەرەب|جیهانی عەرەبیدا]], <ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> <ref name=":0">[[Royal Air Force Museum London|Royal Air Force Museum]], [https://web.archive.org/web/20201119092207/https://www.rafmuseum.org.uk/research/online-exhibitions/an-enduring-relationship-a-history/a-history-of-oman.aspx A History of Oman]. Retrieved 19 November 2020</ref> و لە ساڵی ١٧٤٤ەوە بە بەردەوامی لەلایەن بنەماڵەی ئەلبو سەیدەوە حوکمڕانی دەکرێت <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref>لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمدا، عومان وەک هێزێکی سەرەکی ناوچەیی دەرکەوت، پورتوگالییەکانى لە کەناراوەکانی دەرکرد و ئیمپراتۆریەتێکی دامەزراند کە ڕکابەری لەگەڵ بەریتانیا و پورتوگالدا دەکرد بۆ دەسەڵات لە کەنداوی فارس و دەریای هيند. <ref name="autogenerated1" /> لە لووتکەی هێزیدا لە سەدەی نۆزدەهەمدا، کاریگەری و کۆنترۆڵی عومان لە سەرووی گەروی هورمزەوە درێژ بووەوە بۆ ئەو ناوچانەی کە دواتر بوونە ئێران و پاکستان، و لە باشووریشەوە تاوەکو [[زەنگبار]]<ref name="etn.sagepub.com">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kharusi |یەکەم=N. S. |ساڵ=٢٠١٢|سەردێڕ=The ethnic label Zinjibari: Politics and language choice implications among Swahili speakers in Oman |journal=Ethnicities |بەرگ=١٢|issue=3 |پەڕەکان=٣٣٥–٣٥٣|doi=10.1177/1468796811432681 |issn=1468-7968 |s2cid=145808915}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا عومان کەوتە ژێر کاریگەری ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا لە کاتێکدا ''بە شێوەیەکی یاسایی'' بە سەروەری مایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Owtram |یەکەم=Francis |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.qdl.qa/en/close-relationship-britain-and-oman-1750|سەردێڕ=A Close Relationship: Britain and Oman since 1750 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=Qatar National Library |زمان=English}}</ref> یەدەگی نەوتی عومان لە ڕیزبەندی 22هەمین وڵاتی جیهاندایە. <ref name="autogenerated12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=http://gulfnews.com/business/economy/private-sector-gets-omanisation-targets-1.761024|سەردێڕ=Private sector gets Omanisation targets |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191009110635/https://gulfnews.com/business/private-sector-gets-omanisation-targets-1.761024 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=[[Gulf News]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ [[بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان]] عومان وەک پێشکەوتووترین وڵاتی جیهان لە ڕووی گەشەپێدانەوە لە ماوەی ٤٠ ساڵی پێشوودا ناساند. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/news/announcements/title,21573,en.html|سەردێڕ=Media {{!}} Latest News {{!}} Announcements {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131109205813/http://hdr.undp.org/en/mediacentre/news/announcements/title,21573,en.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> هەرچەندە عومان خاوەنی یەدەگی بەرچاوی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی|گازی سروشتییە]]، بەڵام لە چاو وڵاتانی دیکەی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] پشت بە سووتەمەنی بەردینی دەبەستێت. بەشێک لە ئابووری عومان [[Tourism in Oman|گەشتیاری]], و بازرگانی ماسی و [[خورما]] و بەرهەمە کشتوکاڵیەکانی تر دەگرێتەوە. [[گرووپی بانکی جیھانی|بانکی نێودەوڵەتی]] عومان وەک ئابوورییەکی داهات بەرز پۆلێن دەکات. تا ساڵی ٢٠٢٤، عومان لە ڕیزبەندی ٤٢هەمین وڵاتی ئاشتیخواز لە جیهاندا لە [[پێوەرەکانی ئاشتی جیھانیی]] و سێیەم وڵاتی ئاشتیخواز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا دادەنرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2021/06/GPI-2021-web-1.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220324204830/https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2021/06/GPI-2021-web-1.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=visionofhumanity.org |پەڕە=٩}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2026/06/Global-Peace-Index-2026-Report.pdf |وێبگە=economicsandpeace.org}}</ref> سیستەمى سیاسى عومان دەسەڵاتێکی پاشایەتی ڕەهایە کە [[سوڵتان|سوڵتانێک]] بەڕێوەی دەبات، کە هەم وەک سەرۆکی دەوڵەت و هەم وەک سەرۆکی حکومەت کاردەکات، دەسەڵات لە ڕێگەی هێڵی پیاوەوە دەگوازرێتەوە. ەسەڵاتی جێبەجێکردن لە ڕێگەی ئەنجومەنی وەزیرانەوە پەیڕەو دەکرێت، لە کاتێکدا ئەنجومەنی دوو قۆناغی عومان کە پێکهاتووە لە ئەنجومەنی دەوڵەت کە دیاری دەکرێت و ئەنجومەنی ڕاوێژکاری (شۆرا) کە هەڵدەبژێردرێت، وەک دەزگای ڕاوێژکاریی وڵات کار دەکات. [[قابووس کوڕی سەعید]] لە ساڵی ١٩٧٠ تا ساڵی ٢٠٢٠ وەک سوڵتان کاری کردووە. نزیکەی پێنج دەیە حوکمڕانییەکەی سەرەتای قۆناغێکی نوێى خێرا بوو کە ئێستا بە ڕێنێسانسی عومان ناسراوە، تیایدا گەشەسەندنى لە ئاستی ژیانی وڵاتدا زیاتر بوو، کۆیلایەتی هەڵوەشایەوە، شۆڕشی زەفار کۆتایی هات، و دەستووری عومان راگەیەندرا. <ref name="rule">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠١٦|ناونیشان=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|سەردێڕ=Reports |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠ [[ھەیتەم کوڕی تارق ئال سەعید]] لە شوێنی قابووس بووە سوڵتانی عومان . <ref name="ALJAZEERA2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> عومان ئەندامی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و [[کۆمکاری عەرەبی]] و [[ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو|ئەنجومەنی هاوکاری کەنداو]] و بزووتنەوەی بێلایەنەکان و [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامیە]]. == جوگرافیا == عومان دەکەوێتە نێوان بازنەکانی پانی ١٦ی باکوور و ٢٨ی باکوور، و هێڵەکانی درێژی ٥٢ی ڕۆژهەڵات و ٦٠ی ڕۆژهەڵات. دەشتێکی بیابانی چەوڵی زۆربەی ناوەڕاستی عومان پێک دەهێنێت، لەگەڵ زنجیرە چیاکان لە باکوورەوە ([[زنجیرەچیای ئەل حەجەر]]) و کەناری باشووری ڕۆژهەڵات (چیاکانی زەفار)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://home.kpn.nl/~lilian_schreurs/GeologyOman/Geography.htm|سەردێڕ=KPN Homepages |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180925214427/http://home.kpn.nl/~lilian_schreurs/GeologyOman/Geography.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦|وێبگە=home.kpn.nl}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشان=http://thenextchallenge.org/dhofar-mountains-oman/|سەردێڕ=Expedition Report: Dhofar Mountains Oman |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010160746/http://thenextchallenge.org/dhofar-mountains-oman/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref>، کە گرنگترین شارەکانی وڵاتی تێدایە: پایتەخت [[مەسقەت]]، سەحار و سوور لە باکوور، و سەلالە لە باشوور و موسەندەم. کەشوهەوای عومان لە ناوەوە گەرم و وشکە و لە کەناراوەکانیشدا شێدارە.نیمچەدوورگەی موسەندەم، کە بە ستراتیژی لەسەر [[گەرووی ھورمز]] هەڵکەوتووە، ناوچەیەکی دابڕاوە و لە باقی خاکی عومان بەهۆی وڵاتی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیمارات]] جیا بووەتەوە.<ref name="jkrogh">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Krogh |یەکەم=Jan S. |ناونیشان=http://geosite.jankrogh.com/oman.htm|سەردێڕ=Oman |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190504144207/http://geosite.jankrogh.com/oman.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref>بیابانی ناوەڕاستی عومان سەرچاوەیەکی گرنگی بەردی ئاسمانییە (میتۆریت) بۆ لێکۆڵینەوە و پشکنینی زانستی. === کەش و هەوا === وەک هەموو ناوچەکانی دیکەی کەنداوی فارس، عومان بە گشتی یەکێکە لە گەرمترین وڵاتانی جیهان. لە [[هاوین]]، پلەی گەرمای شارەکانی مەسقەت و باکووری عومان بە شێوەیەکی مامناوەند لەنێوان ٣٠ تا ٤٠ پلەی سەنتیگراد دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.world-climates.com/city-climate-muscat-seeb-oman-asia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140407184445/http://www.world-climates.com/city-climate-muscat-seeb-oman-asia/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref>عومان وەرزى بارانبارینى کەمە، بە جۆرێک کە بڕی بارانی ساڵانە لە مەسقەت بە تەنها نزیکەی ١٠٠ میلیمەترە و زۆربەی ئەو بارانە لە مانگی کانونی دووەم دەبارێت.<ref name="faopasture">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/oman/oman.htm|سەردێڕ=Oman |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160625103114/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/counprof/oman/oman.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.world-climates.com/city-climate-salalah-oman-asia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809022402/http://www.world-climates.com/city-climate-salalah-oman-asia/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ناوچە شاخاوییەکان بارانی زیاترە، و بڕی بارانی ساڵانە لە بەرزاییەکانی شاخی ئەخزەر گریمانەى ٤٠٠ میلیمەتر زیاتر دەکرێت.پلەی گەرمای نزم لە ناوچە شاخاوییەکان هۆکارە بۆ ئەوەی هەر چەند ساڵ جارێک بەفر ناچەکە داپۆشێت.هەندێک بەشی کەناراو، بە تایبەتی لە دەوروبەری دوورگەی مەسیرە، هەندێک جار لە ماوەی ساڵێکدا بە هیچ شێوەیەک باران نابارێت.کەشوهەوای عومان بە گشتی زۆر گەرمە، و لە وەرزی گەرما، کە لە مانگی ئایار تا ئەیلوول بەردەوامە، پلەی گەرما هەندێک جار دەگاتە نزیکەی ٥٤ پلەی سەنتیگراد.<ref>[http://gulfnews.com/news/gulf/oman/snow-blankets-oman-s-mountains-as-temperatures-drop-1.1291760 Snow blankets Oman's mountains as temperatures drop] {{Webarchive}}. ''Gulf News'' (16 February 2014). Retrieved 20 April 2014.</ref> لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨دا، گوندی قورەیات ژمارەی پێوانەیی بۆ بەرزترین پلەی گەرما لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا تۆمارکرد، کە بریتی بوو لە ٤٢.٦ پلەی سیلیزی (١٠٨.٧ پلەی فەهرنهایت). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠١٨|ناونیشان=https://edition.cnn.com/travel/article/hottest-low-temperature-quriyat-oman-wxc/index.html|سەردێڕ=Super-hot city breaks world temperature record {{!}} CNN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180703080312/http://edition.cnn.com/travel/article/hottest-low-temperature-quriyat-oman-wxc/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> بەپێی پێنوێنی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ساڵی ٢٠١٩، لە ڕووی چالاکییەکانی تایبەت بە کەشوهەواوە، هێشتا ئاستەنگی گەورە ماون بۆ چارەسەرکردن. ڕێژەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) بەرزە، لە کاتێکدا دەردانی کاربۆنی هاوردەکراو و ڕێژەی سەدی ئەو دانیشتووانەی کە بەهۆی کارەساتەکانی پەیوەست بە کەشوهەواوە کاریگەرییان تێکراوە، نزمە.<ref name="UNSD3">Sustainable Development Report Dashboards 2019 Oman. [https://dashboards.sdgindex.org/#/OMN Sustainable Development Report Dashboards 2019 Oman] SDG Index. 2019.</ref> == جۆراوجۆرى زیندەوەر == دەوەن و گیای بیابانی، کە لە باشووری عەرەبستاندا باون، لە عومان بوونیان هەیە، بەڵام ڕووەک لە بانەکانی ناوەوەدا کەمە، کە بەشێکی زۆری پێکهاتووە لە بیابانی [[چەو|چەوی]]. زۆریی بارانبارینی وەرزی لە زوفار و چیاکاندا وا دەکات گەشەی ڕووەک لەو ناوچانەدا لە وەرزی هاویندا چڕتر بێت؛ داری گوێزی هیندی بە فراوانی لە دەشتە کەناراوییەکانی زوفار دەڕوێت و بخوور (کەندر) لە گردەکاندا بەرهەم دەهێندرێت، لەگەڵ بوونی بڕێکی زۆر لە ڕووەکی دەفلە (زەقنەبووت) و جۆرەکانی داری ئەکاسیا. چیاکانی حەجەر ناوچەیەکی ژینگەیی جیاوازن، کە بەرزترین خاڵەکانی ڕۆژهەڵاتی عەرەبستان پێکدەهێنن، بە [[ژیانی کێوی|ژیانێکی کێوییەوە]] کە ئاژەڵی تەهری عەرەبی لەخۆدەگرێت. [[گوانداران]] ڕەسەنەکان بریتین لە پڵنگی عەرەبی، کەمتیاری هێڵدار، ڕێوی، گورگی عەرەبی، کەروێشکی کەیپ، ئۆریکسی عەرەبی و بزنەکێویی نوبی. باڵندەکانیش بریتین لە داڵ، هەڵۆ، لەقلەق، حوبارە، [[کەوی عەرەبی]]، [[کەندەسمە (تۆرەمە)]]، باز و باڵندەی خۆر. لە ساڵی ٢٠٠١دا، عومان خاوەنی نۆ جۆری شیردەر و پێنج جۆری باڵندە بوو کە مەترسی لەناوچوونیان لەسەر بوو،[١] لەگەڵ نۆزدە جۆری ڕووەکی هەڕەشەلێکراو. مەرسوومی تایبەت دەرکراون بۆ پاراستنی ئەو جۆرانەی مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە، لەوانەش پڵنگی عەرەبی، ئۆریکسی عەرەبی، ئاسکی شاخاوی، ئاسکی گەردندار، تەهری عەرەبی، کیسەڵی دەریایی سەوز، کیسەڵی هۆکسبیل و کیسەڵی ئۆلیڤ ڕیدلی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://datazone.birdlife.org/species/results?cty=160&hdnAction=ADV_SEARCH&rec=N&rlEN=Y&vag=N&so=rl|سەردێڕ=BirdLife DataZone |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221009210519/http://datazone.birdlife.org/species/results?cty=160&hdnAction=ADV_SEARCH&rec=N&rlEN=Y&vag=N&so=rl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢١}}</ref>لەگەڵ ئەوەشدا، پەناگەی ئۆریکسی عەرەبی یەکەمین شوێنە کە لە مێژوودا لە لیستی کەلەپووری جیهانیی [[یوونێسکۆ]] سڕدرابێتەوە، ئەمەش دوای بڕیارێکی حکومەت لە ساڵی ٢٠٠٧دا بۆ کەمکردنەوەی ڕووبەری شوێنەکە بە ڕێژەی ٩٠٪ بە مەبەستی چۆڵکردنی ناوچەکە بۆ گەڕانکارانی نەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/news/362|سەردێڕ=Oman's Arabian Oryx Sanctuary : first site ever to be deleted from UNESCO's World Heritage List |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200705132243/https://whc.unesco.org/en/news/362 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> لایەنە ناوخۆیی و چالاکوانەکانى بوارى ئاژەڵان تێبینیی مامەڵەی نا رەوشتیان لەگەڵ ئاژەڵاندا لە عومان کردووە. بەتایبەتی، سەگە بەرەڵاکان تا ڕادەیەکی کەمتر، پشیلە بەرەڵاکان زۆرجار دەبنە قوربانیی ئەشکەنجەدان، ئازاردان، یان فەرامۆشکردن. تاکە ڕێگەی پەسەندکراو بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی سەگە بەرەڵاکان، تەقەلێکردنیانە لەلایەن ئەفسەرانی پۆلیسەوە. حکومەتی عومان ڕەتی کردووەتەوە بەرنامەیەکی خەساندن و نەزۆککردن جێبەجێ بکات، یان هیچ پەناگەیەک بۆ ئاژەڵان لە وڵاتەکەدا دروست بکات. پشیلەکان، هەرچەندە بە پەسەندتر لە سەگ دەبینرێن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وەک ئاژەڵی زیانبەخش (بێزارکەر) سەیر دەکرێن و زۆرجار بەهۆی برسێتی یان نەخۆشییەوە دەمرن. لە ساڵانی دواییدا، عومان بووەتە شوێنێکی باو بۆ سەیرکردنی نەهەنگ، کە بەتایبەتی تیشک دەخاتە سەر نەهەنگی پشتکووڕی عەرەبی کە بە سەختی لە مەترسیی لەناوچووندایە، لەگەڵ [[نەھەنگی عەنبەر]] و نەهەنگە شینە بچووکەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ettinger |یەکەم=Powell |ناونیشان=http://www.wildlifeextra.com/go/whales/oman-whales_dolphins.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729210846/http://www.wildlifeextra.com/go/whales/oman-whales_dolphins.html#cr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> == سیاسەت == عومان [[دەوڵەتی یەکگرتوو|دەوڵەتێکی یەکگرتوو]] و پاشایەتییەکی ڕەهایە، کە تێیدا سەرجەم دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری دواجار لە دەستی سوڵتانی بۆماوەییدا کۆدەبنەوە. لە دەرەنجامی ئەمەشدا، بە نائازادى سیسەتەمى سیاسەى پۆلێن کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.freedomhouse.org/country/oman|سەردێڕ=Oman: Country Profile |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190423195441/https://freedomhouse.org/country/oman |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=Freedom House}}</ref>سوڵتان سەرۆکی دەوڵەتە و ڕاستەوخۆ کۆنتڕۆڵی دۆسیەکانی کاروباری دەرەوە و بەرگری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ipu.org/parline-e/reports/2378_E.htm|سەردێڕ=IPU PARLINE database: OMAN (Majles A'Shura), Last elections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130227070250/http://www.ipu.org/parline-e/reports/2378_E.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> ئەو خاوەنی دەسەڵاتی ڕەهایە و یاساکان بە مەرسووم دەردەکات.<ref name="fh12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/oman|سەردێڕ=Oman |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121025073322/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/oman |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=Freedom in the World 2012}}</ref><ref name="econwut">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref>بەپێی هەڵسەنگاندنەکانى ڕەوشی جیهانیی دیموکراسی (GSoD) و شۆپێنەری دیموکراسیی سەر بە دامەزراوەی ئینتەرناشناڵ ئایدیا (International IDEA)، عومان لە پێوەرە گشتییەکانی دیموکراسیدا لە ئاستێکی نزم بۆ مامناوەنددایە، لەگەڵ هەبوونی لاوازییەکی بەرچاو لە بەشداریی سیاسیدا، لەوانەش بەشداریی هەڵبژاردن و کۆمەڵگەی مەدەنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.idea.int/democracytracker/country/oman|سەردێڕ=Oman {{!}} The Global State of Democracy |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.idea.int |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.idea.int/democracytracker/|سەردێڕ=Democracy Tracker {{!}} The Global State of Democracy |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.idea.int}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices|سەردێڕ=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.idea.int}}</ref> === سیستەمی یاسایی === عومان پاشایەتییەکی ڕەهایە، کە تێیدا وتەی سوڵتان هێزی یاسای هەیە. دەسەڵاتی دادوەری پاشکۆی سوڵتانە. بەپێی دەستووری عومان، یاسای شەریعەت یەکێکە لە سەرچاوەکانی یاسادانان. بەشەکانی دادگای شەرعی لە چوارچێوەی سیستەمی دادگای شارستانیدا بەرپرسیارن لە پرسەکانی یاسای خێزان، وەک جیابوونەوە (تەڵاق) و میرات. لە کاتێکدا دەسەڵاتی ڕەها لە دەستی سوڵتاندا کۆبووەتەوەو عومان خاوەنی جیاکردنەوەی فەرمیی دەسەڵاتەکان نییە<ref name="rule2">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠١٦|ناونیشان=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|سەردێڕ=Reports |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٦}}</ref>،سوڵتان قابووسی کۆچکردوو ئامادە نەبوو ناونیشانی تەواوی وەزیری بەرگری، وەزیری کاروباری دەرەوە و وەزیری دارایی ببەخشێت بەو وەزیرانەی کە ئەو بەرپرسیارێتییانەیان جێبەجێ دەکرد، بەڵکو پێی باشتر بوو لە چوارچێوەی قەڵەمڕەوی شاهانەدا بیانھێڵێتەوە. سوڵتانی ئێستا، هەیسەم، ناونیشانە تەواوەکانی بەخشیوەتە ئەو وەزیرانەی بەرپرسیارن لەو دۆسیانە، لە هەمان کاتدا دۆسیەی بەرگری بەرزکردووەتەوە بۆ ئاستی جێگری سەرۆک وەزیران.<ref name="rule2" />لە ساڵی ١٩٧٠ەوە سەرجەم یاساکان لە ڕێگەی مەرسوومی شاهانەوە دەرچوێندراون، لە نێویاندا یاسای بنەڕەتیی ساڵی ١٩٩٦. <ref name="rule2" />سوڵتان وەزیرەکان و دادوەرەکان دادەمەزرێنێت، و دەتوانێت لێخۆشبوونی گشتی دەربکات و سزاکان سووک بکات.دەسەڵاتی سوڵتان پێشێل ناکرێت و سوڵتان چاوەڕوانی ملکەچبوون و ڕەزامەندى تەواوەتییە بۆ ویستەکانى.<ref name="rule2" /> سەرەڕای ئەوەی کە سیستەمی یاسایی عومان لە ڕووی تیۆرییەوە بەرگری لە ئازادییە مەدەنییەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکان دەکات، بەڵام هەردوکیان بە شێوەیەکی بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتەوە پشتگوێ دەخرێن. ژنان و منداڵان ڕووبەڕووی جیاکاریی یاسایی دەبنەوە لە زۆرێک لە بوارەکاندا.<ref name="rule3">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠١٦|ناونیشان=http://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/|سەردێڕ=Reports |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200312141230/https://www.bti-project.org/en/reports/country-reports/detail/itc/OMN/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ژنان لە هەندێک سوودی دەوڵەتی بێبەش دەکەن، وەک قەرزی خانووبەرە، و مافی یەکسانیشیان پێ نادرێت لەژێر سایەی یاسای باری کەسێتیدا. <ref name="rule3" />هەروەها ژنان تووشی سنوردارکردن دەبن لە بڕیاردانی سەربەخۆدا سەبارەت بە مافەکانی تەندروستی و زاوزێ.<ref name="rule3" /> دەسەڵاتی یاسادانان لە عومان (ئەنجومەنی عومانی دوو ئەنجومەنییە)، کە پێکدێت لە ئەنجومەنی سەرەوە کە ئەنجومەنی دەوڵەتە (مجلس الدولة) و ئەنجومەنی خوارەوە کە ئەنجومەنی ڕاوێژکارییە (مجلس الشورى).<ref name="arparl">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120605011017/http://www.arabparliaments.org/countries/country.aspx?cid=13 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> حیزبە سیاسییەکان قەدەغەکراون، هەروەها هەر پەیوەندی و هاوبەشییەک لەسەر بنەمای ئایینیش بێت قەدەغەیە.<ref name="econwut2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> ئەنجومەنی سەرەوە ٧١ ئەندامی هەیە، کە لەلایەن سوڵتانەوە لە ناو کەسایەتییە دیارەکانی عومان دیاری دەکرێن؛ و تەنها دەسەڵاتی ڕاوێژکاری هەیە.<ref name="cialegbr">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070613003906/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2101.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=The World Factbook}}</ref> ٨٤ ئەندامەکەی ئەنجومەنی ڕاوێژکاری بە دەنگدانی گشتی بۆ ماوەی چوار ساڵ هەڵدەبژێردرێن. ئەندامەکان بۆ ماوەی سێ ساڵ دادەنرێن، کە دەکرێت بۆ یەک جار نوێبکرێتەوە. دوا هەڵبژاردن لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەنجامدرا،<ref name="arparl" /> و هەڵبژاردنی داهاتوو لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٧ بەڕێوەدەچێت. سرودی نیشتمانیی عومان، "السّلام السّلطاني"، پێشکەش بە سوڵتانی پێشوو قابووس کراوە. == دانیشتوان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی عومان ٣,٩٢٦,٤٩٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦.٧ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}} </ref> == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە عومان | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|سوننە|green|٩٩٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|١٫٠}}}} ==پێشانگا == [[File:MuscatGulfCup2.jpg|thumb|left|Oman hosted and won the [[19th Arabian Gulf Cup]].]] [[File:Traditional Omani Food.jpg|thumb|خۆراک عومانی]] [[File:DhowMuscat.jpg|thumb|The traditional [[Dhow]], an enduring symbol of Oman<ref name=coosoo>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Culture of Oman |ناونیشان=http://www.omansultanate.com/culture.htm|بڵاوکەرەوە=Sultanate of Oman}}</ref>]] [[File:Sultan_Qaboos_Highway.jpg|thumb|upright=1.15|زمانی عەرەبی و ئینگلیزی لە عومان]] [[File:Sohar flickr01.jpg|thumb|Petrochemical tanks in [[Sohar]]]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{کۆمکاری عەرەبی}} {{ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عومان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Oman}} [[پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٧٥١]] [[پۆل:عومان| ]] [[پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ٧٥٠]] [[پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی]] [[پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی هاریکاری کەنداو]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٠]] ce5fmfkawlk0fvivgy1vasj3rh4e4qe 0 8125 1613742 1613659 2026-07-31T12:06:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613742 wikitext text/x-wiki {{Coord|43|43|58|N|7|25|11|E|type:city(31000)|display=title}} {{داتابۆکس|وێنە=Flag of Monaco.svg}} '''مۆناکۆ'''، بە فەرمی میرنشینی مۆناکۆ، [[دەوڵەت شار|دەوڵەت شاێکى]] زۆر بچووکە لە [[ئەورووپای ڕۆژاوا]]. دەکەوێتە سەر رووبارى فەرەنسی، نیمچەدورگەیەکە کە لە باکوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە بە [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] دەورەدراوە، و لە باشووریشەوە بە [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]؛ هەرێمی لیگووریای ئیتاڵی نزیکەی ١٥ کم (٩.٣ میل) دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.distanza.org/Ventimiglia/Principato%20di%20Monaco|سەردێڕ=Ventimiglia - Principato di Monaco |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190506080655/https://www.distanza.org/Ventimiglia/Principato%2520di%2520Monaco |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=www.distanza.org}}</ref> بە ژمارەی دانیشتووانی ٣٨,٤٢٣ کەس کە لە ڕووبەری ٢.٠٨ کم دووجا (٠.٨٠ میل دووجا) دەژین، مۆناکۆ دووەم بچووکترین دەوڵەتی سەروەرە لە جیهاندا، لە دوای شاری [[ڤاتیکان]]، و هەروەها چڕترین دانیشتووانی هەیە. کەمتر لە ١٠,٠٠٠ لە دانیشتووانەکەی هەڵگری ڕەگەزنامەی مۆناکۆن. هەرچەندە [[زمانی فەڕەنسی|زمانی فەرەنسی]] [[زمانی فەرمی|زمانی فەرمیی]] مۆناکۆیە، بەڵام [[زمانی ئیتاڵی|زمانەکانی ئیتاڵی]] و مۆناکۆیی بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەیان پێدەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment/Demography|سەردێڕ=IMSEE – Monegasque Institute of Statistics and Economic Studies |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201030095126/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment/Demography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=www.monacostatistics.mc}}</ref> مۆناکۆ لەژێر سیستەمێکى [[پاشایەتیی دەستووری]] بەڕێوەدەبرێت، کە شازادە ئەلبێرتی دووەم [[سەرۆکی دەوڵەت|سەرۆکی دەوڵەتە]]، و دەسەڵاتێکی سیاسیی بەرچاوی هەیە. [[سەرۆک وەزیران]]، کە سەرۆکی حکومەتە، دەتوانێت هاووڵاتییەکی مۆناکۆ یان فەرەنسی بێت؛ پاشا پێش دانانی سەرۆک وەزیران پرس بە حکومەتی فەرەنسا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.gouv.mc/Actualites/Communique-de-la-Direction-des-Services-Judiciaires|سەردێڕ=Communiqué de la Direction des Services Judiciaires |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220217012051/https://www.gouv.mc/Actualites/Communique-de-la-Direction-des-Services-Judiciaires |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Government of Monaco |زمان=fr}}</ref> ئەندامە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی دادوەری دادوەرە فەرەنسییە نێردراوەکانن. بنەماڵەی گریماڵدی، بە چەند پچڕانێکی کورتەوە، لە ساڵی ١٢٩٧ـەوە فەرمانڕەوایەتیی مۆناکۆیان کردووە.<ref>In fact [[François Grimaldi|Francesco Grimaldi]], who captured [[Monaco-Ville|the Rock]] on the night of 8 January 1297, was forced to flee Monaco only four years after the fabled raid, never to come back.</ref> سەروەریی دەوڵەتەکە بە فەرمی لەلایەن پەیماننامەی فرانکۆ-مۆناکۆیی ساڵی ١٨٦١ـەوە دانپێدانرا، و مۆناکۆ لە ساڵی ١٩٩٣ بووە ئەندامێکی تەواوەتی و خاوەن دەنگ لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. سەرەڕای سەربەخۆیی مۆناکۆ و هەبوونی سیاسەتی دەرەوەی جیای خۆی، بەرگرییەکەی لە ئەستۆی فەرەنسادایە، بێجگە لە دوو یەکەی سەربازیی بچووک کە خۆی هەیەتی. مۆناکۆ بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین و گرانترین شوێنەکانی جیهان دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/most-expensive-street-in-monaco-avenue-princesse-grace-2020-1|سەردێڕ=The 1.25-mile waterfront stretch in Monaco that used to be the world's most expensive street looks no different from the rest of the city — and it says a lot about Monaco's wealth |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112200105/https://www.businessinsider.com/most-expensive-street-in-monaco-avenue-princesse-grace-2020 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://forbes.mc/article/monaco-is-the-most-expensive-place-to-buy-property-in-the-world|سەردێڕ=Monaco Is The Most Expensive Place To Buy Property In The World |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220529225530/https://forbes.mc/article/monaco-is-the-most-expensive-place-to-buy-property-in-the-world |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref>گەشەسەندنی ئابوورییەکەی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا بە کردنەوەی یەکەم گازینۆی دەوڵەت، گازینۆی مۆنتی کارلۆ، و بەستنەوەی بە هێڵێکی شەمەندەفەرەوە بۆ پاریس گەشەی سەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.montecarlolegend.com/monte-carlo-the-birth-of-a-legend/|سەردێڕ=Monte-Carlo: the birth of a legend |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131203050316/http://www.montecarlolegend.com/monte-carlo-the-birth-of-a-legend/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> کەشوهەوا مامناوەندەکەی، دیمەنە سروشتییەکان، و دامەزراوەکانی قومارکردن بەشداربوون لە دروستکردنی پێگەی خۆیدا وەک شوێنێکی گەشتیاری و سەنتەرێکی کات بەسەربردن بۆ دەوڵەمەندان. مۆناکۆ بووەتە سەنتەرێکی گەورەی بانکی و هەوڵی داوە ئابوورییەکەی فرەچەشن بکات بە ئاڕاستەی کەرتی خزمەتگوزاری و پیشەسازییە بچووکەکان کە بەهایەکی بەرزیان هەیە و ژینگە پیس ناکەن. مۆناکۆ بەهەشتێکی باجە؛ هیچ باجێکی لەسەر داهاتی کەسی نییە (بێجگە لە هاووڵاتیانی فەرەنسی) و باجی بازرگانیی نزمە. زیاتر لە ٣٠٪ی دانیشتووانەکەی ملیۆنێرن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Beck |یەکەم=Katie |ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bbc.com/worklife/article/20180206-the-country-running-out-of-space-for-its-millionaires|سەردێڕ=The country running out of space for its millionaires |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201109035623/https://www.bbc.com/worklife/article/20180206-the-country-running-out-of-space-for-its-millionaires |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=www.bbc.com}}</ref> و نرخی خانوبەرە لە ساڵی ٢٠١٨ گەیشتە ١٠٠,٠٠٠ یۆرۆ (١١٦,٣٧٤ دۆلار) بۆ هەر مەترێکی چوارگۆشە. مۆناکۆ ناوەندێکی جیهانییە بۆ [[پارە سپیکردنەوە]]، و لە حوزەیرانی ٢٠٢٤ هێزی ئەرکی کاری دارایی (FATF) مۆناکۆی خستە ژێر چاودێرییەکی توندترەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Euractiv |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Monaco’s anti-money laundering system inadequate, risks name-and-shame |ناونیشان=https://www.euractiv.com/news/monacos-anti-money-laundering-system-inadequate-risks-name-and-shame/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=Euractiv |زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Monaco added to money laundering 'gray list' |ناونیشان=https://www.dw.com/en/monaco-added-to-money-laundering-gray-list/a-69507747 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=dw.com |زمان=en}}</ref> مۆناکۆ یەکێکە لەو ٤٦ دەوڵەتە ئەندامەی کە [[ئەنجومەنی ئەورووپا]] پێکدەهێنن. بەشێک نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]] (EU)، بەڵام بەشداری لە هەندێک سیاسەتی یەکێتیی ئەورووپادا دەکات، لەوانەش گومرگ و کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان. لە ڕێگەی پەیوەندییەکەی لەگەڵ فەرەنسا، مۆناکۆ [[یۆرۆ]] وەک تاکە دراوی خۆی بەکاردەهێنێت. مۆناکۆ لە ساڵی ٢٠٠٤ پەیوەندی بە ئەنجومەنی ئەورووپاوە کرد و ئەندامی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی فرانکۆفۆنییە (OIF). وڵاتەکە میوانداری پێشبڕکێی ساڵانەی ئۆتۆمبێل دەکات بە ناوی مۆناکۆ گراند پری، کە یەکێکە لە پێشبڕکێ ڕەسەنەکانی [[فۆرمولا یەک]]. میرنشینەکە خاوەنی یانەیەکى تۆپی پێیە بە بە ناوی ئەی ئێس مۆناکۆ، کە لە [[خولی فەڕەنسی|خولی فەرەنسیدا]] کێبڕکێ دەکات و چەندین جار بووەتە پاڵەوانی فەرەنسا، هەروەها یانەیەکى باسکەشی هەیە کە لە یۆرۆلیگدا یاری دەکات. مۆناکۆ سەنتەرێکی پاراستن و توێژینەوەی دەریاییە، کە نیشتیمانی یەکێک لە یەکەمین ژینگە دەریاییە پارێزراوەکانی جیهانە، و مۆزەخانەیەکی ئۆقیانووسناسی تێدایە، هەروەها تاقیگەکانی ژینگەی دەریاییی [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی]] لێیە، کە تاکە تاقیگەی دەریاییە لە [[دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.latimes.com/environment/story/2020-02-13/an-interview-with-prince-albert-ii-of-monaco-on-the-state-of-the-planet|سەردێڕ=Monaco's Prince Albert II: Oceans are a 'family heritage,' with little time to save them |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200925235323/https://www.latimes.com/environment/story/2020-02-13/an-interview-with-prince-albert-ii-of-monaco-on-the-state-of-the-planet |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/icp20presentations/Swarzenski.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210411083152/https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/icp20presentations/Swarzenski.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.iaea.org/about/organizational-structure/department-of-nuclear-sciences-and-applications/division-of-iaea-marine-environment-laboratories|سەردێڕ=Division of IAEA Marine Environment Laboratories (NAML) |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.iaea.org |زمان=en}}</ref> == مێژوو == لە ساڵی ٢٠٠٢دا، پەیماننامەیەکی نوێ لەنێوان فەڕەنسا و مۆناکۆ مۆکرا و ئاماژە بەوە کرا کە ئەگەر هیچ میراتگرێک نەبێت بۆ بەردەوامکردنی بنەماڵەی گریمالدی، ئەوا ئەم میرییە هەر وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەمێنێتەوە و ناگەڕێتەوە ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسا.بەرگریی سەربازیی مۆناکۆ هێشتا لە ئەستۆی فەڕەنسایە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.europe-cities.com/en/657/monaco/history/chronology/|سەردێڕ=History of Monaco. Monaco chronology |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116210452/http://www.europe-cities.com/en/657/monaco/history/chronology/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢|وێبگە=Europe-cities.com}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_military.html|سەردێڕ=Monaco Military 2024, CIA World Factbook |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120510082859/http://www.theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_military.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢|وێبگە=Theodora.com}}</ref> لە ٣١ی ئاداری ٢٠٠٥دا، ڕەیننەری سێیەم، بەهۆی نەخۆشییەوە نەتوانی ئەرکەکانی جێبەجێ بکات، دەسەڵاتەکانی سپاردە دەستی تەنها کوڕ و میراتگری خۆی، ئەلبێرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.yourmonaco.com/royal|سەردێڕ=The Royal Family of Monaco - YourMonaco.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120614130705/http://www.yourmonaco.com/royal |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢|وێبگە=Yourmonaco.com}}</ref>شەش ڕۆژ دواتر کۆچی دوایی کرد، دوای ٥٦ ساڵ لەسەر تەختی فەرمانڕەوایی. پاش ئەوە، کوڕەکەی وەک ئەلبێرتی دووەم، میری فەرمانڕەوای مۆناکۆ، شوێنی گرتەوە. دوای ماوەیەکی ماتەمینی فەرمی، ئەلبێرتی دووەم لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٥دا بە فەرمی تاجی میریی لەسەر نا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/biography/biography.391.html|سەردێڕ=Palais Princier de Monaco |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131115190516/http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/biography/biography.391.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢|وێبگە=Palais.mc}}</ref>، لە ڕێوڕەسمێکدا کە بە نوێژی پیرۆز لە کەنیسەی سانت نیکۆلاس دەستی پێکرد؛ هەمان شوێن کە باوکی سێ مانگ پێشتر لێ نێژرابوو لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٥، ئەلبێرت دووەم داوای لێبوردنی کرد بۆ ڕۆڵی مۆناکۆ لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا لە ئاسانکاری بۆ دیپۆرتکردنەوەی کۆی گشتی ٩٠ جولەکە و شەڕکەری بەرخۆدان، کە تەنها ٩ کەسیان ڕزگاریان بوو. ئەلبێرت لە مەراسیمێکدا کە تێیدا لە گۆڕستانی مۆناکۆ پەردە لەسەر مۆنۆمێنتی قوربانییەکان لادرا، وتی: "ئێمە کارە قەرەبوو نەکراوەکانمان ئەنجامدا لە ڕادەستکردنی ژن و پیاو و منداڵێک کە پەنایان بردبووە لای ئێمە بۆ ڕزگاربوون لەو گۆشەگیرییانەی لە فەرەنسا تووشی بوون. لە ناڕەحەتیدا، بە تایبەتی هاتبوون بۆ ئەوەی لەگەڵ ئێمە پەنا ببەن، پێیانوابوو بێلایەنی دەدۆزنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، مۆناکۆ بە یەکدەنگی پرۆژەیەکى پەسەند کرد کە فراوانکردنێکی سنوورداری کەمى وشکانى لە دەریا ئەنجام بدرێت، کە ئامانجی سەرەکیی ئەو پڕۆژەیە دابینکردنی خانووی زیاتر بۆ پێویستیی و دروستکردنی ناوچەیەکی سەوز یان پارک بوو.<ref name="rivieratimes.com">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.rivieratimes.com/index.php/monaco-article/items/monaco-land-reclamation-project-gets-green-light.html|سەردێڕ=New Monaco Land Reclamation Project Greenlit |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150904002030/http://www.rivieratimes.com/index.php/monaco-article/items/monaco-land-reclamation-project-gets-green-light.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=rivieratimes.com}}</ref> مۆناکۆ پێشتر لە ساڵی ٢٠٠٨دا بیرۆکەی ئەم فراوانکردنەوەیەی هەبوو، بەڵام پاشان لە جێبەجێکردنی پاشگەز بوویەوە.<ref name="rivieratimes.com" />بەپێی پلانەکە، نزیکەی ٦ هێکتار زەوی لە دەریا زیاد دەکرێت بۆ دروستکردنی کۆمەڵە بینایەکى نیشتەجێبوون، پارک، فرۆشگا و ئۆفیس، کە نرخێکی نزیکەی ١ ملیار [[یۆرۆ|یۆرۆیان]] هەیە.<ref name="thenational.ae">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Colin Randall |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/business/monaco-1-billion-reclamation-plan-for-luxury-homes-district-1.635181/|سەردێڕ=Monaco €1 billion reclamation plan for luxury homes district |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160925142503/http://www.thenational.ae/business/industry-insights/property/monaco-1-billion-reclamation-plan-for-luxury-homes-district |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=thenational.ae}}</ref>ئەم گەشەپێدانە لە تەنیشت ناوچەی لارڤۆتۆ دەبێت و هەروەها مارینایەکی تێدا دروست دەکرێت.<ref name="thenational.ae" />چوار پێشنیاری سەرەکی بۆ ئەم پڕۆژەیە هەبوو، و تێکەڵەی کۆتاییی بەکارهێنانی ناوچەکە لە ماوەی پێشچوونی گەشەپێدانەکەدا دیاری دەکرێت.ناوی قەزای نوێ بریتییە لە ئانس دو پۆرتێر . <ref name="mooringspot.com">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mooringspot.com/anse-portier-marina-monaco-monte-carlo-new-berths |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150904002029/http://www.mooringspot.com/anse-portier-marina-monaco-monte-carlo-new-berths |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=mooringspot.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/jimdobson/2015/06/25/the-future-of-monaco-man-made-island-and-floating-formula-one-race-track/|سەردێڕ=The Future of Monaco: Man-Made Island and Floating Formula One Race Track |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011022948/https://www.forbes.com/sites/jimdobson/2015/06/25/the-future-of-monaco-man-made-island-and-floating-formula-one-race-track/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|وێبگە=forbes.com}}</ref> لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠دا، مۆناکۆ یەکەم حاڵەتی تووشبوون بە [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩ی]] ڕاگەیاند، کە پیاوێک بوو لە سەنتەری نەخۆشخانەی پرینسس گرەیس خەوێندرا و دواتر گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی زانکۆی نیس لە فەڕەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=GvtMonaco|نووسەر=Gouvernement Monaco|ژمارە=١٢٣٣٥١٣٥٨٨٨٨٤٦٧٦٦١١|سەردێڕ=[#Coronavirus] Les autorités sanitaires de la Principauté ont été informées qu'une personne prise en charge dans la matinée et conduite au Centre Hospitalier Princesse Grace était positive au COVID 19.Son état de santé n'inspire pas d'inquiétude.|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bulant |یەکەم=Jeanne |ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.bfmtv.com/sante/coronavirus-un-premier-cas-de-contamination-detecte-a-monaco-et-transfere-au-chu-de-nice-1866392.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200229112259/https://www.bfmtv.com/sante/coronavirus-un-premier-cas-de-contamination-detecte-a-monaco-et-transfere-au-chu-de-nice-1866392.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=BFMTV |زمان=fr |agency=Agence France-Presse |سەردێڕ=Coronavirus: un premier cas de contamination détecté à Monaco et transféré au CHU de Nice |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، یەکەم مانگی دەستکردی مۆناکۆ، بە ناوی OSM-1 CICERO، لە گویانای فەڕەنسییەوە لە ڕێگەی موشەکی ڤێگاوە ڕەوانەی بۆشایی ئاسمان کرا. مانگە دەستکردەکە لە مۆناکۆ لەلایەن کۆمپانیای ئۆربیتاڵ سۆلوشنز مۆناکۆ دروست کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bongiovanni |یەکەم=Francesco M. |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.orbitalsolutions.mc/post/historical-launch-on-sept-2nd-2020-the-first-satellite-from-monaco-is-now-orbiting-the-earth |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201024003753/https://www.orbitalsolutions.mc/post/historical-launch-on-sept-2nd-2020-the-first-satellite-from-monaco-is-now-orbiting-the-earth |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Orbital Solutions |سەردێڕ=Historical launch on Sept. 2nd, 2020: The first satellite from Monaco is now orbiting the earth |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢٨ی ئاداری ٢٠٢٦دا، [[پاپا لیۆی چواردەیەم]] سەردانی مۆناکۆی کرد. سەردانەکە بەشێک بوو لە پەیوەندییە بەردەوام و سەدان ساڵەکانی نێوان بنەماڵەی گریمالدی، کە لە ساڵی ١٢٩٧ەوە فەرمانڕەوایەتیی مۆناکۆ دەکەن، لەگەڵ جێنشینەکانی [[پاپا]]. هەروەها بەپێی نووسینگەی ڕۆژنامەوانیی کۆشکی شازادە، ئامانج لێی بەهێزکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییە دێرین و پڕ لە متمانەکانی نێوان بچووکترین دوو دەوڵەتی جیهان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-02/church-in-monaco-awaits-pope-leo-with-joy.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=www.vaticannews.va |زمان=en |سەردێڕ=Church in Monaco awaits Pope Leo with joy - Vatican News}}</ref> == جوگرافیا == مۆناکۆ [[دەوڵەت شار|دەوڵەتە شارێکى]] سەربەخۆیە، لە پێنج ناوچە و دە گەڕەک پێکدێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://monaco.me/monaco/monaco-districts/|سەردێڕ=Monaco Districts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120322150014/http://monaco.me/monaco/monaco-districts/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=Monaco.me}}</ref> دەکەوێتە سەر رووبارى فەڕەنسی لە [[ئەورووپای ڕۆژاوا]]. لە سێ لاوە هاوسنوورە لەگەڵ بەشی ئالپ ماریتیمی فەڕەنسا، و لە لایەکەی تریشەوە هاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. چەقی وڵاتەکە نزیکەی ١٦ کیلۆمەتر (٩.٩ میل) لە [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیاوە]] دوورە و تەنها ١٣ کیلۆمەتر (٨.١ میل) دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری [[نیس|نیسەوە]].<ref name="cia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=The World Factbook}}</ref> ڕووبەرەکەی ٢.١ کیلۆمەتر دووجایە (٠.٨١ میل چوارگۆشە)، یان ٢٠٨ هێکتار و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٨,٤٠٠ کەسە،<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Monaco |یەکەم=Government of |ناونیشان=http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket|سەردێڕ=IMSEE – Monegasque Institute of Statistics and Economic Studies |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304130422/http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Monacostatistics.mc}}</ref> ئەمەش وایکردووە مۆناکۆ ببێتە دووەم بچووکترین و چڕترین وڵات لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە جیهاندا. <ref name="cia2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=The World Factbook}}</ref>وڵاتەکە تەنها ٥.٤٧ کیلۆمەتر (٣.٤٠ میل) سنووری وشکانی هەیە<ref name="auto" />درێژی کەناراوەکانی ٣.٨٣ کیلۆمەتر (٢.٣٨ میل)ە، پانتاییە دەریاییەکەی تا ٢٢.٢ کیلۆمەتر (١٣.٨ میل) درێژ دەبێتەوە، و پانییەکەیشی لە نێوان ١,٧٠٠ بۆ ٣٤٩ مەتر (٥,٥٧٧ بۆ ١,١٤٥ پێ) گۆڕانکاری بەسەردا دێت.<ref name="about">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://mapofeurope.com/monaco/|سەردێڕ=Map of Monaco |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140911223740/http://mapofeurope.com/monaco/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|وێبگە=mapofeurope.com}}</ref><ref name="visitmonaco">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://visitmonaco.com/us/About-Monaco/Geography/Monaco%27s-Areas|سەردێڕ=Monaco is divided into five areas |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116210456/http://visitmonaco.com/us/About-Monaco/Geography/Monaco%27s-Areas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٣|وێبگە=Visitmonaco.com}}</ref> [[بەردی کلس]] بەردێکی بنچینەیی بەرچاوە کە لە ناوچەکەدا شێوەی کارستی وەرگرتووە. ئەم بەردە ئەشکەوتی ئۆبزێرڤاتوار لەخۆدەگرێت، کە لە ساڵی ١٩٤٦ـەوە بەڕووی خەڵکدا کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mindat.org/loc-263819.html|سەردێڕ=Observatoire Cave, Monaco |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240515035613/https://www.mindat.org/loc-263819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mindat.org}}</ref> بەرزترین خاڵی وڵاتەکە دەکەوێتە دەروازەی باڵەخانەی نیشتەجێبوونی پاتیۆ پاڵاس لەسەر شەقامی شێمان دێ ڕێڤوار گەڕەکی ژاردان ئیگزۆتیک لە شەقامی موایەن کۆرنیش، بە بەرزی ١٦٤.٤ مەتر (٥٣٩ پێ) لە سەروو ئاستی ڕووی دەریاوە.<ref>''Highest point at ground level (Access to Patio Palace on D6007)'' {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.gouv.mc/content/download/175997/2030403/file/monaco%20statistics%20pocket%202014.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141217010344/http://www.gouv.mc/content/download/175997/2030403/file/monaco%20statistics%20pocket%202014.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> نزمترین خاڵی وڵاتەکەش دەریای ناوەڕاستە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/highlow.htm|سەردێڕ=Highest And Lowest Points Of Countries Of The World |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110824111026/http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/highlow.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢|وێبگە=Worldatlas.com}}</ref> بە کردنەوەی پڕۆژەی لێ پۆرتیێ لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕووبەری گشتیی مۆناکۆ زیادی کرد بۆ ٢.٠٨ کیلۆمەتر دووجا (٠.٨٠ میل چوارگۆشە) یان ٢٠٨ هێکتار (٥١٠ ئەکر)؛ لە دوای ئەوەشەوە، پلانە نوێیەکان پەسەند کران بۆ فراوانکردنی ناوچەی فۆنڤیێی بە ڕووبەری ٠.٠٨ کیلۆمەتر دووجا (٠.٠٣١ میل چوارگۆشە) یان ٨ هێکتار (٢٠ ئەکر)، لە ڕێگەی دروستکردنی زەوی لەسەر دەریای ناوەڕاست. پڕۆژەکانی وەرگرتنی زەوی لە دەریا، فراوانکردنی ناوچەی فۆنڤیێی لەخۆدەگرێت. دوو بەندەر لە مۆناکۆدا هەن، بەندەری هێرکول (Port Hercules) و بەندەری فۆنڤیێی. بەندەرێکی فەڕەنسیی دراوسێ هەیە بە ناوی کاپ دای (Cap d'Ail) کە نزیکە لە مۆناکۆوە. تاکە سەرچاوەی سروشتیی مۆناکۆ ماسیگرتنە؛ بەو پێیەی نزیکەی تەواوی وڵاتەکە ناوچەیەکی شارنشینییە، مۆناکۆ بێبەشە لە هەر جۆرە پیشەسازییەکی کشتوکاڵیی بازرگانی.<ref name="Recensement2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/ATTW9ZI8/Recensement2008_p8-9.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/67zk5DtcP?url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/ATTW9ZI8/Recensement2008_p8-9.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref><ref name="Extension">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Robert BOUHNIK |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/1ddf179c1910b5fbc1256fc60036dcc6gb?OpenDocument&Count=10000&InfoChap=%20Files%20and%20Reports&InfoSujet=2002%20Archives%20-%20Extension%20of%20%22La%20Condamine%20Port%22&6Gb |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=Cloud.gouv.mc}}{{بەستەری مردوو|url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/1ddf179c1910b5fbc1256fc60036dcc6gb?OpenDocument&Count=10000&InfoChap=%20Files%20and%20Reports&InfoSujet=2002%20Archives%20-%20Extension%20of%20%22La%20Condamine%20Port%22&6Gb |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.econostrum.info/Monaco-remet-sur-le-tapis-le-projet-d-extension-en-mer_a9166.html|سەردێڕ=Econostrum.info |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120306070020/http://www.econostrum.info/Monaco-remet-sur-le-tapis-le-projet-d-extension-en-mer_a9166.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|وێبگە=Econostrum.info}}</ref> === ئاو وھەوا === مۆناکۆ خاوەنی ئاووهەوایەکی ھاوینەى دەریای ناوەراستە ، لەگەڵ ئاووهەوای نیمچە-خوولگەییی شێداردا. لە ئەنجامدا، هاوینێکی گەرم و وشک زستانێکی مامناوەند و باراناوی ھەیە. بە شێوەیەکی گشتی، پلەکانی گەرما لەم وەرزەدا بۆ خوار ٢٠ پلەی سەدی دانابەزن. لە زستاندا، شەختە و بەفربارین زۆر دەگمەنن و بە شێوەیەکی گشتی هەر دە ساڵ جارێک یان دوو جار ڕوودەدەن. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٨دا، بەفر لە هەریەک لە مۆناکۆ و مۆنتی کارلۆ باری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.worldtravelguide.net/monaco/weather-climate-geography|سەردێڕ=Monaco Weather, Climate and Geography |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120821004256/http://www.worldtravelguide.net/monaco/weather-climate-geography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.montecarlodailyphoto.com/2009/12/snow-in-casino-square.html|سەردێڕ=gas138 : Bukan Tren Biasa, Hanya Di Waktunya Cari Sensasi Baru |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116210455/http://www.montecarlodailyphoto.com/2009/12/snow-in-casino-square.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.visitmonaco.com/us/About-Monaco/Weather|سەردێڕ=Visit Monaco – Plan your stay in Monaco |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120616130146/http://www.visitmonaco.com/us/About-Monaco/Weather |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref> [[پەڕگە:Moneghetti.JPG|چەپ|وێنۆک|چوارڕێیانی لامارک، لێ مۆنیگێتی]] [[پەڕگە:Monaco_satellite_map.png|چەپ|وێنۆک|دیمەنی مانگی دەستکردی مۆناکۆ، کە تیایدا سنووری نێوان فەڕەنسا و مۆناکۆ بە ڕەنگی زەرد نیشان دراوە.]] == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی مۆناکۆ ٣٨,٠٦٦ کەس بووە کە بە یەکێک لە کەم حەشیمەتترین وڵاتانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. ٣٨ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by ٢٠١٤ population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}} </ref> ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{پۆلی کۆمنز|Monaco}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|شارەکان}} [[پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٩٧]] [[پۆل:مۆناکۆ]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیتالی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا]] [[پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان]] [[پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی]] cqo7pgivl5e6ljlpsisz12gypjz0vjb 0 8271 1613891 1610669 2026-08-01T01:53:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613891 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} {{short description|پایتەختی مالیزیا}} {{use British English|date=January 2025}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox settlement | name = کوالالومپور | settlement_type = [[پێڕستی پایتەختەکان لە مالیزیا|شاری پایتەختی فیدراڵی]] | translit_lang1_type2 = [[ماندارینی مالیزیا|ماندارین]] | official_name = ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور<br />{{nobold|{{native name|ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | caption_align = center | perrow = 1/2/3/2 | image1 = Kl-skyline-at-night-2022.jpg | caption1 = ئاسۆی [[ناوەندی شاری کوالالومپور|KLCC]] لە شەودا | image2 = Bukit Bintang junction in 2024 2.jpg | caption2 = [[بوکیت بینتانگ]] | image3 = KL Library view Dataran Merdeka March 2022.jpg | caption3 = [[گۆڕەپانی سەربەخۆیی (کوالالومپور)|گۆڕەپانی مێردێکا]] | image4 = Kuala Lumpur. Jalan Petaling. 2019-12-07 15-24-49.jpg | caption4 = [[شەقامی پیتالینگ]] | image5 = Masjid Negara (4to3 landscape).JPG | caption5 = [[مزگەوتی نیشتمانیی مالیزیا|مزگەوتی نیشتمانی]] | image6 = Merdeka Tower 20241022 - full 2.jpg | caption6 = [[مێردێکا ١١٨]] | image7 = Kuala Lumpur Malaysia-Istana Negara-Jalan-Duta-01.jpg | caption7 = [[کۆشکی نیشتمانی، جالان توانکو عەبدولحەلیم|کۆشکی نیشتمانی]] | image8 = National War Monument - "Tugu Negara".jpg | caption8 = [[مۆنیۆمێنتی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆنیۆمێنتی نیشتمانی]] }} | image_flag = Flag of Kuala Lumpur, Malaysia.svg | image_shield = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg | shield_size = 70px | image_seal = Seal of Kuala Lumpur (1972-1992).svg | seal_size = 70px | founder = | nickname = | motto = {{lang|ms|Dewan Bandaraya Kuala Lumpur}}<br/>({{langx|en|"ئەنجومەنی شاری کوالالومپور"}}) | anthem = {{lang|ms|[[Maju dan Sejahtera]]}}<br />{{lang|en|"Pêşkewtin u Xoşguzeranî" (پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی)}}<br/>{{center|[[File:Lagu Rasmi Wilayah Persekutuan - Maju dan Sejahtera.ogg]]}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | mapframe-marker = city | map_caption = | pushpin_map = Malaysia#Asia | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|03|08|52|N|101|41|43|E|region:MY-14|display=it}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = [[مالیزیا]] | subdivision_type2 = ناوچە کارگێڕییەکان | subdivision_name2 = {{Collapsible list|title=ناوچەکان پیشان بدە|{{ubl|[[بوکیت بینتانگ]]|[[سێپوتێ]]|[[سێگامبوت]]|[[کێپۆنگ]]|[[تیتیوانگسا]]|[[سێتیاوانگسا]]|[[باندار تون ڕەزاق]]|[[چێراس، کوالالومپور|چێراس]]|[[وانگسا ماجو]]|[[باتو، کوالالومپور|باتو]]|[[لێمبا پانتای]]}}}} | established_title = دامەزراندن | established_date = ١٨٥٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.britishpathe.com/video/malaya-celebrates|سەردێڕ=Malaya Celebrates, 1959|بڵاوکەرەوە=British Pathé|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130907015824/http://www.britishpathe.com/video/malaya-celebrates|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | established_title2 = پێگەی شار | established_date2 = ١ی شوباتی ١٩٧٢<ref name="Akta">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=City of Kuala Lumpur Act 1971 |ناونیشان=https://www.dbkl.gov.my/files/senarai-perundangan/akta/2-akta-59.pdf |ڕێکەوت=١ی شوباتی ١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Malaysian Government}}</ref> | established_title3 = [[ڕێکەوتننامەی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور لە ساڵی ١٩٧٤|گواسترایەوە بۆ دەسەڵاتی فیدراڵی]] | established_date3 = ١ی شوباتی ١٩٧٤ | government_type = [[ناوچەی فیدراڵی|بەڕێوەبەرایەتی فیدراڵی]]<br />لەگەڵ [[حکومەتی ناوخۆیی]] | governing_body = [[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور]] | leader_title = [[سەرۆک شارەوانیی کوالالومپور|سەرۆک شارەوانی]] | leader_name = [[فەزلون ماک ئوجود]] {{infobox | child = yes | label1 = نوێنەرایەتیی فیدراڵی | data1 = [[پەرلەمانی مالیزیا]] | rowclass1 = mergedtoprow | label2 = &nbsp;•&nbsp;[[دیوان ڕاکیات|کورسییەکانی دیوان ڕاکیات]] | data2 = ١١ لە ٢٢٢ (٥.٠%) | rowclass2 = mergedrow | label3 = &nbsp;•&nbsp;[[دیوان نێگارا|کورسییەکانی دیوان نێگارا]] | data3 = ٢ لە ٧٠ (٢.٩%) | rowclass3 = mergedrow }} | total_type = | area_footnotes = <ref name="Laporan Kiraan Permulaan 2010" /> | area_total_km2 = 243 | area_urban_km2 = 1,940 | area_metro_km2 = 2,243.27 | elevation_footnotes = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.floodmap.net/elevation/ElevationMap/?gi=1735161|سەردێڕ=Malaysia Elevation Map (Elevation of Kuala Lumpur)|بڵاوکەرەوە=Flood Map : Water Level Elevation Map|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150822163039/http://www.floodmap.net/elevation/ElevationMap/?gi=1735161|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | elevation_m = 63 | elevation_max_m = 302 | elevation_max_point = [[بوکیت دیندینگ]] | population_total = 2,075,600 | population_as_of = چارەکی یەکەمی ٢٠٢٤ | population_rank = [[پێڕستی ناوچە شارییەکان لە مالیزیا بەپێی دانیشتووان|یەکەم]] | population_footnotes = <ref name="KLPop">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|سەردێڕ=Demographic Statistics, First Quarter 2024|ئیش=Department of Statistics, Malaysia |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 8,430,775 | population_metro = 8,815,630 | population_metro_footnotes = <ref name = "UrbanizationProspects2018">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Urbanization Prospects, The 2018 Revision|ناونیشان=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs|UN DESA]]|پەڕە=٧٧|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200318222514/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> | population_density_metro_km2 = 2,708 | population_blank1_title = [[پێڕستی ناوەکان بۆ دانیشتووان|ناونانی دانیشتووان]] | population_blank1 = کەی‌ئێڵایت / ئۆرانگ کەی‌ئێڵ (بە واتای 'خەڵکی کەی‌ئێڵ') / کوالالومپووری | postal_code_type = [[پێڕستی کۆدە پۆستییەکان لە مالیزیا|کۆدی پۆستی]] | postal_code = ٥٠٠٠٠ تا ٦٠٠٠٠ | imagesize = 275px | timezone = [[کاتی ستانداردی مالیزیا|MST]] | utc_offset = +8 | blank_name = [[کاتی ناوەندیی خۆر]] | blank_info = UTC+06:46:46 | blank1_name = [[ژمارە تەلەفۆنەکان لە مالیزیا|کۆدی ناوچە(کان)]] <!-- refer to Warsaw --> | blank1_info = ٠٣ | blank2_name = [[تابلۆی ئۆتۆمبێلەکان لە مالیزیا|تۆماری ئۆتۆمبێل]] | blank2_info = V و W (بێجگە لە تەکسی) <br />HW (تەنھا بۆ تەکسی) | blank3_name = [[ISO 3166-2]] | blank3_info = MY-14 | blank_name_sec2 = ئاو و ھەوا | blank_info_sec2 = [[ئاووھەوای دارستانی باراناویی خولگەیی]] (Af) | demographics_type1 = GDP {{nobold|(ناواکی، ٢٠٢٤)}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Department of Statistics Malaysia Official Portal|ناونیشان=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/gross-domestic-product-gdp-by-state-2024|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=www.dosm.gov.my}}</ref> | demographics1_title1 = گەورەشار | demographics1_info1 = [[ڕینگمیتی مالیزیا|RM]]٦٩٧ ملیار ([[دۆلاری ئەمریکی|US$]]١٥٢.٦٤٣ ملیار) | demographics1_title2 = بۆ ھەر تاکێک | demographics1_info2 = US$١٦,٨٠٠ | demographics_type2 = پێوەری شار | demographics2_title1 = [[پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|HDI]] {{nobold|(٢٠٢٤)}} | demographics2_info1 = ٠.٨٩٩&nbsp;(<span style="color:#090;">زۆر بەرز</span>) ([[پێڕستی ویلایەتەکانی مالیزیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکەم]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/|سەردێڕ=Malaysia Human Development Index (MHDI), 2024|وێبگە=dosm.gov.my|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251220021043/http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | blank5_name = [[زمانی فەرمی]](یەکان) | blank5_info = {{hlist|[[زمانی مالایی|مالایی]]|[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}} ([[دی فاکتۆ]]) | website = {{URL|https://www.dbkl.gov.my/|www.dbkl.gov.my}} }} '''کوالالومپور''' ('''KL''')،{{efn|{{IPAc-en|UK|ˌ|k|w|ɑː|l|ə|_|ˈ|l|ʊ|m|p|ʊər|,_|-|p|ər|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Kuala Lumpur.wav}} {{respell|KWAH|lə|_|LUUM|poor|,_-|pər}}, {{IPAc-en|alsoUS|-|_|l|ʊ|m|ˈ|p|ʊər}} {{respell|-_|luum|POOR}}; {{IPA|zsm|ˈkualə, ˈkwa-, ˈlumpo(r), -la -, -pʊ(r),-puɾ,-poɾ|lang|LL-Q9237 (msa)-Noaius Paticus-Kuala Lumpur.wav}}}} بە فەرمی '''ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور'''،{{efn|{{langx|ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}}} [[پایتەخت|شاری پایتەخت]] و [[ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا|ناوچەیەکی فیدراڵی]] [[مالیزیا]]یە. پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکەیە، کە ڕووبەرەکەی {{convert|243|km2|sqmi|abbr=on}} دادەپۆشێت و ژمارەی دانیشتووانی ٢,٠٧٥,٦٠٠ کەسە تا ساڵی ٢٠٢٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|سەردێڕ=Federal Territory of Kuala Lumpur|بڵاوکەرەوە=Department of Statistics, Malaysia|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240620064226/https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[گەورەشاری کوالالومپور]]، کە بەشێکە لە [[دۆڵی کلانگ]]، [[کۆبوونەوەیەکی شارنشینی|کۆبوونەوەیەکی شارنشینییە]] بە ٨.٨١ ملیۆن کەس تا ساڵی ٢٠٢٤. یەکێکە لەو ناوچە میترۆپۆلیتانیانەی خێراترین گەشە دەکەن لە [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ھەم لە ڕووی دانیشتووان و ھەم لە ڕووی گەشەسەندنی ئابوورییەوە. شارەکە وەک ناوەندی کولتووری، دارایی، [[گەشتیاری]]، سیاسی و ئابووری مالیزیا کاردەکات. ھەروەھا شوێنی [[پەرلەمانی مالیزیا|پەرلەمانی مالیزیایە]] (پێکھاتوو لە [[دیوان ڕاکیات]] و [[دیوان نێگارا]]) و [[کۆشکی نیشتمانی، جالان توانکو عەبدولحەلیم|ئیستانا نێگارا (کۆشکی نیشتمانی)]]، کە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی [[پاشای مالیزیا|پاشایە]] (''Yang di-Pertuan Agong''). کوالالومپور سەرەتا لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٧ وەک شارۆچکەیەک گەشەی کرد کە خزمەتی بە [[دەرھێنانی ژریژ|کانەکانی ژریژ]] دەکرد لە ناوچەکەدا، و کەسایەتییە گرنگەکانی وەک [[یاپ ئا لۆی]] و [[فرانک سوێتێنھام]] ڕۆڵی گرنگیان ھەبوو لە گەشەسەندنی سەرەتایی شارەکەدا لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا. لە ساڵی ١٨٨٠ تا ١٩٧٨ وەک پایتەختی [[سێلانگۆر]] خزمەتی کردووە. کوالالومپور پایتەختی دامەزرێنەری [[فیدراسیۆنی مالایا]] و دواتر مالیزیا بوو. شارەکە وەک پێگەی لقەکانی جێبەجێکردن و دادوەری [[حکومەتی فیدراڵیی مالیزیا]] مایەوە تا ئەوکاتەی لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٩ گواسترانەوە بۆ [[پوتراجایا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|سەردێڕ=Putrajaya&nbsp;– Administrative Capital of Malaysia|بڵاوکەرەوە=Government of Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071021194523/http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام، ھەندێک بەشی دەزگا سیاسییەکان ھێشتا لە کوالالومپور ماونەتەوە. شارەکە یەکێکە لە سێ [[ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا]]،<ref name="Ibrahim, 2007">Jeong Chun Hai @Ibrahim, & Nor Fadzlina Nawi. (2007). ''Principles of Public Administration: An Introduction''. Kuala Lumpur: Karisma Publications. {{ISBN|978-983-195-253-5}}</ref> کە بەتەواوی [[پاشکۆ و دەرکەوتەکان|دەکەوێتە ناو]] ویلایەتی [[سێلانگۆر]]ەوە، لەسەر کەناراوەکانی ناوەندی ڕۆژاوای [[نیمچەدوورگەی مالیزیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statoids.com/umy.html|سەردێڕ=Malaysia States|نووسەر=Gwillim Law|بڵاوکەرەوە=Statoids|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190101132011/http://www.statoids.com/umy.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی ١٩٩٠ەکانەوە، شارەکە میوانداری چەندین ڕووداوی نێونەتەوەیی وەرزشی، سیاسی و کولتووری کردووە، لەوانە [[یارییەکانی کۆمۆنوێڵسی ١٩٩٨]]، [[یارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای ٢٠٠١]]، [[یارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای ٢٠١٧]]، [[فۆرمولا یەک]]، [[مۆتۆ جی‌پی]] و [[پاڵەوانێتی جیھانیی لاوانی فیفا لە ساڵی ١٩٩٧]]. کوالالومپور لە دەیەکانی ڕابردوودا گەشەسەندنێکی خێرای بەخۆیەوە بینیوە و ماڵی [[پێڕستی بەرزترین بینا دووانەیییەکان لە جیھاندا|بەرزترین بینا دووانەیییەکانی]] جیھانە، [[تاوەرەکانی پێترۆناس]]، کە بوونەتە ھێمایەکی ئایکۆنی گەشەسەندنی مالیزیا. کوالالومپور بەباشی بەستراوەتەوە بە ناوچە شارنشینەکانی دەوروبەری وەکوو [[پێتالینگ جایا]] لە ڕێگەی [[سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ]] کە بەخێرایی لە فراوانبووندایە. دانیشتووانی شارەکە دەتوانن گەشت بکەن بۆ بەشەکانی تری [[نیمچەدوورگەی مالیزیا]] و ھەروەھا بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کوالالومپور]] (KLIA) لە ڕێگەی شەمەندەفەرەوە بە [[وێستگەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ]]. کوالالومپور لە پلەی ٦ەمین شاری جیھان بوو بۆ زۆرترین سەردانیکەر لەسەر پێوەری شارەکانی مەبەستی [[ماستەرکارد]] لە ساڵی ٢٠١٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|سەردێڕ=Mastercard Destination Cities Index 2019|بڵاوکەرەوە=MasterCard|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190906144341/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شارەکە سێ دانە لە دە گەورەترین مۆڵەکانی بازاڕکردنی جیھانی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|سەردێڕ=12 best shopping cities in the world|نووسەر=Violet Kim|بڵاوکەرەوە=CNN Travel|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170812101441/http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کوالالومپور لە پلەی ٧٠یەمین لە جیھان و دووەم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە دوای [[سەنگاپوور]] دێت لە [[ڕیزبەندیی گونجاوترین شارەکان بۆ ژیان]]ی [[یەکەی ھەواڵگریی ئابووریی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|سەردێڕ=KL is second most liveable city in Southeast Asia|ئیش=The Sun|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170827131445/http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و نۆیەمین لە ئاسیا-پاسيفیک و دووەم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە دوای سەنگاپوور لە پێوەری ناوەندی داھێنانی تەکنۆلۆژیای پێشەنگی ساڵی ٢٠٢١ی [[KPMG]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kpmg.us/content/dam/global/pdfs/2021/tech-innovation-hubs-2021.pdf|سەردێڕ=KPMG Leading Technology Innovation Hub 2021|ئیش=KPMG|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210721093145/https://www.kpmg.us/contact|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوالالومپور وەک [[پایتەختی جیھانیی کتێب]] بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە دەستنیشان کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|سەردێڕ=Kuala Lumpur named World Book Capital 2020|بڵاوکەرەوە=UNESCO|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919211150/https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|سەردێڕ=Unesco names Kuala Lumpur World Book Capital|بڵاوکەرەوە=The Straits Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180930081344/https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥، کوالالومپور لە پلەی دووەم بۆ باشترین شاری ھەڵکەوتوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دانرا، لە دوای سەنگاپوور، و لە پلەی ٧٩ لە جیھاندا بەپێی پێوەری شارەکانی جیھانیی ''[[Oxford Economic Papers]]''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oxford Economics Global Cities Index |ناونیشان=https://www.oxfordeconomics.com/global-cities-index/# |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=www.oxfordeconomics.com}}</ref> == وشەناسی == [[File:Masjid Jamek along Klang & Gombak River (220512) 06.jpg|left|thumb|[[مزگەوتی جامیک]] لە خاڵی یەکگرتنی ڕووبارەکانی [[ڕووباری گۆمباک|گۆمباک]] (چەپ) و [[ڕووباری کلانگ|کلانگ]]. سەرەتاییترین نیشتەجێبوونی کوالالومپور لە لای ڕۆژھەڵاتی کەناری ڕووبارەکەوە گەشەی کرد (بۆ لای ڕاست لەم وێنەیەدا).]] کوالالومپور بە [[زمانی مالایی]] بە واتای "یەکگرتنی قوڕاوی" دێت: ''kuala'' ئەو خاڵەیە کە دوو ڕووبار تێیدا یەکدەگرن، یان [[ئێستواری]] (دەمی ڕووبار)، و ''lumpur'' بە واتای "قوڕ" دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kuala |ناونیشان=https://prpm.dbp.gov.my/Cari1?keyword=kuala |وێبگە=Pusat Rujukan Persuratan Melayu |بڵاوکەرەوە=Dewan Bahasa dan Pustaka |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=ms |وتەگێڕانەوە=kuala (noun): Synonymous with estuary, river mouth, downstream, confluence, entrance; Derivatives: berkuala, ke kuala.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://glosbe.com/ms/en/kuala|سەردێڕ=kuala in English|ئیش=Glosbe|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210306052231/https://glosbe.com/ms/en/kuala|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Richmond |یەکەم١=Simon |سەردێڕ=Malaysia, Singapore & Brunei |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet |ژپنک=٩٧٨-١-٧٤٠٥٩-٧٠٨-١|پەڕە=٨٥}}</ref> یەکێک لە پێشنیارەکان ئەوەیە کە شارەکە بە ناوی ڕووباری سونگای لومپور ("ڕووباری قوڕاوی") ناونراوە؛ لە ساڵانی ١٨٢٠ەکاندا، شوێنێک بە ناوی ''Sungei Lumpoor'' پێدەگوترا گرنگترین نیشتەجێبوونی بەرھەمھێنانی ژریژە لەسەر [[ڕووباری کلانگ]].{{sfn|Gullick|2000|pages=1–2}} بەڵام، کوالالومپور دەکەوێتە سەر خاڵی یەکگرتنی ڕووبارەکانی [[ڕووباری گۆمباک|گۆمباک]] و کلانگ و بۆیە دەبێت پێی بوترێت کوالا گۆمباک، چونکە ''کوالا'' بەگشتی بە ناوی ئەو ڕووبارەوە دەناسرێت کە دەچێتە ناو ڕووبارێکی گەورەترەوە یان دەریایەک.{{sfn|Gullick|1955|page=11}} ھەندێک پێیان وایە کە سونگای لومپور درێژ دەبێتەوە بۆ یەکگرتنەکە، بۆیە، ئەو خاڵەی کە لەگەڵ ڕووباری کلانگ یەکدەگرێت دەبێتە کوالالومپور.<ref name="sutanpuasa">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Abdul-Razzaq |دوایین١=Lubis |سەردێڕ=Sutan Puasa: The Founder of Kuala Lumpur |journal=Journal of Southeast Asian Architecture |بەرگ=١٢|ڕێکەوت=٢٠١٣|پەڕەکان=٢٤–٣٧}}</ref> دەوترێت کە ئەم سونگای لومپورە ئەو جۆگەیەی دۆڵی تریچەر بووبێت کە لە دووری {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=off}} سەرچاوەی ڕووبارەکە لە باکووری خاڵی یەکگرتنی گۆمباک لە نزیک [[بوکیت ناناس]] چووەتە ناو ڕووباری کلانگەوە،<ref name="lumpoor"/> یان لەوانەیە ڕووبارێک بێت کە کەوتبێتە باکووری ناوچەی [[ئەشکەوتەکانی باتو]].{{sfn|Gullick|1955|page=11}} ھەروەھا پێشنیار کراوە کە کوالالومپور لە سەرەتادا ناوی پێنگکالان لومپور ("شوێنی نیشتنەوەی قوڕاوی") بووە، بەڵام تێکدراوە و بووەتە کوالالومپور.<ref name="sutanpuasa" /> بیردۆزێکی تر دەڵێت کە سەرەتا وشەیەکی [[کانتۆنیز]] بووە، ''lam-pa''، بە واتای "دارستانی لافاواوی" یان "دارستانی ڕزیو". بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی سەردەمیانە نییە بۆ ئەم پێشنیارانە جگە لە قسە و گێڕانەوە.{{sfn|Gullick|1983|p={{pn|date=February 2026}}}} ناوەکە لەوانەیە فۆرمێکی تێکدراوی ناوێکی کۆنتری لەبیرکراو بێت.{{sfn|Gullick|1955|page=11}} == مێژوو == {{Main|مێژووی کوالالومپور}} === ساڵانی سەرەتایی === {{Quote box |width=23em |align=left |bgcolor=#FFE0AF |title=سەربەخۆیییە مێژووییەکان |fontsize=90% |quote={{flag|Selangor|pre-1965|name=سوڵتانییەتی سێلانگۆر}} ١٨٥٧–١٩٧٤<br> {{flag|Federated Malay States}} ١٨٩٥–١٩٤٢؛ ١٩٤٥–١٩٤٦<br> {{flagdeco|Empire of Japan|1870}} [[داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر مالایا|ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن]] ١٩٤٢–١٩٤٥<br> {{flag|Malayan Union|name=یەکێتیی مالایا}} ١٩٤٦–١٩٤٨<br> {{flag|Malaya|name=فیدراسیۆنی مالایا}} ١٩٤٨–١٩٦٣<br> {{flag|Malaysia}} ١٩٦٣–ئێستا }} گێڕانەوەی فەرمی پێی وایە کە کوالالومپور لەلایەن سەرۆکی مالاییی [[کلانگ، مالیزیا|کلانگ]]، [[ڕاجا عەبدوڵڵا کوڕی ڕاجا جەعفەر|ڕاجا عەبدوڵڵا]]ەوە دامەزراوە، کە لە ساڵی ١٨٥٧دا کرێکارانی کانی [[خەڵکی چینی|چینی]] ناردە ناوچەکە بۆ کردنەوەی کانی ژریژ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.malaysiakini.com/columns/594796 |سەردێڕ=Who's the real founder of Kuala Lumpur? |نووسەر=Ranjit Singh Malhi|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=Malaysiakini}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=The Royal Asiatic Society |ناونیشان=https://archive.org/details/dli.ernet.240629/page/19/mode/2up |سەردێڕ=Journal Of The Malayan Branch Of The Royal Asiatic Society Vol-XI |بڵاوکەرەوە=The Malayan Branch Of The Royal Asiatic Society |ساڵ=١٩٣٣|شوێن=Singapore |پەڕەکان=١٩|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە ڕوون نییە یەکەم نیشتەجێبووەکان کێ بوون چونکە پێدەچێت پێش ئەوە لە ساڵانی ١٨٢٠ەکاندا نیشتەجێبوون لەسەر خاڵی یەکگرتنی ڕووباری گۆمباک-کلانگ ھەبووبێت.<ref name="Fatt2011" /> گەلی ڕەسەنی [[تێموان]] لەوانەیە بۆ ماوەیەک لە ناوچەکەدا ژیابێتن،<ref name="lumpoor">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Lim |یەکەم١=Teckwyn |دوایین٢=Leong |یەکەم٢=Peter |سەردێڕ=Muddy Waters: The Lost Sungai Lumpur |journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|بەرگ=٩٨|issue=2 |پەڕەکان=٥٧–٩١|doi=10.1353/ras.2025.a979550}}</ref> کرێکارانی کانی چینی ناسراو بوون کە بەشداربوون لە دەرھێنانی ژریژ لە سەرووی [[ڕووباری سێلانگۆر]] لە ساڵانی ١٨٤٠ەکاندا نزیکەی {{convert|10|mi|km|order=flip|abbr=off}} لە باکووری کوالالومپوری ئێستاوە،{{sfn|Gullick|1955|pages=10–11}} و سوماترایییەکانی [[ماندایلینگ]] بە سەرکردایەتی {{Interlanguage link|ڕاجا ئاسال|ms|Raja Asal}} و سوتان پواسا ھەروەھا بەشداربوون لە دەرھێنانی ژریژ و بازرگانی لە ناوچەی [[ئولو کلانگ]] پێش ساڵی ١٨٦٠، و سوماترایییەکان لەوانەیە لە چارەکی یەکەمی سەدەی ١٩یەم یان لەوانەیە زووتریش لە سەرووی ڕووباری کلانگ نیشتەجێ بووبێتن.<ref name="sutanpuasa"/><ref name="gulllick 3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gullick |یەکەم١=J. M. |سەردێڕ=The Growth of Kuala Lumpur and of the Malay Community in Selangor Before 1880 |journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society |ڕێکەوت=١٩٩٠|بەرگ=٦٣|issue=1 |پەڕەکان=١٥–٣٨|jstor=41493144}}</ref><ref>Abdul Samad Ahmad, ''Pesaka Selangor'', Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, (1937 edisi Jawi), 1966.</ref><ref name="Fatt2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fatt |یەکەم١=Lam Seng |سەردێڕ=Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠|edition=3rd |پەڕەکان=١٧–١٨}}</ref> کوالالومپور لە سەرەتادا گوندێکی بچووک بوو کە تەنھا لە چەند خانوویەک و دوکانێک پێکھاتبوو لە خاڵی یەکگرتنی [[سونگای گۆمباک]] و سونگای کلانگ ([[ڕووباری کلانگ]]). کوالالومپور وەک شارۆچکەیەک جێگیر بوو لە دەوروبەری {{Circa|1857}}،<ref name=ooi/> کاتێک ڕاجا عەبدوڵڵا کوڕی ڕاجا جەعفەر، بە یارمەتی براکەی ڕاجا جومعەت لە [[لوکوت]]، پارەی لە بازرگانە چینییەکانی [[مالاکا]] کۆکردەوە بۆ بەکرێگرتنی کرێکارانی کانی چینی لە [[لوکوت]]ەوە بۆ کردنەوەی کانی نوێی [[ژریژ]] لەوێ.{{sfn|Gullick|1983|pp=8–9}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|سەردێڕ=Kuala Lumpur History|بڵاوکەرەوە=All Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091018073627/http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کرێکارەکان لە کوالالومپور دابەزین و بە پێ ڕۆیشتن بەرەو [[ئامپانگ، کوالالومپور|ئامپانگ]]، لەوێ یەکەمین کانیان کردەوە.<ref>Middlebrook & Gullick, ''op. cit.'', 1983: 18.{{full|date=February 2026}}</ref> کوالالومپور دوورترین خاڵ بوو لە سەرەوەی ڕووباری کلانگ کە کەرەستەکان بە ئاسانی بە بەلەم دەتوانرا بھێنرێن بۆی و بۆیە بووە خاڵی کۆکردنەوە و دابەشکردن کە خزمەتی بە کانەکانی ژریژ دەکرد. {{sfn|Gullick|1955|page=10}}<ref name=ooi/> {{multiple image | footer = | align = right | image1 = Yap Ah Loy.jpg | width1 = 110 | alt1 = Yap Ah Loy | caption1 = کاپیتان [[یاپ ئا لۆی]]، سێیەمین کاپیتانی چینیی کوالالومپور | image2 = Sir frank swettenham.gif | width2 = 122 | alt2 = Frank Swettenham | caption2 = [[فرانک سوێتێنھام]]،<br /> کە ڕۆڵی ھەبوو لە گەشەسەندنی خێرا و پەرەپێدانی کوالالومپور }} سەرەڕای ڕێژەی بەرزی مردن بەھۆی دۆخی [[مەلاریا]]یی دارستانەکە، کانەکانی ئامپانگ سەرکەوتوو بوون و یەکەم ژریژیان لە ساڵی ١٨٥٩ ھەناردە کرد.{{sfn|Gullick|1955|page=10}} لەو کاتەدا، سوتان پواسا پێشتر لە نزیک ئامپانگ بازرگانی دەکرد. دوو بازرگان لە لوکوتەوە، ھیو سیو و یاپ ئا سزێ، گەیشتنە کوالالومپور و دوکانیان دانا بۆ فرۆشتنی پێداویستی بە کرێکارانی کانەکان لە بەرامبەر ژریژ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hanna |یەکەم١=Willard Anderson |سەردێڕ=Kuala Lumpur: An Amalgam of Tin, Rubber, and Races : a Brief Review of the City's Historical, Physical, and Psychological Development : a Report |ڕێکەوت=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=American Universities Field Staff |oclc=٩٢٥٤١٨٢٩٠|hdl=2027/osu.32435061718714 |hdl-access=free}}{{pn|date=February 2026}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bandaraya |یەکەم١=Dewan |سەردێڕ=Kuala Lumpur: 100 Years |ڕێکەوت=١٩٥٩|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur Municipal Council |oclc=١٤٨٣٩٨٤٠٩٦|hdl=2027/mdp.39015038544030}}</ref> شارۆچکەکە، کە بەھۆی دەرھێنانی ژریژەوە بەرەوپێش دەچوو، دەستی کرد بە گەشەکردن لە دەوروبەری گۆڕەپانی بازاڕی کۆن ([[مەیدانی پاسار بێسار|Medan Pasar]])، بەو ڕێگایانەی کە دەردەچوون بەرەو ئامپانگ و ھەروەھا [[پودو، کوالالومپور|پودو]] و [[باتو، کوالالومپور|باتو]] (مەبەستەکان بوونە ناوی ئەم ڕێگایانە: [[شەقامی ئامپانگ]]، [[شەقامی پودو]]، و [[شەقامی باتو]])، کە لەوێش کرێکارانی کانەکان دەستیان کردبوو بە نیشتەجێبوون، و [[شەقامی پیتالینگ|پیتالینگ]] و [[دامانسارا، سێلانگۆر|دامانسارا]].{{sfn|Gullick|2000|pages=7–9}} کرێکارانی کانەکان چەتەیان پێکھێنا<ref name="kiat">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://kiat.net/malaysia/KL/history.html |سەردێڕ=From tin town to tower city |بڵاوکەرەوە=kiat.net |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100727225206/http://kiat.net/malaysia/KL/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref> و چەتەکان زۆرجار شەڕیان دەکرد لەم ماوەیەدا، بەتایبەتی کوتلەکانی کوالالومپور و کانچینگ، بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی باشترین کانەکانی ژریژ.{{sfn|Gullick|1955|pp=12–14}} سەرکردەکانی کۆمەڵگەی چینی نازناوی [[کاپیتان چینا]] (سەرۆکی چینییەکان)یان پێبەخشرا لەلایەن سەرۆکی مالایییەوە، و ھیو سیو، بازرگانە چینییە سەرەتایییەکە، بووە یەکەم کاپیتانی کوالالومپور.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sardar |یەکەم١=Ziauddin |سەردێڕ=The Consumption of Kuala Lumpur |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Reaktion Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٠٥٧-٣|پەڕە=٤٩|ناونیشان={{GBurl|Ow0pA3HchHQC}}</ref> سێیەم کاپیتانی چینیی کوالالومپور، [[یاپ ئا لۆی]]، لە ساڵی ١٨٦٨ دیاریکرا.<ref name="Fatt2011"/> دوای ئەوەی کانەکان کرانەوە، ڕاجا عەبدوڵڵا گاریسۆنێکی بە فەرماندەییی لیوایەکی بوگیس نارد بۆ ئەوەی پاسەوانی ئەو [[قەڵای دارین|قەڵا دارینە]] بکەن کە لە [[بوکیت ناناس]] دروستکرابوو.<ref name="gulllick 3"/> کەسایەتییە گرنگە مالایییەکانی سەرەتای کوالالومپور ھەروەھا حاجی محەمەد تاھیری لەخۆدەگرت، کە بووە داتۆ داگانگ ("سەرۆکی بازرگانان").<ref name="gulllick 3"/> [[گەلی مینانگکاباو|مینانگکاباوەکانی]] سوماترا بوونە گرووپێکی گرنگی دیکە کە [[بازرگانانی مینانگکاباو|بازرگانییان دەکرد]] و کێڵگەی تووتنیان لە ناوچەکەدا دامەزراند.{{sfn|Gullick|2000|حاجی محەمەد تەیبی]] لەخۆدەگرت، کە بەشداربوو لە گەشەسەندنی سەرەتایی [[کامپونگ بارو، کوالالومپور|کامپونگ بارو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Yip Yoke Teng|نووسەر٢=Muhamad Shahril Rosli|ئیش=The Star|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151219051324/http://www.thestar.com.my/news/community/2014/06/13/life-is-colourful-on-infamous-road-named-after-a-wealthy-tradesman-jalan-haji-taib-is-more-known/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|قازی]] کوالالومپور بوو، ھەروەھا محەمەد نور کوڕی ئیسماعیل.<ref>Mohd Nizam Sahad, Che Zarrina binti Sa'ari; Sejarah Sistem Pendidikan Islam di Kuala Lumpur, Jurnal Al-Tamaddun Bil. 6, 2011</ref> === سەرەتای کوالالومپوری مۆدێرن === [[File:Panorama of Kuala Lumpur ca. 1884.jpg|thumb|upright=1.7|left|بەشێک لە دیمەنێکی پانۆرامای کوالالومپور {{circa|1884}}. لەلای چەپەوە [[گۆڕەپانی سەربەخۆیی، کوالالومپور|پادانگ (مەیدانەکە)]] دەردەکەوێت. بیناکان زۆربەیان لە دار و [[خانووی ئاتاپ|ئاتاپ]] دروستکرابوون پێش ئەوەی ئەو ڕێنماییانەی کە لەلایەن سوێتێنھامەوە لە ساڵی ١٨٨٤ دەرکران پێویستیان بە بەکارھێنانی خشت و خشتە بۆ بیناکان دەکرد. دەرکەوتەی کوالالومپور بە خێرایی گۆڕا لە ساڵانی دواتردا بەھۆی ڕێنمایییەکانی بیناسازییەوە.]] کوالالومپوری سەرەتایی شارۆچکەیەکی بچووک بوو کە بەدەست چەندین کێشەی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە دەیناڵاند – بیناکان زۆربەیان لە دار و '[[نیپا فروتیکانس|ئاتاپ]]' ([[سەقفی گەڵای خورما]]) دروستکرابوون. بیناکان مەیلی ئاگرگرتنیان ھەبوو، و بەھۆی نەبوونی پاکوخاوێنیی گونجاوەوە، شارۆچکەکە تووشی نەخۆشی بووبوو. ھەروەھا تووشی ھەڕەشەی بەردەوامی لافاو دەبووەوە بەھۆی شوێنەکەیەوە. شارۆچکەکە تێوەگلا لە [[شەڕی ناوخۆی سێلانگۆر]] بەشێکی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی داھاتی کانەکانی ژریژ. یاپ ئا لۆی خۆی کردە ھاوپەیمانی {{Interlanguage link|تێنگکو کودین|ms|Tengku Kudin}} و کۆمەڵەی نھێنیی [[کۆمەڵەی نھێنیی ھای سان|ھای سان]]، ئەوان دژی کۆمەڵەیەکی نھێنیی ڕکابەر جەنگان، کە [[گھی ھین کۆنگسی]] بوون، کە ئەوانیش ھاوپەیمانی ڕاجا مەھدی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|edition=2nd |پەڕەکان=١٢٤}}</ref> ڕاجا ئاسال و سوتان پواسا لایەنیان گۆڕی بۆ لای ڕاجا مەھدی، و کوالالومپور لە ساڵی ١٨٧٢دا گیرا و سووتێنرا تا سەر زەوی. یاپ ھەڵات بۆ کلانگ کە لەوێدا ھێزێکی جەنگاوەریی تری کۆکردەوە و کوالالومپوری لە ئازاری ١٨٧٣دا گرتەوە، و بە یارمەتی جەنگاوەرانی [[پاھانگ]] ھێزەکانی ڕاجا مەھدیان تێکشکاند.{{sfn|1955|دانیشتووی بەریتانی]] (نوێنەری بەریتانیا) دیاریکرا، دوو گرنگترین کەسایەتیی کوالالومپوری سەرەتایی بوون کە سوێتێنھام شانازیی گەشەسەندنی خێرا و پەرەپێدانی و گۆڕینی بۆ ناوەندێکی گەورەی شاری پێدەبڕێت.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|نووسینگە حکومییەکانی [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مالایا]] (ئێستا [[بینای سوڵتان عەبدولسەمەد]]) کە ڕوویان لە [[گۆڕەپانی سەربەخۆیی، کوالالومپور|پادانگ]]ە، {{circa|1900}}]] چینی و مالایییە سەرەتایییەکان بەدرێژایی کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری کلانگ نیشتەجێ بوون. چینییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە دەوروبەری ناوەندی بازرگانیی گۆڕەپانی بازاڕ نیشتەجێ بوون. مالایییەکان، و دواتر ھیندییەکانی [[چێتیار]] و موسڵمانان، لە ناوچەی شەقامی جاڤا نیشتەجێ بوون، کە ئێستا پێی دەوترێت [[شەقامی تون پێراک]]. لە ساڵی ١٨٨٠دا، ئیدارەی داگیرکەر پایتەختی ویلایەتی سێلانگۆری لە کلانگەوە گواستەوە بۆ کوالالومپور کە لە ڕووی ستراتیژییەوە سوودبەخشتر بوو، و دانیشتووی بەریتانی [[ویلیام بلومفیڵد دۆگلاس]] بڕیاریدا بینا حکومییەکان و شوێنی نیشتەجێبوونەکە بخاتە ڕۆژاوای ڕووبارەکەوە. نووسینگە حکومییەکان و بنکەیەکی نوێی [[پۆلیسی شاھانەی مالیزیا|پۆلیس]] لەسەر [[بوکیت ئامان]] دروستکران، و پادانگ (مەیدانەکە) لە سەرەتادا بۆ ڕاھێنانی پۆلیس دروستکرا.{{sfn|1983|گۆڕەپانی سەربەخۆیی]] ناسراوە، دواتر بوو بە ناوەندی نووسینگە کارگێڕییەکانی بەریتانیا کاتێک نووسینگە حکومییەکانی داگیرکەر لە ساڵی ١٨٩٧دا گواسترانەوە بۆ [[بینای سوڵتان عەبدولسەمەد]].<ref name=virtual>{{بیرخستنەوەی وێب|کاپیتان]] یاپ ئا لۆی پارچە زەوییەکی گەورەی کڕی بۆ دامەزراندنی کارگەیەکی خشت بۆ دووبارە دروستکردنەوەی کوالالومپور، کە بە ناوە [[ھاویناو|ھاوشێوەکەی]] پێی دەوترێت [[بریکفیڵدس، کوالالومپور|بریکفیڵدس]] (مەیدانی خشت).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|JxfnMXW1K4gC}}</ref> وەک کاپیتانی چینی، خاوەنی دەسەڵاتی فراوان بوو ھاوشانی سەرکردەکانی کۆمەڵگەی [[مالایییەکان (گرووپی نەتەوەیی)|مالایی]]. چاکسازی یاسایی جێبەجێ کران و ڕێوشوێنی یاسایی نوێ پێشکەش بە ئەنجومەن کرا. یاپ ھەروەھا سەرۆکایەتیی [[دادگای داواکارییە بچووکەکان]]ی دەکرد. بە ھێزێکی پۆلیسی شەش کەسییەوە، توانی سەروەریی یاسا بپارێزێت، و زیندانێکی دروستکرد کە دەیتوانی شەست زیندانی لە یەک کاتدا لەخۆبگرێت. یاپ ئا لۆی ھەروەھا یەکەم قوتابخانەی کوالالومپور و ئاشی گەورەی تاپیۆکای لە [[شەقامی پیتالینگ]] دروستکرد، کە [[سوڵتان عەبدولسەمەد]]ی سێلانگۆر پشکی تێیدا ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دروستکردنی ھێڵی ئاسنین گەشەی شارەکەی خێرا کرد. یەکەم بارەگای سەرەکیی [[ھێڵی ئاسنینی ویلایەتە فیدراڵییەکانی مالایا]] (ئێستا [[مۆزەخانەی نەتەوەیی قوماش]]) لە نزیک نووسینگە حکومییەکانی F.M.S لە دوورەوە، {{circa|1910}}.]] [[ھێڵی پۆرت کلانگ|ھێڵێکی شەمەندەفەر]] لە نێوان کوالالومپور و کلانگ، کە لەلایەن سوێتێنھامەوە دەستی پێکرا و لە ساڵی ١٨٨٦ تەواو بوو، گەیشتنی زیاتر کرد و بووە ھۆی گەشەسەندنی خێرا. ژمارەی دانیشتووان لە ٤,٥٠٠ کەسەوە لە ساڵی ١٨٨٤ بەرزبووەوە بۆ ٢٠,٠٠٠ کەس لە ساڵی ١٨٩٠.<ref name=ooi/> کاتێک پەرەپێدان لە ١٨٨٠ەکاندا خێراتر بوو، فشار خستە سەر پاکوخاوێنی، فڕێدانی پاشماوە و ڕێوشوێنە تەندروستییەکانی تر. ئەنجومەنێکی پاکوخاوێنی کە لە ١٤ی ئایاری ١٨٩٠ دروستکرا بەرپرس بوو لە پاکوخاوێنی، پاراستنی ڕێگاوبان، ڕووناککردنەوەی شەقامەکان، و ئەرکەکانی تر. ئەمە لە کۆتاییدا دەبووە [[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور|ئەنجومەنی شارەوانی کوالالومپور]] لە ساڵی ١٩٤٨.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Chiang Siew Lee |کۆمەڵێک [[دوکان-خانوو]] لەگەڵ پاککەرەوەیەکی شەقام لە کاتی کارکردندا لە شەقامێکی کوالالومپور، {{circa|1915–1925}}.]] کوالالومپور لە سەدەی بیستەمدا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو. ڕووبەرەکەی {{cvt|0.65|km2}} بوو لە ساڵی ١٨٩٥، بەڵام درێژکرایەوە بۆ لەخۆگرتنی {{cvt|20|km2}} لە ساڵی ١٩٠٣، و بۆ {{cvt|52|km2}} تا ساڵی ١٩٢٤. تا ئەو کاتەی بوو بە شارەوانی لە ساڵی ١٩٤٨ فراوان بوو بۆ {{cvt|93|km2}}، و پاشان بۆ {{cvt|243|km2}} لە ساڵی ١٩٧٤ وەک ناوچەیەکی فیدراڵی.<ref name="reassessment"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین٢=Yamu |یەکەم٢=Claudia |دوایین٣=Tan |یەکەم٣=Wendy |journal=Journal of Urban Management |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1016/j.jum.2020.12.004 |hdl=10419/271414 |hdl-access=free}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٤، کوالالومپور یەکێک بوو لە حەوت قەزاکەی سێلانگۆر (شەش قەزا پێش ١٩٦٠).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|باتو]]، [[سری پیتالینگ|پیتالینگ]]، [[ئامپانگ جایا|ئامپانگ]]، [[ئولو کلانگ]]، کوالالومپور (شار و قەراغەکانی)، [[سێتاپاک]] و (لە ساڵی ١٩٥٣ەوە) [[پێتالینگ جایا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|لاستیک]] لە [[سێلانگۆر]] کە بەھۆی خواست لەسەر تایەی ئۆتۆمبێل لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پاڵنرا، بووە ھۆی گەشەیەکی خێرا، و ژمارەی دانیشتووانی کوالالومپور لە ٣٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٠٠ بۆ ٨٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٢٠ بەرزبووەوە.{{sfn|ھێزەکانی ژاپۆن پێشڕەوی دەکەن بە شەقامی ھای ستریتدا (ئێستا [[پێڕستی شەقامەکان لە کوالالومپور|شەقامی تون ئێچ ئێس لی]]) لە کوالالومپور لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١ لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا.]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا، کوالالومپور [[شەڕی کوالالومپور|گیرا]] لەلایەن [[سوپای ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن]]ەوە لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢. سەرەڕای ئەوەی لە کاتی شەڕەکەدا زیانێکی کەمی بەرکەوت، داگیرکاریی شارەکە لە کاتی جەنگدا بووە ھۆی لەدەستدانی ژیانی زۆر کەس؛ لایەنی کەم ٥,٠٠٠ چینی لە کوالالومپور کوژران لە ماوەی تەنھا چەند ھەفتەیەک لە داگیرکاریی ھێزەکانی ژاپۆن، و ھەزاران ھیندی وەکوو [[کاری زۆرەملێ]] نێردران بۆ کارکردن لە [[ھێڵی ئاسنینی بۆرما]] کە لەوێ زۆرێکیان مردن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|زنجیرە=Rough Guides Snapshot Malaysia |cFnZCQAAQBAJ|pg=PT8}}}}</ref> ئەوان شارەکەیان داگیرکردبوو تا ١٥ی ئابی ١٩٤٥، کاتێک فەرماندەی گشتیی [[سوپای حەوتەمی ناوچەی ژاپۆن]] لە سەنگاپوور و مالیزیا، [[سێیشیرۆ ئیتاگاکی]]، دوای [[بۆردومانی ئەتۆمی بۆ سەر ھێرۆشیما و ناگاساکی]] [[خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن|خۆی بەدەستەوە دا]] بە ئیدارەی بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://army.gov.au/news/armynews/special_elements/on_this_day/january.htm|سەردێڕ=On This Day|بڵاوکەرەوە=The Australian Army|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218215230/http://army.gov.au/news/armynews/special_elements/on_this_day/january.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوالالومپور لە کاتی جەنگدا گەشەی کرد، و لە دوای جەنگیش لە کاتی [[باری لەناکاوی مالایا|باری لەناکاوی مالایا (١٩٤٨-١٩٦٠)]] بەردەوام بوو لە گەشەکردن، کە لەو ماوەیەدا مالایا سەرقاڵی یاخیبوونی [[کۆمۆنیزم|کۆمۆنیستەکان]] بوو و [[گوندی نوێ|گوندە نوێیەکان]] لە قەراغەکانی شارەکەدا دامەزران.<ref name="Britannica" /> [[File:KUALA LUMPUR.png|thumb|نەخشەی کوالالومپور لە ساڵی ١٩٥١]] یەکەم ھەڵبژاردنی شارەوانی لە کوالالومپور لە ١٦ی شوباتی ١٩٥٢ ئەنجامدرا. ھاوپەیمانییەکی ''کاتی'' لە نێوان کاندیدەکانی پارتی مالایی [[UMNO]] و پارتی چینی [[کۆمەڵەی چینییەکانی مالایا|MCA]] زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ئەمە بووە ھۆی پێکھێنانی [[پارتی ھاوپەیمانی (مالیزیا)|پارتی ھاوپەیمانی]] (دواتر [[باریزان ناسیۆنال]]).<ref name=ency>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ooi |یەکەم١=Keat Gin |سەردێڕ=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia from Angkor Wat to East Timor |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٧٠-٢|پەڕەکان=١٣٨–١٣٩}}</ref> لە ٣١ی ئابی ١٩٥٧دا، فیدراسیۆنی مالایا سەربەخۆیی خۆی لە دەسەڵاتی بەریتانیا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/31/newsid_3534000/3534340.stm|سەردێڕ=1957: Malaya celebrates independence|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ١٩٥٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190429180537/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/31/newsid_3534000/3534340.stm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاڵای بەریتانیا داگیرترا و ئاڵای مالایا بۆ یەکەمین جار لە پادانگەکە (مەیدانەکە) ھەڵکرا لە نیوەشەوی ٣٠ی ئابی ١٩٥٧،<ref name="lam">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fatt |یەکەم١=Lam Seng |سەردێڕ=Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠|edition=3rd |پەڕە=٧٧}}</ref> و لە بەیانی ٣١ی ئابدا، ڕێوڕەسمی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی مالایا|ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی]] لە [[یاریگای مێردێکا]] لەلایەن یەکەمین سەرۆکوەزیرانی مالایا، [[تونکو عەبدولڕەحمان]]ەوە ئەنجامدرا. کوالالومپور بە فەرمی بوو بە پایتەختی [[فیدراسیۆنی مالایا|فیدراسیۆنی مالایا]] لەژێر یاسای پایتەختی فیدراڵی ساڵی ١٩٦٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Federal Capital Act 1960 |ناونیشان=https://www.dbkl.gov.my/files/senarai-perundangan/akta/1-akta-190.pdf |ڕێکەوت=١٩٦٠|بڵاوکەرەوە=Government of Malaya}}</ref> و بەم شێوەیە مایەوە دوای [[ڕۆژی مالیزیا|پێکھێنانی مالیزیا]] لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٣. [[پەرلەمانی مالیزیا|بیناکانی پەرلەمانی مالیزیا]] لە قەراغی [[باخچەکانی دەریاچەکە، کوالالومپور|باخچەکانی دەریاچەکە]] لە ساڵی ١٩٦٣ تەواوکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19631102-1.2.133|سەردێڕ=The big step forward|نووسەر=Felix Abisheganaden|ئیش=The Straits Times|بڵاوکەرەوە=National Library Board|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150724132140/http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article.aspx?articleid=straitstimes19631102-1.2.133|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دانیشتووانی کوالالومپور بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو لە ١٩٦٠ بۆ ٢٠١٨، کە ھەر ١٣ ساڵ جارێک قەبارەکەی دوو ھێندە دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ehm.my/publications/articles/the-post%E2%80%931950-emergence-of-kuala-lumpur-as-a-great-southeast-asian-city |سەردێڕ=The post–1950 emergence of Kuala Lumpur as a great Southeast Asian city |یەکەم= Gregg |دوایین=Huff|ئیش=Economic History of Malaysia}}</ref> [[File:Majestic Theatre Pudu Road.jpg|thumb|left|شانۆی مەجێستیک لەسەر شەقامی پودو یەکێک بوو لە پێشەنگە سەرەتایییەکان لە دیمەنی سینەمای کوالالومپور. لە ١٩٩٠ەکاندا کرا بە پارکی کاتبەسەربردن و لە ساڵی ٢٠٠٩ ڕووخێنرا.]] کوالالومپور بەدرێژایی ساڵان چەندین پشێویی مەدەنی بەخۆیەوە بینیوە. ئاژاوەیەکی ساڵی ١٨٩٧ کێشەیەکی تا ڕادەیەک بچووک بوو کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنی ''داسینگ'' (تەرازوویەکی کێشان کە بازرگانان بەکاریان دەھێنا)ێکی ھەڵەوە دەستی پێکرد، و لە ساڵی ١٩١٢دا، پشێوییەکی سەختتر بە ناوی ئاژاوەی ''[[کەلە (قژ)|تاوچانگ]]'' لە کاتی [[ساڵی نوێی چینی]]دا دەستی پێکرد کە پەیوەندی بە بڕینی پرچی چینییەکانەوە ھەبوو و بە ئاژاوەگێڕی و شەڕی کوتلەیی کە چەند ڕۆژێکی خایاند کۆتایی ھات.{{sfn|Gullick|1983|pp=76–78}} بەڵام خراپترین ئاژاوەگێڕیی تۆمارکراو لە مالیزیا لە ١٣ی ئایاری ١٩٦٩ ڕوویدا، کاتێک ئاژاوەی ڕەگەزی لە کوالالومپور ھەڵگیرسا.<ref name="iht" /> ئەوەی پێی دەوترێت [[ڕووداوی ١٣ی ئایار]] ململانێی توندوتیژی لەخۆدەگرت لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەی [[مالایییەکانی مالیزیا|مالایی]] و [[چینییەکانی مالیزیا|چینی]]، کە دەرئەنجامی ناڕەزایەتی مالایییەکان بوو بەرامبەر بە پێگەی کۆمەڵایەتی-سیاسیی خۆیان. بەپێی ئامارە فەرمییەکان ئاژاوەکان بوونە ھۆی مردنی ١٩٦ کەس،<ref name=iht>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.iht.com/articles/ap/2007/05/16/asia/AS-GEN-Malaysia-Race-Riot-Book.php |سەردێڕ=New book on 1969 race riots in Malaysia may be banned, officials warn |agency=Associated Press |ئیش=International Herald Tribune |شوێن= Paris |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071011030700/http://www.iht.com/articles/ap/2007/05/16/asia/AS-GEN-Malaysia-Race-Riot-Book.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بوونە ھۆی گۆڕانکاریی گەورە لە سیاسەتی ئابووریی وڵاتەکە بۆ بەرەوپێشبردن و لەپێشینەدان بە گەشەپێدانی ئابووریی مالایی بەسەر نەتەوەکانی تردا. ==== شار، ناوچەی فیدراڵی، گەورەشاری کوالالومپور ==== [[File:Kuala Lumpur skyline in the 1980s.jpg|thumb|دیمەنی شاری کوالالومپور لە ساڵی ١٩٨٧ پێش ئەوەی [[ناوەندی شاری کوالالومپور|KLCC]] دروست بکرێت. [[یانەی ئەسپسواریی سێلانگۆر|شۆستەی پێشبڕکێی ئەسپ]] لە پێشەوە جێگەی گیرایەوە بە [[تاوەرەکانی پێترۆناس]] و [[پارکی KLCC]] لە ساڵی ١٩٩٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://says.com/my/lifestyle/photos-klcc-site-was-once-occupied-by-a-horse-racing-track |سەردێڕ=Did You Know: The Petronas Twin Towers Site Was Once A Horse Racing Track|یەکەم= Tamara |دوایین=Jayne |ڕێکەوت= ٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|ئیش=Says}}</ref>]] کوالالومپور پێگەی [[شارەکانی مالیزیا|شاری]] بەدەستھێنا لە ١ی شوباتی ١٩٧٢،<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://travel.tourism.gov.my/consumer/destinations/history.asp?state=kl|سەردێڕ=Destinations: Kuala Lumpur|بڵاوکەرەوە=Tourism Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080102232810/http://travel.tourism.gov.my/consumer/destinations/history.asp?state=kl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەمەش بووە یەکەمین نیشتەجێبوون لە مالیزیا کە پێگەکەی پێببەخشرێت دوای سەربەخۆیی. دواتر، لە ١ی شوباتی ١٩٧٤، کوالالومپور بوو بە [[ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا|ناوچەیەکی فیدراڵی]].<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-KualaLum.html|title=Kuala Lumpur|encyclopedia=Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2007|publisher=Columbia University Press|access-date=6 December 2007|archive-date=28 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228003338/http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-KualaLum.html|url-status=live}}</ref> خاکی کوالالومپور فراوان بوو بۆ ٩٦ میل چوارگۆشە بە لەخۆگرتنی ناوچەکانی دەوروبەر. کوالالومپور لەلایەن [[سێلانگۆر]]ەوە بەخشرا بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ لەژێر کۆنتڕۆڵی [[حکومەتی مالیزیا|حکومەتی ناوەندی]]دا بێت، و ئیتر پایتەختی سێلانگۆر نەما لە ساڵی ١٩٧٨ دوای ئەوەی شاری [[شا عالەم]] وەک پایتەختی نوێی ویلایەتەکە ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mbsa.gov.my/mbsa/shah%20alam/sejarah.htm|سەردێڕ=Sejarah Shah Alam|زمان=ms|بڵاوکەرەوە=Shah Alam City Council|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060306111920/http://www.mbsa.gov.my/mbsa/shah%20alam/sejarah.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٤ی ئایاری ١٩٩٠دا، کوالالومپور ئاھەنگی سەد ساڵەی ئەنجومەنی ناوخۆییی گێڕا. [[ئاڵای کوالالومپور|ئاڵا]] و سروودی نوێی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور ناسێندران. [[پوتراجایا]] وەک ناوچەیەکی فیدراڵی لە ١ی شوباتی ٢٠٠١ ڕاگەیەندرا، ھەروەھا وەک پێگەی حکومەتی فیدراڵی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malaysianbar.org.my/content/view/7524/2/|سەردێڕ=PJC turns focus on maintenance issues|نووسەر=Geetha Krishnan|بڵاوکەرەوە=The Malaysian Bar|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218175812/http://www.malaysianbar.org.my/content/view/7524/2/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەرکە کارگێڕی و دادوەرییەکانی حکومەت لە کوالالومپورەوە گواسترانەوە بۆ [[پوتراجایا]]. بەڵام کوالالومپور ھێشتا [[پەرلەمانی مالیزیا|ئەرکە یاسادانانییەکەی]] پاراست،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.issti.gov.my/attractions.htm|سەردێڕ=Attractions|بڵاوکەرەوە=Ministry of Science Technology and Innovation|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071030121747/http://www.issti.gov.my/attractions.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و وەک ماڵی [[یانگ دی-پێرتوان ئاگۆنگ]] (پاشای دەستووری) مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malaysianmonarchy.org.my/portal_bi/rk7/rk7.php|سەردێڕ=National Palace|بڵاوکەرەوە=National Library of Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071204030649/http://www.malaysianmonarchy.org.my/portal_bi/rk7/rk7.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[File:Klcc park 5.jpg|thumb|[[ناوەندی شاری کوالالومپور]] (KLCC) لە ساڵی ٢٠٢٠]] لە ١٩٩٠ەکانەوە، پەرەپێدانی گەورەی شارنشینی لە [[دۆڵی کلانگ]] ناوچەی گەورەشاری کوالالومپوری فراوان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Bunnell |یەکەم١=Tim |دوایین٢=Nah |یەکەم٢=Alice M. |سەردێڕ=Counter-global Cases for Place: Contesting Displacement in Globalising Kuala Lumpur Metropolitan Area |journal=Urban Studies |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بەرگ=٤١|issue=12 |پەڕەکان=٢٤٤٧–٢٤٦٧|doi=10.1080/00420980412331297627 |jstor=43197066}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Loo |یەکەم١=Yat Ming |سەردێڕ=Architecture and Urban Form in Kuala Lumpur: Race and Chinese Spaces in a Postcolonial City |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-١٧٩٢٣-٨|پەڕە=٨٨|ناونیشان={{GBurl|hyjtCwAAQBAJ}}</ref> ئەم ناوچەیە، کە بە [[گەورەشاری کوالالومپور]] ناسراوە، لە ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپورەوە بەرەو ڕۆژاوا تا [[پۆرت کلانگ]]، ڕۆژھەڵات تا قەراغی [[چیاکانی تیتیوانگسا]] و ھەروەھا بۆ باکوور و باشوور درێژ دەبێتەوە. ناوچەکە شارۆچکە و شارە جیاوازەکانی تری لە ڕووی کارگێڕییەوە وەکوو کلانگ، [[شا عالەم]]، [[پوتراجایا]] و ئەوانی تریش دەگرێتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cox |یەکەم=Wendell |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ئیش=New Geography |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190202042112/http://www.newgeography.com/content/003395-the-evolving-urban-form-kuala-lumpur |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|3HrxBQAAQBAJ}}</ref> و لەلایەن [[سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ]]ەوە خزمەت دەکرێت. پڕۆژە دیارەکانی ناو خودی کوالالومپور بریتی بوون لە پەرەپێدانی [[ناوەندی شاری کوالالومپور|ناوەندێکی نوێی شاری کوالالومپور]] لە دەوروبەری [[شەقامی ئامپانگ]] و تاوەرەکانی پێترۆناس، کە سەردەمانێک بەرزترین بیناکانی جیھان بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|doi=10.4324/9780203647363 |chapter=Kuala Lumpur City Centre (KLCC): Global reorientation |chapter-url={{GBurl|wKbYTZciw7wC|pg=RA2-PA1978}}}}</ref> لەو کاتەوە تاوەرەکانی پێترۆناس وەک بەرزترین بیناکانی کوالالومپور لەلایەن [[زە ئێکسچەینج ١٠٦]] و [[مێردێکا ١١٨]]ەوە پێشیان گیراوەتەوە، کە ئەمەی دوایییان دووەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا لە دوای [[بورج خەلیفە]] لە [[دوبەی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.dezeen.com/2021/12/13/worlds-second-tallest-skyscraper-merdeka-118-tops-out/ |سەردێڕ=World's second-tallest skyscraper Merdeka 118 tops out in Malaysia |یەکەم=Lizzie |دوایین=Crook |ڕێکەوت= ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=Dezeen}}</ref> == جوگرافیا == {{Main|جوگرافیای کوالالومپور}} [[File:Kuala Lumpur, Malaysia Astronaut Imagery.JPG|thumb|دیمەنێکی مانگی دەستکردی دۆڵی کلانگ یان [[گەورەشاری کوالالومپور]]]] جوگرافیای کوالالومپور بە [[دۆڵی کلانگ]]ی گەورە تایبەتمەندە، کە بە [[چیاکانی تیتیوانگسا]] لە ڕۆژھەڵاتەوە، چەندین زنجیرەچیای بچووک لە باکوور و باشوور، و [[گەرووی مالاکا]] لە ڕۆژاواوە سنووردار کراوە. کوالالومپور زاراوەیەکی [[زمانی مالایی|مالایی]]یە کە وەردەگێڕدرێت بۆ "یەکگرتنی قوڕاوی" و دەکەوێتە سەر خاڵی [[یەکگرتن]]ی ڕووبارەکانی [[ڕووباری کلانگ|کلانگ]] و [[ڕووباری گۆمباک|گۆمباک]] کە دەڕژێنە ناو ڕووباری سێلانگۆرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=Asiaweek|ئیش=Asia's Best Cities 2000|سەردێڕ=Kuala Lumpur: Growing Pains|ناونیشان=http://www.asiaweek.com/asiaweek/asiacities/kualalumpur.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071203015204/http://www.asiaweek.com/asiaweek/asiacities/kualalumpur.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[File:RAF RED ARROWS RETURN FROM GLOBAL TOUR PROMOTING UK INTERESTS MOD 45161930.jpg|thumb|[[تیرە سوورەکان|تیرە سوورەکانی]] بەریتانی بەسەر شارەکەدا دەفڕن لە ساڵی ٢٠١٦دا]] کوالالومپور کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ویلایەتی سێلانگۆرەوە، پێشتر ناوچەیەکی حکومەتی ویلایەتی سێلانگۆر بوو. لە ساڵی ١٩٧٤دا، کوالالومپور لە سێلانگۆر جیاکرایەوە بۆ پێکھێنانی یەکەمین [[ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا|ناوچەی فیدراڵی]] کە ڕاستەوخۆ لەلایەن حکومەتی فیدراڵیی مالیزیاوە بەڕێوەدەبرێت. ھەڵکەوتەی لەسەر پێشکەوتووترین ویلایەت لە کەناری ڕۆژاوای [[نیمچەدوورگەی مالیزیا]]، کە ڕووبەرێکی زەویی تەختی فراوانتری ھەیە لە کەناری ڕۆژھەڵات، یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی خێراتر لە شارەکانی تری مالیزیا گەشە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ejournal.ukm.my/akademika/article/viewFile/3084/1971|سەردێڕ=Risk, Exposure and Vulnerability to Flood Hazards in a Rapidly Developing Country: The Case of Peninsular Malaysia|نووسەر=Chan Ngai Weng|بڵاوکەرەوە=[[National University of Malaysia]]|ساڵ=١٩٩٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|پەڕەکان=١٠٧–١٣٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150429135518/http://ejournal.ukm.my/akademika/article/viewFile/3084/1971|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شارەوانییەکە ڕووبەرەکەی دەگاتە {{convert|243|km2|sqmi|abbr=on}}،<ref name="Laporan Kiraan Permulaan 2010">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |سەردێڕ=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |بڵاوکەرەوە=Jabatan Perangkaan Malaysia |پەڕە=٢٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110708202650/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە تێکڕای بەرزی {{convert|81.95|m|ftin|0|abbr=on}} کە بەرزترین خاڵی [[بوکیت ناناس]]ە بە ٩٤ مەتر لە سەرووی ئاستی دەریاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.malaysiatravel.org.uk/tourist-attraction/kuala-lumpur/location.html|سەردێڕ=Kuala Lumpur Location|بڵاوکەرەوە=Malaysia Travel|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100928062324/http://malaysiatravel.org.uk/tourist-attraction/kuala-lumpur/location.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{anchor|Climate|Weather}} === ئاو و ھەوا === {{climate chart | کوالالومپور | 23.8 | 32.6 | 226.7 | 24.0 | 33.3 | 192.8 | 24.5 | 33.7 | 270.4 | 24.7 | 33.7 | 301.5 | 25.0 | 33.6 | 229.9 | 24.8 | 33.3 | 145.8 | 24.4 | 32.8 | 165.2 | 24.5 | 32.8 | 174.3 | 24.2 | 32.7 | 220.3 | 24.2 | 32.6 | 283.8 | 24.1 | 32.3 | 355.8 | 24.0 | 32.0 | 280.6 |float=right}} کوالالومپور کە بە [[زنجیرەچیای تیتیوانگسا]] لە ڕۆژھەڵاتەوە و دوورگەی [[سوماترا]]ی ئیندۆنیزیا لە ڕۆژاواوە پارێزراوە، لە بای بەھێز دەپارێزرێت و خاوەنی [[ئاووھەوای دارستانی باراناویی خولگەیی|ئاووھەوایەکی دارستانی باراناویی خولگەیی]]ە ([[پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن]] ''Af'')، کە گەرم، شێدار و خۆرەتاوە، بە بارانبارینی زۆرەوە، بەتایبەتی لە کاتی وەرزی [[وەرزی با و باران|بای موسمیی باکووری ڕۆژھەڵات]] لە تشرینی یەکەمەوە تا ئازار. پلەکانی گەرمی زۆربەی کات نەگۆڕن. بەرزترین پلەی گەرمی لە نێوان {{convert|32|and|35|C|F}} دەمێنێتەوە و ھەندێک جار دەگاتە سەرووی {{convert|38|°C|°F|1|abbr=on}}، لەکاتێکدا نزمترین پلەکانی گەرمی لە نێوان {{convert|23.4|and|24.6|C|F|1}} دان و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە خوار {{convert|17.8|°C|°F|1|abbr=on}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/|سەردێڕ=Weather in KL|بڵاوکەرەوە=Welcome-KL|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120724042742/http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="pogodaiklimat">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Climate of Kuala Lumpur |ناونیشان=http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm |بڵاوکەرەوە=Weather and Climate (Погода и климат) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180323080531/http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٨|زمان=ru}}</ref> کوالالومپور بە شێوەیەکی ئاسایی لایەنی کەم {{convert|2600|mm|in|abbr=on}} باران وەردەگرێت ساڵانە؛ مانگەکانی حوزەیران تا ئاب تا ڕادەیەک وشکن، بەڵام تەنانەت ئەو کاتەش بارانبارین بەگشتی لە سەرووی {{convert|131|mm|1}} تێدەپەڕێت لە مانگێکدا. کوالالومپور زۆر ئامادەیە بۆ تووشبوون بە ڕەشەبای سەخت و لێدانی ھەورەگرمە. [[دۆڵی کلانگ]]، بە کوالالومپوریشەوە، یەکێکە لەو شوێنانەی کە زۆرترین ڕەشەبای تێدا دەبینرێت لەسەر زەوی. لافاو بە شێوەیەکی بەردەوام لە کوالالومپور ڕوودەدات دوای بارانبارینی بەخوڕ، بەتایبەتی لە ناوەندی شارەکەدا، چونکە پێکھاتەی ئاودێری لەگەڵ گەشەسەندنی خێرای شارەکەدا نەگونجاوە.<ref name='Kuala Lumpur Environment'>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/environment/index.htm|سەردێڕ=Kuala Lumpur Environment|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080501122136/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/environment/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دووکەڵی ئاگری دارستانەکان لە [[سوماترا]] و [[کالیمانتان]]ـی نزیک ھەندێک جار [[تەمومژ]]ێک بەسەر ناوچەکەدا بڵاودەکاتەوە، و سەرچاوەیەکی سەرەکی پیسبوونە، لەگەڵ سووتانی کراوە، دەردانی ئۆتۆمبێل، و بیناسازی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hazardous haze shrouds Kuala Lumpur|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/wbna8908221|ئیش=NBC News|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130930212032/http://www.nbcnews.com/id/8908221/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{Kuala Lumpur weatherbox}} {|style="text-align:center;" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|داتای ئاووھەوا بۆ کوالالومپور |- !مانگ !کانوونی دووەم !شوبات !ئازار !نیسان !ئایار !حوزەیران !تەممووز !ئاب !ئەیلوول !تشرینی یەکەم !تشرینی دووەم !کانوونی یەکەم !style="border-left-width:medium"|ساڵ |- !تێکڕای کاتژمێرەکانی ڕووناکی ڕۆژ |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.1 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.2 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.3 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.3 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.3 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.2 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.1 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|11.9 |style="background:#FFFF33;color:#000000;border-left-width:medium"|12.1 |- !تێکڕای [[پێوەری تیشکی سەروو وەنەوشەیی|پێوەری UV]] |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|6 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|7 |style="background:#6b49c8;color:#000000;border-left-width:medium"|7 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|سەرچاوە: Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.weather-atlas.com/en/malaysia/kuala-lumpur-climate |سەردێڕ=Kuala Lumpur, Malaysia – Climate data |بڵاوکەرەوە=Weather Atlas |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170330003929/http://www.weather-atlas.com/en/malaysia/kuala-lumpur-climate |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |} == حوکمڕانی == [[File:Kuala Lumpur Malaysia Dewan-Bandaraya-Kuala-Lumpur-01.jpg|thumb|[[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور]]]] کوالالومپور لەلایەن [[کۆمپانیای تاکی|کۆمپانیایەکی تاکی]]یەوە بەناوی کۆمیسیۆنەری پایتەختی فیدراڵی لە ١ی نیسانی ١٩٦١ەوە بەڕێوەدەبرا، تا ئەوکاتەی پێگەی شاری پێبەخشرا لە ساڵی ١٩٧٢، کە دوای ئەوە دەسەڵاتی جێبەجێکردن گواسترایەوە بۆ [[سەرۆک شارەوانیی گەورە]] (''Datuk Bandar'').<ref name="KWP">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=39&Itemid=174&lang=en|سەردێڕ=DBKL History|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150429151114/http://www.dbkl.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=39&Itemid=174&lang=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەو کاتەوە ١٥ سەرۆک شارەوانی دیاریکراون. سەرۆک شارەوانی ئێستا [[مەیمونە محەمەد شەریف]]ە، کە لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤ەوە لە پۆستەکەیدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Borhan|یەکەم=Najihah|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=[UPDATED] Maimunah named new KL mayor|ناونیشان=https://www.nst.com.my/news/nation/2024/08/1091521/updated-maimunah-named-new-kl-mayor|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=NST Online}}</ref> === حکومەتی ناوخۆیی === بەڕێوەبەرایەتییە ناوخۆیییەکە لەلایەن [[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور]]ەوە بەڕێوەدەبرێت، کە ئاژانسێکە سەر بە [[وەزارەتی ناوچە فیدراڵییەکان (مالیزیا)|وەزارەتی ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا]].<ref name="KWP" /> بەرپرسە لە تەندروستی گشتی و پاکوخاوێنی، لابردن و بەڕێوەبردنی پاشماوە، پلاندانانی شارۆچکە، پاراستنی ژینگە و کۆنتڕۆڵی بیناسازی، گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و ئابووری، و ئەرکەکانی پاراستنی گشتیی ژێرخانی شارنشینی. دەسەڵاتی جێبەجێکردن لای [[سەرۆک شارەوانیی کوالالومپور|سەرۆک شارەوانی]]یە لە ھۆڵی شارەوانی، کە بۆ ماوەی سێ ساڵ لەلایەن وەزیری ناوچە فیدراڵییەکانەوە دیاری دەکرێت. ئەم سیستەمی دیاریکردنی سەرۆک شارەوانییە لەو کاتەوە لە جێی خۆیەتی کە ھەڵبژاردنەکانی حکومەتی ناوخۆیی لە ساڵی ١٩٧٠ ھەڵپەسێردراون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.citymayors.com/government/malaysia_government.html|سەردێڕ=Malaysia's towns and cities are governed by appointed mayors|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=City Mayors|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110514203410/http://www.citymayors.com/government/malaysia_government.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ناوچەکان === یازدە بازنەی [[دیوان ڕاکیات|پەرلەمانی]] کوالالومپور، بە ژمارەی دانیشتووانی ٢٠٢٠، ڕووبەر، چڕی و ڕێژەی سەدی کۆی گشتییەوە گونجاون لەگەڵ دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ژێر دەسەڵاتی [[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/VDynFsMkxI4dxAE?path=%2F14%20W.P.%20KUALA%20LUMPUR#pdfviewer|سەردێڕ=14 W.P. Kuala Lumpur – Berkas|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119103806/https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/VDynFsMkxI4dxAE?path=/14%20W.P.%20KUALA%20LUMPUR#pdfviewer}}</ref> {| |- | {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto; width:100%; font-size:smaller; text-align:center" |- | rowspan=14 style="font-size:larger" align="center" | {{Location map many|Malaysia Kuala Lumpur subdistrict|width=491|float=center |caption={{center|نەخشەیەکی کوالالومپور لەگەڵ شوێنی ناوەندی شارەکە و قەراغەکانی.}} |lat1=3.090|long1=101.615|label1_size=120 |label1=[[سێلانگۆر|سێلانگۆر]]|position1=right|mark1size=0 |lat2=3.210|long2=101.643|label2_size=70 |label2=[[کێپۆنگ بارو|<i style="color:gray">کێپۆنگ<br>بارو</i>]]|position2=top|mark2size=0 |lat3=3.202|long3=101.671|label3_size=75 |label3=[[باتو، کوالالومپور|<i style="color:black">'''باتو'''</i>]]|position3=top|mark3size=0 |lat4=3.205|long4=101.735|label4_size=75 |label4=[[وانگسا ماجو|<i style="color:black">'''وانگسا ماجو'''</i>]]|position4=top|mark4size=0 |lat5=3.178|long5=101.737|label5_size=75 |label5=[[سێتیاوانگسا|<i style="color:black">'''{{nowrap|سێتیاوانگسا}}'''</i>]]|position5=top|mark5size=0 |lat6=3.177|long6=101.690|label6_size=75 |label6=[[سێنتول، کوالالومپور|<i style="color:grey">سێنتول</i>]]|position6=top|mark6size=0 |lat7=3.198|long7=101.714|label7_size=75 |label7=[[سێتاپاک|<i style="color:grey">سێتاپاک</i>]]|position7=left|mark7size=0 |lat8=3.182|long8=101.722|label8_size=75 |label8=[[سێماراک|<i style="color:grey">سێماراک</i>]]|position8=left|mark8size=0 |lat9=3.163|long9=101.706|label9_size=75 |label9=[[کامپونگ بارو، کوالالومپور|<i style="color:grey">کامپونگ بارو</i>]]|position9=top|mark9size=0 |lat10=3.169|long10=101.726|label10_size=75 |label10=[[کامپونگ داتوک کێرامات|<i style="color:grey">داتوک کێرامات</i>]]|position10=bottom|mark10size=0 |lat11=3.141|long11=101.735|label11_size=75 |label11=[[کامپونگ پاندان|<i style="color:grey">پاندان</i>]]|position11=left|mark11size=0 |lat12=3.133|long12=101.714|label12_size=70 |label12=[[پودو، کوالالومپور|<i style="color:grey">پودو</i>]]|position12=left|mark12size=0 |lat13=3.088|long13=101.717|label13_size=75 |label13=[[باندار تون ڕەزاق|<i style="color:black">'''باندار تون ڕەزاق'''</i>]]|position13=top|mark13size=0 |lat14=3.101|long14=101.745|label14_size=75 |label14=[[چێراس، کوالالومپور|<i style="color:black">'''چێراس'''</i>]]|position14=top|mark14size=0 |lat15=3.083|long15=101.735|label15_size=75 |label15=[[تامان کۆناوت|<i style="color:grey">کۆناوت</i>]]|position15=top|mark15size=0 |lat16=3.060|long16=101.743|label16_size=70 |label16=[[ئالام دامای|<i style="color:grey">ئالام<br>دامای</i>]]|position16=top|mark16size=0 |lat17=3.063|long17=101.710|label17_size=70 |label17=[[سونگای بێسی|<i style="color:grey">سونگای بێسی</i>]]|position17=right|mark17size=0 |lat18=3.053|long18=101.680|label18_size=70 |label18=[[بوکیت جەلیل|<i style="color:grey">بوکیت جەلیل</i>]]|position18=top|mark18size=0 |lat19=3.068|long19=101.693|label19_size=70 |label19=[[سری پیتالینگ|<i style="color:grey">سری پیتالینگ</i>]]|position19=top|mark19size=0 |lat20=3.092|long20=101.703|label20_size=70 |label20=[[سالاک ساوس|<i style="color:grey">سالاک</i>]]|position20=top|mark20size=0 |lat21=3.107|long21=101.682|label21_size=70 |label21=[[سێپوتێ (بازنەی فیدراڵی)|<i style="color:black">'''سێپوتێ'''</i>]]|position21=top|mark21size=0 |lat22=3.095|long22=101.685|label22_size=70 |label22=[[تامان دێسا|<i style="color:grey">تامان<br>دێسا</i>]]|position22=top|mark22size=0 |lat23=3.129|long23=101.685|label23_size=70 |label23=[[بریکفیڵدس، کوالالومپور|<i style="color:grey">بریکفیڵدس</i>]]|position23=bottom|mark23size=0 |lat24=3.105|long24=101.668|label24_size=70 |label24=[[لێمبا پانتای|<i style="color:black">'''لێمبا پانتای'''</i>]]|position24=top|mark24size=0 |lat25=3.128|long25=101.670|label25_size=70 |label25=[[بانگسار|<i style="color:grey">بانگسار</i>]]|position25=top|mark25size=0 |lat26=3.152|long26=101.658|label26_size=70 |label26=[[دامانسارا ھایتس|<i style="color:grey">بوکیت دامانسارا</i>]]|position26=top|mark26size=0 |lat27=3.165|long27=101.670|label27_size=70 |label27=[[تامان دوتا|<i style="color:grey">دوتا</i>]]|position27=top|mark27size=0 |lat28=3.194|long28=101.627|label28_size=70 |label28=[[باندار مێنجالارا|<i style="color:grey">مێنجالارا</i>]]|position28=bottom|mark28size=0 |lat29=3.170|long29=101.652|label29_size=70 |label29=[[مۆنت کیارا|<i style="color:grey">مۆنت کیارا</i>]]|position29=left|mark29size=0 |lat30=3.153|long30=101.715|label30_size=70 |label30=[[ناوەندی شاری کوالالومپور|<i style="color:grey">KLCC</i>]]|position30=top|mark30size=0 |lat31=3.146|long31=101.696|label31_size=90 |label31='''[[گۆڕەپانی سەربەخۆیی (کوالالومپور)|کوالالومپور]]'''|position31=bottom|mark31size=0 |lat32=3.148|long32=101.625|label32_size=70 |label32=[[تامان تون دکتۆر ئیسماعیل|<i style="color:grey">TTDI</i>]]|position32=bottom|mark32size=0 |lat33=3.184|long33=101.668|label33_size=70 |label33=[[سێگامبوت|<i style="color:black">'''سێگامبوت'''</i>]]|position33=left|mark33size=0 |lat34=3.089|long34=101.682|label34_size=70 |label34=[[کوچای لاما|<i style="color:grey">کوچای</i>]]|position34=right|mark34size=0 |lat35=3.239|long35=101.686|label35_size=75 |label35=[[ئەشکەوتەکانی باتو|<i style="color:black">ئەشکەوتەکانی<br>باتو</i>]]|position35=right|mark35=Black triangle2.svg |lat36=3.155|long36=101.697|label36_size=70 |label36=[[چۆو کیت|<i style="color:grey">چۆو<br>کیت</i>]]|position36=top|mark36size=0 |lat37=3.143|long37=101.713|label37_size=75 |label37=[[بوکیت بینتانگ|<i style="color:black">'''بوکیت بینتانگ'''</i>]]|position37=top|mark37size=0 |lat38=3.153|long38=101.736|label38_size=75 |label38=[[ئامپانگ، کوالالومپور|<i style="color:grey">ئامپانگ ھیلیر</i>]]|position38=top|mark38size=0 |lat39=3.132|long39=101.730|label39_size=75 |label39=[[مالوری|<i style="color:grey">مالوری</i>]]|position39=left|mark39size=0 |lat40=3.165|long40=101.625|label40_size=75 |label40=[[کامپونگ سونگای پێنجالا|<i style="color:grey">سونگای پێنجالا</i>]]|position40=bottom|mark40size=0 |lat41=3.073|long41=101.673|label41_size=75 |label41=[[تامان ئۆ یوو جی|<i style="color:grey">تامان<br>OUG</i>]]|position41=top|mark41size=0 |lat42=3.206|long42=101.665|label42_size=75 |label42=[[جینجانگ|<i style="color:grey">جینجانگ</i>]]|position42=left|mark42size=0 |lat43=3.206|long43=101.650|label43_size=75 |label43=[[کێپۆنگ|<i style="color:black">'''کێپۆنگ'''</i>]]|position43=left|mark43size=0 |lat44=3.212|long44=101.687|label44_size=75 |label44=<i style="color:gray">باتو<br>مودا</i>|position44=top|mark44size=0 |lat45=3.193|long45=101.687|label45_size=70 |label45=<i style="color:gray">کێنتۆنمێن</i>|position45=top|mark45size=0 |lat46=3.216|long46=101.728|label46_size=75 |label46=[[تامان مێلاتی|<i style="color:grey">تامان مێلاتی</i>]]|position46=top|mark46size=0 |lat47=3.168|long47=101.704|label47_size=75 |label47=[[تیتیوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|<i style="color:black">'''تیتیوانگسا'''</i>]]|position47=top|mark47size=0 |lat48=3.212|long48=101.673|label48_size=70 |label48=[[تامان واھیو|<i style="color:grey">تامان واھیو</i>]]|position48=top|mark48size=0 |lat49=3.189|long49=101.734|label49_size=75 |label49=<i style="color:gray">سری<br>ڕامپای</i>|position49=top|mark49size=0 |lat50=3.200|long50=101.720|label50_size=75 |label50=<i style="color:gray">داناو<br>کۆتا</i>|position50=top|mark50size=0 |lat51=3.185|long51=101.715|label51_size=75 |label51=<i style="color:gray">ئایێر<br>پاناس</i>|position51=top|mark51size=0 |lat52=3.100|long52=101.715|label52_size=70 |label52=[[باندار سری پێرماسیوری|<i style="color:gray">سری پێرماسیوری</i>]]|position52=top|mark52size=0 |lat53=3.123|long53=101.742|label53_size=70 |label53=[[شامێلین|<i style="color:grey">شامێلین</i>]]|position53=left|mark53size=0 |lat54=3.094|long54=101.735|label54_size=70 |label54=[[تامان میدا|<i style="color:grey">تامان میدا</i>]]|position54=top|mark54size=0 |lat55=3.160|long55=101.682|label55_size=70 |label55=[[بوکیت تونکو|<i style="color:grey">بوکیت<br>تونکو</i>]]|position55=top|mark55size=0 |lat56=3.108|long56=101.700|label56_size=70 |label56=[[باندار مالیزیا|<i style="color:grey">باندار<br>مالیزیا</i>]]|position56=top|mark56size=0 |lat57=3.189|long57=101.749|label57_size=75 |label57=[[بوکیت دیندینگ|<i style="color:green">بوکیت دیندینگ</i>]]|position57=top|mark57=Green Fire.svg |lat58=3.153|long58=101.633|label58_size=75 |label58=[[بوکیت کیارا|<i style="color:green">بوکیت<br>کیارا</i>]]|position58=right|mark58=Green Fire.svg |lat59=3.180|long59=101.640|label59_size=75 |label59=[[بوکیت سری بینتانگ|<i style="color:green">بوکیت<br>سری بینتانگ</i>]]|position59=right|mark59=Green Fire.svg |lat60=3.177|long60=101.614|label60_size=75 |label60=[[بوکیت لانجان|<i style="color:green">بوکیت لانجان</i>]]|position60=right|mark60=Green Fire.svg |lat61=3.200|long61=101.740|label61_size=75 |label61=[[بوکیت تی ئێم|<i style="color:green">بوکیت TM</i>]]|position61=top|mark61=Green Fire.svg |lat62=3.072|long62=101.733|label62_size=75 |label62=[[بوکیت بێسی|<i style="color:green">بوکیت بێسی</i>]]|position62=left|mark62=Green Fire.svg |lat63=3.099|long63=101.663|label63_size=75 |label63=[[بوکیت گاسینگ|<i style="color:green">بوکیت گاسینگ</i>]]|position63=left|mark63=Green Fire.svg |lat64=3.096|long64=101.662|label64_size=75 |label64=[[بوکیت کێرینجی|<i style="color:green">بوکیت کێرینجی</i>]]|position64=bottom|mark64=Green Fire.svg |lat65=3.119|long65=101.687|label65_size=75 |label65={{nowrap|[[بوکیت ڕۆبسۆن|<i style="color:green">بوکیت ڕۆبسۆن</i>]]}}|position65=right|mark65=Green Fire.svg |lat66=3.097|long66=101.754|label66_size=75 |label66=[[بوکیت کێتومبار|<i style="color:green">بوکیت کێتومبار</i>]]|position66=bottom|mark66=Green Fire.svg |lat67=3.113|long67=101.735|label67_size=75 |label67=[[بوکیت پودو ئولو|<i style="color:green">بوکیت پودو ئولو</i>]]|position67=bottom|mark67=Green Fire.svg |lat68=3.236|long68=101.738|label68_size=75 |label68=[[ڕیزە شاخی کوارتزی دەروازەی کلانگ#بوکیت تابور|<i style="color:black">بوکیت تابور ڕۆژاوا</i>]]|position68=top|mark68=Black triangle2.svg |lat69=3.231|long69=101.756|label69_size=75 |label69=[[ڕیزە شاخی کوارتزی دەروازەی کلانگ#بوکیت تابور|<i style="color:black">بوکیت تابور ڕۆژھەڵات</i>]]|position69=bottom|mark69=Black triangle2.svg |lat70=3.143|long70=101.684|label70_size=70 |label70=[[باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا|<i style="color:green">باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا</i>]]|position70=left|mark70=BSicon lNAT.svg |lat71=3.151|long71=101.683|label71_size=70 |label71=[[تامان توگو|<i style="color:green">تامان توگو</i>]]|position71=top|mark71=BSicon lNAT.svg |lat72=3.132|long72=101.740|label72_size=100|label72=[[سێلانگۆر|سێلانگۆر]]|position72=right|mark72size=0 |lat74=3.246|long74=101.690|label74_size=100|label74=[[سێلانگۆر|سێلانگۆر]]|position74=right|mark74size=0 |lat75=3.245|long75=101.760|label75_size=75 |label75=[[بەنداوی دەروازەی کلانگ|<i style="color:#48A3B5">بەنداوی دەروازەی کلانگ</i>]]|position75=bottom|mark75size=0 |lat76=3.050|long76=101.620|label76_size=90 |label76={{nowrap|[[قەزای پێتالینگ|<i style="color:black">قەزای پێتالینگ</i>]]}}|position76=bottom|mark76size=0 |lat77=3.125|long77=101.758|label77_size=90 |label77=[[قەزای ھولو لانگات|<i style="color:black">قەزای ھولو لانگات</i>]]|position77=bottom|mark77size=0 |lat78=3.253|long78=101.660|label78_size=90 |label78={{nowrap|[[قەزای گۆمباک|<i style="color:black">قەزای گۆمباک</i>]]}}|position78=bottom|mark78size=0 }} |} | {| class="wikitable sortable" style=text-align:center |- ! colspan=2 | [[پێڕستی ناوچەکانی ھەڵبژاردنی مالیزیا#ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور|دەسەڵاتی ناوخۆیی]] ! rowspan=2 | دانیشتووان<br>{{nobold|(% لە کۆی دانیشتووان)}} ! rowspan=2 | ڕووبەر (کم²)<br>{{nobold|(% لە کۆی ڕووبەر)}} ! rowspan=2 | چڕی |- ! rowspan=2 | کۆد ! rowspan=2 | ناو |- | P.114 | [[کێپۆنگ (بازنەی فیدراڵی)|کێپۆنگ]] | ١٠٦,١٩٩<br>(٥.٣٦%) | ١٢<br>(٤.٩%) | ٨,٨٥٠ |- | P.115 | [[باتو (بازنەی فیدراڵی)|باتو]] | ٢١٩,١٣٢<br>(١١.٠٦%) | ٢٠<br>(٨.٢%) | ١٠,٩٥٦ |- | P.116 | [[وانگسا ماجو (بازنەی فیدراڵی)|وانگسا ماجو]] | ٢١٥,٨٧٠<br>(١٠.٨٩%) | ١٦<br>(٦.٦%) | ١٣,٤٩١ |- | P.117 | [[سێگامبوت (بازنەی فیدراڵی)|سێگامبوت]] | ٢٥٣,٧١٥<br>(١٢.٨٩%) | ٥١<br>(٢١%) | ٤,٩٧٤ |- | P.118 | [[سێتیاوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|سێتیاوانگسا]] | ١٤٧,٠٩٥<br>(٧.٤٢%) | ١٦<br>(٦.٦%) | ٩,١٩٣ |- | P.119 | [[تیتیوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|تیتیوانگسا]] | ١٢٢,٠٩٦<br>(٦.١٦%) | ١٥<br>(٦.٢%) | ٨,١٣٩ |- | P.120 | [[بوکیت بینتانگ (بازنەی فیدراڵی)|بوکیت بینتانگ]] | ١٢٠,٢٥٩<br>(٦.٠٧%) | ٢١<br>(٨.٦%) | ٥,٧٢٦ |- | P.121 | [[لێمبا پانتای (بازنەی فیدراڵی)|لێمبا پانتای]] | ١٤٨,٠٩٤<br>(٧.٤٧%) | ٢٠<br>(٨.٢%) | ٧,٤٠٤ |- | P.122 | [[سێپوتێ (بازنەی فیدراڵی)|سێپوتێ]] | ٣٢٢,٥١١<br>(١٦.٢٧%) | ٣١<br>(١٢.٨%) | ١٠,٤٠٣ |- | P.123 | [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] | ١٣٥,٨٢٣<br>(٦.٨٥%) | ١٦<br>(٦.٦%) | ٨,٤٨٨ |- | P.124 | [[باندار تون ڕەزاق (بازنەی فیدراڵی)|باندار تون ڕەزاق]] | ١٩١,٣١٨<br>(٩.٦٥%) | ٢٥<br>(١٠.٣%) | ٧,٦٥٢ |- ! colspan=2 style="text-align:center" | کۆی گشتی ! ١,٩٨٢,١١٢<br>(١٠٠%) ! ٢٤٣<br>(١٠٠%) ! ٨,١٥٦ |- |} |} === موکیمەکان (یەکە کارگێڕییەکان) === [[File:Mukims of Kuala Lumpur.svg|thumb|right|موکیمەکانی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور]] بۆ مەبەستەکانی بەڕێوەبردنی زەوی، ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور دابەشکراوە بەسەر ھەشت [[موکیم]] (یەکەی کارگێڕی)، و چەندین شارۆچکە لەسەر ئاستی موکیم (''pekan''/''bandar''): {| class="wikitable" |+ !موکیم !پەرلەمانی پەیوەندیدار !ناوچە لەخۆگیراوەکان |- |باندار کوالالومپور | * [[بوکیت بینتانگ (بازنەی فیدراڵیی کوالالومپور)|بوکیت بینتانگ]] * [[تیتیوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|تیتیوانگسا]] (بەشێکی) * [[لێمبا پانتای (بازنەی فیدراڵی)|لێمبا پانتای]] (بەشێکی) * [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] (بەشێکی) * [[باتو (بازنەی فیدراڵیی کوالالومپور)|باتو]] (بەشێکی) * [[سێتیاوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|سێتیاوانگسا]] (فیدراڵی) | ناوەندی بازرگانیی کوالالومپور<br> [[کامپونگ بارو، کوالالومپور|کامپونگ بارو]]<br> [[تیتیوانگسا]]<br> [[سێنتول، کوالالومپور|سێنتول]]<br> [[مالوری]]<br> [[پودو، کوالالومپور|پودو]]<br> [[بریکفیڵدس، کوالالومپور|بریکفیڵدس]]<br> [[مید ڤالی سیتی]]<br> [[بوکیت تونکو]]<br> [[باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا]] و [[مۆنیۆمێنتی نیشتمانی (مالیزیا)|سێنۆتاف]] |- |موکیمی کوالالومپور (قەزای دەوروبەر) | * [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] * [[باندار تون ڕەزاق (بازنەی فیدراڵی)|باندار تون ڕەزاق]] (بەشێکی) * [[لێمبا پانتای (بازنەی فیدراڵی)|لێمبا پانتای]] (بەشێکی) * [[سێگامبوت (بازنەی فیدراڵی)|سێگامبوت]] (بەشێکی) * [[سێپوتێ (بازنەی فیدراڵی)|سێپوتێ]] (بەشێکی) | [[چێراس، کوالالومپور|چێراس]]<br> [[شامێلین پەرکاسا]] (بەشێکی)<br> [[باندار تون ڕەزاق]]<br> [[سالاک ساوس]]<br> [[بانگسار]]<br> [[زانکۆی مالایا]]<br> [[پانتای دالام]]<br> [[شەقامی کلانگ لاما]] ([[تامان دێسا]])<br> [[دامانسارا ھایتس|بوکیت دامانسارا]]<br> [[سری ھارتاماس]] و [[تامان دوتا]]<br> [[کۆشکی نیشتمانی، جالان توانکو عەبدولحەلیم|ئیستانا نێگارا]]<br> [[تامان تون دکتۆر ئیسماعیل]]<br> [[کامپونگ سونگای پێنجالا]] |- |موکیمی پێتالینگ | * [[سێپوتێ (بازنەی فیدراڵی)|سێپوتێ]] * [[باندار تون ڕەزاق (بازنەی فیدراڵی)|باندار تون ڕەزاق]] * [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] (بەشێکی) | [[شەقامی کلانگ لاما]] ([[تامان ئۆ یوو جی]] و [[کوچای لاما]]) [[سری پیتالینگ]]<br> [[بوکیت جەلیل]]<br> [[باندار تاسیک سێلاتان]]<br> [[سونگای بێسی]] |- |[[موکیمی باتو]] | * [[باتو (بازنەی فیدراڵیی کوالالومپور)|باتو]] * [[کێپۆنگ (بازنەی فیدراڵی)|کێپۆنگ]] * [[سێگامبوت (بازنەی فیدراڵی)|سێگامبوت]] (بەشێکی) | [[کێپۆنگ]]<br> [[جینجانگ]]<br> [[سێگامبوت]]<br> [[مۆنت کیارا]]<br> [[باتو، کوالالومپور|باتو]]<br> [[شەقامی ئیپۆ]]<br> [[سێنتول، کوالالومپور|سێنتول]] (بەشێکی)<br> [[تامان واھیو]] |- |[[سێتاپاک|موکیمی سێتاپاک]] | * [[وانگسا ماجو (بازنەی فیدراڵی)|وانگسا ماجو]] * [[سێتیاوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|سێتیاوانگسا]] | [[سێتاپاک]]<br> [[وانگسا ماجو]]<br> [[تامان مێلاتی]]<br> [[سێتیاوانگسا]] (بەشێکی) |- |[[ئامپانگ، کوالالومپور|موکیمی ئامپانگ]] | * [[تیتیوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|تیتیوانگسا]] * [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] (بەشێکی) | [[کامپونگ پاندان]]<br> [[ئامپانگ، کوالالومپور|ئامپانگ]]<br> [[کامپونگ داتوک کێرامات]]<br> [[شەقامی کۆکران، کوالالومپور|کۆکران]] (بەشێکی)<br> [[مالوری]] (بەشێکی)<br> [[چێراس، کوالالومپور|چێراس]] (بەشێکی) |- |موکیمی ئولو کێلانگ | * [[سێتیاوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|سێتیاوانگسا]] |[[سێتیاوانگسا]] |- |[[ئالام دامای|موکیمی چێراس]] (ئالام دامای) | * [[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] * [[باندار تون ڕەزاق (بازنەی فیدراڵی)|باندار تون ڕەزاق]] | [[ئالام دامای]]<br> [[تامان کۆناوت]] |} === سیاسەت === [[File:Kuala Lumpur Malaysia Bangunan Parlimen Malaysia-01.jpg|thumb|[[پەرلەمانی مالیزیا|بینای پەرلەمانی مالیزیا]] (''Bangunan Parlimen Malaysia'')، کە دەکەوێتە کۆتایی [[شەقامی پەرلەمان|جالان پارلیمێن]].]] {{Further|سیاسەتی مالیزیا}} {{Infobox political party | name = [[ئەندامانی دیوان ڕاکیات، ١٥ەمین پەرلەمانی مالیزیا#ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور|ئەندامانی پەرلەمان بۆ کوالالومپور]]<br>[[ھەڵبژاردنی گشتیی مالیزیا، ٢٠٢٢]]<br>{{Maplink|frame=yes|frame-width=250|frame-height=300|zoom=11|frame-lat=3.141|frame-long=101.6757 |type=data|from=Parliamentary seats for KL 2018.map|title=کورسییەکانی پەرلەمان بۆ کوالالومپور }} | colorcode = {{party colour|[[پاکاتان ھاراپان]]}} | seats1_title = [[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP (PH)]] | seats1 = {{Composition bar|5|11|hex={{party color|Democratic Action Party}}}} | seats2_title = [[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR (PH)]] | seats2 = {{Composition bar|5|11|hex={{party color|People's Justice Party (Malaysia)}}}} | seats3_title = [[ئومنۆ|UMNO (BN)]] | seats3 = {{Composition bar|1|11|hex={{party color|PPBM}}}} }} کوالالومپور پێگەی [[پەرلەمانی مالیزیا]]یە. دەستووری فیدراڵی سێ لقی حکومەتی مالیزیا دیاری دەکات: لقی جێبەجێکردن، دادوەری و یاسادانان. پەرلەمان پێکھاتووە لە [[دیوان نێگارا]] (ئەنجومەنی باڵا / ئەنجومەنی پیران) و [[دیوان ڕاکیات]] (ئەنجومەنی خواروو / ئەنجومەنی نوێنەران).<ref name="Ibrahim, 2007" /> پێڕستی نوێنەرانی کوالالومپور لە پەرلەمانی فیدراڵیدا (دیوان ڕاکیات) {| class="wikitable sortable" !پەرلەمان !ناوی کورسی !ئەندامی پەرلەمان !پارت |- !P114 |[[کێپۆنگ (بازنەی فیدراڵی)|کێپۆنگ]] |[[لیم لیپ ئێنگ]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP]]) |- !P115 |[[باتو (بازنەی فیدراڵی)|باتو]] |[[پراباکاران پارامێسواران]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR]]) |- !P116 |[[وانگسا ماجو (بازنەی فیدراڵی)|وانگسا ماجو]] |[[زاھیر حەسەن]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR]]) |- !P117 |[[سێگامبوت (بازنەی فیدراڵی)|سێگامبوت]] |[[ھانا یۆ|ھانا یۆ تسیۆ سوان]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP]]) |- !P118 |[[سێتیاوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|سێتیاوانگسا]] |[[نیک نازمی نیک ئەحمەد]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR]]) |- !P119 |[[تیتیوانگسا (بازنەی فیدراڵی)|تیتیوانگسا]] |[[جۆھاری عەبدولغەنی]] | bgcolor="{{Barisan Nasional/meta/shading}}"|[[باریزان ناسیۆنال]] ([[ئومنۆ|UMNO]]) |- !P120 |[[بوکیت بینتانگ (بازنەی فیدراڵی)|بوکیت بینتانگ]] |[[فۆنگ کوی لون]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP]]) |- !P121 |[[لێمبا پانتای (بازنەی فیدراڵی)|لێمبا پانتای]] |[[فەھمی فازڵ|ئەحمەد فەھمی محەممەد فازڵ]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR]]) |- !P122 |[[سێپوتێ (بازنەی فیدراڵی)|سێپوتێ]] |[[تێرێسا کۆک|تێرێسا کۆک سو سیم]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP]]) |- !P123 |[[چێراس (بازنەی فیدراڵی)|چێراس]] |[[تان کۆک وای]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی ئاکشنی دیموکراتی (مالیزیا)|DAP]]) |- !P124 |[[باندار تون ڕەزاق (بازنەی فیدراڵی)|باندار تون ڕەزاق]] |[[وان عەزیزە وان ئیسماعیل]] |bgcolor="{{Pakatan Harapan/meta/shading}}"|[[پاکاتان ھاراپان]] ([[پارتی دادی گەل (مالیزیا)|PKR]]) |} [[ئەنجومەنی شاری کوالالومپور|ئەنجومەنی شاری کوالالومپور (DBKL)]] وەک تاکە حکومەتی ناوخۆیی لە کوالالومپور کاردەکات. == ئابووری == [[File:KL-CentralMarket pedmall.JPG|upright|thumb|مۆڵێکی پیادەڕەو لە تەنیشت [[بازاڕی ناوەندی، کوالالومپور|بازاڕی ناوەندی]]]] کوالالومپور و ناوچە شارنشینەکانی دەوروبەری پیشەسازیترین و خێراترین ناوچەی گەشەسەندوون لە ڕووی ئابوورییەوە لە مالیزیا.<ref name=metro>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ng |یەکەم=Angie |سەردێڕ=New growth corridors added |ناونیشان=http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/13/business/18553100&sec=business |ئیش=The Star |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070615223303/http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F8%2F13%2Fbusiness%2F18553100&sec=business |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەڕای گواستنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی حکومەتی فیدراڵی بۆ [[پوتراجایا]]، ھەندێک دامەزراوەی حکومیی وەک [[بانکی نێگارا مالیزیا]] (''بانکی نیشتمانیی مالیزیا'')، کۆمیسیۆنی کۆمپانیاکانی مالیزیا و کۆمیسیۆنی کاغەزە دارایییەکان ھەروەھا زۆربەی باڵیۆزخانەکان و نێردە دیپلۆماسییەکان لە شارەکەدا ماونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.embassiesabroad.com/embassies-in/Malaysia|سەردێڕ=Foreign Embassies and Consulates Directory in Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=GoAbroad.com|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100509080619/http://www.embassiesabroad.com/embassies-in/Malaysia|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە ھێشتا وەک ناوەندی ئابووری و بازرگانیی وڵات ماوەتەوە. کوالالومپور ناوەندێکە بۆ دارایی، دڵنیایی، خانووبەرە، ڕاگەیاندن و ھونەرەکان لە مالیزیا. کوالالومپور وەک تاکە [[شاری جیھانی]] لە مالیزیا پۆلێن کراوە، بەپێی گرووپی لێکۆڵینەوە و تۆڕی جیھانگیری و شارەکانی جیھان (GaWC).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|سەردێڕ=The World According to GaWC 2008|ئیش=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|بڵاوکەرەوە=[[Loughborough University]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110826010640/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[File:The Merdeka 118 alongside the KL Tower on its right.jpg|thumb|upright|[[مێردێکا ١١٨]] بەرزترین بینایە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا؛ ھەروەھا دووەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا، لە دوای [[بورج خەلیفە]].]] [[بۆرسەی مالیزیا]]، یان بازاڕی پشکەکانی مالیزیا، لە شارەدایە و یەکێک لە چالاکییە ئابوورییە سەرەکییەکانی پێکدەھێنێت. تا ٥ی تەممووزی ٢٠١٣، سەرمایەی بازاڕەکەی گەیشتە ٥٠٥.٦٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bloomberg |ناونیشان=https://www.bloomberg.com |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |بڵاوکەرەوە=Bloomberg |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160310001045/http://www.bloomberg.com/}}</ref> [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] (GDP) بۆ کوالالومپور بە نزیکەیی ٧٣,٥٣٦ ملیۆن ڕینگمیتی مالیزیا مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٠٨ بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ٥.٩ لەسەد.<ref name=DSM>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=450%3Agross-domestic-product-gdp-by-state-2008-updated-17052010&catid=40%3Agross-domestic-product-by-state&Itemid=61&lang=en|سەردێڕ=Gross Domestic Product (GDP) by State, 2008|بڵاوکەرەوە=Department of Statistics Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101113173426/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=450%3Agross-domestic-product-gdp-by-state-2008-updated-17052010&catid=40%3Agross-domestic-product-by-state&Itemid=61&lang=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/gdp/Jadual1_2008.pdf|سەردێڕ=GDP by State and Kind of Economic Activity, 2008|بڵاوکەرەوە=Department of Statistics Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101113173457/http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/gdp/Jadual1_2008.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٥، تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی گەیشتە ١٦٠,٣٨٨ ملیۆن ڕینگمیت، کە دەکاتە ١٥.١٪ی کۆی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی مالیزیا.<ref name="gdp by state">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= GDP By State – National Accounts – 2010–2015|ناونیشان=https://newss.statistics.gov.my/newss-portalx/ep/epFreeDownloadContentSearch.seam?cid=27735|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Department of Statistics, Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٧|پەڕەکان=١٠, ٢٢}} – Select "Publication GDP by State 2010–2015.pdf" to download and view data</ref> تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک بۆ کوالالومپور لە ساڵی ٢٠١٣ بریتی بوو لە ٧٩,٧٥٢ ڕینگمیت بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ٥.٦ لەسەد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=GDP by State|ناونیشان=https://www.statistics.gov.my/images/stories/files/LatestReleases/gdp%20negeri/GDP_State2005-2013BI.pdf|بڵاوکەرەوە=Department of Statistics, Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150616042516/https://www.statistics.gov.my/images/stories/files/LatestReleases/gdp%20negeri/GDP_State2005-2013BI.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ٩٤,٧٢٢ ڕینگمیت لە ساڵی ٢٠١٥.<ref name="gdp by state"/> تێکڕای داھاتی مانگانەی خێزان بریتییە لە ٩,٠٧٣ ڕینگمیت (~٢,٢٠٠ دۆلار) تا ساڵی ٢٠١٦، کە بە خێرایی نزیکەی ٦٪ لە ساڵێکدا گەشە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Median monthly household income for Malaysians has increased to RM5,228 |ناونیشان=https://www.humanresourcesonline.net/median-monthly-household-income-for-malaysians-has-increased-to-rm5228/ |ئیش=Human Resources |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190301203406/http://www.humanresourcesonline.net/median-monthly-household-income-for-malaysians-has-increased-to-rm5228/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کەرتی خزمەتگوزاری، کە پێکھاتووە لە دارایی، دڵنیایی، خانووبەرە، خزمەتگوزارییەکانی بازرگانی، بازرگانیی کۆمەڵ و تاک، چێشتخانە و ھوتێلەکان، گواستنەوە، کۆگا و پەیوەندییەکان، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، خزمەتگوزارییە کەسییەکان و خزمەتگوزارییە حکومییەکان گەورەترین پێکھاتەی دامەزراندن پێکدەھێنن، کە نوێنەرایەتی نزیکەی ٨٣.٠ لەسەدی کۆی گشتی دەکات.<ref name=KEB>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/economic_base_and_population/index.htm|سەردێڕ=Kuala Lumpur Economic Base|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080820013851/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/economic_base_and_population/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو ١٧ لەسەدەیەی کە دەمێنێتەوە لە کەرتی بەرھەمھێنان و بیناسازییەوە دێت. کەرتی فراوانی خزمەتگوزاری بەڕوونی لەو ژمارە زۆرەی بانکە ناوخۆیی و بیانییەکان و کۆمپانیاکانی دڵنیاییدا دەردەکەوێت کە لە شارەکەدا کاردەکەن. کوالالومپور ئامادەیە بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی جیھانیی داراییی ئیسلامی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2007/CAR0919A.htm|نووسەر=Sy, Amadou|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=International Monetary Fund|ئیش=Survey Magazine|سەردێڕ=Malaysia: An Islamic Capital Market Hub|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071029045013/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2007/CAR0919A.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەھۆی زیادبوونی ژمارەی ئەو دامەزراوە دارایییانەی کە دارایی ئیسلامی پێشکەش دەکەن و ئامادەیی بەھێزی دامەزراوە دارایییەکانی کەنداو وەک گەورەترین بانکی ئیسلامی لە جیھاندا، [[بانکی ئەلڕاجحی]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.clickpress.com/releases/Detailed/9053005cp.shtml|سەردێڕ=World Largest Islamic Bank opens branch in Malaysia|بڵاوکەرەوە=ClickPress|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218190809/http://www.clickpress.com/releases/Detailed/9053005cp.shtml|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[ماڵی داراییی کووەیت]]. بێجگە لەوەش، کۆمپانیای [[داو جۆنز و ھاوبەشەکانی]] ئارەزووی کارکردن لەگەڵ بۆرسەی مالیزیا دەکات بۆ دامەزراندنی سندووقەکانی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئیسلامی (ETFs)، کە دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی پێگەی مالیزیا لە کەنداو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/4/10/business/17319333&sec=business |سەردێڕ=Malaysia needs to look beyond being hub for Islamic finance |نووسەر=Tam, Susan |ئیش=The Star |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090220185124/http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F4%2F10%2Fbusiness%2F17319333&sec=business |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە ژمارەیەکی زۆر کۆمپانیای بیانی لێیە و ھەروەھا میوانداری ئۆفیسی ناوچەیی یان ناوەندی پشتگیریی چەندین کۆمپانیای فرەنەتەوەیی دەکات، بەتایبەتی بۆ ئەرکەکانی دارایی و ژمێریاری، و تەکنۆلۆژیای زانیاری. زۆربەی گەورەترین کۆمپانیاکانی وڵات بارەگای سەرەکییان لێرەیە، و تا کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ و بەبێ ھەژمارکردنی [[پێترۆناس]]، ١٤ کۆمپانیا ھەن کە لە پێڕستی [[فۆربس ٢٠٠٠]]دان و بنکەیان لە کوالالومپورە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/lists/2007/18/biz_07forbes2000_The-Global-2000-Malaysia_10Rank.html|سەردێڕ=The Global 2000 (Malaysia)|magazine=Forbes|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100510013609/http://www.forbes.com/lists/2007/18/biz_07forbes2000_The-Global-2000-Malaysia_10Rank.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەرەپێدانی زیاتر ھەبووە بۆ فراوانکردنی مەودای ئابووریی شارەکە لە چالاکییە خزمەتگوزارییەکانی تریشدا، وەکوو لێکۆڵینەوە و پەرەپێدان، کە پشتگیری تەواوی ئابووری مالیزیا دەکەن. کوالالومپور بۆ چەندین ساڵ ماڵی ناوەندە گرنگەکانی لێکۆڵینەوە بووە وەک [[پەیمانگای لێکۆڵینەوەی لاستیکی مالیزیا]]، [[پەیمانگای لێکۆڵینەوەی دارستانی مالیزیا]] و پەیمانگای لێکۆڵینەوەی پزیشکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imr.gov.my/|سەردێڕ=Main page|بڵاوکەرەوە=Institute for Medical Research, Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131005172322/http://www.imr.gov.my/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ئێستادا [[ناوچەی دارایی]] نوێ بۆ کوالالومپور لەژێر دروستکردندایە: [[ئاڵوگۆڕی تون ڕەزاق]] (TRX)، کە پێشتر بە ناوەندی نێونەتەوەییی داراییی کوالالومپور (KLIFD) ناسرابوو. بینای ھێمادار و دیاری TRX تاوەری [[زە ئێکسچەینج ١٠٦]]ە. ئەم پەرەپێدانە کە لەسەر ڕووبەری ٧٠ دۆنمە دەکەوێتە دڵی کوالالومپور و خزمەت بە دارایی نێونەتەوەیی و دەرفەتەکانی بازرگانی دەکات. ئەم ناوەندە دارایییە نوێیە پاڵپشتییەکی ستراتیژییە بۆ [[پرۆگرامی گۆڕانکاری ئابووری]] (ETP)ی حکومەتی مالیزیا، کە دەستپێشخەرییەکە لەلایەن [[حکومەتی مالیزیا]]وە بۆ گۆڕینی مالیزیا بۆ نەتەوەیەکی خاوەن [[ئابووریی داھات-بەرزی بانکی جیھانی|ئابووریی داھات-بەرز]]. === گەشتیاری === {{further|گەشتیاری لە مالیزیا|}} [[File:Kuala Lumpur. The Sultan Abdul Samad Building. Central part. 2019-12-01 23-33-18.jpg|thumb|[[بینای سوڵتان عەبدولسەمەد]]، بینایەکی مێژوویی کە بە شێوازی مۆری دیزاین کراوە و پێشتر چەندین نووسینگەی حکومی تێدابووە.]] [[گەشتیاری]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ئابووریی شارەکەدا کە لەسەر بنەمای [[کەرتی خزمەتگوزاری|خزمەتگوزاری]] دامەزراوە. چەندین [[زنجیرە ھوتێل|زنجیرە ھوتێلی]] گەورەی جیھانی لە شارەکەدا لقیان ھەیە. یەکێک لە کۆنترین ھوتێلەکان [[ھوتێل مەجێستیک (کوالالومپور)|ھوتێل مەجێستیک]]ە. کوالالومپور [[پێڕستی شارەکان بەپێی سەردانیکەرانی نێونەتەوەیی|شەشەمین شاری جیھانە لە ڕووی سەردانیکردنەوە]]، کە ساڵانە ٨.٩ ملیۆن گەشتیاری ھەیە.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20151129182331/http://www.enjoyourholiday.com/2011/04/18/top-10-most-visited-cities-in-the-world/ Top 10 most visited cities in the world]}}. Enjoyourholiday.com. Retrieved on 27 September 2013.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking |سەردێڕ=Trend Watch: Euromonitor International's Top City Destination Ranking |بڵاوکەرەوە=Euromonitor International |یەکەم=Caroline |دوایین=Bremner |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100831181020/http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> گەشتیاری لێرە بەھۆی فرەچەشنی کولتووری شارەکە، تێچووی تا ڕادەیەک کەم، و جۆراوجۆری فراوانی [[خواردنناسی|خواردن]] و بازاڕکردنەوە بەرەوپێش دەچێت. گەشتیاریی [[کۆبوونەوەکان، ھاندەرەکان، کۆنفرانسەکان، پێشانگاکان|MICE]]، کە بە شێوەیەکی سەرەکی [[کۆنفرانس (کۆبوونەوە)|کۆنفرانسەکان]] دەگرێتەوە، لە ساڵانی ڕابردوودا فراوان بووە بۆ ئەوەی ببێتە بەشێکی گرنگی پیشەسازییەکە، و پێشبینی دەکرێت زیاتر گەشە بکات کاتێک [[پرۆگرامی گۆڕانکاری ئابووری]]ی حکومەتی مالیزیا دەستپێدەکات، و لەگەڵ تەواوبوونی سەنتەرێکی نوێی ٩٣,٠٠٠ مەتر چوارگۆشەیی بە ناوی [[سەنتەری پێشانگا و کۆنفرانسی ماترید|سەنتەری MATRADE]] لە ساڵی ٢٠١٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=KL's grand makeover|ناونیشان=http://www.ttgmice.com/article/kls-grand-makeover/|بڵاوکەرەوە=TTGmice|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130605151956/http://www.ttgmice.com/article/kls-grand-makeover/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> ئاژانسی [[کۆمپانیای گەشەپێدانی بازرگانیی دەرەکی مالیزیا|MATRADE]] ھەروەھا خاوەنی [[سەنتەری نێونەتەوەیی بازرگانی و پێشانگای مالیزیا]]یە (MITEC)، کە گەورەترین سەنتەری بازرگانی و پێشانگایە لە [[مالیزیا]]، کە بەشێکە لە گەشەپێدانی گەورەتری [[میترۆپۆلیسی کەی‌ئێڵ]] کە دەکەوێتە گەڕەکی [[سێگامبوت]]. ئاراستەیەکی تری بەرچاو بریتییە لە زیادبوونی ئامادەیی [[ھوتێلی ئابووری|ھوتێلە ئابوورییەکان]] لە شارەکەدا. [[File:Muzium Negara Malaysia KL (2022-05).jpg|thumb|[[مۆزەخانەی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆزەخانەی نیشتمانی مالیزیا]]، کە دەکەوێتە بەدرێژایی جالان دامانسارا.]] گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکان لە کوالالومپور بریتین لە تاوەرەکانی پێترۆناس، ناوچەی بازاڕکردنی [[بوکیت بینتانگ]]، [[تاوەری کوالالومپور]]، [[شەقامی پیتالینگ]] (گەرەکی چینییەکان)، [[گۆڕەپانی سەربەخۆیی (کوالالومپور)|گۆڕەپانی سەربەخۆیی]]، [[وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور]]، بینای [[پەرلەمانی مالیزیا|پەرلەمان]]، [[کۆشکی نیشتمانی، جالان دوتا|کۆشکی نیشتمانی]] (''Istana Negara'')، [[پلانێتاریۆم نێگارا|پلانێتاریۆمی نیشتمانی]]، [[سەنتەری زانستی نیشتمانی|سەنتەری زانستی نیشتمانی]]، [[پێشانگای ھونەریی بینراوی نیشتمانی (مالیزیا)|پێشانگای ھونەریی نیشتمانی]] (''Balai Seni Negara'')، [[شانۆی نیشتمانی|شانۆی نیشتمانی]] (''Istana Budaya'')، [[مۆزەخانەی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆزەخانەی نیشتمانی]]، [[کۆشکی نیشتمانی، جالان ئیستانا|مۆزەخانەی شاھانە]]، [[مۆزەخانەی نەتەوەیی قوماش]]، [[مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا|مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکان]]، [[مۆزەخانەی تەلەکۆم]]، [[مۆزەخانەی پۆلیسی شاھانەی مالیزیا]]، [[مزگەوتی نیشتمانی مالیزیا|مزگەوتی نیشتمانی]] (''Masjid Negara'')، [[مزگەوتی ناوچەی فیدراڵی]] (''Masjid Wilayah'')، [[بینای سوڵتان عەبدولسەمەد]]، [[شانۆی شاری DBKL|شانۆی شاری DBKL]] (''Panggung Bandaraya'')، [[مەیدانی پاسار]]، [[بازاڕی ناوەندی، کوالالومپور|بازاڕی ناوەندی]]، [[پارکی باڵندەکانی کوالالومپور|پارکی باڵندەکانی کەی‌ئێڵ]]، [[پارکی پەپوولەی کوالالومپور|پارکی پەپوولەی کەی‌ئێڵ]]، [[ئەکواریای کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]]، [[پردی سالۆما]] (''Pintasan Saloma'')، [[مۆنیۆمێنتی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆنیۆمێنتی نیشتمانی]]، و شوێنە ئاینییەکانی وەکوو [[مزگەوتی سوڵتان عەبدولسەمەد جامیک]]، [[پەرستگای تیان ھۆو]] و [[بوودیست ماھا ڤیھارا، بریکفیڵدس|بوودیست ماھا ڤیھارا]] لە [[بریکفیڵدس، کوالالومپور|بریکفیڵدس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kuala Lumpur Travel |ناونیشان=http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-travel/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090827185613/http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-travel/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ministry of Federal Territories – Senarai Hotel / Rumah Tamu |ناونیشان=https://www.kwp.gov.my/index.php/en/senarai-hotel-rumah-tamu |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.kwp.gov.my |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220308090658/https://www.kwp.gov.my/index.php/en/senarai-hotel-rumah-tamu |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوالالومپور میوانداری چەندین فێستیڤاڵی کولتووری دەکات وەک ڕێپێوانی [[تایپوسام]] لە [[پەرستگای سری ماھاماریاممان، کوالالومپور|پەرستگای سری ماھاماریاممان]]. ھەموو ساڵێک لە کاتی ئاھەنگگێڕانی تایپوسامدا، گالیسکەیەکی زیوین کە پەیکەری [[کارتیکێیا|لۆرد موروگا]]ی ھەڵگرتووە لەگەڵ ھاوسەرەکانی [[ڤالی]] و تێیڤایانی بەناو شارەکەدا دەسووڕێندرێنەوە کە لە پەرستگاکەوە دەست پێدەکات و دەگاتە ناو [[ئەشکەوتەکانی باتو]] لە قەزای دراوسێی [[قەزای گۆمباک|گۆمباک]]، سێلانگۆر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sri Mahamariamman Temple|ناونیشان=http://www.welcome-kl.com/sri-mahamariamman-temple|بڵاوکەرەوە=Welcome-KL|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260719024349/http://www.welcome-kl.com/sri-mahamariamman-temple/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ناوچەی سەرەکیی کاتبەسەربردن و بازاڕکردنی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سێگۆشەی زێڕیندا کۆبووەتەوە کە پێکھاتووە لە ''[[شەقامی پی. ڕاملی]]''، ''[[شەقامی سوڵتان ئیسماعیل]]''، ''[[شەقامی بوکیت بینتانگ]]''، [[شەقامی ئامپانگ|شەقامی ئامپانگ]] و [[بوکیت بینتانگ|ڕێڕەوی بینتانگ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://theculturetrip.com/asia/malaysia/articles/the-top-10-things-to-do-and-see-in-kuala-lumpurs-golden-triangle/ |وێبگە=theculturetrip.com |دوایین=Ghurye |یەکەم=Sameer |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |سەردێڕ=Kuala Lumpur's Golden Triangle District – Things to Do |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110134807/https://theculturetrip.com/asia/malaysia/articles/the-top-10-things-to-do-and-see-in-kuala-lumpurs-golden-triangle/ |url-status=dead }}</ref> [[File:BukitBintang2026-2.jpg|alt=Bukit Bintang 26|thumb|upright|ناوچەی بوکیت بینتانگ کە لە کۆمەڵگەی پاڤیلیۆنەوە گیراوە ٩ی ئایاری ٢٠٢٦]] === فرۆشتنی تاک (ڕیتەیل) === {{further|بازاڕکردن لە کوالالومپور|بوکیت بینتانگ}} کوالالومپور بەتەنھا ٦٦ مۆڵی بازاڕکردنی ھەیە و ناوەندی فرۆشتنی تاک و مۆدەیە ھەم بۆ مالیزیا و ھەم بۆ [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Did You Know? |ناونیشان=http://www.visitkl.gov.my/visitklv2/index.php?r=column/ctwo&id=37 |بڵاوکەرەوە=Official Portal Visit Kuala Lumpur |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160826102407/http://www.visitkl.gov.my/visitklv2/index.php?r=column%2Fctwo&id=37 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بازاڕکردن لە مالیزیا بەشداربوو بە بڕی ٧.٧ ملیار ڕینگمیت (٢.٢٦ ملیار دۆلار) یان ٢٠.٨ لەسەدی کۆی داھاتی گەشتیاری کە ٣١.٩ ملیار ڕینگمیت بوو لە ساڵی ٢٠٠٦دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=New Straits Times, Travel News|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Wooing Indonesian shoppers|ناونیشان=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelNews/20050809104309/Article/|نووسەر=Shanti Gunaratnam |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071218215959/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelNews/20050809104309/Article/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> [[سوریا کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]] یەکێکە لە شوێنە سەرەکییەکانی بازاڕکردنی ئاست-بەرزی مالیزیا بەھۆی شوێنەکەی لە ژێر تاوەرەکانی پێترۆناس. بێجگە لە [[سوریا کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]]، ناوچەی [[بوکیت بینتانگ]] زۆرترین چڕی مۆڵەکانی بازاڕکردنی ھەیە لە کوالالومپور. ئەمانە لەخۆدەگرێت: [[پاڤیلیۆن کوالالومپور|پاڤیلیۆن کەی‌ئێڵ]]، [[فارێنھایت ٨٨]]، [[پلازا لۆو یات]]، [[بێرجایا تایمز سکوێر]]، [[لۆت ١٠]]، [[پلازای سونگەی وانگ]]، [[گالەریی ستارھیل]]، [[سەنتەری شاری بوکیت بینتانگ|لالاپۆرت بی بی سی سی]]، [[شاری کویل|مۆڵی شاری کویل]] و ئەڤێنیو کەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.quillcitymall.com.my/|سەردێڕ=Home|بڵاوکەرەوە=Quill City Mall|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150315004024/http://quillcitymall.com.my/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ناوچەی چانگکات لە [[بوکیت بینتانگ]] میوانداری چەندین کافێ، شوێنی نانخواردنی کراوە ([[ئەلفریسکۆ|alfresco]])، چالاکیی نایاساییی وەکوو لەشفرۆشی و زیاتریش دەکات. بەناوبانگترینە وەک یەکێک لە [[پێڕستی ناوچەکانی گڵۆپ-سوور|ناوچەکانی گڵۆپ-سوور]] لە کوالالومپور.{{Cn|date=February 2026}} ناوچەی [[بانگسار]] ھەروەھا چەند کۆمەڵگەیەکی بازاڕکردنی ھەیە، لەوانە گوندی بانگسار، سەنتەری بازاڕکردنی بانگسار، مۆڵی دەروازەی کەی‌ئێڵ، [[بانگساری باشوور]]، [[ئیکۆ سیتیی کەی‌ئێڵ|مۆڵی ئیکۆ سیتیی کەی‌ئێڵ]]، زە گاردنس، و [[مێگامۆڵی مید ڤالی]]. بێجگە لە کۆمەڵگەکانی بازاڕکردن، کوالالومپور چەندین ناوچەی لە شارەکەدا تەرخانکردووە بۆ بەبازاڕکردنی بەرھەمە ناوخۆیییەکان وەکوو [[قوماش]]ەکان، [[چنین]]ەکان، و [[کاری دەستی|کارە دەستییەکان]]، بەتایبەتی لە [[شەقامی توانکو عەبدولڕەحمان]]. جلوبەرگی نەریتی مالایییە نەتەوەیییەکان، وەکوو [[باجو کورونگ]] و [[کێبایا|باجو کێبایا]] لێرە دەدۆزرێنەوە. گەڕەکی چینییەکانی کوالالومپور، کە بەگشتی بە [[شەقامی پیتالینگ]] ناسراوە، یەکێکە لەوانە. گەڕەکی چینییەکان چەندین بینای پێش سەربەخۆیی تێدایە کە کاریگەریی تەلارسازیی داگیرکاری و [[چینییەکانی گەروو]]یان پێوە دیارە.<ref name="gurstien">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gurstein |یەکەم١=Penny |سەردێڕ=Malaysian Architectural Heritage Survey: A Handbook |ڕێکەوت=١٩٨٥|بڵاوکەرەوە=Badan Warisan Malaysia |oclc=٩٤١٠٤٥٣٣٣|پەڕە=٦٥}}</ref><ref name="gurstien google cache">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.efka.utm.my/thesis/images/4MASTER/2005/2JSB-P/Part1/MUKRAMMA031077A05TT2.doc |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://www.efka.utm.my/thesis/images/4MASTER/2005/2JSB-P/Part1/MUKRAMMA031077A05TT2.doc |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Google Cache Of 'Historical Buildings in Malaysia' |بڵاوکەرەوە=www.efka.utm.my |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}{{self-published inline|date=February 2026}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، [[وەزارەتی گەشتیاری، ھونەر و کولتوور|وەزارەتی گەشتیاری مالیزیا]] بۆنەیەکی فرۆشتنی گەورەی بۆ بازاڕکردن لە مالیزیا ناساندووە. بۆنەی فرۆشتنە گەورەکە ساڵی سێ جار بەڕێوەدەچێت – لە ئازار، ئایار و کانوونی یەکەم – کە تێیدا ھەموو مۆڵەکانی بازاڕکردن ھاندەدرێن بەشداری بکەن بۆ بەھێزکردنی کوالالومپور وەک پێشەنگترین شوێنی بازاڕکردن لە [[ئاسیا]]دا، کە تا ئێستا بەردەوامە بە فرۆشتنە گەورە نوێیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tourism.gov.my/media/view/malaysia-s-shopping-landscape-with-main-and-new-shopping-precincts|سەردێڕ=Malaysia's shopping landscape with main and new shopping precincts|بڵاوکەرەوە=Tourism Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180405180835/https://www.tourism.gov.my/media/view/malaysia-s-shopping-landscape-with-main-and-new-shopping-precincts|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="130" perrow="3" caption="پێشانگا"> File:KL - Changkat Bkt Bintang St Patrick's Day 2012.JPG|[[بوکیت بینتانگ|چانگکات بوکیت بینتانگ]]، کە ناوچەیەکی خواردنناسیی ئاست-بەرز و گەڕەکی گڵۆپ-سوورە لە کوالالومپور لە شەودا. File:Downtown Kuala Lumpur at Night (49125936143).jpg|[[بوکیت بینتانگ]]، کۆمەڵگەی فرۆشتنی تاکی کوالالومپور. File:2016 Kuala Lumpur, Park KLCC i Suria KLCC.jpg|[[سوریا کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]]، کە دەکەوێتە نێوان [[تاوەرەکانی پێترۆناس]]. File:PavilionKLfountain.jpg|[[پاڤیلیۆن کوالالومپور|پاڤیلیۆن کەی‌ئێڵ]]، یەکێک لە سەنتەرە بازرگانییە ئایکۆنییەکانی شارەکە. File:Central Market 6 June 2014.JPG|[[بازاڕی ناوەندی، کوالالومپور|پاسار سێنی]] (بازاڕی ناوەندی)، ناسراو بە دیارییە ھونەری و دەستییەکانی لەسەر بنەمای [[کولتووری مالیزیا]]. File:The Twins SE Asia 2019 (49171985716).jpg|[[تاوەری ٣ی پێترۆناس|تاوەری کاریگالی]]، [[تاوەرەکانی پێترۆناس]]، [[تاوەری ماکسیس]] و [[فۆر سیزنز پلەیس کوالالومپور|فۆر سیزنز پلەیس کەی‌ئێڵ]] لە چەپەوە. File:KL city skyline April 2024.jpg|چوار لە بەرزترین پێکھاتەکانی کوالالومپور لە یەک پانۆرامادا، نیسانی ٢٠٢٤. </gallery> == دیمۆگرافیا == {{Bar box |title=نەتەوەکانی کوالالومپور – سەرژمێری ٢٠٢٠<ref name="2020 population"/> |titlebar= |left1=گرووپی نەتەوەیی |right1=ڕێژەی سەدی |float=right |bars= {{Bar percent|بومیپوتراکان|Green|47.7}} {{Bar percent|[[چینییەکانی مالیزیا|چینی]]|#FFA07A|41.6}} {{Bar percent|[[ھیندییەکانی مالیزیا|ھیندی]]|#FFCBA4|10.0}} {{Bar percent|ئەوانی تر|Yellow|0.7}} | caption = <small>دانیشتووان بە ڕێژەی سەدی<br />بێجگە لە کەسانی بیانی کە ١٠.٥٪ی دانیشتووانی کوالالومپور پێکدەھێنن</small> }} کوالالومپور پڕدانیشتووترین شاری مالیزیایە، بە ژمارەی دانیشتووانی ٢.٠٧٦ ملیۆن لە [[خودی شارەکە|سنووری شارەکەدا]] {{as of|2024|lc=y}}. چڕیی دانیشتووانەکەی {{convert|8157|PD/km2|/sqmi}} یە، و چڕترین قەزای کارگێڕییە لە مالیزیا.<!--Needs recheck--><ref name="Laporan Kiraan Permulaan 2010" /> دانیشتووانی شارەکە لەسەر زاری خەڵک بە کەی‌ئێڵایت (KLites) دەناسرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Aziz|یەکەم=Su|ناونیشان=http://www.nst.com.my/Current_News/NST/Friday/Features/20071101171139/Article |سەردێڕ=Far from the madding crowd|بڵاوکەرەوە=The New Straits Times Online|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|وتەگێڕانەوە=...one of the many 30-something '''KLites''' seeking.. |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218214424/http://www.nst.com.my/Current_News/NST/Friday/Features/20071101171139/Article |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> کوالالومپور ھەروەھا ناوەندی ناوچەی میترۆپۆلیتانی فراوانتری [[دۆڵی کلانگ]]ە کە پێکھاتووە لە [[پێتالینگ جایا]]، [[کلانگ (شار)|کلانگ]]، [[سوبانگ جایا]]، [[پوچۆنگ]]، [[شا عالەم]]، و [[گۆمباک]]، بە خەمڵاندنی ژمارەی دانیشتووانی میترۆپۆلیتان بە ٧.٢٥ ملیۆن {{as of|2017|lc=y}}.{{citation needed|date=February 2025}} دانیشتووانە ھەمەچەشنەکەی کوالالومپور سێ گرووپە نەتەوەیییە سەرەکییەکەی وڵات لەخۆدەگرێت: [[مالایییەکانی مالیزیا|مالایییەکان]]، [[چینییەکانی مالیزیا|چینییەکان]]، و [[ھیندییەکانی مالیزیا|ھیندییەکان]]، ھەرچەندە شارەکە تێکەڵەیەک لە کولتوورەکانی تریشی تێدایە وەک ئەوراسییەکان، [[کادازان]]ەکان، [[گەلی ئیبان|ئیبانەکان]] و ڕەگەزە ڕەسەنەکانی تر لە سەرتاسەری مالیزیاوە.<ref name="KEB" /><ref name=AWD>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kuala-lumpur.ws/culture-traditions/|سەردێڕ=Kuala Lumpur Culture & Heritage|بڵاوکەرەوە=AsiaWebDirect|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071018035253/http://www.kuala-lumpur.ws/culture-traditions/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === دیمۆگرافیای مێژوویی === {{Historical populations | 1890 |20000 | 1900 |30000 | 1931 |111418 | 1957 |316537 | 1970 |451201 | 1974 |612,004 | 1980 |919610 | 1991 |1145342 | 2000 |1305792 | 2010 |1588750 | 2020 |1982112 | source = {{my10|2020kf}}<ref name="shirley"/><ref name=ooi /> | footnote = کوالالومپور وەک ناوچەیەکی فیدراڵی لە ساڵی ١٩٧٤ فراوان بوو | graph-pos = bottom }} لە ڕووی مێژووییەوە، کوالالومپور شارێکی زۆرینە چینی بوو، ھەرچەندە لەم دواییانەدا پێکھاتەی [[بومیپوترا (مالیزیا)|بومیپوترا]]ی شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە و ئێستا ئەوان گرووپی زاڵن. کوالالومپوری ساڵی ١٨٧٢ لە تەنیشت ڕووباری کلانگ لەلایەن فرانک سوێتێنھامەوە بە "گوندێکی تەواو چینی" وەسف کرابوو، ھەرچەندە [[قەڵای دارین|قەڵایەکی دارین]]ی مالایی پێشتر لە [[بوکیت ناناس]] لەو کاتەدا ھەبووە.<ref name="gulllick 3"/> تا ساڵی ١٨٧٥، دوای کۆتایی ھاتنی بەشداری مالایییەکانی پاھانگ لە [[شەڕی ناوخۆی سێلانگۆر]]دا، سوێتێنھام تێبینیی گەڕەکە مالایییەکانی لە نزیک ناوچە چینییەکە کردبوو لە نەخشەیەکی سەرەتایی کە کێشابووی. دەوترا کە ١,٠٠٠ چینی و ٧٠٠ مالایی لە شارۆچکەکەدا ھەن لەم سەردەمەدا. زۆرێک لە مالایییەکان لەوانەیە لە دوای جەنگەکە لە کوالالومپور نیشتەجێ بووبێتن.<ref name="gulllick 3"/> دانیشتووانی کوالالومپور لە ساڵی ١٨٨٠دا بەرزبووەوە بۆ نزیکەی سێ ھەزار کاتێک کرا بە پایتەختی سێلانگۆر.<ref name="population"/> بەشێکی گرنگی دانیشتووانە مالایییەکەی کوالالومپور لەم ماوەیەدا پێکھاتبوون لەو مالایییانەی کە بەریتانییەکان لە ساڵی ١٨٨٠دا دایانمەزراندبوون، زۆربەیان لە لادێکانی [[مالاکا]]وە، بۆ دامەزراندنی ھێزێکی پۆلیسی لە ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ کەس، کە زۆرێکیان خێزانەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنا.{{sfn|Gullick|2000|page=43}} زۆرێک لە مالایییەکان لە بنەڕەتدا لە دوورگەکانی تری [[دوورگەگەی مالایی]]ەوە ھاتبوون وەک سوماترا و جاڤا. [[گەلی ماندایلینگ|ماندایلینگەکان]]، [[گەلی مینانگکاباو|مینانگکاباوەکان]]، [[گەلی جاڤایی|جاڤایییەکان]]، و [[گەلی بوگیس|بوگیسییەکان]] دەستیان کرد بە گەیشتن بە کوالالومپور لە سەدەی ١٩یەمدا، لەکاتێکدا [[گەلی ئاچێیی|ئاچێیییەکان]] لە کۆتایی سەدەی ٢٠ەمدا گەیشتن.<ref>Antje Missbach, Separatist Conflict in Indonesia: The Long-distance Politics of the Acehnese Diaspora, 2011</ref> لە دەیەکانی دواتردا کە شارۆچکەکە دروستکرایەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد بەھۆی لێشاوی گەورەی کۆچبەرانەوە، کە ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی دروستکردنی ھێڵی شەمەندەفەرەوە بوو لە ساڵی ١٨٨٦ کە کوالالومپوری بە [[کلانگ (شار)|کلانگ]]ەوە بەستەوە.<ref name=ooi>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ooi |یەکەم١=Keat Gin |سەردێڕ=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia from Angkor Wat to East Timor |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٧٠-٢}}{{pn|date=February 2026}}</ref> سەرژمێرییەکی ساڵی ١٨٩١ بە وردییەکی نادیارەوە ئاماژەی بە بوونی ٤٣,٧٩٦ دانیشتوو کرد، کە ٧٩٪یان چینی بوون (٧١٪ی چینییەکان [[گەلی ھاکا|ھاکا]] بوون، بەڵام لەوانەیە زۆرتر ھەژمار کرابێتن)، ١٤٪ مالایی، و ٦٪ ھیندی بوون.<ref name="population">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rajaram |یەکەم١=Prem Kumar |سەردێڕ=Ruling the Margins: Colonial Power and Administrative Rule in the Past and Present |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٦٢١٠٧-٢|پەڕەکان=٣٤–٣٥|ناونیشان={{GBurl|cImQBAAAQBAJ|پەڕە=٣٤}} |doi=10.4324/9781315753430}}</ref> ڕاپرسییەکی تر کە لەوانەیە وردتر بێت دانیشتووانی کوالالومپوری لە ساڵی ١٨٩١ بە نزیکەی ١٩,٠٠٠ کەس دانا، بە ٧٣٪ چینی و ١٢٪ بۆ ھەریەک لە مالایی و ھیندییەکان.<ref>{{cite thesis |last1=Kassim |first1=Azizah bte |date=1985 |title=Politics of accommodation: A case study of Malay squatters in Kuala Lumpur |doi=10.25501/SOAS.00028696 |doi-access=free |page=72 }}</ref> گەشەسەندنی خێرای لاستیک لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا بووە ھۆی زیادبوونێکی تری دانیشتووان، لە ٣٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٠٠ەوە بۆ ٨٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٢٠دا.{{sfn|Gullick|1983|pp=111–119}} لە ساڵی ١٩٣١، ٦١٪ی ئەو ١١١,٤١٨ دانیشتووەی کوالالومپور چینی بوون،<ref name="shirley">{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-first1=Ian |editor-first2=Carol |editor-last1=Shirley |editor-last2=Neill |سەردێڕ=Asian and Pacific Cities |ڕێکەوت=٢٠١٣|doi=10.4324/9780203096130 |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٣-٠٩٦١٣-٠|chapter=Malaysia: Kuala Lumpur |یەکەم١=Er Ah |دوایین١=Choy |یەکەم٢=Katiman |دوایین٢=Rostam |یەکەم٣=Abd. Rahim Md. |دوایین٣=Nor |یەکەم٤=Melasutra Md. |دوایین٤=Dali |پەڕەکان=٨٢–٩٧|chapter-url={{GBurl|9XXJVXSHZgIC|پەڕە=٨٢}}}}</ref> و لە ساڵی ١٩٤٧دا ٦٣.٥٪ بوون. بەڵام مالایییەکان، دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە کوالالومپور بە ژمارەی بەرچاو، بەشێکی بەھۆی دامەزراندن لە حکومەت، ھەروەھا فراوانبوونی شارەکە کە ناوچە گوندنشینەکانی دەوروبەری لەخۆگرت کە زۆرێک لە مالایییەکانی لێ دەژیا. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ و ١٩٥٧دا، دانیشتووانی مالایی لە کوالالومپور لە ١٢.٥٪ەوە بۆ ١٥٪ زیادیکرد، لەکاتێکدا ڕێژەی چینییەکان دابەزی.<ref name="shirley"/> ئەم پرۆسەیە دوای سەربەخۆییی مالایا بەردەوام بوو بە گەشەسەندنی خزمەتگوزاریی مەدەنی کە زۆرینەی مالایی بوون، و دواتر جێبەجێکردنی [[سیاسەتی نوێی ئابووریی مالیزیا|سیاسەتی نوێی ئابووری]] کە ھانی بەشداریکردنی مالایییەکان دەدا لە پیشەسازییە شارییەکان و بازرگانیدا. لە ساڵی ١٩٨٠ ژمارەی دانیشتووانی کوالالومپور گەیشتبووە سەرووی ملیۆنێک،<ref name="reassessment">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ribeiro |یەکەم١=Edgar F.N. |سەردێڕ=Reassessment of Urban Planning and Development Regulations in Asian Cities |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=UN-HABITAT |ژپنک=٩٧٨-٩٢-١-١٣١٤١٩-٩|پەڕە=٣٥|ناونیشان={{GBurl|p6XUOGEvEcgC}}</ref> کە ٥٢٪ چینی، ٣٣٪ مالایی، و ١٥٪ ھیندی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|پەڕەکان=٩٠–٩١}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٠ تا ٢٠٠٠ ژمارەی بومیپوتراکان بە ڕێژەی ٧٧٪ زیادی کرد، بەڵام ھێشتا ژمارەی چینییەکان لە کوالالومپور زیاتر بوو لە بومیپوتراکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠دا بە ڕێژەی ٤٣٪ بەراورد بە ٣٨٪.<ref name="KEB" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-first1=Yeoh |editor-last1=Seng Guan |doi=10.4324/9781315849881 |FnjMAgAAQBAJ}}</ref> تا سەرژمێریی ٢٠١٠، بەپێی ئاماری وەزارەتی ئامار و بەبێ ھەژمارکردنی کەسانی بیانی، دانیشتووانی مالایی لە کوالالومپور بۆ ٤٤.٧٪ (٤٥.٩٪ [[بومیپوترا (مالیزیا)|بومیپوترا]]) بەرزبووەوە، و پێشی دانیشتووانە چینییەکەی گرتەوە کە ٤٣.٢٪ بوون.<ref name="Department of Statistics, Malaysia"/> لە سەرژمێریی ٢٠٢٠دا، ڕێژەی دانیشتووانی [[بومیپوترا (مالیزیا)|بومیپوترا]] لە کوالالومپور گەیشتە نزیکەی ٤٧.٧٪، کە دانیشتووانە چینییەکە ٤١.٦٪ و ھیندییەکانیش ١٠.٠٪ بوون.<ref name="2020 population">{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=ms, en|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130205104835/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="2020 population"/> ھەروەھا ئەم ئامارانە ژمارەیەکی بەرچاو لە [[کۆچبەری نایاسایی لە مالیزیا|کۆچبەرانی نایاسایی]] لەخۆناگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=The Star |کرێکارە بیانییە]] کەم-لێھاتووەکان لە [[ئیندۆنیزیا]]، [[نیپاڵ]]، [[میانمار]]، [[تایلەند]]، [[بەنگلادێش]]، [[ھیندستان]]، [[پاکستان]]، [[سریلانکا]]، [[فلیپین]]، [[ڤیێتنام]]، [[لاوس]] و [[کەمبۆدیا]] بۆ ناو مالیزیا، کە زۆرێکیان بە نایاسایی یان بەبێ مۆڵەتی گونجاو دەچنە ناو وڵاتەکەوە.<ref name=PDO>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Seth|دوایین=Mydans|left1=ئایین |right1=ڕێژەی سەدی |float=right |bars= {{bar percent|[[ئیسلام]]|Green|45.3}} {{bar percent|[[بوودیزم]]|Yellow|32.3}} {{bar percent|[[ھیندوویزم]]|Orange|8.2}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]]|Blue|6.4}} {{bar percent|ئەوانی تر|Gray|1.8}} {{bar percent|[[بێ ئایینی|بێ ئایین]]|Black|6.0}}}} {{Further|ئایین لە مالیزیا|زمانەکانی مالیزیا}} کوالالومپور شارێکی فرەچەشن و فرەئایینە. شارەکە چەندین شوێنی پەرستنی ھەیە کە خزمەت بە دانیشتووانە فرە-ئایینەکەی دەکەن. [[ئیسلام]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مالایییەکان، کۆمەڵگە موسڵمانە ھیندییەکان، و ژمارەیەکی کەم لە موسڵمانە چینییەکانەوە پەیڕەو دەکرێت. [[بوودیزمی ماھایانا|بوودیزم]]، [[کۆنفۆشیۆسیزم]] و [[تاویزم]] بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێو چینییەکاندا پەیڕەو دەکرێت. ھیندییەکان بە شێوەیەکی نەریتی پەیڕەوی ھیندوویزم دەکەن. ھەندێک لە چینییەکان و ھیندییەکان پەیڕەوی [[مەسیحییەت|مەسیحییەتیش]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Adherents.com|سەردێڕ=Religion by Location: Malaysia|ناونیشان=http://www.adherents.com/adhloc/Wh_193.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20010305094917/http://www.adherents.com/adhloc/Wh_193.html|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> کوالالومپور یەکێکە لەو سێ ویلایەتەی کە تێیدا کەمتر لە ٥٠٪ی دانیشتووان خۆیان وەک موسڵمان دەناسێنن، دووەکەی تریش بریتین لە [[پینانگ]] و [[ساراوەک]]. تا سەرژمێریی ٢٠٢٠، دانیشتووانی کوالالومپور پێکھاتبوون لە ٤٥.٣٪ [[موسڵمان]]، ٣٢.٣٪ [[بوودیزم|بوودیست]]، ٨.٢٪ [[ھیندوویزم|ھیندوو]]، ٦.٤٪ [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، ١.٨٪ لە ئایینەکانی تر، و ٦.٠٪ بێ ئایین.<ref name="2020 population"/> [[File:Places of worship in KL.png|thumb|upright=1.2|بە ئاراستەی میلەکانی کاتژمێر لە سەرەوەی چەپەوە: [[مزگەوتی نیشتمانیی مالیزیا|مزگەوتی نێگارا]]، [[پەرستگای تیان ھۆو]]، [[پەرستگای سری ماھاماریاممان، کوالالومپور|پەرستگای سری ماھاماریاممان]]، [[کڵێسای کاسۆلیکیی سانت جۆن (کوالالومپور)|کڵێسای کاسۆلیکیی سانت جۆن]]]] ئامارەکانی سەرژمێریی ٢٠١٠ ئاماژە بەوە دەکەن کە ٨٧.٤٪ی دانیشتووانی چینی خۆیان وەک بوودیست دەناسێنن، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک مەسیحی (٧.٩٪)، پەیڕەوکارانی [[ئایینە فۆلکلۆرییە چینییەکان]] (٢.٧٪) و موسڵمان (٠.٦٪) دەناسێنن. زۆرینەی دانیشتووانی ھیندی خۆیان وەک ھیندوو (٨١.١٪) دەناسێنن، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک مەسیحی (٧.٨٪)، موسڵمان (٤.٩٪) و بوودیست (٢.١٪) دەناسێنن. کۆمەڵگەی نا-مالایی ''[[بومیپوترا (مالیزیا)|بومیپوترا]]'' زۆرینەیان مەسیحین (٤٤.٩٪)، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک موسڵمان (٣١.٢٪) و بوودیست (١٣.٥٪) دەناسێنن. ھەموو بومیپوترا مالایییەکان موسڵمانن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |سەردێڕ=2010 Population and Housing Census of Malaysia |زمان=ms, en |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Department of Statistics, Malaysia |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116214433/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|پەڕە=٩٦}}</ref> ئەمەش بەھۆی مەرجێک لە [[ماددەی ١٦٠ی دەستووری مالیزیا|پێناسەی مالایی لە دەستووری مالیزیادا]] کە پێویستە پەیڕەوی لە ئیسلام بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url={{GBurl|DZV6BAAAQBAJ|pg=PT141}} |سەردێڕ=The Constitution of Malaysia: A Contextual Analysis |یەکەم=Andrew |دوایین=Harding |chapter=Religion and the Constitution |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٧٣١-٩٨٣-٨|بڵاوکەرەوە=Hart Publishing}}</ref> [[زمانی مالایی|بەھاسا مالیزیا]] (زمانی مالایی) زمانی سەرەکییە لە کوالالومپور. زۆرینەی مالایییە ناوخۆیییەکان بە زاراوەی سێلانگۆر قسە دەکەن (وەک زاراوەی [[جاھۆر-ڕیاو (زاراوە)|جاھۆر-ڕیاو]] دەخوێندرێتەوە) بەڵام مالایییەکانی بەشەکانی تری ویلایەتەکە وەکوو [[مالاییی کێدا|کێدا]]، [[مالاییی کێلانتان|کێلانتان]] و [[مالاییی تێرێنگانو|تێرێنگانو]]، ھەروەھا [[مالاییی ساراوەک|ساراوەک]] و ھەروەھا [[مالاییی بروونێی]] کە لەلایەن ئەوانەی خەڵکی ساباح/لابوانن قسەی پێدەکرێت، بە شێوەیەکی بەرچاو شێوەزارەکانی خۆیان لە زمانی مالایی بەکاردەھێنن. دانیشتووانی کوالالومپور بە گشتی توانای خوێندنەوە و نووسینیان بە ئینگلیزی ھەیە، کە بەشێکی زۆریان وەک زمانی یەکەمی خۆیان بەکاریدەھێنن، بەتایبەتی لە نێو نەوە گەنجەکان و ھەندێک لە نەوەی پێگەیشتووەکان. [[ئینگلیزیی مالیزیا]] بە شێوەیەکی فراوان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fatt |یەکەم١=Lam Seng |سەردێڕ=Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠|edition=3rd |پەڕەکان=٩–}}</ref> ئامادەیییەکی بەھێزی ھەیە، بەتایبەتی لە بواری بازرگانیدا، و وەک زمانێکی ناچاری لە قوتابخانەکاندا دەوترێتەوە.<ref name="AWD" /> سەرەڕای ئەوەش، گرووپی زاراوەی [[کانتۆنیزی مالیزیا|کانتۆنیز]] زۆرینە پێکدەھێنن لە نێو دانیشتووانە [[چینییەکانی مالیزیا|چینییە]] ناوخۆیییەکاندا، [[ھۆکینی پینانگ|ھۆکین]] و [[ماندارینی ستاندارد|ماندارین]] بەرچاون، چونکە ئەوانیش بە شێوەیەکی فراوان لە نێو کۆمەڵگە چینییەکاندا قسەیان پێدەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur Hotels & Travel Guide|سەردێڕ=Kuala Lumpur Culture & Heritage: Traditions, Races, People|ناونیشان=http://www.kuala-lumpur.ws/culture-traditions/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071018035253/http://www.kuala-lumpur.ws/culture-traditions/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> زاراوەیەکی تری چینیی گەورە کە قسەی پێدەکرێت [[زمانی ھاکا|ھاکا]]یە. لەکاتێکدا [[تامیلی مالیزیا|تامیل]] زاڵە لە نێو دانیشتووانە [[ھیندییەکانی مالیزیا|ھیندییە]] ناوخۆیییەکاندا، زمانە ھیندییەکانی تریش کە لەلایەن کەمینەکانەوە قسەیان پێدەکرێت بریتین لە [[زمانی تێلووگوو|تێلووگوو]]، [[مالایالام]]، [[زمانی پەنجابی|پەنجابی]]، و [[ھیندی]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sardar |یەکەم١=Ziauddin |سەردێڕ=The Consumption of Kuala Lumpur |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Reaktion Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٠٥٧-٣|پەڕەکان=١٢٠–|ناونیشان={{GBurl|Ow0pA3HchHQC|پەڕە=١٢٠}}}}</ref> بێجگە لە مالایی، چەندین زمان ھەن کە لەلایەن ئەو کەسانەوە قسەیان پێدەکرێت کە بە ڕەچەڵەک ئیندۆنیزین، وەکوو [[زمانی مینانگکاباو|مینانگکاباو]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Aslinda |یەکەم١=Aslinda |دوایین٢=Noviatri |یەکەم٢=Noviatri |دوایین٣=Reniwati |یەکەم٣=Reniwati |سەردێڕ=The Trace of Minangkabau-Wise in Malaysian Language |journal=Scientific Journal of PPI – UKM |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|بەرگ=٢|issue=7 |پەڕەکان=٢٩١–٢٩٥|ناونیشان=http://www.kemalapublisher.com/index.php/ppi-ukm/article/view/135/0}}</ref> و [[زمانی جاڤایی|جاڤایی]]. ھەروەھا چەندین کەسی بیانی ھەن کە بە زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ژاپۆنی|ژاپۆنی]]، [[زمانی کۆری|کۆری]]، [[زمانی تایلەندی|تایلەندی]]، [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]] و ھتد قسە دەکەن، ھەروەھا چەندین زمانی ڕەسەنی جۆراوجۆر وەک [[زمانی سێمای|سێمای]]، [[زمانی ئیبان|ئیبان]]، [[زمانی کادازاندوسون|کادازاندوسون]]، [[زمانی بیدایو|بیدایو]] و زمانەکانی تر. == دیمەنی شار == {{wide image|Sunset_at_Kuala_Lumpur.jpg|950|{{center|دیمەنی پانۆرامای کوالالومپور لە ساڵی ٢٠٢٠}}|alt=Panorama view of Kuala Lumpur in 2020}} === تەلارسازی === {{Main|تەلارسازیی کوالالومپور}} [[File:Jalan Sultan Hishamuddin (Damansara Road) (south), central Kuala Lumpur.jpg|thumb|[[وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور]] (ڕاست) پێچەوانەیە لەگەڵ بینای ئیدارەی [[کێرێتاپی تانا مێلایو]] (چەپ)، کە بینایەکی تاریکتر و ھاوشێوەی شێوازی موغەلییە. ھەردووکیان لەلایەن [[ئەی. بی. ھوباک]]ەوە دیزاین کراون]] تەلارسازیی کوالالومپور تێکەڵەیەکە لە کاریگەرییە [[کۆلۆنیالیزم|داگیرکارییە]] کۆنەکان، نەریتە ئاسیایییەکان، ئیلھامە ئیسلامییە مالایییەکان، تەلارسازیی [[تەلارسازیی مۆدێرن|مۆدێرن]]، و [[تەلارسازیی پۆستمۆدێرن]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=New York Times, Travel|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٠|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6DC143AF930A1575AC0A966958260|سەردێڕ=Landmarks of Kuala Lumpur|یەکەم١=Barbaralee|دوایین١=Diamonstein|یەکەم٢=New|دوایین٢=Jersey|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090224123833/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6DC143AF930A1575AC0A966958260|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک شارێکی تا ڕادەیەک گەنج بە بەراورد بە پایتەختەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا وەک [[بانکۆک]]، [[جاکارتا]] و [[مانیلا]]، زۆربەی بینا داگیرکارییە دیارەکانی کوالالومپور لە کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم دروستکراون. ئەم بینایانە بە چەندین شێواز دیزاین کراون – شێوازی [[تەلارسازیی موغەل|موغەلی]]/[[تەلارسازیی بوژانەوەی مۆری|بوژانەوەی مۆری]]، [[تیۆدۆری ساختە]]، [[تەلارسازیی بوژانەوەی گۆتیک|نیۆ-گۆتیک]] یان شێوازی یۆنانی-ئیسپانی یان تەلارسازی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=British Colonial Architecture in Malaysia 1800–1930|دوایین=Ahmad|یەکەم=A. Ghafar|بڵاوکەرەوە=Museums Association of Malaysia|شوێن=Kuala Lumpur|ساڵ=١٩٩٧}}[http://www.hbp.usm.my/conservation/British/britishcolonial1.htm extract] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219211707/http://www.hbp.usm.my/conservation/British/britishcolonial1.htm |date=19 December 2007 }}</ref> زۆربەی شێوازەکان دەستکاری کراون بۆ ئەوەی سەرچاوە ناوخۆیییەکان بەکاربھێنن و لەگەڵ کەشوھەوای ناوخۆیی بگونجێنرێن، کە بە درێژایی ساڵ گەرم و شێدارە. تەلارسازێکی دیاری سەردەمی سەرەتایی [[ئارسەر بێنیسۆن ھوباک]]ە، کە چەندین بینای سەردەمی داگیرکاریی دیزاین کردووە، لەوانە [[وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور]] و [[مزگەوتی جامیک]]. پێش جەنگی جیھانیی دووەم، چەندین [[دوکان-خانوو]]، کە بە زۆری دوو نھۆمی بوون و دوکانیان لە نھۆمی زەمینیدا ھەبوو و شوێنی نیشتەجێبوونی جیاواز لە سەرەوە ھەبوو، لە دەوروبەری ناوەندی شارە کۆنەکە دروستکران. ئەم دوکان-خانووانە ئیلھامیان لە نەریتەکانی [[چینییەکانی گەروو]] و ئەورووپییەکان وەرگرتبوو.<ref name="gurstien" /><ref name="gurstien google cache" /> ھەندێک لەم دوکان-خانووانە جێگەیان چۆڵکردووە بۆ پەرەپێدانی نوێ بەڵام ھێشتا چەندین دانەیان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە لە ناوچەکانی [[مەیدانی پاسار بێسار]] (گۆڕەپانی بازاڕی کۆن)، [[شەقامی پیتالینگ|گەڕەکی چینییەکان]]، [[شەقامی توانکو عەبدولڕەحمان]]، [[شەقامی دۆرایسامی]]، [[بوکیت بینتانگ]] و تێنگکات تۆنگ شین. [[File:Masjid Jamek.jpg|thumb|[[مزگەوتی جامیک]] (''Masjid Jamek'') یەکێکە لە کۆنترین [[مزگەوت|مزگەوتەکان]] کە ھێشتا وەستاوە لە کوالالومپور، لە ساڵی ١٩٠٩ دروستکراوە.|left]] سەربەخۆیی ھاوشان لەگەڵ گەشەی خێرای ئابووری لە ١٩٧٠ەکانەوە تا ١٩٩٠ەکان و لەگەڵ ئەوەی ئیسلام ئایینی فەرمییە لە وڵاتەکەدا، بووەتە ھۆی دروستکردنی بیناگەلێک کە تام و بۆیەکی ناوخۆیی و ئیسلامییان ھەیە لە سەرتاسەری شارەکەدا. زۆرێک لەم بینایانە دیزاینەکەیان لە کەلوپەلە نەریتییە مالایییەکانەوە وەرگرتووە وەکوو [[سۆنگکۆک]] و [[کریس|کێریس]]. ھەندێک لەم بینایانە مۆتیفی ئەندازەییی ئیسلامییان تێکەڵ بە دیزاینەکانی بیناکە کردووە، ئەمەش بەھۆی سنووردارکردنەکانی ئیسلام لەسەر لاساییکردنەوەی سروشت لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە.<ref name="Cop149">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=World Architecture: An Illustrated History|نووسەر=Copplestone, Trewin|پەڕە=[https://archive.org/details/worldarchitectur٠٠copp/page/١٤٩ ١٤٩]|بڵاوکەرەوە=London, Hamlyn|ساڵ=١٩٧٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٠٠-٠٣٩٥٤-٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/worldarchitectur00copp/page/149}}</ref> نموونەی ئەم بینایانە بریتین لە [[تاوەری تەلەکۆم]]، [[تاوەری مایبانک (کوالالومپور)|تاوەری مایبانک]]، [[کۆمەڵگەی دایابومی]]، و ناوەندی ئیسلامی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bunnell |یەکەم١=Tim |سەردێڕ=Malaysia, Modernity and the Multimedia Super Corridor |ڕێکەوت=٢٠٠٤|doi=10.4324/9780203647363 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٥١٩٧٢-٩|پەڕە=٧٤}}</ref> ھەندێک بینای وەکوو مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا و [[پلانێتاریۆم نێگارا|پلانێتاریۆمی نیشتمانی]] دروستکراون بۆ ئەوەی وا دەربکەون کە شوێنی پەرستنن، و تەواو کراون بە [[قوبە]] و [[مینارە]]، لەکاتێکدا لە ڕاستیدا شوێنی زانست و مەعریفەن. [[تاوەرەکانی پێترۆناس]] بە بەرزی {{convert|452|m|ft|adj=on}} بەرزترین بینا دووانەیییەکانن لە جیھاندا و بەرزترین بینا بوون لە وڵاتەکەدا تا ئەوکاتەی زە ئێکسچەینج ١٠٦ بە ١.٧ مەتر پێشی کەوت لە ساڵی ٢٠١٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0909775.html|سەردێڕ=Petronas Towers|ئیش=Pearson PLC|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Infoplease|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071220223229/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0909775.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەوان دیزاین کراون بۆ ئەوەی لەو مۆتیفانە بچن کە لە ھونەری ئیسلامیدا دەدۆزرێنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Henry, Brandi|سەردێڕ=Petronas Towers|ناونیشان=http://illumin.usc.edu/article.php?articleID=54|بڵاوکەرەوە=USC Viterbi, School of Engineering|ئیش=illumin|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071126002622/http://illumin.usc.edu/article.php?articleID=54|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تەلارسازیی مۆدێرنی درەنگ و پۆستمۆدێرن لە کۆتایی ١٩٩٠ەکان و سەرەتای ٢٠٠٠ەکاندا دەستی بە دەرکەوتن کرد. لەگەڵ گەشەسەندنی ئابووری، بینا کۆنەکانی وەکوو [[خانووی بۆک]] ڕووخێنراون بۆ ئەوەی جێگە بۆ بینای نوێ بکرێتەوە. بیناگەلێک کە تەواوی ڕووەکەیان شووشەیە لە سەرتاسەری شارەکەدا ھەن، کە دیارترین نموونەکانیان تاوەرەکانی پێترۆناس و [[سەنتەری کۆنفرانسی کوالالومپور]]ن. ناوەندی بازرگانیی سەرەکیی کوالالومپور ئەمڕۆ گواستراوەتەوە بۆ ناوەندی شاری کوالالومپور (KLCC)، کە تیایدا چەندین بینای نوێ و بەرز بە تەلارسازیی مۆدێرن و پۆستمۆدێرنەوە ئاسۆی شارەکە پڕدەکەنەوە. بەپێی پێشبینیی پەنجا بەرزترین ناوچە شارنشینەکانی جیھان بۆ ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن [[ئەنجومەنی بینا بەرزەکان و شوێنی نیشتەجێبوونی شاری]]یەوە، کوالالومپور پلەی ١٠ەمی گرتووە لە نێوان ئەو شارانەی کە زۆرترین بینای سەروو ١٠٠ مەتریان ھەیە کە کۆی بەرزییەکانیان دەگاتە ٣٤,٠٣٥ مەتر لە ٢٤٤ بینا بەرزەکانییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ctbuh.org/HighRiseInfo/TallestDatabase/50TallestAgglomerations/tabid/1006/language/en-GB/Default.aspx|سەردێڕ=The Worlds Tallest 50 Urban Agglomerations|ئیش=CTBUH Journal|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Council on Tall Buildings and Urban Habitat|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131113191405/http://www.ctbuh.org/HighRiseInfo/TallestDatabase/50TallestAgglomerations/tabid/1006/language/en-GB/Default.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === پارکەکان === [[File:2016 Kuala Lumpur, Park KLCC, Fontanna na jeziorze Symphony (01).jpg|thumb|[[پارکی کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]] پارکێکی شاریی ٥٠ دۆنمییە کە دەکەوێتە سەنتەری شارەکە.]] [[باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا]] یان باخچەکانی دەریاچەکە، کە باخچەیەکی ڕووەکیی {{convert|92|ha|acre|adj=on}} یە، یەکەم پارکی کاتبەسەربردن بوو کە لە کوالالومپور دروستکرا. بینای پەرلەمانی مالیزیا لە نزیکەوەیە، و [[کارکۆسا سێری نێگارا]]، کە سەردەمانێک شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی ئیدارەی داگیرکاریی بەریتانی بوو، ھەروەھا لێرە ھەڵکەوتووە. پارکەکە پارکی پەپوولە، پارکی ئاسک، باخچەی ئۆرکید، باخچەی ھیبیسکوس، و [[پارکی باڵندەکانی کوالالومپور]] لەخۆدەگرێت، کە گەورەترین پارکی باڵندەی داخراوە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper=The Age|سەردێڕ=Top five ways to enjoy Kuala Lumpur|ناونیشان=http://www.theage.com.au/news/take-five/top-five-ways-to-enjoy-kuala-lumpur/2005/02/19/1108709483546.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|شوێن=Melbourne|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161325/http://www.theage.com.au/news/take-five/top-five-ways-to-enjoy-kuala-lumpur/2005/02/19/1108709483546.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارکەکانی تری شارەکە بریتین لە [[باخچەی پەیکەرەکانی ئاسێان]]، [[پارکی کەی‌ئێڵ‌سی‌سی]]، [[باخچەکانی دەریاچەی تیتیوانگسا]]، باخچەکانی دەریاچەی میترۆپۆلیتان لە [[کێپۆنگ]]، تامان تاسیک پێرماسیوری (باخچەکانی دەریاچەی شاژن)، باخچەکانی ڕووەکیی [[بوکیت کیارا]]، پارکی ئەسپسواری و پارکی دۆڵی ڕۆژاوا لە نزیک [[تامان تون دکتۆر ئیسماعیل|تامان تون دکتۆر ئیسماعیل]] (TTDI)، و پارکی نێونەتەوەییی بوکیت جەلیل. سێ دارستانی پارێزراو لە ناو شارەکەدا ھەن، یەدەگی دارستانی [[بوکیت ناناس]] لە ناوەندی شارەکەدا، کە کۆنترین دارستانی پارێزراوی تۆمارکراوە لە وڵاتەکەدا بە ڕووبەری {{convert|10.52|ha|acre|abbr=on|disp=or}}، دارستانی پارێزراوی بوکیت سونگای پوتێ ({{convert|7.41|ha|acre|disp=or|abbr=on}}) و دارستانی پارێزراوی بوکیت سونگای بێسی ({{convert|42.11|ha|acre|disp=or|abbr=on}}). [[بوکیت ناناس]]، لە دڵی ناوەندی شارەکەدا، یەکێکە لە کۆنترین دارستانە پاکەکان لە جیھاندا کە لە ناو شارێکدا بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.targetwoman.com/articles/kuala-lumpur.html|سەردێڕ=Oldest Primary Forest within a City|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=TargetWoman Directory|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071206014306/http://www.targetwoman.com/articles/kuala-lumpur.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم ناوچە دارستانییە ماوانە ماڵی چەندین جۆری [[ئاژەڵ|ئاژەڵن]]، بەتایبەتی مەیموون، [[مەیموونی دارستان]]، [[بزنی کورتەباڵا]]، [[بوودگێریگار]]، کۆترە و باڵندەکان. {{wide image|Kuala Lumpur - Titiwangsa - Panorama 0002.JPG|950|دیمەنی کوالالومپور لە [[باخچەکانی دەریاچەی تیتیوانگسا]]وە}} == پەروەردە == {{see also|پەروەردە لە مالیزیا}} بەپێی ئامارەکانی حکومەت، کوالالومپور ڕێژەی [[خوێندەواری]]ی ٩٧.٥٪ بووە لە ساڵی ٢٠٠٠دا، کە بەرزترین ڕێژەیە لە ھەر ویلایەت یان ناوچەیەکی تر لە مالیزیا.<ref>{{cite press release|title=Education and Social Characteristics of the Population, Population and Housing Census 2000.|date=August 2002|access-date=10 December 2007|publisher=Department of Statistics, Malaysia|url=http://www.statistics.gov.my/English/news/pressedu.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211060855/http://www.statistics.gov.my/English/news/pressedu.htm|archive-date=11 December 2007}}</ref> لە مالیزیا، مالایی زمانی وانەوتنەوەیە بۆ زۆربەی بابەتەکان لەکاتێکدا ئینگلیزی بابەتێکی ناچارییە، بەڵام {{as of|2012|lc=y}}، ئینگلیزی ھێشتا زمانی وانەوتنەوە بوو بۆ بیرکاری و زانستە سروشتییەکان بۆ ھەندێک قوتابخانە. ھەندێک قوتابخانە وانەوتنەوە بە زمانی ماندارین و تامیل پێشکەش دەکەن بۆ ھەندێک بابەت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hometutormalaysia.com/Home-Tuition-in-Malaysia.html|سەردێڕ=Get experienced and qualified home tutors in KL|ئیش=who can deliver inspiring lessons and see improvement within one month|بڵاوکەرەوە=Home Tutor Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140214072758/http://www.hometutormalaysia.com/Home-Tuition-in-Malaysia.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کوالالومپور ١٤ دامەزراوەی خوێندنی باڵا، ٧٩ قوتابخانەی ئامادەیی، ١٥٥ قوتابخانەی سەرەتایی، و ١٣٦ باخچەی ساوایانی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/community_facilities/index.htm#13_2_4|سەردێڕ=Existing situation of Educational facilities|ئیش=Kuala Lumpur Structure Plan 2020|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080501121425/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/community_facilities/index.htm#13_2_4|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[File:University of Malaya City View.jpg|thumb|دیمەنی شاریی [[زانکۆی مالایا]].]] کوالالومپور ماڵی [[زانکۆی مالایا]] (UM)ە. ئەم زانکۆیە کە لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە، کۆنترین زانکۆیە لە مالیزیا، و یەکێکە لە کۆنترینەکان لە ناوچەکەدا.<ref>{{cite press release|title=Carnegie Mellon University's Heinz School to Offer Professional Master's Degree at University of Malaya in Kuala Lumpur in New Collaboration|url=http://www.icarnegie.com/about/pr/pr_19jan06.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213025647/http://www.icarnegie.com/about/pr/pr_19jan06.html|archive-date=13 December 2007|publisher=Carnegie Mellon University|access-date=13 December 2007}}</ref> ئەم زانکۆیە وەک باشترین زانکۆ لە مالیزیا، ٢٢ەمین باشترین لە ئاسیا، و سێیەم لە [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] پۆلێن کرا لە ڕیزبەندیی زانکۆکانی جیھانی QS بۆ ساڵی ٢٠١٩.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QS World University Rankings 2019 |ناونیشان=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180608073254/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> لە ساڵانی دواییدا، ژمارەی [[خوێندکارە نێونەتەوەیییەکان]] لە زانکۆی مالایا زیادی کردووە، ئەمەش لە ئەنجامی ئەو ھەوڵە زۆرانەی دراون بۆ ڕاکێشانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/7/2/nation/18189116&sec=nation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070704180036/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F7%2F2%2Fnation%2F18189116&sec=nation |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=UM out to woo foreign students |ئیش=The Star |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> زانکۆکانی تری ناو کوالالومپور بریتین لە [[زانکۆی مالایا-وێڵز]] (UM-Wales)، [[زانکۆی نێونەتەوەییی ئیسلامیی مالیزیا]] (IIUM)، [[کۆلێژی زانکۆی تونکو عەبدولڕەحمان]] (TARUC)، [[زانکۆی UCSI]] (UCSI)، [[زانکۆی تەیلەرز]] (TULC)، [[زانکۆی پزیشکیی نێونەتەوەیی]] (IMU)، [[زانکۆی کراوەی مالیزیا]] (OUM)، [[زانکۆی کوالالومپور]] (UniKL)، [[زانکۆی پێردانا]] (PU)، [[زانکۆی کراوەی واواسان]] (WOU)، [[زانکۆی ھێڵپ]] و کەمپی لقی [[زانکۆی نیشتمانیی مالیزیا]] (UKM) و [[زانکۆی تەکنۆلۆژیای مالیزیا]] (UTM). [[زانکۆی بەرگریی نیشتمانیی مالیزیا]] دەکەوێتە بنکەی سوپای [[سونگای بێسی]]، لە بەشی باشووری ناوەڕاستی کوالالومپور. ئەم زانکۆیە دامەزرا بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندێکی سەرەکی بۆ لێکۆڵینەوەکانی سەربازی و تەکنۆلۆژیای بەرگری. ئەم دامەزراوەیە لێکۆڵینەوەکانی [[سوپا]]، [[ھێزی دەریایی]]، و [[ھێزی ئاسمانی]] لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upnm.edu.my/en/index.php?req=7|سەردێڕ=Background|بڵاوکەرەوە=National Defence University of Malaysia|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150404164346/http://www.upnm.edu.my/en/index.php?req=7|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گەورەشاری کوالالومپور ھەڵبژاردەیەکی زۆر فراوانتری زانکۆکان لەخۆدەگرێت لەوانەش چەندین لقی نێونەتەوەیی وەک [[کەمپی زانکۆی مۆناش لە مالیزیا]]، [[کەمپی زانکۆی نۆتینگەھام لە مالیزیا]] و [[زانکۆی شیامێن لە مالیزیا]]. == چاند == {{see also|چاندی مالیزیا}} === ھونەرەکان === [[File:KLNationalMuseumFrieze.JPG|right|thumb|فریزیەک کە مێژووی مالیزیا پیشان دەدات لە [[مۆزەخانەی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆزەخانەی نیشتمانی]].]] کوالالومپور ناوەندێکە بۆ چالاکییە کولتوورییەکان و بۆنەکان لە مالیزیا. لە نێو سەنتەرەکاندا [[مۆزەخانەی نیشتمانی (مالیزیا)|مۆزەخانەی نیشتمانی]] (Muzium Negara) ھەیە، کە دەکەوێتە بەدرێژایی [[ڕێگەی خێرای ماھامێرو|ماھامێرو ھایوەی]]. کۆمەڵەکانی ئەم مۆزەخانەیە پێکھاتوون لە پارچە شوێنەوارییەکان و تابلۆکان کە لە سەرتاسەری وڵاتەوە کۆکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.museum.gov.my/?lang=en|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080101125611/http://www.museum.gov.my/?lang=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Main Page|بڵاوکەرەوە=Muzium Negara Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> [[مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا]]، کە زیاتر لە حەوت ھەزار پارچە شوێنەواری ئیسلامیی تێدایە لەوانەش پێشانگای دەگمەن و کتێبخانەیەک بۆ کتێبەکانی ھونەری ئیسلامی، گەورەترین کۆمەڵەی ھونەری ئیسلامییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Main |ناونیشان=http://www.iamm.org.my/main.php |بڵاوکەرەوە=Islamic Arts Museum Malaysia |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218060811/http://www.iamm.org.my/main.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> کۆمەڵەی مۆزەخانەکە نەک تەنھا تیشک دەخاتە سەر کارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەڵکو کارەکانی شوێنەکانی تری ئاسیاش لەخۆدەگرێت، وەک چین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. کوالالومپور کۆمەڵگەیەکی کاری دەستی ھەیە لەگەڵ مۆزەخانەیەک کە جۆرەھا قوماش، سیرامیک، کاری دەستی کانزایی، و بەرھەمی چنراو نمایش دەکات. زانیاری لەسەر پرۆسەی بەرھەمھێنان بە شێوەی دیۆراما پیشان دەدرێت، بە تەواوی لەگەڵ ڕاستییە مێژووییەکان، تەکنیکەکان، و کەلوپەلە نەریتییەکان. لە نێو ئەو پرۆسەیانەی کە پیشان دەدرێن بریتین لە دروستکردنی گۆزە، ھەڵکۆڵینی ئاڵۆزی دار، زیوینگەری، چنینی قوماشی [[سۆنگکێت]]، مۆرکردنی نەخشەکانی [[باتیک]] لەسەر قوماش، و بەلەمسازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://kualalumpurcityguide.com/366/craft-cultural-complex-kuala-lumpur-kompleks-budaya-kraf|سەردێڕ=Craft Cultural Complex Kuala Lumpur&nbsp;– Kompleks Budaya Kraf|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110224212511/http://kualalumpurcityguide.com/366/craft-cultural-complex-kuala-lumpur-kompleks-budaya-kraf/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> [[File:Saloma at Sunset (49570270217).jpg|thumb|[[پردی سالۆما]] کاتی خۆرئاوابوون، لەگەڵ [[تاوەری پێترۆناس]] لە پشتەوە.|left]] دیارترین شوێنی ھونەرەکانی نواندن [[ھۆڵی فیلھارمۆنیکی پێترۆناس]]ە کە دەکەوێتە ژێر تاوەرەکانی پێترۆناسەوە. ئۆرکێسترای نیشتەجێی شوێنەکە بریتییە لە [[ئۆرکێسترای فیلھارمۆنیکی مالیزیا]] (MPO)، کە پێکھاتووە لە مۆسیقاژەنان لە سەرتاسەری جیھانەوە، و کۆنسێرتی ڕێکخراو، کۆنسێرتی ژوور، و نمایشی کولتووری نەریتی پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Meet the MPO|بڵاوکەرەوە=Malaysian Philharmonic Orchestra|ناونیشان=http://www.malaysianphilharmonic.com/orc_members.php|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20070828210827/http://www.malaysianphilharmonic.com/orc_members.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئابی ٢٠٠٧}}</ref> [[سەنتەری ھونەرەکانی نواندنی کوالالومپور]] (KLPac) لە سێنتولی ڕۆژاوا و سەنتەری ھونەرەکانی نواندنی دامانسارا (DPac) لە [[دامانسارا پێردانا]] دوو لە دامەزراوترین سەنتەرەکانن لە وڵاتەکەدا بۆ ھونەرەکانی نواندن، بەتایبەتی شانۆ، شانۆگەرییەکان، مۆسیقا، و نمایشی فیلم. چەندین بەرھەمی ناوخۆیی لەخۆگرتووە و پاڵپشتیکاری ھونەرمەندانی سەربەخۆی ناوخۆیی و ناوچەیی بووە بۆ نمایشکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Main page |بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur Performing Arts Centre |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.klpac.com/Welcome.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071225130903/http://www.klpac.com/Welcome.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> [[فێستیڤاڵی مۆسیقای داھاتووی ئاسیا]] لە ساڵی ٢٠١٢ەوە لە شارەکەدا بەڕێوەدەچێت، کە ھونەرمەندانی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.livescapegroup.com/fmfa|سەردێڕ=Future Music Festival Asia|بڵاوکەرەوە=Livescape|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180407223551/http://www.livescapegroup.com/fmfa|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پێشانگای ھونەریی نیشتمانیی مالیزیا]] دەکەوێتە شەقامی تێمێرلۆ، لەسەر شەقامی تون ڕەزاق لەسەر ڕووبەری {{convert|5.67|ha|acre|adj=on}} لە تەنیشت شانۆی نیشتمانی ([[ئیستانا بودایا]]) و کتێبخانەی نیشتمانییە. تەلارسازیی پێشانگاکە توخمەکانی تەلارسازیی نەریتی مالایی لەگەڵ تەلارسازی مۆدێرنی ھاوچەرخ تێکەڵ کردووە. پێشانگای ھونەری نیشتمانی وەک سەنتەرێکی نایابی کاردەکات و پارێزەری میراتی ھونەریی نیشتمانییە. پێشانگای [[تاوەری ئیلھام]] لە نزیک وێستگەی میترۆی [[ئامپانگ پارک]] پێشانگای کارەکانی ھونەرمەندانی ناوخۆیی و بیانی لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://theartling.com/en/artzine/city-art-guides/kuala-lumpur/ |سەردێڕ=City Art Guides—Kuala Lumpur |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|دوایین=Ong |یەکەم=Jo-Lene |وێبگە=theartling.com}}</ref> کوالالومپور ساڵانە میوانداریی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی خواردنی مالیزیا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Main|ناونیشان=http://www.migf.com/home.html|بڵاوکەرەوە=Malaysia International Gourmet Festival|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071012015752/http://www.migf.com/home.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> بۆنەیەکی تری ساڵانە کە شارەکە میوانداریی دەکات بریتییە لە [[ھەفتەی مۆدەی کوالالومپور]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kuala Lumpur Fashion Week 2005|بڵاوکەرەوە=People's Daily Online|ناونیشان=http://english.peopledaily.com.cn/200505/04/eng20050504_183700.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080304172124/http://english.peopledaily.com.cn/200505/04/eng20050504_183700.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە براندە نێونەتەوەیییەکان و دیزاینەرە ناوخۆیییەکان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا، کوالالومپور وەک [[پایتەختی جیھانیی کتێب]] بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە دیاری کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=UNESCO World Book Capital 2020 |ناونیشان=https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=UNESCO}}</ref> === وەرزش و کاتبەسەربردن === [[File:National Stadium Bukit Jalil 2014 AFF Suzuki Cup final.jpg|thumb|[[یاریگای نیشتمانیی بوکیت جەلیل]] یاریگایەکی [[یاریگای فرەمەبەست|فرەمەبەستی]] ھەموو-دانیشتنە کە لە کانوونی دووەمی ١٩٩٥ دروستکراوە.]]کوالالومپور چەندین پارک، باخچە و شوێنی کراوەی ھەیە بۆ مەبەستی کاتبەسەربردن. کۆی زەویی کراوە بۆ بەکارھێنانی دامەزراوە وەرزشی و کاتبەسەربردنەکان لە شارەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە بە ڕێژەی ١٦٩.٦ لەسەد لە {{convert|5.86|km2|acre}} لە ساڵی ١٩٨٤ەوە بۆ {{convert|15.8|km2|acre}} لە ساڵی ٢٠٠٠دا.<ref name='Community Facilities'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/community_facilities/index.htm#13_2_3|سەردێڕ=Community Facilities|ئیش=Kuala Lumpur Structure Plan 2020|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080501121425/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/community_facilities/index.htm#13_2_3|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کوالالومپور وەک یەکێک لە شارە میواندارەکان بۆ پاڵەوانێتیی جیھانیی [[فۆرمولا یەک]] لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠١٧ ناسرابوو.<ref name=F1>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/circuit_guide/4244253.stm|سەردێڕ=Circuit Guide: Sepang, Malaysia|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015174939/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/circuit_guide/4244253.stm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلی چەرخ-کراوەی [[A1 Grand Prix]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.a1gp.com/(S(1i3rbrmttvedn03utuqdy155))/Circuit/circuitInfo.aspx |سەردێڕ=Season 2007/08 |بڵاوکەرەوە=A1GP |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071221035725/http://www.a1gp.com/%28S%281i3rbrmttvedn03utuqdy155%29%29/Circuit/circuitInfo.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ئەنجام دەدرا تا ئەوکاتەی زنجیرەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ ھەڵوەشایەوە. پێشبڕکێکانی خەڵاتی گەورەی ماتۆڕسکیل ([[مۆتۆ جی‌پی]])<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2004 MotoGP Sepang Results|بڵاوکەرەوە=MotorcycleUSA|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.motorcycle-usa.com/451/5884/Motorcycle-Article/2004-MotoGP-Sepang-Results.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130825213031/http://www.motorcycle-usa.com/451/5884/Motorcycle-Article/2004-MotoGP-Sepang-Results.aspx|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە [[شۆستەی نێونەتەوەییی سێپانگ]] لە [[سێپانگ]] لە ویلایەتی دراوسێی [[سێلانگۆر]] بەڕێوەدەچێت. ڕووداوی فۆرمولا یەک بەشدارییەکی بەرچاوی ھەبوو لە ھاتنی گەشتیاران و داھاتی گەشتیاری بۆ کوالالومپور. ئەمە بەڕوونی دەرکەوت لە کاتی [[قەیرانی داراییی ئاسیای ١٩٩٧|قەیرانی داراییی ئاسیا]] لە ساڵی ١٩٩٨. سەرەڕای ئەوەی شارەکانی سەرتاسەری ئاسیا بەدەست کەمبوونەوەی ھاتنی گەشتیارانەوە دەیانناڵاند، لە کوالالومپور ھاتنی گەشتیاران لە ٦,٢١٠,٩٠٠ لە ساڵی ١٩٩٧ەوە بۆ ١٠,٢٢١,٦٠٠ لە ساڵی ٢٠٠٠ بەرزبووەوە، یان بەرێژەی ٦٤.٦٪.<ref name=Tourism>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/tourism/index.htm|ئیش=Kuala Lumpur Structure Plan 2020|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Tourism|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080820014513/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/tourism/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، [[شۆستەی سەر شەقامی کوالالومپور]] دروستکرا بۆ میوانداریکردنی ڕووداوی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلی [[خەڵاتی گەورەی شاری کوالالومپور]]. [[تۆپی پێ]] یەکێکە لە باوترین وەرزشەکان لە کوالالومپور. پاڵەوانێتیی [[پێستابۆلا مێردێکا|مێردێکا]] بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[یاریگای مێردێکا]] بەڕێوەدەچێت. [[یاریگای نێگارا]] ھەروەھا دەکەوێتە تەنیشتییەوە کە یەکێکیشە لە کۆنترین یاریگا داخراوەکان لە وڵاتەکەدا. شارەکە ھەروەھا ماڵی یانەی [[یانەی تۆپی پێی کوالالومپور سیتی|کوالالومپور سیتی]]یە، کە لە [[سوپەرلیگی مالیزیا]]دا یاری دەکات. کوالالومپور میوانداریی پاڵەوانێتیی فەرمیی [[پاڵەوانێتیی باسکەی ئاسیا]]ی کرد لە ساڵانی [[پاڵەوانێتیی ABCی ١٩٦٥|١٩٦٥]]، [[پاڵەوانێتیی ABCی ١٩٧٧|١٩٧٧]] و [[پاڵەوانێتیی ABCی ١٩٨٥|١٩٨٥]]. ھاندەرانی باسکەی شارەکە ھانی [[ھەڵبژاردەی نیشتمانی باسکەی مالیزیا|تیمی نیشتمانیی باسکەی مالیزیا]]یان دا بۆ گەیشتن بە چوار تیمی کۆتایی لە ساڵی ١٩٨٥، کە باشترین ئەنجامی تیمەکە بوو تا ئێستا. سەرەڕای ئەوە، شارەکە ماڵی یانەی [[دراگۆنەکانی کوالالومپور]]ە، کە پاڵەوانی ساڵی ٢٠١٦ی [[خولی باسکەی ئاسیان]] (ASEAN Basketball League) بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://aseanbasketballleague.com/news/roar-dragons-westports-malaysia-wins-first-ever-abl-crown/|سەردێڕ=Roar of the Dragons: Westports Malaysia Wins First Ever ABL Crown|بڵاوکەرەوە=ASEAN Basketball League|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160329035442/http://aseanbasketballleague.com/news/roar-dragons-westports-malaysia-wins-first-ever-abl-crown/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تیمەکە یارییە ناوخۆیییەکانی لە [[یاریگای MABA]] ئەنجام دەدات. خەڵاتی گەورەی کەی‌ئێڵ CSI 5*، کە ڕووداوێکی نێونەتەوەیی پێنج-ئەستێرەیی ئەسپسواریی بازدانی نمایشییە، ساڵانە لە شارەکەدا بەڕێوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.klgrandprix.com/main.php|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur Grand Prix 2007|سەردێڕ=Main page|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20080501041841/http://www.klgrandprix.com/main.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕووداوە وەرزشییە ساڵانەکانی تر کە شارەکە میواندارییان دەکات بریتین لە ڕاکردنی تاوەری کەی‌ئێڵ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kltowerjump.com/|سەردێڕ=KL Tower International BASE Jump 2007|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071223111603/http://www.kltowerjump.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بازدانی بەیسی نێونەتەوەییی تاوەری کەی‌ئێڵ لە شۆستەی مێردێکا و ماراسۆنی نێونەتەوەییی کوالالومپور. کوالالومپور ھەروەھا یەکێکە لە قۆناغەکانی پێشبڕکێی پاسکیلسواریی [[توور دێ لانگکاوای]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tdl.com.my/|سەردێڕ=Tour de Langkawi|بڵاوکەرەوە=Ministry of Youth and Sports, Malaysia|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071223071828/http://www.tdl.com.my/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاڵەوانێتیی ساڵانەی بدمنتۆنی سوپەر سیریزی [[پاڵەوانێتیی کراوەی مالیزیا (بدمنتۆن)|کراوەی مالیزیا]] لە کوالالومپور بەڕێوەدەچێت. کوالالومپور ھەروەھا شوێنی لەدایکبوونی یاریی [[ھاش ھاوس ھارێرس|ھاشینگە]] (Hashing)، کە لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٨ دەستی پێکرد کاتێک کۆمەڵێک ئەفسەری داگیرکاریی بەریتانی و بیانییەکان، کە ھەندێکیان لە [[یانەی سێلانگۆر]] بوون، دەستیان کرد بە کۆبوونەوە لە ئێوارانی دووشەممە بۆ ڕاکردن، بە شێوازێک کە لەسەر نەریتی بەریتانیی [[پەیپەر چەیس (یاری)|Paper Chase]] یان "کەروێشک و سەگەکان" (Hare and Hounds) دروستکرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fatt |یەکەم١=Lam Seng |سەردێڕ=Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠|edition=3rd |پەڕە=٦٥}}</ref> کوالالومپور شاری میوانداری [[یارییەکانی کۆمۆنوێڵسی ١٩٩٨]] بوو. کوالالومپور میوانداری [[دانیشتنی ١٢٨ەمی لیژنەی ئۆڵۆمپی نێونەتەوەیی|دانیشتنی ١٢٨ەمی IOC]]ی کرد لە ساڵی ٢٠١٥ کە تێیدا [[لیژنەی ئۆڵۆمپی نێونەتەوەیی|IOC]] شاری [[پەکین]]ی وەک شاری میوانداری [[ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠٢٢]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.insidethegames.biz/articles/16218/kuala-lumpur-set-to-be-city-where-2022-winter-olympics-are-decided|سەردێڕ=Kuala Lumpur set to be city where 2022 Winter Olympics decided|نووسەر=Duncan Mackay|بڵاوکەرەوە=Inside the Games|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150906035443/http://www.insidethegames.biz/articles/16218/kuala-lumpur-set-to-be-city-where-2022-winter-olympics-are-decided|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[لۆزان]]ی وەک شاری میوانداری [[ئۆڵۆمپیادی لاوانی زستانەی ٢٠٢٠]] ھەڵبژارد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.insidethegames.biz/articles/1024209/lausanne-and-brasov-shortlisted-to-host-2020-winter-youth-olympic-games|سەردێڕ=Lausanne and Brașov shortlisted to host 2020 Winter Youth Olympic Games|نووسەر=Nick Butler|بڵاوکەرەوە=Inside the Games|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150812185819/http://www.insidethegames.biz/articles/1024209/lausanne-and-brasov-shortlisted-to-host-2020-winter-youth-olympic-games|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گواستنەوە == {{Main|گواستنەوە لە کوالالومپور|سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ}} {{wide image|Rukun Negara Wall at Merdeka MRT station.jpg|950|دیوارە ھەڵکۆڵراوە نەخشێنراوەکەی کە ''[[ڕوکون نێگارا]]'' (بەڵێننامەی نیشتمانیی مالیزیا) پیشان دەدات، لە ئاستی ڕێڕەوی سەرەوەی [[وێستگەی میترۆی مێردێکا]].}} [[File:Jalan Kuching traffic, Kuala Lumpur (240110).webm|thumb|ھاتوچۆی ڕێگای شەقامی کوچینگ، کوالالومپور لە کاتی نیوەڕۆدا]] وەک لە زۆربەی شارەکانی تری ئاسیادا، شۆفێریکردن ھەڵبژاردەی سەرەکییە بۆ ھاتوچۆکردن لە کوالالومپور.<ref name="prasarana" /> ھەموو بەشێکی شارەکە بەباشی بە ڕێگا خێراکانەوە بەستراوەتەوە. کوالالومپور تۆڕێکی گشتگیری [[پێڕستی شەقامەکان لە کوالالومپور|ڕێگاوبانی]] ھەیە و پلانی پەرەپێدانی زیاتری گواستنەوەشی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/transportation/|سەردێڕ=KL20 Transportation|بڵاوکەرەوە=Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180421195304/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/transportation/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گواستنەوەی گشتی چەندین جۆری [[جۆرەکانی گواستنەوە|گواستنەوە]] لەخۆدەگرێت وەکوو [[پاس]]، [[گواستنەوەی شەمەندەفەر|شەمەندەفەر]] و [[تەکسی]]. سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ بەرەوپێشبردنی گواستنەوەی گشتی، ڕێژەی بەکارھێنان نزمە، کە ١٦ لەسەدی دانیشتووان بووە لە ساڵی ٢٠٠٦دا.<ref name="prasarana">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://besonline.rtm.net.my/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=65671|سەردێڕ=Headline: Percentage usage of public transport to be increased to 40 percent|نووسەر=Azlan|بڵاوکەرەوە=[[Radio Televisyen Malaysia]]|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070930190929/http://besonline.rtm.net.my/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=65671|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام، لە ساڵانی دواییدا بەکارھێنانی گواستنەوەی گشتی زیادی کردووە بەھۆی فراوانبوونی تۆڕی شەمەندەفەرەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.straitstimes.com/asia/kl-suburbs-get-25-new-lrt-stations|سەردێڕ=KL, suburbs get 25 new LRT stations|agency=The Star/Asia News Network|ئیش=The Straits Times|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160702143853/http://www.straitstimes.com/asia/kl-suburbs-get-25-new-lrt-stations|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> زۆربەی جۆرەکانی گواستنەوەی گشتیی شاری لە کوالالومپور و دۆڵی کلانگ لەلایەن کۆمپانیای [[پراسارانا مالیزیا]]وە بەڕێوەدەبرێن لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی سەر بە خۆی وەکوو [[ڕاپید ڕەیل]] و [[ڕاپید پاس]]، کە ناوی براندی [[ڕاپید کەی‌ئێڵ]] بەکاردەھێنن.<ref>{{cite speech|title=Launching of the Cyberjaya Dedicated Transportation System|author=Tan Sri Nor Mohamed Yakcop (Minister of Finance II)|url=http://www.treasury.gov.my/index.php?ch=36&pg=126&ac=2128|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218184229/http://www.treasury.gov.my/index.php?ch=36&pg=126&ac=2128|url-status=dead|archive-date=18 December 2007|date=10 September 2007|location=Cyberjaya|access-date=14 December 2007}}</ref> لەدوای وەرگرتنی لە کۆمپانیای Intrakota Komposit Sdn Bhd، [[پراسارانا مالیزیا]] تەواوی تۆڕی پاسەکانی کوالالومپور و ناوچەی میترۆپۆلیتانی [[دۆڵی کلانگ]]ی دووبارە داڕشتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-70087.html|سەردێڕ=Rapid KL to revamp network|بڵاوکەرەوە=Cleanairnet.org|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080306062800/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-70087.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ زیادکردنی ژمارەی سەرنشینان و باشترکردنی سیستەمی گواستنەوەی گشتیی کوالالومپور. [[پراسارانا مالیزیا]] سیستەمی [[مەکۆ و چەق]] (hub and spoke)ی پەیڕەو کردووە بۆ دابینکردنی بەستنەوەی باشتر، و کەمکردنەوەی پێویستی بە پاسی زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesundaily.my/news/1070248|سەردێڕ=Newly improved bus hub to transform urban transport system|نووسەر=Adrian Phung|ئیش=The Sun|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180406041501/http://www.thesundaily.my/news/1070248|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thestar.com.my/metro/community/2015/04/06/ticket-to-clearer-roads-planned-brt-system-will-help-ease-traffic-congestion-on-federal-highway/|سەردێڕ=Planned BRT system will help ease traffic congestion on Federal Highway|نووسەر=Sheila Sri Priya|ئیش=The Star|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180406040906/https://www.thestar.com.my/metro/community/2015/04/06/ticket-to-clearer-roads-planned-brt-system-will-help-ease-traffic-congestion-on-federal-highway/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[وێستگەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ|کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ]] لە ١٦ی نیسانی ٢٠٠١ زیاد کرا و وەک ناوەندی نوێی گواستنەوە بۆ [[سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ]] کاردەکات. === شەمەندەفەری شاری === {{Main|ڕاپید کەی‌ئێڵ|کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر|ھێڵی شەمەندەفەری خێرا}} {{multiple image | align = left | perrow = 3/2/1 | total_width = 300 | image1 = MRT SBK Semantan station2.jpg | image2 = Ducky train entering Kampung Batu MRT Station (220710) (cropped).jpg | image3 = 170607 KL city centre from PWTC.jpg | image4 = 170323 Innovia Metro 300 at Lembah Subang.jpg | image5 = 160316 KL Monorail leaving Raja Chulan station (cropped).jpeg | footer = گواستنەوەی شەمەندەفەری شاریی سەرەکی لە کوالالومپور. چەپ لە سەرەوە: [[ھێڵی میترۆی کاجانگ]]، [[ھێڵی میترۆی پوتراجایا]]، [[ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی ئامپانگ و سری پیتالینگ]]، [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا]]، [[مۆنۆرەیڵی کەی‌ئێڵ]] و [[کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر]] | alt1 = | image6 = KTMB Class 92 SCS 18 KL Sentral Junction.jpg }} [[کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر]]، کە خزمەتگوزارییەکی [[شەمەندەفەری ناوچەیی]]یە و لەلایەن کۆمپانیای [[کێرێتاپی تانا مێلایو]] (KTM)ەوە خاوەندارێتی و بەڕێوەدەبرێت، لە ساڵی ١٩٩٥ وەک یەکەمین سیستەمی ترانزێتی شەمەندەفەر ناسێندرا بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی شەمەندەفەری ناوخۆیی لە کوالالومپور و ناوچە دەوروبەرییەکانی [[دۆڵی کلانگ]]. دواتر خزمەتگوزارییەکان فراوان کران بۆ بەشەکانی تری مالیزیا لەگەڵ ناساندنی کەرتەکانی [[کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر کەرتی باکوور|باکوور]] و باشوور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ktmb.com.my/article.asp?id=49|سەردێڕ=Intercity services|بڵاوکەرەوە=Keretapi Tanah Melayu Berhad|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071214084449/http://www.ktmb.com.my/article.asp?id=49|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تۆڕی ١٧٥&nbsp;کم (١٠٩&nbsp;میلی)ی کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر لە کەرتی ناوەندی ٥٨ وێستگەی ھەیە. پێکھاتووە لە دوو ھێڵی پەڕینەوەی شار، ئەوانیش {{lnl|KLRT|1}} و {{lnl|KLRT|2}}. گۆڕین لە نێوان دوو ھێڵە سەرەکییەکە دەتوانرێت بکرێت لە ھەر یەکێک لە چوار وێستگەکەی ناوەندی شارەکە: {{kstn|KL Sentral}}، {{kstn|Kuala Lumpur}}، {{kstn|Bank Negara}} و {{kstn|Putra}}. یەکەمین ھێڵەکانی [[گواستنەوەی خێرا|میترۆ]] لە شێوەی ھێڵی ترانزێتی خێرای سووک (LRT) لە ساڵی ١٩٩٦ کرایەوە و لەو کاتەوە فراوان بووە بۆ سێ ھێڵ کە لە ساڵانی ١٩٩٨ و ١٩٩٩ کرانەوە. ئەوان بریتین لە [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی ئامپانگ]]، [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی سری پیتالینگ]] و [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا]]. چوارەم ھێڵ، کە [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی شا عالەم]]ە، لە ئێستادا لەژێر دروستکردندایە و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستپێبکات. ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی، کە لە ڕووی کارکردنەوە [[سیستەمی شەمەندەفەری توانای-مامناوەند]]ن، لەلایەن کۆمپانیای [[پراسارانا مالیزیا]]وە دروستکراون و خاوەندارێتی دەکرێن، و لە ئێستادا ئیمتیازی کارپێکردنەکەی لەلایەن کۆمپانیای لقەکەی واتە [[ڕاپید ڕەیل]]ەوە ھەڵدەگیرێت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، حکومەت پلانی درێژکردنەوەی بۆ [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی سری پیتالینگ]] و [[ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا]] ڕاگەیاند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thesundaily.my/news/451594 |سەردێڕ=George Kent-Lion Pacific JV gets Ampang Line extension job |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912144533/http://www.thesundaily.my/news/451594 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بەرزکردنەوەی ئاستی ھەموو سیستەمەکانی ئێستا بۆ سیستەمی ئاماژەدانی [[کۆنتڕۆڵکردنی شەمەندەفەر لەسەر بنەمای پەیوەندییەکان]] (CBTC).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.astroawani.com/business-news/month-long-free-ride-four-new-lrt-stations-prasarana-78345 |سەردێڕ=Month-long free ride at four new LRT stations – Prasarana |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200607081119/http://english.astroawani.com/business-news/month-long-free-ride-four-new-lrt-stations-prasarana-78345 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thestar.com.my/news/nation/2016/03/28/sri-petaling-lrt-line-up-and-running/ |سەردێڕ=Prasarana announces partial opening of Sri Petaling LRT line |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181128072253/https://www.thestar.com.my/news/nation/2016/03/28/sri-petaling-lrt-line-up-and-running/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[File:Entrance B of Tun Razak Exchange MRT station.jpg|thumb|دەروازەی ئەی (A) لە [[وێستگەی میترۆی ئاڵوگۆڕی تون ڕەزاق]]. وێستگەکە بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە بۆ بازرگانی گونجاوتر بێت، کە دەکەوێتە ناو و بەناوی [[ناوچەی دارایی]] نوێی لەژێر گەشەپێدان کراوە، واتە [[ئاڵوگۆڕی تون ڕەزاق|TRX]].]] [[مۆنۆرەیڵی کەی‌ئێڵ]] لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٣ کرایەوە بە ١١ وێستگە کە بەسەر مەودای {{convert|8.6|km|0|abbr=on}} لەسەر دوو ڕێڕەوی بەرزکراوەی ھاوتەریب کاردەکات. ئەم ھێڵە ناوەندی گواستنەوەی [[کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ]] لە باشوور و [[وێستگەی تیتیوانگسا|تیتیوانگسا]] لە باکوور دەبەستێتەوە بە ناوچەی "سێگۆشەی زێڕین"ی کوالالومپور کە ناوچەیەکی بازرگانی، بازاڕکردن، و کاتبەسەربردنە کە پێکدێت لە [[بوکیت بینتانگ]]، ئیمبی، سوڵتان ئیسماعیل، و ڕاجا چولان. ھێڵەکە لە ئێستادا خاوەندارێتی دەکرێت لەلایەن [[پراسارانا مالیزیا]] و لەلایەن [[ڕاپید ڕەیل]]ەوە لە چوارچێوەی سیستەمی [[ڕاپید کەی‌ئێڵ]]دا بەڕێوەدەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.visitkl.gov.my/visitklv2/index.php?r=column/cthree&id=26&place_id=472|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201203223506/http://www.visitkl.gov.my/visitklv2/index.php?r=column%2Fcthree&id=26&place_id=472|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=RapidKL Monorail|وێبگە=Official Portal Visit Kuala Lumpur|بڵاوکەرەوە=Tourism Unit, Kuala Lumpur City Hall|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا، سیستەمێکی [[ترانزێتی خێرای فراوان]] (MRT) بۆ [[دۆڵی کلانگ]] ناسێندرا. میترۆی جۆری MRT میترۆیەکی ڕاستەقینەیە و سیستەمێکی ترانزێتی خێرای شەمەندەفەری قورسە. یەکەم ھێڵی میترۆی MRT لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ کرایەوە، و لەو کاتەوە تۆڕەکە گەشەی کردووە بۆ ئەوەی دوو ھێڵی میترۆی بەتەواوی کارا لەخۆبگرێت لەگەڵ ھێڵێکی سێیەم کە لە ئێستادا لەژێر پلانداناندایە، و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٣٠ دەست بە کارکردن بکات. تۆڕەکە لە ئێستادا لە دوو ھێڵ پێکھاتووە – [[ھێڵی میترۆی کاجانگ]] و [[ھێڵی میترۆی پوتراجایا]]. ھێڵی سێیەمی میترۆ، کە [[ھێڵی بازنەییی میترۆ]]یە، لەژێر پلانداناندایە و بڕیارە تا ساڵی ٢٠٣٠ تەواو بێت، و بە دەوری شارەکەدا دەسووڕێتەوە. ھێڵەکانی میترۆی MRT خاوەندارێتی دەکرێن لەلایەن [[MRT Corp]]ەوە، و لەلایەن [[ڕاپید ڕەیل]]ەوە وەک بەشێک لە سیستەمی [[ڕاپید کەی‌ئێڵ]] بەڕێوەدەبرێن، و بەتەواوی یەکخراون لەگەڵ ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی و مۆنۆرەیڵ. سیستەمی میترۆی MRT بە چەمکی "مەکۆ و چەق" پلانی بۆ دانرا، کە تەواوکەری ھێڵەکانی شەمەندەفەری ئێستایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=KL to get landmark MRT in world-class city bid|ناونیشان=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/kl-to-get-landmark-mrt-in-world-class-city-bid/|بڵاوکەرەوە=The Malaysian Insider|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100619041035/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/kl-to-get-landmark-mrt-in-world-class-city-bid/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> {{multiple image | align = left | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Bandar Tasik Selatan station (KLIA Transit), Klang Valley.jpg | image2 = Skypark Link train at Terminal Skypark 13 Dec 2018.jpg | footer = [[بەستەری شەمەندەفەری فڕۆکەخانە]] لە کوالالومپور: [[ھێڵی شەمەندەفەری خێرا|ERL]] (چەپ) و [[بەستەری سکای‌پارک]] (ڕاست) }} کوالالومپور لەلایەن دوو فڕۆکەخانەوە خزمەت دەکرێت. فڕۆکەخانە سەرەکییە کە، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کوالالومپور]] (KLIA) لە سێپانگ، سێلانگۆر، نزیکەی {{convert|50|km}} لە باشووری شارەکەدایە. فڕۆکەخانەکەی تر بریتییە لە [[فڕۆکەخانەی سوڵتان عەبدولعەزیز شا]]، کە ھەروەھا بە فڕۆکەخانەی سوبانگ ناسراوە، و وەک دەروازەی نێونەتەوەییی سەرەکی بۆ کوالالومپور لە ساڵی ١٩٦٥ەوە خزمەتی کرد تا ئەوکاتەی KLIA لە ساڵی ١٩٩٨ کرایەوە. KLIA ناوەندی سەرەکی و بنکەی کارپێکردنە بۆ ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانی مالیزیا، [[ھێڵی ئاسمانیی مالیزیا]] و ھێڵی ئاسمانی کەم-تێچووی [[ئێرئاسیا]]، لەکاتێکدا فڕۆکەخانەی سوبانگ ناوەندی سەرەکییە بۆ ھێڵی ئاسمانی [[فایەرفلای (ھێڵی ئاسمانی)|فایەرفلای]]. ھەردوو فڕۆکەخانەکە ھەروەھا ناوەندی کارپێکردنی سەرەکین بۆ [[باتیک ئێر مالیزیا]]. ھەردوو فڕۆکەخانەکە لەلایەن [[بەستەری شەمەندەفەری فڕۆکەخانە|بەستەری شەمەندەفەری فڕۆکەخانە]]ی تایبەتەوە خزمەت دەکرێن. KLIA دەتوانرێت لە شارەکەوە پێی بگەیت لە ڕێگەی ھێڵەکانی [[کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی ئێکسپرێس]] و [[ترانزێتی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی]]ی سەر بە [[ھێڵی شەمەندەفەری خێرا]] (ERL) لە وێستگەی [[کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kliaekspres.com/index3_klia_ekspres.html|سەردێڕ=KLIA Ekspres|بڵاوکەرەوە=Express Rail Link Sdn Bhd|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071208182658/http://www.kliaekspres.com/index3_klia_ekspres.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> بە کارکردن لەسەر ھەمان ھێڵی شەمەندەفەر، خزمەتگوزاری کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی ئێکسپرێس بەبێ وەستان لە نێوان کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ و وێستگەکانی [[وێستگەی ئێرڵی تێرمیناڵی ١ی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی|تێرمیناڵی ١]] و [[وێستگەی ئێرڵی تێرمیناڵی ٢ی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی|تێرمیناڵی ٢]]ی KLIA کاردەکات، لەکاتێکدا خزمەتگوزاری ترانزێتی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی سەرەڕای ئەوە خزمەت بە ٣ وێستگە دەکات لە نێواندا پێش فڕۆکەخانەکە. فڕۆکەخانەی سوبانگ لەلایەن ھێڵی {{lnl|KLRT|10}} خزمەت دەکرێت، و لەلایەن کۆمپانیای [[کێرێتاپی تانا مێلایو]] (KTM)ەوە خاوەندارێتی و بەڕێوەدەبرێت. ھەر ٣ ھێڵەکە لە کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ یەکتر دەبڕن، بەمەش ڕێگە دەدەن بە پەیوەندی شەمەندەفەر و گۆڕین لە نێوان KLIA و فڕۆکەخانەی سوبانگ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.asianewsdesk.com/2007/11/27/subang-only-for-turbo-props/ |سەردێڕ=Subang only for turbo-props |بڵاوکەرەوە=Asian News Desk |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071218141156/http://www.asianewsdesk.com/2007/11/27/subang-only-for-turbo-props/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> === پاسەکان === {{Main|ڕاپید پاس|خزمەتگوزاریی مینی-پاسی کوالالومپور}} [[File:Volvo B8L 300.jpg|thumb|right|پاسە دوو نھۆمییەکان بە [[شەقامی ئامپانگ]]دا تێدەپەڕن]] ''Bas Mini KL'' یان خزمەتگوزاریی مینی-پاسی کوالالومپور یەکێک بوو لە کۆنترین و باوترین [[گواستنەوەی گشتی|خزمەتگوزارییەکانی پاسی گشتی]]ی [[مالیزیا]]، کە بۆ چەندین ساڵ خزمەتی کوالالومپور و ناوچەی [[دۆڵی کلانگ]]ی کرد. پاسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بە ڕەنگی پەمەیی بۆیاخ کرابوون لەگەڵ ھێڵێکی سپی لە لاەکانیانەوە، و توانای ھەڵگرتنی تەنھا ٢٠ بۆ ٣٠ سەرنشینیان ھەبوو، بەھۆی قەبارە بچووکەکەیانەوە. پاسەکان لەسەر بنەمای کۆمیسیۆن کاریان دەکرد، و کارپێکەرانی خزمەتگوزارییەکە بەپێی ئەو کرێیەی کۆیان دەکردەوە پارەیان پێدەدرا. خزمەتگوزاری مینی-پاس لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٧٥ دەستی پێکرد و لە ١ی تەممووزی ١٩٩٨ وەستێندرا، و جێگەی گیرایەوە بە خزمەتگوزارییەکانی پاسی ئینتراکۆتا و دواتر، [[ڕاپید پاس]] لە ساڵی ٢٠٠٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nst.com.my/news/2016/12/198929/bas-mini-yesteryear|سەردێڕ=The 'bas mini' of yesteryear|نووسەر=B. Suresh Ram|ئیش=New Straits Times|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200814024630/https://www.nst.com.my/news/2016/12/198929/bas-mini-yesteryear|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمپانیای ڕاپید پاس لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦دا دەستی بە یەکەمین قۆناغی داڕشتنەوەی تۆڕی پاسەکانی کرد، بە ناساندنی ١٥ ھێڵی پاسی مەکۆی شاری کە خزمەتی ناوچە سەرەکییەکانیان دەکرد لە ناوەندی بازرگانیی سەرەکیی (CBD) کوالالومپور. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ڕاپید پاس کاری بە ١٦٧ ھێڵ دەکرد بە ١,٤٠٠ پاس کە ٩٨٠ ناوچەی نیشتەجێبوونیان دەگرتەوە بە ژمارەی سەرنشینانی نزیکەی ٤٠٠,٠٠٠ لە ڕۆژێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=RM4.9b to boost urban, rail transport systems |ناونیشان=http://www.theedgedaily.com/cms/contentPrint.jsp?id=com.tms.cms.article.Article_c810b93f-cb73c03a-c8c7d600-360bce9e&paging=0 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402112032/http://www.theedgedaily.com/cms/contentPrint.jsp?id=com.tms.cms.article.Article_c810b93f-cb73c03a-c8c7d600-360bce9e&paging=0 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥|نووسەر= Surin Murugiah |ڕێکەوت= ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> پاسەکان لە نێوان چوار ناوەندی سەرەکی لە قەراغی ناوەندی بازرگانیی سەرەکیدا کاردەکەن، ئەوانیش بریتین لە [[وێستگەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ|کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ]]، [[تیتیوانگسا]]، [[ناوەندی شاری کوالالومپور]]، [[وێستگەی مالوری|مالوری]]، و [[ناوەندی پاسی مەیدانی پاسار|مەیدانی پاسار]] لە ناوەندی شارەکەدا. ئەم ناوەندانەی پاس ھەروەھا وەک خاڵی گۆڕینی شەمەندەفەر کاردەکەن، بەدەر لە مەیدانی پاسار، ھەرچەندە بە مەودای ڕۆیشتن بەپێ لە [[وێستگەی ئێڵ‌ئار‌تی مزگەوتی جامیک]]ەوە دوورە. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، [[ڕاپید پاس]] تایبەتمەندییەکی نوێی بڵاوکردەوە: شوێنی ڕاستەقینەی پاسەکان لەناو [[گووگڵ ماپس]]، لە ڕێگەی ھاوکاری لەگەڵ [[گووگڵ ترانزێت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.myrapid.com.my/corporate-information/media/media-releases/aplikasi-google-maps-untuk-bantu-rancang-perjalanan-dengan-bas|سەردێڕ=Aplikasi Google Maps Untuk Bantu Rancang Perjalanan Dengan Bas|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200622170647/https://www.myrapid.com.my/corporate-information/media/media-releases/aplikasi-google-maps-untuk-bantu-rancang-perjalanan-dengan-bas|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.astroawani.com/malaysia-news/google-maps-app-help-rapid-bus-users-plan-trips-247819|سەردێڕ=Google Maps app to help Rapid bus users plan trips|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200619064304/http://english.astroawani.com/malaysia-news/google-maps-app-help-rapid-bus-users-plan-trips-247819|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2020/06/19/rapid-bus-collaborates-with-google-maps-app-to-help-users-plan-trips-view-r/1876830|سەردێڕ=Rapid Bus collaborates with Google Maps app to help users plan trips, view real-time location of buses|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200623063708/https://www.malaymail.com/news/malaysia/2020/06/19/rapid-bus-collaborates-with-google-maps-app-to-help-users-plan-trips-view-r/1876830|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://themalaysianreserve.com/2020/06/19/rapidkl-users-can-now-plan-bus-trips-via-google-maps/|سەردێڕ=RapidKL users can now plan bus trips via Google Maps|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200622170641/https://themalaysianreserve.com/2020/06/19/rapidkl-users-can-now-plan-bus-trips-via-google-maps/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتی جێبەجێکردندا لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٩ەوە، ھەموو پاسەکانی ڕاپید کەی‌ئێڵ بە قۆناغ دەستیان بە جێبەجێکردنی گەشتی بێ پارەی کاش کرد بۆ ھەموو ھێڵەکان، کە تێیدا پاسەکان تەنھا کارتی [[تەچ ئێن گۆ|Touch n Go]] وەرئەگرن. ئەم سیستەمانە بەتەواوی لە ٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ جێبەجێ کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rapid KL Buses to Implement Full Cashless from 15 April – Media Releases {{!}} MyRapid Your Public Transport Portal|ناونیشان=https://www.myrapid.com.my/corporate-information/media/media-releases/rapid-kl-buses-to-implement-full-cashless-from-15-april|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=myrapid.com.my|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200925000940/https://www.myrapid.com.my/corporate-information/media/media-releases/rapid-kl-buses-to-implement-full-cashless-from-15-april|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نزیکەی ١٧٠ ھێڵی پاسی ڕاپید کەی‌ئێڵ تایبەتمەندی کاتی ڕاستەقینەیان بۆ زیاد کرا، کە فراوان کرا بۆ خزمەتگوزاری پاسی پشتیوانیی MRT. بەڵام ڕاپید پاس تاکە کارپێکەری پاس نییە لە کوالالومپور و دۆڵی کلانگ. کارپێکەرانی تری پاس بریتین لە سێلانگۆر ئۆمنیبووس، پاسی سێتارا جایا، و کۆزوەی لینک. === تەکسییەکان === {{Main|تەکسییەکان لە مالیزیا}} [[File:2010-2013 Proton Persona (CM) 1.6 sedan, Teksi (2014-01-03).jpg|thumb|left|تەکسییەکی گشتیی نموونەیی لە کوالالومپور]] لە کوالالومپور، زۆربەی تەکسییەکان ڕەنگی سوور و سپیی تایبەتیان ھەیە. چەندین کۆمپانیا کار دەکەن و کۆمەڵێک مۆدێلی جیاوازی ئۆتۆمبێل لەناو براندەکانیاندا دەپارێزن. پێش ئەوەی بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی ناوخۆیی دەست پێبکات، مۆدێلەکانی [[مێرسیدس-بێنز دەبلیو١٢٣|مێرسیدس-بێنز ٢٠٠]]، [[مازدا فامیلیا|مازدا ٣٢٣/فۆرد لەیزەر]]، [[تۆیۆتا مارک دوو|زنجیرەی تۆیۆتا مارک دوو ئێکس٨٠]] و [[ئۆپڵ کادێت]] بەکاردەھێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://epaper.mmail.com.my/2017/05/04/glimpse-into-growth-of-taxi-services-in-malaysia/ |سەردێڕ=Glimpse into growth of taxi services in Malaysia |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191025123444/http://epaper.mmail.com.my/2017/05/04/glimpse-into-growth-of-taxi-services-in-malaysia/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆربەیان لەکارخران و بە ئۆتۆمبێلی [[پێڕستی مۆدێلەکانی ئۆتۆمبێلی پرۆتۆن|پرۆتۆن]] جێگەیان گیرایەوە، بەڵام ھێشتا ژمارەیەکی زۆر لەم مۆدێلانە لەسەر شەقامەکان دەڕۆن. کوالالومپور یەکێکە لە شارە گەورەکانی [[کۆمەڵەی نەتەوەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا|ئاسیان]] کە تەکسییەکانی بە شێوەیەکی فراوان پشت بە [[ئۆتۆمبێلی گازی سروشتی|گازی سروشتی]] دەبەستن. تەکسییەکان دەتوانرێت لە [[وێستگەی تەکسی|وێستگەکانی تەکسی]] یان لەسەر شەقامەکان ڕابگیرێن. دەکرێت لە ھەر کاتێکی ڕۆژدا و لە ھەر ڕێگایەکی گشتیدا لە دەرەوەی ناوەندی بازرگانیی سەرەکی (CBD) تەکسی ڕابگیرێت. بەڵام، بەکارھێنانی زیاتری خزمەتگوزارییەکانی ھاوبەشیکردنی گەشت وەک [[گراب (کۆمپانیا)|گراب]]، مایکار و جۆم‌ڕایدس بووەتە ھۆی کەمبوونەوەی بەکارھێنانی تەکسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theedgemarkets.com/article/cover-story-disrupting-taxi-industry|سەردێڕ=Cover Story: Disrupting the taxi industry|بڵاوکەرەوە=The Edge Malaysia|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210227180709/https://www.theedgemarkets.com/article/cover-story-disrupting-taxi-industry|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ماڵپەڕی LondonCabs.co.uk کە بنکەی لە لەندەنە ئیدیعای ئەوەی کردووە کە تەکسییەکانی شارەکە کرێی بەرز لە سەرنشینەکان وەردەگرن، و ئامادە نین پێوەرەکانیان دابگیرسێنن و لەبری ئەوە کرێی جێگیری گرانتر پێشکەش دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.therakyatpost.com/news/2015/07/03/kl-taxi-drivers-tops-list-of-worst-drivers-in-10-cities/|سەردێڕ=KL taxi drivers top list of worst drivers in 10 cities|نووسەر=Arfa Yunus|newspaper=The Rakyat Post|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180408141244/http://www.therakyatpost.com/news/2015/07/03/kl-taxi-drivers-tops-list-of-worst-drivers-in-10-cities/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچەندە سەرنشینانی تر ئەم ئیدیعایانە ڕەتدەکەنەوە. سەرۆکانی ھەندێک لە کۆمەڵەکانی تەکسی ھاتنە دەنگ و دووریان خستەوە لەو شۆفێرە تەکسیانەی کە ناوی خراپیان بە پیشەسازی تەکسی ھێنابوو، و بەڵێنیان بە خەڵک دا کە ھەموو شۆفێرانی تەکسی بەو شێوەیە نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://malaysiandigest.com/frontpage/282-main-tile/563983-here-s-what-local-users-and-foreign-tourists-think-of-kl-taxi-drivers.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150805093701/http://www.malaysiandigest.com/frontpage/282-main-tile/563983-here-s-what-local-users-and-foreign-tourists-think-of-kl-taxi-drivers.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Here's What Local Users And Foreign Tourists Think of KL Taxi Drivers|بڵاوکەرەوە=Malaysian Digest|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref> == دەستەخوشکە شارەکان == {{See also|پێڕستی دەستەخوشکە شارەکان لە مالیزیا}} [[File:Isfahankualalumpur.jpg|upright=0.7|thumb|right|شەقامی [[ئەسفەھان]] (پێشتر پێی دەگوترا ''Jalan Selat''، شەقامی گەروو) لە کوالالومپور (سەرەوە) و ئەڤێنیوی کوالالومپور لە ئەسفەھان (خوارەوە)]] کوالالومپور [[دەستەخوشکە شار|دەستەخوشکە]] لەگەڵ: {{div col|colwidth=18em}} * [[ئەنقەرە]]، تورکیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ankaranın Kardeş Şehirleri|ناونیشان=https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/|وێبگە=ankara.bel.tr|بڵاوکەرەوە=Ankara|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201025172312/https://www.ankara.bel.tr/genel-sekreter/genel-sekreter-yardimcisi-faruk-cinki/dis-liskiler-daire-baskanligi/ankaranin-kardes-sehirleri/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[کازابلانکا]]، مەغریب<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jumelages|ناونیشان=http://casablanca.ma/Page_Centrale.aspx?Id_Page=5277|وێبگە=casablanca.ma|بڵاوکەرەوە=Casablanca|زمان=fr|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201023120146/http://casablanca.ma/Page_Centrale.aspx?Id_Page=5277|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[چێنای]]، ھیندستان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chennai has six 'sister cities', but few benefits have flowed|ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/chennai-has-six-sister-cities-but-few-benefits-have-flowed/articleshow/68998638.cms|وێبگە=timesofindia.indiatimes.com|بڵاوکەرەوە=The Times of India|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210601155420/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/chennai-has-six-sister-cities-but-few-benefits-have-flowed/articleshow/68998638.cms|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[دوبەی]]، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان<ref name=iluminasi>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=6 Bandar Di Malaysia Yang Berkembar Dengan Bandar Lain di Seluruh Dunia|ناونیشان=https://iluminasi.com/bm/5-bandar-kembar-di-negara-lain-yang-mempunyai-hubungan.html|وێبگە=iluminasi.com|بڵاوکەرەوە=Iluminasi|زمان=ms|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210127095251/https://iluminasi.com/bm/5-bandar-kembar-di-negara-lain-yang-mempunyai-hubungan.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[ئەسفەھان]]، ئێران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شهرهای خواهر|ناونیشان=https://new.isfahan.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=52&tempname=tem93&PageID=4020|وێبگە=isfahan.ir|بڵاوکەرەوە=Isfahan|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200618113813/https://new.isfahan.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=52&tempname=tem93&PageID=4020|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[کەراچی]]، پاکستان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Islamabad to get new sister city|ناونیشان=https://www.dawn.com/news/1230842|وێبگە=dawn.com|بڵاوکەرەوە=Dawn|ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[لەندەن]]، شانشینی یەکگرتوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Twin Cities of Oxford, Cambridge and London|ناونیشان=https://www.oxford-royale.com/articles/twin-cities-oxford-cambridge-london/|وێبگە=oxford-royale.com|بڵاوکەرەوە=Oxford Royale Academy|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200619210923/https://www.oxford-royale.com/articles/twin-cities-oxford-cambridge-london/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[شاری مالاکا]]، مالیزیا<ref name=iluminasi/> * [[مەشھەد]]، ئێران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://eurasia.ro/?p=2687 |سەردێڕ=Mashhad-Kuala Lumpur Become Sister Cities |ئیش=Mircea Birca |بڵاوکەرەوە=Eurasia Press and News |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304094417/http://eurasia.ro/?p=2687 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * [[نیویۆرک]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |سەردێڕ=KL's Sister Cities |بڵاوکەرەوە=poskod.my |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> *[[دێنپاسار]]، [[بالی]]، [[ئیندۆنیزیا]] {{div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[سایبەرجایا]] * [[گۆرجس گیکس]] * [[گەورەشاری کوالالومپور]] * [[دۆڵی کلانگ]] * [[پوتراجایا]] * [[سێلانگۆر]] * [[سری گاردن]] {{clear}} == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == کتێبنامە == {{refbegin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Barber |یەکەم١=Andrew |سەردێڕ=Kuala Lumpur at War, 1939–1945: A History of Kuala Lumpur and Selangor During World War Two |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Karamoja Press |ژپنک=٩٧٨-٩٨٣-٤٣٣٧٢-٤-٧}} * {{cite report |last=Fleming |first=Tom |date=May 2021 |title=Malaysia: Kuala Lumpur and Wider Klang Valley |url=https://www.britishcouncil.my/sites/default/files/malaysia_cultural_cities_profile_kuala_lumpur.pdf |series=Cultural Cities Profile East Asia |location=Kuala Lumpur |publisher=[[ئەنجومەنی بەریتانی|ئەنجومەنی بەریتانی مالیزیا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331195016/https://www.britishcouncil.my/sites/default/files/malaysia_cultural_cities_profile_kuala_lumpur.pdf |archive-date=31 March 2024 |access-date=8 April 2025}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Gullick |یەکەم١=J. M. |سەردێڕ=Kuala Lumpur, 1880–1895 |journal=Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society |ڕێکەوت=١٩٥٥|بەرگ=٢٨|issue=4 |پەڕەکان=١–١٧٢|jstor=24249151}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gullick |یەکەم١=J. M. |سەردێڕ=The Story of Kuala Lumpur, 1857–1939 |ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Eastern Universities Press |ژپنک=٩٧٨-٩٦٧-٩٠٨-٠٢٨-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gullick |یەکەم١=J. M. |سەردێڕ=A History of Kuala Lumpur, 1857-1939 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society |ژپنک=٩٧٨-٩٦٧-٩٩٤٨-١٥-٨}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kuala Lumpur|کوالالومپور}} {{Wikivoyage}} * [http://www.visitkl.gov.my/ ماڵپەڕی فەرمیی کوالالومپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727205434/http://www.visitkl.gov.my/ |date=27 July 2013 }} * [https://www.malaysia.travel/ ماڵپەڕی فەرمیی گەشتیاریی مالیزیا – مالیزیا بەڕاستی ئاسیا] * [https://www.tourism.gov.my/ ماڵپەڕی فەرمیی کۆمپانیای گەشتیاریی مالیزیا] * [https://www.dbkl.gov.my/en/ دەروازەی فەرمیی ئەنجومەنی شاری کوالالومپور] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160507133156/http://pathfindercity.com/kuala-lumpur/ ڕێبەرنامەیەک بۆ کوالالومپور]}} – {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20161118163200/https://pathfindercity.com/ شاری پاتفایندەر]}} * {{osmrelation-inline|2939672}} {{Geographic location | North = [[ڕاوانگ، سێلانگۆر|ڕاوانگ]]<br>[[ئەشکەوتەکانی باتو]] | Northwest = [[سونگای بولۆ]] | West = [[پێتالینگ جایا]] | Centre = کوالالومپور | Southwest = [[سوبانگ جایا]]<br>[[پوچۆنگ]] | South = [[سێردانگ، سێلانگۆر|سێردانگ]]<br>[[پوتراجایا]] | Southeast = [[کاجانگ]]<br>[[چێراس، سێلانگۆر|چێراس]] | East = [[ئامپانگ جایا|ئامپانگ]]<br>[[پاندان ئیندا]] | Northeast = [[گۆمباک]]<br>[[ئولو کلانگ]] }} {{Greater Kuala Lumpur}} {{Kuala Lumpur}} {{Navboxes | title = وتارە پەیوەندیدارەکان بە کوالالومپور | list = {{Cities in Malaysia}} {{States and Federal Territories of Malaysia}} {{List of Asian capitals by region}} {{Most populous cities in Malaysia}} {{Largest cities of Malaysia}} {{Commonwealth Games Host Cities}} {{World Book Capital}} {{States and Federal Territories of Malaysia}} }} {{Authority control}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:کوالالومپور| ]] [[پۆل:ناوچە و قەزاکانی پایتەخت]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا]] [[پۆل:دۆڵی کلانگ]] [[پۆل:نیمچەدوورگەی مالیزیا]] [[پۆل:ئینکلیڤ و ئێکسکلیڤە نیشتمانییەکان]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووە دامەزراوەکانی ١٨٥٧]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٧ لە ئاسیا]] [[پۆل:شارەکانی مالیزیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٧]] avdr2afik60humdeydqrvp2z37rifne 0 8372 1613736 1613674 2026-07-31T12:03:55Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613736 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = ناڕەزایییەکانی ٢٠١١ی کوردستان | partof = [[بەھاری عەرەبی]]، [[ناڕەزایییەکانی ۲۰۱۱ی عێراق]] | image =[[پەڕگە:خۆپیشاندانەکانی_حەڤدەی_شوبات.jpg|بێ چوارچێوە|چەپ]] | caption =پاسەوانەکانی ئاسایش لە پێش بارەگای [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] | date = ۱۷ شوباتی ٢٠١١ – ٣٠ی نیسانی ۲۰۱۱ (٢ مانگ، ١ ھەفتە و ٦ ڕۆژ) | place = [[باشووری کوردستان]] | coordinates = | causes = * [[گەندەڵی]] * [[خزمگەریەتی|خزمگەرییەتی]] * [[بەھاری عەرەبی]] * نادادپەروەریی کومەڵایەتی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=54521|agency=IPS News|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=IRAQ: Protests Spread to Kurdistan|یەکەم=Mohammed|دوایین=Salih|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110703111705/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=54521|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> | goals = * ئازادی * چاکسازیی سیاسەت | methods = * [[خۆپیشاندان]] * ئاژاوەگێڕی | result = ''ناڕەزایییەکان سەرکوتکران'' | side1 ={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} خۆپیشاندەران *'''پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکان''' **[[File:Gorran Logo.png|Gorran Logo|20px]] [[بزووتنەوەی گۆڕان|گۆڕان]] **[[پەڕگە:Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê.png|22px]] [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتوو]] **[[پەڕگە:Komelî Dadgerîyî Kurdistan.png|22px|]] [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان|کۆمەڵ]] | side2 ={{tree list}} *[[File:Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg|Coat_of_arms_of_Kurdistan_Regional_Government|25px]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] **[[File:PUK Logo.svg|PUK_Logo|20px]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|ی.ن.ک]] ***[[File:Sulaymaniyah Security Directorate ASAISH.png|Sulaymaniyah Security Directorate ASAISH|18px]] ئاسایشی ی.ن.ک ***[[File:Counter-Terrorism Group Logo.png|Counter-Terrorism Group|23px]] [[دەزگای دژەتیرۆر|دژەتیرۆر]] **[[File:KDP logo.svg|KDP_logo|20px]] [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د.ک]] ***[[File:Kurdistan Regional Government Security Council.gif|Kurdistan Regional Government Security Council|18px]] ئاسایشی پ.د.ک ***[[File:Counter Terrorism Department Kurdistan Region Logo.png|Counter_Terrorism_Department_Kurdistan_Region_Logo|18px]] دژەتیرۆر | injuries = ~٥٠٠+{{Citation needed}} | fatalities = ~١٠{{Citation needed}} | detainees = ٧٠٠+ | alt = |howmany1={{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} ٣٠٠٠-٧٠٠٠|howmany2=[[File:PUK Logo.svg|PUK_Logo|20px]][[File:KDP logo.svg|KDP_logo|20px]] نەزانراو}} '''خۆپیشاندانەکانی حەڤدەی شوبات''' یان '''ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١١ی ھەرێمی کوردستان'''، زنجیرەیەک خۆپێشاندان و گرژی بوو لە ساڵی ٢٠١١ لە ھەرێمی کوردستان. خۆپیشاندان و ئاژاوەگێڕییەکان دوای ھەڵگیرسانی [[بەھاری عەرەبی]] و خۆپێشاندانەکانی [[عێراق]] بوون لە [[ھەرێمی کوردستان]]، پاش سەرھەڵدانی شۆڕشە جەماوەرییەکانی وڵاتانی عەرەبی. [[بزووتنەوەی گۆڕان]] ئامادەسازیی دەکرد بۆ خۆپێشاندان لە بەرامبەر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] و بۆ ئەم مەبەستەش لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ بەیاننامەیەکی ٧ خاڵیی دەرکرد کە داوای ھەڵوەشاندنەوەی [[پەرلەمانی کوردستان]] و حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی دەکرد، خۆپیشاندانەکان دژی [[گەندەڵی]] و ستەمی دەسەڵات بوون. ھاوشان لەگەڵ خۆپێشاندانەکانی [[باکووری کوردستان]] و [[ئێران]] لە ماوەی ٢٠١١–٢٠١٢. == پێشینە == بە ئیلھاموەرگرتن لە [[بەھاری عەرەبی]]، [[بزووتنەوەی گۆڕان]] کە پارتێکی گەورەی ئۆپۆزیسیۆن بوو، داوای ھەڵوەشاندنەوەی کابینەکە و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی]] دەکرد. ئەم بزووتنەوەیە لەلایەن حیزبە دەسەڵاتدار و ئۆپۆزیسیۆنەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا کە نائارامیی ناپێویستی لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurds/3452.html|سەردێڕ=Rudaw in English The Happening: Latest News and Multimedia about Kurdistan, Iraq and the World – Parties Try To Soothe Gorran's Revolutionary Rage|بڵاوکەرەوە=Rudaw.net|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110213061403/http://www.rudaw.net/english/kurds/3452.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١١}}</ref> [[قوباد تاڵەبانی]] ئاماژەی بەوەش کرد کە پێویست بە ھەڵوەشاندنەوەی حکوومەت ناکات چوونکە «بە پێچەوانەی توونس و میسر، لە کوردستاندا پڕۆسەیەکی سیاسیی کراوە ھەیە لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنێکی بژاردەیی».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://qubadsblog.com/2011/01/kurdistan-is-not-tunisia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131207035304/http://qubadsblog.com/2011/01/kurdistan-is-not-tunisia/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kurdistan is not Tunisia |بڵاوکەرەوە=qubadsblog.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەڕای ئەم ڕەخنەیە، بزووتنەوەی گۆڕان بەردەوامبوو لە ڕێکخستنی خۆپیشاندان. جەماوەری ھەر یەک لە [[بزووتنەوەی گۆڕان]]، [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]]، [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] و کەسانی بێ لایەن و ئۆپۆزسیۆنە کۆنەکانی کوردستان دەستیان کرد بە خۆپێشاندان، لە زۆرینەی شارەکانی زۆنی سەوز (ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]) خۆپێشاندان دروستبوو و دواتریش گرژیی لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خۆپیشاندانەکانی 17ـی شوبات |ناونیشان=https://www.knnc.net/Details.aspx?jimare=59968 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=www.knnc.net}}</ref> == خۆپێشاندانەکان == === سلێمانی === خۆپێشاندانەکان لە ناوچەی ھەرێمی کوردستان سەریان ھەڵدا، بەتایبەتی لە شاری [[سلێمانی]] کە تیایدا جەماوەرێکی ٣٠٠٠ کەسی لە خۆپێشاندەران دژی گەندەڵی و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی کۆبوونەوە. خۆپێشاندانەکان بەرەو توندوتیژی ڕۆیشتن کاتێک گرووپێک لە خۆپێشاندەران ھەوڵیان دا ھێرش بکەنە سەر بارەگای [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بەردیان گرتە بیناکە. پاسەوانە ئەمنییەکان بە تەقەکردن لەناو جەماوەرەکە بۆ چەند جارێک وەڵامیان دایەوە بۆ بڵاوەپێکردنیان، لە کاتی خۆپێشاندانەکەدا ڕێژوان حاجی عەلی کوژرا و ٥٧ کەسیش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Khalid al-Ansary |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-idUSTRE71G6PF20110217 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Two killed, 47 hurt in Iraq protest violence |بڵاوکەرەوە=Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurds/3468.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110221073824/http://www.rudaw.net/english/kurds/3468.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Rudaw in English The Happening: Latest News and Multimedia about Kurdistan, Iraq and the World – Five Dead, Dozens Wounded in Iraqi Kurdistan Protest |بڵاوکەرەوە=Rudaw.net |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy-all}}</ref> [[بزووتنەوەی گۆڕان]] بەرپرسیارێتیی خۆپێشاندانەکانی لەئەستۆگرت بەڵام ڕای گەیاند کە ھیچ پەیوەندییەکی بە ھێرشکردنە سەر بیناکەوە نییە و ھێرشەکەی سەر بارەگاکەی ئیدانەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Teenager dies, 39 hurt in fresh clashes in Iraq's Kurdistan|یەکەم=Mohammed|دوایین=Tawfeeq|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/02/21/iraq.protests/index.html|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110224073955/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/02/21/iraq.protests/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ھەفتەکانی دواتردا خۆپێشاندانەکە فراوانتر بوو و گەیشتە لووتکەی ٧٠٠٠ خۆپێشاندەر. خۆپێشاندانێکی مانگرتن ئەنجامدرا و خۆپێشاندەران سەرای ئازادییان لە سلێمانی داگیرکرد. نزیکەی ٤٠٠ خۆپێشاندەر لە مەیدانی ناوەندیی سلێمانیدا کۆبوونەوە، بەڵام لانیکەم ٥٠ کەس برینداربوون کاتێک دەوترێت ھەندێک لە خۆپێشاندەران بە دار و بەرد دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر پۆلیس، کە بووە ھۆی ئاژاوەگێڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://articles.cnn.com/2011-04-17/world/iraq.unrest_1_riot-police-peaceful-protest-angry-protesters?_s=PM:WORLD|agency=CNN|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|سەردێڕ=At least 50 wounded in Kurdish protest in Iraq|یەکەم=Mohammed|دوایین=Tawfeeq|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110429090739/http://articles.cnn.com/2011-04-17/world/iraq.unrest_1_riot-police-peaceful-protest-angry-protesters?_s=PM%3AWORLD|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurds/3473.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110301184305/http://www.rudaw.net/english/kurds/3473.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Rudaw in English The Happening: Latest News and Multimedia about Kurdistan, Iraq and the World – Most Massive Anti-Govt Protest in Sulaimani |بڵاوکەرەوە=Rudaw.net |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy-all}}</ref> سەرکردە ئاینییەکان و پارتەکانی تری ئۆپۆزسیۆن پەیوەندییان بە خۆپێشاندەرانەوە کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4716.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Day Eight of Protest in Sulaimaniyah, Iraqi Kurdistan, Religious Leaders Join In. By Karzan Kardozi|بڵاوکەرەوە=Ekurd.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225022840/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4716.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزە ئەمنییەکان چەندین جار لەگەڵ خۆپێشاندەران تووشی پێکدادان بوون و ھەردوولا قوربانییان دا کە لە ئەنجامدا بووە ھۆی کوژرانی دە کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Arango |یەکەم=Tim |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/05/19/world/middleeast/19iraq.html?partner=rssnyt&emc=rss |ئیش=New York Times |سەردێڕ=Anger Lingers in Iraqi Kurdistan After a Crackdown}}</ref> === سەرکوتکردن === لە ١٩ی نیساندا ھێزە ئەمنییەکان ھێرشیان کردە سەر مەیدانی سەرەکیی سلێمانی بۆ چەسپاندنی ڕێکوپێکی و سەقامگیر و ڕێگریکردن لە خۆپێشاندانی زیاتر. ھێزە ئەمنییەکان لە کپکردنەوەی خۆپێشاندانەکاندا سەرکەوتوو بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/4/state5030.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Kurdistan Peshmarge Minister gives green light to shoot as PUK extreme elements take charge. By Shwan Zulal |بڵاوکەرەوە=Ekurd.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210227072355/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/4/state5030.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھێزە ئەمنییەکان لە سەرانسەری پارێزگاکەدا بڵاوەیان پێ کرا، کە ئاشتییەکی پڕ لە دڵەڕاوکێی لە نێوان دەسەڵاتداران و خەڵکی سڤیلدا دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurds/3614.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120315185215/http://www.rudaw.net/english/kurds/3614.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Rudaw in English The Happening: Latest News and Multimedia about Kurdistan, Iraq and the World – Heavy Security Causes Anxiety In Sulaimani |بڵاوکەرەوە=Rudaw.net |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy-all}}</ref> === پەرلەمان === ئۆپۆزسیۆن داوای متمانەوەرگرتنەوەی کرد لە کابینەی سەرۆکوەزیران [[بەرھەم ساڵح]]. پێشنیارەکە بە ٦٧ دەنگ بەرامبەر بە ٢٨ دەنگ ڕەتکرایەوە. ئۆپۆزسیۆن ڕای گەیاند کە چاوەڕێی تێپەڕبوونی پێشنیارەکەی نەدەکرد بەڵام دەیویست ئاماژەیەکی ھێمایی بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Shwan Zulal |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=http://kurdishviews.blogspot.com/2011/03/barham-salih-and-first-motion-of-no.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120324140914/http://kurdishviews.blogspot.com/2011/03/barham-salih-and-first-motion-of-no.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=KURDISH VIEWS: Barham Salih and first motion of no confidence in KRG parliament |بڵاوکەرەوە=Kurdishviews.blogspot.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەرھەم ساڵح لە وەڵامدا وتی کە دیبەیتەکە «دەرفەتی ڕەخساند بۆ خستنەڕووی دەستکەوتەکان، تەحەددییەکان و ئەجێندای فراوانکردنی چاکسازییەکان. [پێویستە] گوێ لە دەنگی گەل بگرین».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=https://twitter.com/BarhamSalih/status/45811370888933376 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Twitter / BarhamSalih: Parliamentary debate offered .. |بڵاوکەرەوە=Twitter}}</ref> == کاردانەوەکان == * [[مەسعوود بارزانی]]: دوای ھەفتەیەک لە خۆپێشاندان، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان مەسعوود بارزانی وەڵامی خۆپێشاندەرانی دایەوە و وتی ھەمووان مافی خۆپێشاندانیان ھەیە تا ئەو کاتەی و بەو مەرجەی ئاشتییانە بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4743.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Massoud Barzani's Response to protests in Iraqi Kurdistan |بڵاوکەرەوە=Ekurd.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210227074036/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/2/state4743.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[جەلال تاڵەبانی]]: سەرۆککۆماری عێراق، کە پارتەکەی بۆ پشتیوانی پشت بە شاری سلێمانی دەبەستێت، لە چاوپێکەوتنێکدا ڕای گەیاند کە «داواکارییەکانی جەماوەر ئیلھامبەخش و ڕەوان».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/3/state4865.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Talabani acknowledges protesters and MP vote on their demands. By Shwan Zulal |بڵاوکەرەوە=Ekurd.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225014004/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/3/state4865.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی|ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی]]: ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی داوای کۆتاییھێنان بە سەرکوتکردنەکەی کرد و ڕای گەیاند: «دەسەڵاتدارانی عێراق دەبێت کۆتایی بە بەکارھێنانی ترساندن و توندوتیژی دژی ئەو عێراقییانە بھێنن کە ئاشتییانە داوای چاکسازیی ڕامیاری و ئابووری دەکەن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/report/iraqi-authorities-must-halt-attacks-protesters-2011-04-11 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iraqi authorities must halt attacks on protesters |بڵاوکەرەوە=Amnesty International}}</ref> * [[ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ|ھیومان ڕایتس وۆچ]] (ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ): ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ ڕەخنەی لە دەسەڵاتداران گرت و ڕای گەیاند: «لە کاتێکدا ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە داواکارییەکانی کۆتاییھێنان بە سەرکوتکردن دەکوڵێت، دەسەڵاتدارانی کورد ھەوڵ دەدەن ڕۆژنامەگەریی ڕەخنەگرانە بخنکێنن و بیانترسێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.hrw.org/en/news/2011/05/24/iraqi-kurdistan-growing-effort-silence-media |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iraqi Kurdistan: Growing Effort to Silence Media |بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch}}</ref>». == پەیوەندییە ناوچەیییەکان == خۆپێشاندەرانی کورد لە باشووری کوردستان ھاوپەیمانیی خۆیان بۆ برایانیان لە سووریا و تورکیا دەربڕیوە، و خۆبەڕێوەبەریی ڕێژەیی ناوچەکە یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی وەک جۆرێک لە پەناگە بۆ سەرکردە کوردەکان و پەنابەران کار بکات. دوای سەربەخۆییی [[سوودانی باشوور]] لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، ھەندێک لە کوردانی عێراق پێشنیاری ئەوەیان کرد کە نموونەی سوودانییەکانی باشوور کە بە شێوەیەکی ئاشتییانە و دیموکراتییانە سەربەخۆیییان لە سوودانی ژێر دەسەڵاتی عەرەبەکان وەرگرت، دەبێت ببێتە مۆدێلێک بۆ دانیشتووانناسیی کورد لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2011\07\21\story_21-7-2011_pg4_8|ئیش=Daily Times|سەردێڕ=Kurdish nationalism rises with Arab unrest, Sudan split|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == ھێڵی کاتیی خۆپێشاندانەکان == * ڕۆژی ١٧ی شوبات نزیکەی ٣،٠٠٠ خوێندکاری زانکۆ و کەسانی تری خۆپێشاندەر کۆدەبنەوە، ھەندێکیان دەڕۆنە بەردەم لقی چواری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و بەردبارانی دەکەن، چەکدارانی حیزبەکەش بە فیشەک وەڵامی خوێندکاران و خۆپێشاندەران دەدەنەوە و لە ئاکامدا گەنجێک بەناوی ([[ڕێژوان عەلی ئەحمەد]]) دەکوژرێت و ٥٨ کەس بریندار دەبن. ڕێکخەرانی خۆپێشاندان ئاکامەکانیان لە ئەستۆ گرت، بەڵام ڕەتیان کردەوە داوایان کردبێت ھێرش بکرێتە سەر بینای حکوومی،  لە شەوی کاتژمێر نۆش کەناڵی [[نالیا]] ([[ئێن ئاڕ تی]]) دەستی بە پەخش کرد. * ڕۆژی ١٨ی مانگ یەکەم پرسەی ڕێژوان لە مزگەوتی دارۆغا ئەنجامدرا. لە شەویشدا ۷ بارەگای بزووتنەوەی گۆڕان لەلایەن ھێزەکانی پارتی لە [[ھەولێر]] و بادینان دەسوتێنرێن. * لە ھەفتەکانی دواتر ژمارەی خۆپێشاندەران گەیشتە ٧،٠٠٠ کەس و لە سەرای ئازادی [[سلێمانی]] کۆبوونەوە و کردیان بە بنکەی ناڕەزایەتی خۆیان. دووبارە کاتێک ٤٠٠ خۆپێشاندەر لەگەڵ پۆلیس و ھێزی بەگژداچوونەوەی تاوان تووشی گرژی دەبن شەڕ دروست دەبێت و بە لایەنیکەم ٥٠ کەس بریندار دەبن. ڕۆژی ١٩–٢٠ی مانگ لە شاری [[سلێمانی]] لە شەقامی کاوە نزیکی فلکەی ھەڵۆکە ناڕەزایەتی دەستیپێکرد و لە ئەنجامدا پۆلیسانی کارەبا بە چەکی جۆراوجۆر تەقە لە خۆپیشاندەران دەکەن و [[سوورکێو زاھیر محەممەد]] و [[شێرزاد تەھا کوژران]] و ۱۰ کەسیش بریندارکران. * ڕۆژی ٢٠ی شوبات کاتژمێر دوو و نیوی بەیانی کەناڵی [[ئێن ئاڕ تی]] لەلایەن ھێزێکی تایبەتەوە دەسوتێنرێت، ھەمان ڕۆژیش لە [[ڕانیە]] و [[کۆیە]] [[سەیدسادق]]یش خۆپێشاندان دەستی پێکرد و خۆپیشاندان دەستی پێکرد و زانکۆکانی [[زانکۆی سەلاحەدین|سەڵاحەددین]] و [[زانکۆی سلێمانی|سلێمانی]] مانگرتیان ڕاگەیاند. * ڕۆژی ٢١ی مانگ لە سەرای ئازادی سلێمانی قەڵغانێکی مرۆیی لە نێوان ھێزە پارێزەرەکان و خۆپێشاندەران دروست کرا و لە [[ڕانیە]] و [[کۆیە]] و [[کەلار]] و [[سەیدسادق]] خۆپێشاندان دەستی پێکردەوە. ھەمان ڕۆژ ئەمینیستی ئینترناشناڵ ڕاپۆرتی ساڵانەی دژی پێشێلکاری دەسەڵاتی کوردی بڵاوکردەوە. * ڕۆژی ٢٣ی مانگ پەرلەمان لەژێر کاریگەری فشاری ئۆپۆزسیۆن بڕیارێکی ١٧ خاڵی دەرکرد، بەڵام دواتر ئەنجام نەدرا. ھەمان ڕۆژ بەھۆی گرژی لە خۆپێشاندانەکان پۆلیسێک لە شاری [[ھەڵەبجە]] بەناوی [[سەرکار حەمەسەعید]] کوژرا ٢٩ کەسیش بریندار کرا. * ٢٤ی شوبات [[یەکێتیی قوتابیانی کوردستان]]، پارتی بەبێ ئاگاداری حکوومەت و وەزارەتی خوێندنی باڵا، دەوامی خوێنکارانی [[زانکۆی سەڵاحەدین|زانکۆی سەڵاحەددین]]ی ڕاگرت و ھەمان ڕۆژیش ھاتووچۆی سلێمانی بۆ ھەولێر قەدەغە کرا. * ڕۆژی ٢٥ی مانگ ژمارەیەکی زۆر خەڵک لە ھەولێر دەستگیر کران کە پێکھاتبوون لە نووسەر و ڕۆژنامەنووس و چالاکوانانی مەدەنی، ھەمان ڕۆژ لە [[چەمچەماڵ]] منداڵێکی ١٣ ساڵان بەناوی [[گەرمیان ئەحمەد]] و گەنجێکی [[کەلار]]یش بە ناوی [[(بیلال ئەحمەد]] و [[ڕەشید ئەحمەد لالۆ]] بەھۆی فیشەکی ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کوژران. ھەمان ڕۆژ لە [[عەربەت]] و [[دەربەندیخان]] و [[قەڵادزێ]] خۆپێشاندان دەستی پێکرد و لە [[سلێمانی]]ش یەکەمین نوێژی ھەینی لە سەرای ئازادی ئەنجام درا، لە بەرانبەردا لایەنگرانی پارتی لە ھەولێر ڕژانە سەر شەقام و ئاھەنگیان گێڕا. * ڕۆژی ٢٦ی مانگ دوای تەقینەوەی بۆمبێکی دەنگی لە سەرای ئازادی پشێوی دروست بوو و بەھۆی گوللەی ھێزەکانی ئاسایش و پۆلیسەوە کەسێک بەناوی [[ئومێد جەلال]] کوژرا. * ڕۆژی ٢٧ی مانگ خوێندکارانی زانکۆی سلێمانی مانگرتنیان ڕاگەیاند، ھەمان ڕۆژیش لە ھەولێر مامۆستایان بەیاننامەیەکیان دژی ڕێکخراوی یەکێتیی قوتابیان بڵاوکردەوە لە ڕاگرتنی دەوامی زانکۆ. * ڕۆژی ٢٨ی مانگ ئەنجوومەنی کاتیی سەرای ئازادی داواکاری خۆپێشاندەرانی خستەڕوو. * ڕۆژی دووی ئازار فراکسیۆنەکانی گۆڕان، کۆمەڵ و یەکگرتوو بایکۆتی ھۆڵی پەرلەمانیان کرد بۆ پشتیووانی لە خۆپێشاندەران. * ڕۆژی سێی ئازار [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی ئەوکاتی [[ھەرێمی کوردستان]] ڕای گەیاند: «خۆپێشاندان مافێکی سروشتییە و ھەمووکەس مافی خۆیەتی خۆپێشاندان بکات، بەڵام بە ئاشتی». * ڕۆژی چواری ئازار پەرلەمان گفتوگۆی لەسەر داخوازی خۆپێشاندەران کرد و بڕیاری ژمارەی دووی بۆ پاڵپشتی داواکاری خۆپێشاندەران دەرکرد، بەڵام دواتر لەلایەن سەرۆکی پەرلەمانەوە بڕیارەکە ونکرا. * ڕۆژی پێنجی ئازار مانگرتنی سەرتاسەری ڕاگەیەندرا و خۆپێشاندەرانی سەرای ئازادی بڕیاریاندا شەوانە لە شوێنی خۆیان بمێننەوە. * ڕۆژی شەشی مانگ لە کەلار ھێرش کرایە سەر ڕادیۆی دەنگ و کەلوپەلەکانیان شکێنرا، لە ھەمان ڕێکەوتدا لە نیوەشەو خێمەکانی سەرای ئازادیش سووتێنران و کۆمەڵێک لە مانگرتووانیش دەستگیرکران. * ڕۆژی حەوتی مانگ باڵیۆزخانەی [[ئەمریکا]] لە [[بەغدا]]، سەرکۆنەی ھێرش کردنە سەر خۆپێشاندەرانی کرد، ھەمان ڕۆژ لۆکەری فۆڕم پۆڵیووسی ئەمریکی بڵاوی کردەوە کە دەسەڵاتی ھەرێم ئازادی بۆ گەلی ھەرێم دابین نەکردووە. * ڕۆژی ھەشتی مانگ ڕێکخراوی مافی مرۆڤی نێونەتەوەیی ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە و ڕای گەیاند: مایەی شەرمەزارییە کە گەلی کورد مافی خۆپێشاندانی ھێمنانەی نییە. * ڕۆژی ٩ی مانگ [[پەرلەمانی کوردستان]] متمانەی بە کابینەی شەش دایەوە. * ڕۆژی ١١ی مانگ بارزانی لە دووەم پەیامیدا ڕای گەیاند: «دوای سێ بۆ چوار مانگی تر چاکسازییەکان دەبینن». * ڕۆژی ١٣ی مانگ ژمارەیەک لە نووسەر و ڕووناکبیر بەناوەکانی (ئاراس فەتاح، [[بەختیار عەلی]]، [[ڕێبین ھەردی]]) نامەیەکیان ئاڕاستەی [[قوباد تاڵەبانی|تاڵەبانی]] کرد و داوایان لێ کرد پشتگیری داخوازی خۆپێشاندەران بکات. * ١٤ی مانگ ژمارەیەک خەڵک ڕێگرییان لێ کرا لە بازنەی دێگەلەوە بڕۆنە ھەولێر. * ڕۆژی ١٥ی مانگ بۆ جاری دووەم مۆڵەتی خۆپێشاندان ئاڕاستەی پارێزگای ھەولێر کرا، بەڵام لەلایەن ھێزەکانی ئاسایش و پۆلیسەوە ڕەتکرایەوە. * ڕۆژی ١٧ی مانگ ڕێگە نەدرا ئەندام پەرلەمانێکی گۆڕان بچێتە ھەولێر. * ڕۆژی ٢٠ی مانگ بارزانی پەیامێکی بڵاوکردەوە و وتی: «دوای سێ تا چوار مانگی تر ئەنجامی چاکسازییەکان دەبینن»، ھەمان ڕۆژ بە ئامادەبوونی ۲۰ ھەزار کەس لە سەرای ئازادی [[جەژنی نەورۆز]] یادکرایەوە. * ڕۆژی ٣١ی مانگ لە [[کەلار]] بە پلانێکی پێشوەختە لەلایەن دەزگا ئاسایشییەکانی [[یەکێتیی]]ەوە ھێرش کرایە سەر دوو پەرلەمانتار لە فراکسیۆنی گۆڕان بەناوەکانی (نەریمان عەبدوڵڵا، سەردار عەبدوڵڵا). * ڕۆژی ٢٥ی مانگ لە [[هەڵەبجە|ھەڵەبجە]] خۆپیشاندان سازکرا. لە ئەنجامدا گەنجێک بە ناوی ( عەلی ڕەسول) شەھیدکرا. * ڕۆژی ٢ی [[نیسان]] کەمپینێک دژ بە سەرکوتکردن و پێشێلکاری دژی ڕۆژنامەنووسان و خۆپێشاندەران دروست کرا و ھەمان ڕۆژ دووبارە پەلاماری خۆپێشاندەران درا. * ڕۆژی ٣ی نیسان بارزانی لە پەیامی چوارەمیدا جیاواز لە پێشووتری ڕای گەیاند: «بەھیچ شێوەیەک قبووڵ نییە کەس بەناوی میللەتەوە قسە بکات، ئێمەش وەک دژی میللەت بشوبھێندرێت»، ھەمان ڕۆژ لە کەلار ھێزێکی چەکداری دەمامکدار بڵاوەی پێکرا و لە [[سلێمانی]]ش (محەمەد نەسڕوڵڵا)ی یەکەمین پێشنوێژ و وتارخوێنی سەرای ئازادی دەستگیرکرا. * ڕۆژی ٤ی نیسان ناوەندی میترۆ ئاماری پێشێلکارییەکانی دژ بەڕۆژنامەنووسان بڵاوکردەوە کە پێکھاتبوو لە ١٠٠ دۆخی پێشێلکاری، ھەمان ڕۆژ لە بازگەکانی پارتی ڕێگە نەدرا ٥ پاس بچنە ھەولێرەوە بۆ ئەوەی لە [[فڕۆکەخانەی ھەولێر]]ەوە گەشت بکەن. * ڕۆژی ٥ی نیسان بۆ جاری چوارەم مۆڵەتی خۆپێشاندان لە ھەولێر ڕەتکرایەوە. * ڕۆژی ٩ی نیسان ڕەوەندی کوردی لە شاری [[شیفێڵد]]ی [[بەریتانیا]] ڕژانە سەر شەقام و پشتگیری خۆپێشاندەرانی ھەرێمی کوردستانیان کرد. * ڕۆژی ١٠ی نیسان ڕۆژنامەنووسان بەیاننامەیەکیان دژی پێشێلکاری بڵاوکردەوە. * ڕۆژی ١٦ی نیسان فارووق ڕەفیق لەسەر سکاڵایەکی (سۆزانی خاڵە شیھاب) سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتیی بە مانگێک زیندانی سزادرا. * ڕۆژی ١٧ی نیسان، ١٨ کەس لە سلێمانی برینداربوون، ٢٠٠ خوێندکاریش دوای ئەوەی ویستبوویان خۆپێشاندان بکەن توندوتیژییان بەرانبەر کرا و لێیان درا. * ڕۆژی ١٨ی نیسان ٨٣ ھاوڵاتی لە سلێمانی بریندار بوون و کەسێک بەناوی [[ھەردی فارووق]] بە ھۆی سەختی برینەوە لە نەخۆشخانەی فریاکەوتنی سلێمانی گیانی لەدەستداوە. لە کۆیەش لە کلکە سماقە لە خوێندکاران درا. * ڕۆژی ١٩ی [[نیسان]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] ھێزێکی زۆری ھێنایە [[سلێمانی]] کە بە ٥ ھەزار چەکدار مەزەندە دەکرا، بە چەکی سووک و قورسەوە ئامادەبوون. ھەمان ڕۆژ ڕەشبگیری دەستی پێکرد و لەلایەن دژەتیرۆری یەکێتییەوە ٤٥ خوێندکار بریندار کران. بەوشێوەیەش خۆپێشاندانەکان سەرکوتکران. == کوژراوان == # [[ڕێژوان عەلی ئەحمەد]] # [[سوورکێو زاھیر محەممەد]] # [[شێرزاد تەھا]] # [[سەرکار حەمەسەعید]] # [[بیلال ئەحمەد]] # [[ڕەشید ئەحمەد لالۆ]] # [[گەرمیان ئەحمەد]] # [[ئومێد جەلال]] # [[عەلی ڕەسووڵ]] # [[ھەردی فارووق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|پارێزگای ھەولێر|پارێزگای سلێمانی|مەرگ|مافەکانی مرۆڤ|دادپەروەری لە تاوان|پارێزگای ھەڵەبجە}} [[پۆل:عێراق لە ٢٠١١]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:٢٠١١ لە باشووری کوردستان]] [[پۆل:گێرەشێوینییەکانی ٢٠١١]] mrw81xoqzynlutcixhc1rx17pttyivl 0 8457 1613787 1613484 2026-07-31T13:53:40Z Chinese Horse From Kaso Mall 77444 1613787 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = People's Democratic Republic of Algeria الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية Tagduda tazzayrit tamagdayt taɣerfant ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ⵜⴰⵎⴰⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ '' ثاڨدودا ثازايريث ثاماڨدايث ثاغيرفانث'' | common_name = جەزائیر | | image_flag = Flag of Algeria.svg | flag_border = yes | image_coat = National Emblem of Algeria (bronze effect).svg | symbol_type = [[Emblem of Algeria|Emblem]] | national_motto = {{lang|ar|بِالشَّعْبِ و لِلشَّعْبِ}}<br />{{transliteration|ar|Bi-sh-shaʿb wa li-sh-shaʿb}}<br />"By the people and for the people"<ref name="CONST-AR">{{cite web|url=http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm|title=Constitution of Algeria, Art. 11|id=language: France and Arabic (government language); people of Algeria speak Arabic and Berber|publisher=El-mouradia.dz|access-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718124116/http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm|archive-date=18 July 2012}}</ref><ref name="CONST-EN">{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm|title=Constitution of Algeria; Art. 11|publisher=Apn-dz.org|date=28 November 1996|access-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm|archive-date=25 July 2013 }}</ref> | national_anthem = {{lang|ar|قَسَمًا}}<br />''[[قەسەمەن|قەسەمەن]]''<br />"ئێمە پەیمان دەدەین"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga]]}}</div> | image_map = Algeria (centered orthographic projection).svg | map_width = 250px | image_map2 = | capital = [[جەزائیر (شار)|جەزائیر]] | coordinates = {{Coord|36|42|N|3|13|E|type:city_region:DZ}} | largest_city = capital | area_km2 = 2381741 | area_rank = 10th | area_sq_mi = 919595 | percent_water = | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 47,400,000<ref name=population>{{cite web|url=https://elwatan-dz.com/demographie-plus-de-47-millions-dalgeriens-dici-2025|title=Démographie: Plus de 47 millions d'Algériens d'ici 2025 |date=16 July 2024 }}</ref><ref>{{cite web|last1=Aït Saâda|first1=Farid|title=L'espérance de vie moyenne des Algériens est de 79,6 ans: Une qualité de vie nettement meilleure|url=https://www.elmoudjahid.dz/fr/economie/l-esperance-de-vie-moyenne-des-algeriens-est-de-79-6-ans-une-qualite-de-vie-nettement-meilleure-220929|website=[[El Moudjahid]]|access-date=5 September 2024|language=fr}}{{Dead link|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 32nd | population_census_year = | population_density_km2 = 19 | population_density_sq_mi = 49 | population_density_rank = 206th | GDP_PPP = {{increase}} $941.544 billion<ref name="IMFWEO.DZ">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 39th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $19,677<ref name="IMFWEO.DZ" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 100th | GDP_nominal = {{increase}} $317.173 billion<ref name="IMFWEO.DZ" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 49th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,628<ref name="IMFWEO.DZ" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 111th | Gini = 27.6 | Gini_year = 2011 | Gini_ref = <ref>{{cite web|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of Family Income&nbsp;– Gini Index|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=1 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=13 June 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=World Bank|access-date=24 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118143415/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ|archive-date=18 November 2018|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.763 | HDI_year = 2023<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web|date=6 May 2025|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|archive-date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en}}</ref> | HDI_rank = 96th | currency = [[دیناری جەزائیری]] | currency_code = DZD | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | calling_code = [[Telephone numbers in Algeria|+213]] | cctld = {{ublist |[[.dz]] |{{lang|ar|[[Internationalized country code top-level domain|.الجزائر]]}}|today=}} | religion_year = 2012 | established_event13 = [[Algerian War of Independence]] and the [[Provisional Government of the Algerian Republic|Provisional Government]] | established_date13 = 1 November 1954 – 19 March 1962 | established_event14 = [[Évian Accords|Independence]] | established_date14 = 5 July 1962 }} '''جەزائیر،''' بە فەرمی ''کۆماری دیموکراتیی خەڵکی جەزائیر''ی پێدەوترێت، وڵاتێکە لە [[ناوچەی مەغریب]] (نەوەک وڵاتی [[مەغریب]]) لە [[باکووری ئەفریقا]]. بە پانتایی یان [[ڕووبەر]]ی زیاتر لە ٢،٣٨١.٧٤١ [[کیلۆمەتری چوارگۆشە]] دەخەمڵێنرێت.<ref>/ælˈdʒɪəriə/ ⓘ al-JEER-ee-ə Arabic: الجزائر, romanised: al-Jazāʾir, pronounced [æl.d͡ʒæzæːʔɪr] ⓘ locally [(ɪ)ˈd͡ːzæːjɪr] Standard Algerian Berber: Dzayer, ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, لزاير French: Algérie, [alʒeʁi]</ref> <ref>Arabic: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, romanised: al-Jumhūriyyah al-Jazāʾiriyyah ad-Dīmuqrāṭiyyah ash‑Shaʿbiyyah Standard Algerian Berber: Tagduda tazzayrit tamagdayt taɣerfant ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ⵜⴰⵎⴰⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ثاڨدودا ثازايريث ثاماڨدايث ثاغيرفانث French: République algérienne démocratique et populaire, [ʁe.py.blik al.ʒe.ʁjɛn de.mɔ.kʁa.tik e pɔ.py.lɛʁ] Formerly also rendered as the Democratic and Popular Republic of Algeria in English, as seen on the 1981 Algiers Accords</ref> <ref>http://www.woatlas.com/country/algeria/</ref> <ref>https://www.mfa.gov.dz/discover-algeria/about-algeria</ref> <ref>https://cieffa.au.int/index.php/en/member-states/algeria</ref> بە گەورەترین وڵاتی کیشوەری [[ئەفریقا]] و دەیەم گەورەترین وڵاتی [[جیهان]] دادەنرێت. لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ [[تونس]] هاوجێیە؛ وە لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ [[لیبیا]]؛ لە باشووری ڕۆژهەڵات لەگەڵ وڵاتی [[نیجەر]]؛ لە باشووری ڕۆژئاوا لەگەڵ [[مالی]]، [[مۆریتانیا]] و [[سەحرای ڕۆژئاوا]]؛ وە لە ڕۆژئاوا لەگەڵ وڵاتی [[مەغریب]] هاوجێیە؛ هەروەها لە باکوورەوە لەگەڵ [[دەریای ناوەڕاست]]. بە دانیشتوانی زیاتر لە ٤٧ ملیۆن دەخەمڵێنرێت، وە جەزائیر دەیەم گەورەترین وڵاتە لە ئەفریقا، هەروەها پایتەختی وڵاتەکە و گەورەترین [[شار]] تێیدا، [[جەزائیر (شار)|شاری جەزائیر]]ە.<ref>https://user.iiasa.ac.at/~marek/fbook/04/geos/ag.html</ref> <ref>https://www.encyclopedia.com/places/africa/algerian-political-geography/algeria</ref> <ref>https://www.britannica.com/summary/Algeria</ref> خاکی جەزائیر بۆ هەزاران ساڵە گۆڕەپانی کولتوورە جیاواز و شارستانیەتە جیاوازەکان بووە، سەرەتا لەلایەن کۆمەڵگە ڕەسەنەکانی وەک [[گەلی ئەمازیغی|ئەمازیغییەکان]]وە ئاوەدان کراوە، لەوانەش [[نومیدییەکان]]، کە شانشینەکەیان بووە یەکێک لە سەرەتاییترین دەوڵەتە گەورەکانی جەزائیری ئێستا، هەروەها کاریگەرییەکانی مەسیححیە ڕەسەنەکانی [[لوبنان]] ناسراو بە [[فینیقی]]، هەروەها [[ڕۆمانی]]یەکان، یان [[ڤاندال]] و [[بیزەنتین]]ییەکان کە گشط ئەمانە کاریگەرییان لەسەر جەزائیر هەبووە. <ref>https://algerianembassy.ug/history-of-algeria</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Algeria</ref> <ref>https://www.andantetravels.co.uk/blog/unearthing-algerias-roman-past</ref> <ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-14118852</ref> <ref>https://www.amb-algerie.vn/brief-historical-overview-of-algeria?l=en</ref> لە سەدەی حەوتەمەوە بەدواوە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئاینی [[ئیسلام]] و هاتنی [[هۆزە عەرەبەکان]]ی ئەو سەردەمە، وردە وردە دیمەنی زمانەوانی و ئایینی و کولتووری ناوچەکە گۆڕدرا، ئەمەش بەشدار بوو لە پەرەپێدانی ناسنامەیەکی جیاوازی جەزائیری-مۆدێرن کە لە ئێستادا ڕەگ و ڕیشەی لە هەردوو میراتی مێژوویی عەرەبی-ئیسلامی و میراتی مێژوویی ئەمازیغ و ئەوانی دیکەشدا هەیە.<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-14118852</ref> <ref>https://algerianembassy.ug/history-of-algeria</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Algeria</ref> <ref>https://www.andantetravels.co.uk/blog/unearthing-algerias-roman-past</ref> <ref>https://www.amb-algerie.vn/brief-historical-overview-of-algeria?l=en</ref> لە نێوان [[سەدەی هەشتەم]] و [[سەدەی پازدەهەم]]دا، جەزائیر لەلایەن یەک لە دوای یەکی بنەماڵە و هۆزە ئیسلامیی یان عەرەب یان هەردووکیانەوە بەڕێوەدەبرا کە بریتی بوون لە [[ڕوستامی]]، [[فاتیمی]]، [[زیرید]]، [[حەمادید]]، [[ئەلموحەد]] و [[زەیانی]]. لە ساڵی ١٥١٦دا، [[فەڕمانڕەوایەتی جێنشینی جەزائیر]] دامەزرا، وردە وردە وەک نیمچە دەوڵەتێکی تاڕادەیەکی زۆر سەربەخۆ بەڕێوەدەچوو بەهۆی ئەوەی کە پەیوەندییەکی ناوەکی و هاوبەشییەکی زۆری لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]]یدا هەبوو، وە زۆربەی ئەم هۆزانە ناوخۆیی بوون.<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-14118852</ref> <ref>https://algerianembassy.ug/history-of-algeria</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Algeria</ref> <ref>https://www.andantetravels.co.uk/blog/unearthing-algerias-roman-past</ref> <ref>https://www.amb-algerie.vn/brief-historical-overview-of-algeria?l=en</ref> <ref>https://www.researchgate.net/publication/408249291_The_Great_Stages_of_Algerian_History_-_From_Prehistory_to_the_Contemporary_Nation</ref> دوای نزیکەی سێ سەدە وەک زلهێزێکی سەرەکی لە [[دەریای ناوەڕاست]]، وڵاتەکە لە ساڵی ١٨٣٠ لەلایەن [[فەرەنسا]]وە داگیرکرا وە لە ساڵی ١٨٤٨ بە فەرمی لکێندرا، ئەمەش لە کاتێکدا تا ساڵی ١٩٠٣ بە تەواوی داگیر نەکرا و جیگیر نەبوو. <ref>https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF00244586.pdf</ref> <ref>https://sahistory.org.za/place/algeria</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/French_conquest_of_Algeria</ref> <ref>https://gpe.wikipedia.org/wiki/French_Algeria</ref> تا ناوەڕاستی ساڵی ١٨٧٠، [[ڕەسەنەکانی جەزائیر]] تا یەک لەسەر سێ کەمیان کرد بەهۆی شەڕ و نەخۆشی و برسێتی، [[کۆلۆنیالیزمی فەرەنسا]] ڕووبەڕووی هەوڵی بەردەوامی نەتەوەکانی جەزائیر بووەوە، هەر لە هەوڵەکانی [[ئەمیر عەبدولقادر]] و [[ڕاپەڕینی مۆکرانی]]ەوە تا سەرهەڵدانی [[بزووتنەوە]] [[نەتەوەخوازیی|نەتەوەخوازەکان]] لە [[سەدەی بیستەم]]دا. [[کۆمەڵکوژی سێتیف و گوێلما]] لە ساڵی ١٩٤٥دا بووە هۆی جەنگی ناوخۆیی کە لە ساڵی ١٩٥٤دا بە سەرهەڵدانی جەنگی جەزائیر، جەنگەکان و ڕێژەیان گەیشتە گەیشتە لوتکە. <ref>https://kids.britannica.com/students/article/Algeria/272806</ref> <ref>https://yris.yira.org/column/a-short-examination-of-the-causes-of-the-1992-algerian-civil-war/</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2000s_in_Algeria</ref> <ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-14118852</ref> <ref>https://academic.oup.com/edited-volume/34445/chapter/292270440</ref> جەزائیر لە ساڵی ١٩٦٢ سەربەخۆیی بەدەستهێنا. لە ڕووی کەش و هەواوە جەزائیر کەشوهەوایەکی نیمچە وشکی هەیە، کەشی [[بیابانی سەحرا]] زاڵە بەسەر زۆربەی خاکەکەیدا جگە لەوەی کە باکوری وڵاتەکە بەپیتە و شاخاوییە، کە وایکردووە زۆربەی دانیشتووانەکەی تێیدا بژین. <ref>https://academic.oup.com/edited-volume/34445/chapter/292270440</ref> <ref>https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/france-recognizes-algerian-independence</ref> <ref>https://storymaps.arcgis.com/stories/ad356ec5ce164b2f8003bc7b120170ac</ref> <ref>https://www.q-files.com/geography/africa/algeria</ref> زمانە فەرمییەکانی جەزائیر [[زمانی عەرەبی]] و [[زمانی تەمەزیتین]] {نەوەک زمانی ئەمازیغیی، هەرچەندە لە لایەن ئەمازیغییەکانەوە بەکاردێت بەڵام ناوەکەی جیاوازە)، لە کاتێکدا لە ڕوویی فەرمییەوە، زۆرینەیەکی ڕەهای دانیشتووانەکەی بە [[شێوەزاری زمانی عەرەبیی جەزائیریی]] قسە دەکەن. لە ئێستادا بەکارهێنانی زمانی فەرەنسی بەردەوامە، بەتایبەتی لە میدیا و پەروەردە و هەندێک بابەتی بەڕێوەبردندا، بەڵام زمانی فەرمیی نییە. <ref>https://www.q-files.com/geography/africa/algeria</ref> <ref>https://gamma.app/docs/Introduction-to-Algeria-po2jxxmj36rgbrt</ref> == ناو و وشەناسی == شێوە جیاوازەکانی ناوی جەزائیر بە<ref>Proclamación de la República argelina Archived 28 February 2021 at the Wayback Machine, Journal officiel de la republique algerienne, 1st year, 1st issue, 1962, páge 5.</ref> <ref>Aps-dz. "ⵜⵉⵔⵣⵉ ⵜⵓⵏⵚⵉⴱⵜ ⵏ ⵓⵙⴻⵍⵡⴰⵢ ⵏ ⵜⴻⴱⴱⵓⵏ ⵖⴻⵔ ⴽⵓⵡⴰⵢⵜ: ⵜⴰⵙⴳⵓⵔⵉ ⵜⵓⵛⵔⵉⴽⵜ". Algeria Press Service. Archived from the original on 23 February 2022. Retrieved 17 August 2024.</ref> <ref>"Ministère de l'Énergie | Algérie". www.energy.gov.dz. Retrieved 17 August 2024.</ref> <ref>"Aseɣnew n GPRA ila iswi n useddukkel n Tegrawla akked usegrew n umɣiwan aɣelnaw". Algeria Press Service. Archived from the original on 15 August 2024. Retrieved 17 August 2024.</ref> <ref>The transcription of Tamazight in the Tifinagh alphabet is not codified</ref>: * '''عەرەبی''': ''الجزائر''، [[ڕۆمانیزەکراو]]ە: al-Jazāʾir. * '''عەرەبی بە زاراوەی جەزائیریی''': ''دزاير''، [[ڕۆمانیزەکراو]]ە: dzāyer، *'''فەڕەنسی''': ''l'Algérie''. ناوی تەواوی وڵاتەکە بە فەرمی ''کۆماری دێموکراتیی خەڵکی جەزائیرە''، کە بە: *'''عەرەبی:''' الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية. *'''ڕۆمانیزەکراو''': al-Jumhūriyah al-Jazāʾiriyah ad-Dīmuqrāṭiyah ash-Shaʿbiyah. *'''بە فەڕەنسی''': République algérienne démocratique et populaire، abbr. *'''بە زمانی تەمەزیتین''': ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ⵜⴰⵎⴰⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ، دەخوێنرێتەوە بە: RADP; Tagduda tazzayrit tamagdayt taɣerfant. [[File:Algerian diplomatic passport.svg|thumb|گوزەرنامەی دیپلۆماسیی جەزائیر لە ساڵی ٢٠١٣دا.]] ناوی جەزائیر لە شاری جەزائیرەوە وەرگیراوە، کە ناوی عەرەبییەکەی، ئەلجەزائیر (الجزائر، بە واتای "دوورگەکان")، ئاماژەیە بۆ ئەو دوورگە بچووکانە کە ڕۆژانێک لە کەناراوەکانی شارەکەدا بوون. [خودی ئەم زاراوەیە جۆرێکی کورتکراوەی جەزائر بانی مەزغاننا (جزائر بني مزغنة، "[[دوورگەکانی بانی مەزغانا]]") بووە، کە بە ناوی هۆزێکی بەربەری (ئەمازیغی) ناوخۆییەوە ناونراوە. شارەکە لە ساڵی ٩٥٠ لەلایەن ئەمیری [[سەنهاجە بەربەرەکان]]، [[بولوگینی کوڕی زیری]] لە شوێنی شاری کۆنی [[ئیکۆسیۆم]] دامەزراوە و دواتر ناوەکەی لە نووسراوەکانی جوگرافیناسە موسوڵمانەکانی ئەوێ وەک [[ئەلبەکری]]دا دەرکەوتووە. <ref>LLC, Forbidden Fruits (30 January 2013). iAfrica – Ancient History UNTOLD. Forbidden Fruit Books LLC. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 8 November 2020</ref> <ref>Pierre 2025, p. 105-106.</ref> ==مێژوو== ===مێژوویی سەرەتایی (دێرین)=== کەلوپەلی بەردین لە [[عەین هانیچ]] (جەزائیر) بە کەلوپەلیی مێژوویی و شوێنەواری لە باکووری ئەفریقا دادەنرێت, کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ١.٨ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر.<ref>Sahnouni; et al. (14 December 2018). "1.9-million- and 2.4-million-year-old artifacts and stone tool–cutmarked bones from Ain Boucherit, Algeria". Science. 362 (6420): 1297–1301. Bibcode:2018Sci...362.1297S. doi:10.1126/science.aau0008. hdl:10072/383164. ISSN 0036-8075. PMID 30498166. S2CID 54166305. Archived from the original on 22 November 2021. Retrieved 22 November 2021.</ref> ئەو شوێنەوارە بەردیی و ئێسکە بڕاوەنەی کە کە لە نزیک شوێنێک بە ناوی [[عەین بوچێریت]] هەڵکەندراون، تەمەنیان بە ~١.٩ ملیۆن ساڵ مەزەندە دەکرێت، هەروەها [[شوێنەواری بەردی]]ی دیکەش دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگاتە ~2.4 ملیۆن ساڵ. [[File:The Tanzoumaitak cave painting in Tassili n'ajjer.jpg|thumb|هونەری بەردین لە بەرزایی کێوەکانی [[تاسسیلی ناجیر]] لە جەزائیر مێژووەکەی بۆ حەوت بۆ ١٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا دیاریکراوە.]] <ref>Sahnouni; et al. (14 December 2018). "1.9-million- and 2.4-million-year-old artifacts and stone tool–cutmarked bones from Ain Boucherit, Algeria". Science. 362 (6420): 1297–1301. Bibcode:2018Sci...362.1297S. doi:10.1126/science.aau0008. hdl:10072/383164. ISSN 0036-8075. PMID 30498166. S2CID 54166305. Archived from the original on 22 November 2021. Retrieved 22 November 2021.</ref> هەر بۆیە لێکۆڵینەوەکانی سەردەم دەری دەخەن کە [[مرۆڤی سەرەتایی|مرۆڤە سەرەتاییەکان]] نێشتەجێی سنوورەکانی [[دەریای ناوەڕاست]] و باکوری ئەفریقا بوون زۆر زیاتر و زووتر لەوەی پێشتر بیری لێدەکرایەوە، بەڵگەکان بەکارهێنان و بەرهەمهێنانی ئامێرە بەردییەکان دەردەدەخەن لە هەردوو باکور و [[خۆرهەڵاتی ئەفریقا]].<ref>Sahnouni, Mohamed; de Heinzelin, Jean. "The Site of Ain Hanech Revisited: New Investigations at this Lower Pleistocene Site in Northern Algeria" (PDF). Journal of Archaeological Science. Archived from the original (PDF) on 10 May 2013. Retrieved 14 January 2013.</ref> <ref>"Research at Ain Hanech, Algeria". Stoneageinstitute.org. Archived from the original on 12 July 2012. Retrieved 14 January 2013.</ref> لە کاتی گەشەسەندنی بەربەرەکان، [[کارتاژییەکان]]یش پەرەیان سەند و نیشتەجێبوونی بچووکیان لە درێژایی کەناراوەکانی باکووری ئەفریقادا دامەزراند؛ تا ساڵی ٦٠٠ی پێش زایین، فینیقییەکان لە کەناراوەکانی جەزائیردا هەبوون، وەک (ئیکۆسیۆم) لە جەزائیری پایتەختی ئێستا و (هیپۆ ڕیجیۆس) لە [[عەننایە]]ی ئێستا. ئەم نیشتەجێبوونانە هەم وەک شوێنی ژیان، بازاڕ و لەنگەرگا خزمەتیان دەکرد. کارتاژییەکان خۆیان لە داگیرکردنی هۆزە بەهێزەکانی بەربەر لە ناوخۆدا بەدوور گرت. لەبری ئەوە، سەرانەیان کۆدەکردەوە، سەرنجیان لەسەر بازرگانی بوو (بەتایبەت [[کانزاکان]])، و پەیوەندییەکی دۆستانەیان دەپاراست. بەربەرەکان لە ڕێگەی تۆڕە هۆزییەکانی خۆیانەوە لە بیابانی گەورەوە (بیابانی سەحرا)، کاڵا و کۆیلە و سوارچاکی کارامەیان بۆ دابین دەکردن. کلتووری کارتاژی کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر هۆزە بەربەرەکانی نزیک خۆی هەبوو، کە زۆرێک لە توخمەکانیان وەرگرت. لە سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە، لە ژێر سایەی [[بنەماڵەی ماگۆنی]]دا، کارتاژ هێرشبەرانەتر بوو، ئەمەش بەشێکی بەهۆی ڕکابەریی لەگەڵ [[یۆنانییەکان]]دا بوو، کە لە ساڵی ٥٨٠ی پێش زاییندا بووە هۆی دروستبوونی ململانێ لە سیستەر ([[سیسیلیا]]).<ref>Naylor 2015a, p. 25</ref> <ref>Naylor 2015a, p. 26</ref> <ref>Naylor 2015a, p. 26</ref> ===مێژوو لە سەدەکانی ناوەڕاست=== داگیرکردنی موسڵمانان بۆ سەر مەغریب لە نێوان ساڵانی ٦٤٧ بۆ ٧٠٩ ڕوویدا، ئەمەش بووە هۆی فراوانبوونی عەرەب و ئیسلامی بۆ باکووری ئەفریقا، کە دواتر لە نێوان خاکە کەنارییەکانی ژێر کۆنترۆڵی بیزەنتین و شانشینی و هۆزە سەربەخۆکانی بەربەر لە ناوخۆدا دابەشکرا.<ref>Ruedy 2005, p. 11.</ref> فەتحەکە لە سێ قۆناغی سەرەکیدا پەرەی سەند و لە کۆتاییدا زۆربەی ناوچەکەی خستە ژێر کۆنترۆڵی خەلافەتی ئومەویەکانەوە. یەکەم لەشکرکێشی (٦٤٧-٦٤٨) بە سەرۆکایەتی عەبدوڵڵای کوڕی سەعد لە سەردەمی خەلیفە عوسمان، ئێکسارکاتی کارتاجی کردە ئامانج. عەرەبەکان لە شەڕی سوفێتولادا شکستیان بە گریگۆری پاتریسی بیزەنتین هێنا و دەسەڵاتی بیزەنتینیان لە ئیفریقیە لاواز کرد.<ref>Abun-Nasr, Jamil M. (1987). A History of the Maghrib in the Islamic Period. Cambridge: Cambridge University Press. p. 26. ISBN 978-0-521-33767-0.</ref> بەڵام هەڵمەتەکە لە هەڵکوتانە سەری زیاتر نەبوو.دوای ماوەیەک شەڕی ناوخۆ لە جیهانی موسڵمانان، شەپۆلی دووەم لە دەوروبەری ساڵانی ٦٦٥-٦٨٩ دەستی پێکرد.<ref>Abun-Nasr 1987, p. 29</ref> <ref>Ruedy 2005, p. 11</ref> [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria) (cropped).jpg|thumb|پەیکەری [[دەهییە]] کە شەڕکەرە موسوڵمانەکان ناویان ناوە بە [[کاهینە]]، قەشە و شاژنی [[شانشینی ئۆرێنس]]ی مەسیحی لە جەزائیر، کە جەنگی دژی داگیرکارییەکە بەرپاکرد.]] عوقبەی کوڕی نافی ڕۆڵێکی سەرەکی بینی: لە ساڵی ٦٧٠ شاری قەیروانی دامەزراند، کە بووە بنکەیەکی گەورەی ئیسلامی و ناوەندێکی ڕۆشنبیری. ئەو سەرکردایەتی هەڵمەتە گەورە مەبەستەکانی کرد لە قووڵایی ناوخۆی وڵات، بەپێی زانیارییەکان گەیشتە کەنارەکانی ئەتڵەسی، بەڵام ڕووبەڕووی بەرخۆدانی توندی هێزەکانی بیزەنتین و بەربەر بووەوە. هاوپەیمانییەک بە سەرۆکایەتی کوسەیلا سەرۆکی بەربەرەکان لە ساڵی ٦٨٣ لە شەڕی تەهودا ئۆقبایان دانا و کوشتیان. <ref>Abun-Nasr 1987, p. 29</ref> <ref>Abun-Nasr 1987, p. 30</ref> ===مێژووی سەردەمی نوێ (مۆدێرن)=== *'''مێژوویی مۆدێرنی سەرەتایی:''' دوای ڕووخانی [[شانشینی گرانادا]] لە ساڵی ١٤٩٢دا، جێگرییەتیی عوسمانیی جەزائیر لە کەناراوەکانی باکووری ئەفریقا لە سەردەمی ململانێ عوسمانی-[[هابسبۆرگییەکان]]ەوە لە [[سەدەی شانزەهەم]]دا سەری هەڵدا، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ زیادبوونی دەستدرێژیی [[ئیسپانی]] بۆ سەر شارە کەناراوییەکانی جەزائیر. ئەم جێگرییەتییە لە ساڵی ١٥١٦ لەلایەن برا دەریاوانەکانەوە، [[عروج بابرۆسا]] و [[خەیرەدین بابرۆسا]] دامەزرا، کە بە هاوکاریی خەڵکی خۆجێیی دژی فراوانخوازیی ئیسپانی دەستیان بەسەر جەزائیردا گرت و خاکی ناوبراویان خستە ژێر چاودێری و پاراستنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە. سەرەڕای ئەوەی بە ناوی وەفادار بوون بۆ سوڵتانی عوسمانی، بەڵام جێگرییەتییەکە بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کرد و بوو بە "دەوڵەتێکی ئیمپراتۆری"ی زۆر سەربەخۆ کە زیاتر لەلایەن [[یەنیچەرییەکان]]، سەرکردە دەریاوانەکان و ئەنجوومەنی دیوانەوە بەڕێوەدەبرا نەک ڕاستەوخۆ لەلایەن کارگێڕیی عوسمانییەوە.<ref>Ruedy 2005, p. 16</ref> <ref>Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO. p. 847.</ref> <ref>Merouche 2007, p. 139, 186</ref> لە سەدەکانی دواتردا، دەسەڵات بە چەند سیستەمێکی حوکمڕانیدا گۆڕا: سەرەتا [[بەیلەربەییەکان]] کە لەلایەن [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبووڵ]]ەوە داری دەکران، پاشان پاشاکان و ئاغاکان، پێش ئەوەی [[سەردەمی دەیوەکان]] لە ساڵی ١٦٧١ـەوە دەست پێبکات. لە پراکتیزەدا، دەسەڵات زۆر جار لە لایەن [[ئۆدجاک]] ([[سوپای یەنیچەری]]) و تائیفەی سەرکردە دەریاوانەکانەوە بوو، لە کاتێکدا [[دەی]] لە ڕێگەی دانوستاندن لەگەڵ توێژە سەربازییە باڵاکانەوە حوکمی دەکرد. مێژوونووسان ئەم جێگرییەتییەیان بە "[[کۆماری سەربازی]]" وەسف کردووە، کە دامەزراوە کارگێڕییەکانی عوسمانی لەگەڵ نەریتە سیاسییە خۆجێییەکان تێکەڵ دەکات کە لە دەوڵەتە ناوەڕاستییەکانی باکووری ئەفریقاوە بۆی ماونەتەوە. <ref>Naylor 2015b, p. 439.</ref> <ref>Merouche 2007, p. 123</ref> *'''داگیرکاریی فەڕەنسا (١٨٣٠ - ١٩٦٢)''': سەڕەڕای ئەوەی فەرەنسییەکان جێگرییەتیی عوسمانیی جەزائیریان هەڵوەشاندەوە، بەڵام جۆرێکی سەرەتایی لە نەتەوەپەروەریی جەزائیر و هۆشیاریی دەوڵەتی پێشتر بوونی هەبوو. کاتێک فەرەنسییەکان هێرشیان کرد، هۆزە خۆجێییەکان سەرەڕای بەرەنگاربوونەوەیان دژی جێگرییەتییەکە،<ref>Naylor 2015b, p. 13.</ref> کۆبۆوە بۆ پشتگیریکردنی عوسمانییەکان. فەرەنسییەکان وردە وردە کۆنتڕۆڵی خۆیان فراوان کرد و لە ساڵی ١٨٣٧دا [[قەڵای قوستەنتینە]]یان گرت. لە ڕۆژاوای جەزائیردا، ئەمیر عەبدولقادر دەوڵەتێکی ڕاستەقینەی دامەزراند و سەرکردایەتیی بەرەنگاربوونەوەیەکی توندی دژی فەرەنسییەکان کرد، بەتایبەت لە شەڕی مەقتەع (١٨٣٥). دوای چەندین ساڵ لە جەنگ کە بە ڕێکارە دڕندانەکانی فەرەنسییەکان لەوانەش ڕازیا (هێرشی کتوپڕ) ناسرابوو، ناوبراو لە ساڵی ١٨٤٧دا خۆی بەدەستەوە دا.<ref>Naylor 2015a, p. 154. </ref><ref>Naylor 2015b, p. 14</ref> جەنگی جەزائیر یەکێک بوو گرنگترین خەباتە دژە-کۆلۆنیالیزمیەکانی جیهانی سێیەم. ئەم جەنگە سەرکەوتووبوو بەهۆی بەردەوامی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN) لە بەدیهێنانی ئامانجە سەرەکییەکانی (وەک ئەوەی لە جاڕنامەی 1ی تشرینی دووەمی 1954 و [[کۆنگرەی صومام]] لە ساڵی 1956دا دیاری کرابوون)؛ و ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ لای خەبات لە پێناو "بوژاندنەوەی دەوڵەتی جەزائیردا". [[باڵی سەربازیی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN)]] کە بە [[سوپای ڕزگاریی نەتەوەیی (ALN)]] ناسراوە، توانی هەڕەشەیەکی ئەمنی قورس بۆ سەر فەرەنسا دروست بکات لە هەمان کاتدا کە ڕووبەڕووی ناکۆکیی قووڵی ناوخۆیی بووەوە و توانی تێیانپەڕێنێت.<ref>Naylor 2015a, p. 187.</ref> <ref>Bouamrane, Chikh; Jayjalī, Muḥammad (2009). L'Algérie coloniale par les textes (1830-1962) (in French). Editions ANEP. p. 75. ISBN 978-9947-21-443-5.</ref> <ref>Naylor 2015a, p. 187</ref> <ref>Bedjaoui (juriste).), Mohammed (1961). La révolution algérienne et le droit (in French). Éditions de l'Association internationale des juristes démocrates.</ref> [[File:Six chefs FLN - 1954.jpg|thumb|سەرکردە مێژووییە شەش کەسییەکەی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN): [[ڕەباح بیتات]]، [[مستەفا بن بۆلائید]]، [[موراد دیدوش]]، [[محەممەد بۆدیان]]، [[کەریم بێلقاسم]] و [[لەربی بن مەهیدی]].]] کارەساتیی مرۆیی زۆر گەورە لەم جەنگەدا ڕوویدا. مێژوونووسان، وەک [[ئەلیستێر هۆرن]] و [[ڕایمۆند ئارۆن]]، دەڵێن کە ژمارەی ڕاستەقینەی کوژراوانی جەزائیر لە موسڵمانان زۆر زیاتر بوو لەو خەمڵاندنانەی کە لەلایەن بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN) و فەرەنساوە بە فەرمی ڕاگەیەندراون، بەڵام لەو ملیۆنێک مردنە کەمتر بوو کە حکوومەتی جەزائیر دوای سەربەخۆیی بانگەشەی بۆ دەکرد. هۆرن ژمارەی قوربانییانی جەزائیر لە ماوەی هەشت ساڵدا بە نزیکەی ٧٠٠,٠٠٠ کەس خەمڵاند. جەنگەکە زیاتر لە ٢ ملیۆن جەزائیریی ئاوارە کرد.<ref>Horne, Alistair (1978). A Savage War of Peace. Viking Press. p. 538. ISBN 978-0-670-61964-1.</ref> <ref>Windrow, Martin (15 November 1997). The Algerian War 1954–62. Bloomsbury USA. p. 13. ISBN 1-85532-658-2.</ref> ژمارەی ئەو [[ئەورووپا|ئەورووپی]]یانەی کە ناسرابوون بە "پێ ڕەشەکان" (Pied-Noirs) کە لە جەزائیر هەڵاتن، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ بۆ ١٩٦٤دا گەیشتە زیاتر لە ٩٠٠,٠٠٠ کەس. کۆچکردن بۆ خاکی سەرەکیی فەرەنسا دوای [[کۆمەڵکوژیی ئۆران]] لە ساڵی ١٩٦٢ خێرا بوو، کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر لە ئەورووپییەکان وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بەرامبەر بە هێرشە تێرۆریستییەکانی ([[OAS]]) کوژران. خەمڵاندنەکان ئەوە دەرئەخەن کە لە نێوان ٣٠,٠٠٠ بۆ ١٥٠,٠٠٠ لە چەکدارە هاوکارەکانی فەرەنسا ([[هارکی]] - Harkis) و بنەماڵەکانیان لەلایەن [[بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN)]] یان لەلایەن خەڵکی تووڕەوە لە جەزائیر کوژراون، ئەمەش ببوە هۆی زەبری کۆمەڵایەتی و دەروونی لە سەرجەم قوربانییەکان بە بێ جیاوازی نەتەوە. <ref>Ussama Samir Makdisi; Paul A. Silverstein (2006). Memory and Violence in the Middle East and North Africa. Indiana University Press. p. 160. ISBN 978-0-253-34655-1. Archived from the original on 16 April 2017. Retrieved 12 August 2015.</ref> <ref>McDougall 2017, p. 231</ref> <ref>"French 'Reparation' for Algerians". BBC News. 6 December 2007. Archived from the original on 20 April 2010. Retrieved 16 November 2009.</ref> <ref>Ruedy 2005, p. 189-190.</ref> *'''سێ دەیە لە سەربەخۆیی(١٩٦٢-١٩٩١)''': یەکڕیزیی لاوازەکەی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN) دەستبەجێ دوای سەربەخۆیی تێکشکا، و بووە هۆی ململانێی دەسەڵات لە نێوان [[سەرۆکایەتی کاتیی حکوومەتی کۆماری جەزائیر (GPRA)]]، [[بن یوسف بن خەدە]]، ئەندامەکانی تری حکوومەت لەوانە [[ئایت ئەحمەد]]، [[ڕەباح بیتات]] و [[ئەحمەد بن بێلا]]. [[ئەحمەد بن بێلا]] پشتگیریی سوپای دەرەکیی ڕزگاریی نەتەوەیی (ALN)ـی هەبوو بە سەرکردایەتیی [[هواری بومێدیەن]] کە بەرەو شاری جەزائیر پێشڕەویی کرد. دوای خۆپیشاندانی بەکۆمەڵ کە لەلایەن [[یەکێتیی گشتیی کرێکارانی جەزائیر (UGTA)]]ـوە ڕێکخرابوون، پێشگیری لە جەنگی ناوخۆ کرا و بن بێلا لە ئەیلوولی ١٩٦٢دا دەسەڵاتی گرتە دەست. وڵاتە نوێیەکە ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر گەورە بووەوە لە دووبارە بنیاتنانەوەی ئابوورییەکی تێکشکاو و دروستکردنەوەی ناسنامەیەکی نەتەوەییی یەکگرتوو.<ref>Naylor 2015a, p. 190-191</ref> <ref>Naylor 2015b, p. 24</ref> یەکەم سەرۆکی جەزائیر سەرکردەی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی (FLN) ئەحمەد بن بێلا بوو. ناکۆکییەکی خاکی کە بەهۆی داواکارییەکانی [[مەغریب]]ەوە بۆ سەر بەشێک لە ڕۆژئاوای جەزائیر دروست بوو، بووە هۆی هەڵگیرسانی "[[جەنگی لوولە]]" یان جەنگی خاکی لە ساڵی ١٩٦٣دا. بن بێلا لە ساڵی ١٩٦٥ لەلایەن [[هواری بومێدیەن]]ەوە، هاوپەیمانی پێشووی و وەزیری بەرگریی خۆی، ڕووخێنرا. لە سەردەمی بن بێلادا، حکوومەت زیاتر بەرەو [[سۆسیالیزم]] و [[تاکڕەوی]] هەنگاوی نابوو؛ بومێدیەنیش ئەم ڕێبازەی درێژە پێدا. بەڵام ناوبراو بۆ مانەوەی پشتئەستوور بوو بە سوپا و ڕۆڵی حیزبە ڕێگەپێدراوە تاقانەکەی بۆ ئاستێکی سیمبولی کەمکردەوە. ئەو کشتوکاڵی بە کۆمەڵ کرد ([[بە کۆمەڵکردنی کشتوکاڵ]]) و هەڵمەتێکی فراوانی بۆ [[پیشەسازی]] کردن دەستپێکرد. بنکەکانی دەرهێنانی نەوت نیشتمانی کران. ئەمەش سوودێکی زۆری بە سەرکردایەتی گەیاند، بەتایبەت دوای [[قەیرانی جیهانیی نەوت]] لە ساڵی ١٩٧٣.<ref>Evans, Martin (February 2024). "Sand War: The Cold War in North Africa". History Today. Vol. 74, no. 2. Retrieved 17 June 2026.</ref> جێگرەوەی بومێدیەن، [[شادلی بن جەدید]]، هەندێک چاکسازیی [[ئابووریی لیبراڵی]] هێنایە ئاراوە. ئەو سیاسەتی [[بەعەرەبکردن]]ی لە کۆمەڵگە و ژیانی گشتیی جەزائیردا پەرە پێدا. مامۆستایانی زمانی عەرەبی، کە لە وڵاتانی تری موسڵمانەوە هێنرابوون، [[بیری ئیسلامیی سوننەتی]]ان لە قوتابخانەکاندا بڵاو کردەوە و بنمیچی گەڕانەوە بۆ ئیسلامیان داکوتی." <ref>"Country Profile: Algeria". Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 13 December 2010.</ref> ئابووریی جەزائیر زیاتر و زیاتر پشتی بە نەوت بەست، ئەمەش بووە هۆی سەختبوونی ژیان کاتێک نرخەکەی لە کاتی قەیرانی پڕبوونی بازار بە نەوت لە هەشتاکاندا دابەزی. قەیرانی ئابووریی بەهۆی دابەزینی نرخەکانی نەوتی جیهانییەوە بووە هۆی نائارامیی کۆمەڵایەتی لە جەزائیر لە دەیەی هەشتاکاندا؛ تا کۆتایی دەیەكە، بن جەدید [[سیستەمی فرەحیزبی]] پێشکەش کرد. حیزبە سیاسییەکان گەشەیان کرد، وەک [[بەرەی ڕزگاریی ئیسلامی (FIS)]]، کە هاوپەیمانییەکی فراوانی گروپە موسڵمانەکان بوو.<ref>Prochaska, David. "That Was Then, This Is Now: The Battle of Algiers and After". p. 141. Archived from the original on 25 July 2013. Retrieved 10 March 2012.</ref> <ref>"Country Profile: Algeria". Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 13 December 2010.</ref> *'''شەڕی ناوخۆ (١٩٩١-٢٠٠٢) و مێژووی دواتر''': لە کانوونی یەکەمی ١٩٩١دا، بەرەی ڕزگاریی ئیسلامی (FIS) توانی سەرکەوتنی گەورە بەدەستبهێنێت و دەست بەسەر گەڕی یەکەمی هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکاندا بگرێت کە لە دوو گەڕ پێکهاتبون. لە ترس ئەوەی حکوومەتێکی ئیسلامی هەڵبژێردرێت، دەسەڵاتداران لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا دەوەستنە ناو پرۆسەکەوە و هەڵبژاردنەکانیان هەڵوەشاندەوە. بن جەدید دەستبەکاربوونی خۆی کێشایەوە و "ئەنجوومەنی باڵای دەوڵەت" دامەزرا بۆ ئەوەی وەکو سەرۆکایەتی کار بکات. ئەم ئەنجوومەنە بەرەی (FIS)ـی قەدەغە کرد، ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی ڕاپەڕینێکی چەکداریی ناوخۆیی لە نێوان باڵی سەربازیی بەرەکە، کە بریتی بوو لە "گرووپی چەکداری ئیسلامی (GIA)"، و هێزە چەکدارە نیشتمانییەکان، کە پێدەچێت زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ کەس لەو ململانێیەدا گیانیان لەدەست داوە. چەکدارە ئیسلامییەکان هەڵمەتێکی توندوتیژیان لە کۆمەڵکوژیی خەڵکی سڤیل ئەنجام دا. لە چەند قۆناغێکی جەنگەکەدا، دۆخی جەزائیر بوو بە جێگەی نیگەرانیی نێودەوڵەتی، بە دیاریکراوی لە کاتی [[قەیرانی فڕۆکەی هێڵی ئاسمانی فەرەنسی گەشتی ٨٩٦٩]]، کە رفاندنێک بوو لەلایەن گرووپی چەکداری ئیسلامییەوە ئەنجام درا. گرووپی چەکداری ئیسلامی لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٧دا ئاگربەستی ڕاگەیاند.<ref>"98 Die in One of Algerian Civil War's Worst Massacres. Archived 23 June 2017 at the Wayback Machine". The New York Times. 30 August 1997.</ref> <ref>"Country Profile: Algeria". Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 13 December 2010.</ref> لە ساڵی ١٩٩٩دا جەزائیر هەڵبژاردنی ئەنجام دا، کە لەلایەن چاودێرانی نێودەوڵەتی و زۆرینەی گروپە ئۆپۆزیسیۆنەکانەوە بە هەڵبژاردنێکی نادادپەروەر و لایەنگیر دادەنرا، و لەلایەن سەرۆک [[عەبدولعەزیز بوتەفلیقە]]وە بردراوەوە. ئەو کار بۆ گەڕاندنەوەی جێگیربوونی سیاسی بۆ وڵات کرد و دەستپێشخەرییەکی بە ناوی "ڕێککەوتنی مەدەنی" ڕاگەیاند، کە لە ڕێفراندۆمێکدا پەسەند کرا، و بە پێی ئەوە زۆرێک لە زیندانییە سیاسییەکان لێخۆشبوونیان بۆ دەرکرا، و چەندین هەزار ئەندامی گروپە چەکدارەکان لێخۆشبوونیان لە دادگاییکردن پێبەخشرا لە ژێر چەتری لێخۆشبوونێکی سنورداردا کە تا ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ کاری پێدەکرا. [[سوپای ڕزگاریی ئیسلامی (AIS)]] هەڵوەشایەوە و ڕێژەی توندوتیژیی چەکداران بە خێرایی دابەزی. [[گرووپی سەلەفی بۆ بانگەواز و جیهاد (GSPC)]]، کە گرووپێکی جیابووەوە بوو لە گرووپی چەکداری ئیسلامی، هەڵمەتێکی تێرۆریستی دژ بە حکوومەت درێژە پێدا. <ref>Freedom House. "Freedom in the World 2013: Algeria". Freedom House. Archived from the original on 2 February 2014. Retrieved 22 January 2014.</ref> <ref>"Country Profile: Algeria". Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 13 December 2010.</ref> بوتەفلیقە لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی نیسانی ٢٠٠٤دا سەرلەنوێ هەڵبژێردرایەوە دوای ئەوەی بانگەشەی لەسەر بەرنامەی ئاشتەوایی نیشتمانی کرد. بەرنامەکە چاکسازیی ئابووری، دامەزراوەیی، سیاسی و کۆمەڵایەتی لەخۆ گرت بۆ مۆدێرنکردن و پێشکەوتنی وڵات، بەرزکردنەوەی ئاستی ژیان، و چارەسەرکردن و بەرەنگاربوونەوەی هۆکارەکانی دوورکەوتنەوە هۆکاری ئایدۆلۆژی و توندڕەوی. هەروەها دەستپێشخەرییەکی دووەمی لێخۆشبوونی تێدا بوو، کە بریتی بوو لە "[[چارتەری ئاشتی و ئاشتەوایی نیشتمانی]]"، کە لە ڕێفراندۆمێکدا لە ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسەند کرا. چارتەرەکە لێخۆشبوونی پێشکەش بە زۆرینەی چەکدارە گەریللاکان و هێزە ئەمنییەکانی حکوومەت کرد. <ref>"Country Profile: Algeria". Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 13 December 2010</ref> [[File:Arrêt du processus électoral de 1991 en Algérie.jpg|thumb| جەزائیر، ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢. تانکەکانی سوپای نیشتمانیی گەلی (ANP) لە شەقامەکانی شاری جەزائیر، لە ڕۆژی دوای ڕاگەیاندنی کۆتاییهاتنی گەڕی دووەمی هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١.]] لە ٢ی نیسانی ٢٠١٩دا، بوتەفلیقە دەستی لە پۆستی سەرۆکایەتی کێشایەوە دوای خۆپیشاندانی بەکۆمەڵ دژی خۆپاڵاوتنەوەی بۆ خولی پێنجەمی سەرۆکایەتی.<ref>"Algeria parliament to meet on Tuesday to name interim president". Al Jazeera. 6 April 2019. Archived from the original on 7 April 2019. Retrieved 7 April 2019.</ref> لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا، [[عەبدولمەجید تەبون]] بوو بە سەرۆکی جەزائیر، دوای ئەوەی لە گەڕی یەکەمی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا سەرکەوتنی بەدەستهێنا بە بەرزترین ڕێژەی بایکۆت و ئامادەنەبوون لە مێژووی هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکانەوە لە دوای دەستپێکردنی [[دیموکراسی لە جەزائیر]] لە ساڵی ١٩٨٩وە. تەبون تۆمەتبار دەکرێت بەوەی نزیکە لە سوپا و دڵسۆزە بۆ سەرۆکەکەی پێشوو. تەبون ئەم تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە و بانگەشەی ئەوە دەکات کە تەبوون قوربانیی هەڵمەتێکی چەوساندنەوە و پشکنینی سیاسییە. هەروەها بە ڕەخنەگرەکانی وتووە کە لە ئابی ٢٠١٧دا بەهۆی دەوەشاندن و هاندانی باڵادەستانی تر کە ئێستا لە زینداندان، لە حکوومەت دوور خراوەتەوە و دەرکراوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، سەرۆک تەبون خولی دووەمی سەرۆکایەتی بردەوە بە بەدەستهێنانی ڕێژەیەکی زۆر و بێوێنەی ٨٤.٣ لەسەدی دەنگەکان، هەرچەندە دژبەرەکانی ئەنجامەکەیان بە ناپاکی و فێڵ ناو برد. <ref>"Algeria: Who is new president Abdelmadjid Tebboune?". The Africa Report.com. 17 December 2019. Archived from the original on 17 December 2021. Retrieved 17 December 2021.</ref> <ref>"Algeria court certifies President Tebboune's landslide re-election win". Al Jazeera.</ref> ==سەربازی و سوپا== سوپای جەزائیر پێکهاتووە لە [[سوپای نیشتمانیی گەلی (ANP)]]، [[هێزی دەریایی نیشتمانیی جەزائیر (MRA)]]، و [[هێزی ئاسمانیی جەزائیر (QJJ)]]، لەگەڵ هێزەکانی بەرگریی ئاسمانیی هەرێمی. سوپا جێنشینی ڕاستەقینەی سوپای ڕزگاریی نەتەوەیی (ALN)ـیە، کە باڵێکی سەربازیی بەرەی ڕزگاریی نەتەوەیی بوو کە لە لایەن هەندێک ڕەخنەگران بە نەتەوەپەرست ناودەبرێ، کە لە کاتی جەنگی سەربەخۆیی جەزائیردا (١٩٥٤-١٩٦٢) دژی داگیرکاریی کۆلۆنیالیستیی فەرەنسا جەنگا. <ref>"Algeria". The World Factbook (2013 ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 24 December 2013.</ref> ==مافی مرۆڤ== جەزائیر لەلایەن [[ڕێکخراوی "فریدم هاوس"]]ـەوە کە لەلایەن حکوومەتی [[ئەمریکا]]وە پارەدار دەکرێت، لە سەرەتای دەستپێکردنی بڵاوکردنەوەی ئەو هەڵسەنگاندنانە لە ساڵی ١٩٧٢وە بە "ئازاد نەکراو" پۆلێن کراوە، بەبێ ئەو ساڵانەی کە بریتی بوون لە ١٩٨٩، ١٩٩٠ و ١٩٩١، کە لەو ساڵانەدا وڵاتەکە بە "تا ڕادەیەک ئازاد" ناوی هێنرابوو . لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦دا، [[چاودێری مافەکانی مرۆڤی ئەورووپا-دەریای سپی ناوەڕاست]] ڕاپۆرتێکی سەبارەت بە پێشێلکردنی ئازادیی ڕاگەیاندن لە جەزائیر بڵاو کردەوە. ڕاپۆرتەکە روونی کردەوە کە حکوومەتی جەزائیر سنوردارکردنی بەسەر ئازادیی رۆژنامەگەری، دەربڕین، و مافی خۆپیشاندان و کۆبوونەوەی ئاشتیانەدا سەپاندووە، هاوکات توندوتیژی لە چاودێریکردنی میدیاکان و وێبسایتەکاندا کردووە. بەهۆی ئەوەی کە ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانان ڕەخنە لە حکوومەتی دەسەڵاتدار ده‌گرن، مۆڵەتی هەندێک لە دەزگا ڕاگەیاندنەکان هەڵدەوەشێنرێتەوە.<ref>"Freedom in the World". Freedom House. Archived from the original on 27 January 2013. Retrieved 19 January 2013.</ref> <ref>Monitor, Euro-Med (December 2016). "Algeria must stop crushing dissent by imprisoning journalists and activists". Euro-Mediterranean. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 21 May 20</ref> سەندیکاکانی کرێکاران کە سەربخۆ و خودموختارن، ڕووبەڕووی هەراسانکردنی بەردەوامی حکوومەت دەبنەوە، بە شێوەیەک کە زۆرێک لە سەرکردەکانیان زیندانی کراون و خۆپیشاندانەکانیان سەرکوت کراون. لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەیەک سەندیکا، کە زۆرێکیان تێوەگلاون لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٠-٢٠١٢ی جەزائیر، تۆمارکردنیان لەلایەن حکوومەتەوە هەڵوەشێنراوەتەوە.<ref>Izouaouen, Noreddine (4 December 2017). "Algérie: Dissolution du Snateg, le secrétaire général conteste". Maghreb Emergent (in French). Archived from the original on 15 March 2018</ref> <ref>"Algérie: Les droits des travailleurs bafoués" (in French). Human Rights Watch. 27 May 2014. Archived from the original on 21 April 2017. Retrieved 15 March 2</ref> ==ئابووری== دراوی جەزائیر دینارە (DZD). ئابووریی وڵاتەکە هێشتا لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدایە، کە ئەمەش میراتی مۆدێلی گەشەپێدانی سۆسیالستیی دوای سەربەخۆیی وڵاتەکەیە. لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا، ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٤ی بانکی جیهانی خاڵێکی وەرچەرخان بۆ جەزائیر تۆمار دەکات، کە تێیدا وڵاتەکە پەیوەندی بە یانەی هەڵبژاردەی وڵاتانی خاوەن داهاتی مامناوەندی سەرەوە دەکات. ئەم هەڵکشانە ئابوورییە، کە دەرئەنجامی ستراتیژێکی گەشەپێدانی=ێکی خێرایە، وڵاتەکە دەخاتە هەمان پۆلی هێزی وڵاتە تازەپێگەیشتووەکان وەک [[چین]]، [[بەڕازیل]] و [[تورکیا]]. <ref>"Banque mondiale: 6 pays d'Afrique dont 2 du maghreb à revenu intermédiaire supérieur". La Nouvelle Tribune (in French). 24 July 2024. Retrieved 30 July 2024</ref> <ref>"World Bank: Algeria's positioning improves in new classification of economies". Archived from the original on 30 July 2024. Retrieved 30 July 2024.</ref> <ref>"Algeria reclassification to upper middle income by World Bank". World Bank Blogs.</ref> [[File:GDP per capita development in Algeria.png|thumb| [[پێشکەوتنی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی (GDP)]] بۆ هەر تاکێک لە جەزائیر.]] لە ساڵانی ڕابردوودا، حکوومەتی جەزائیر پڕۆسەی [[بەتاکیبکردن]] (پێدانی کەرتی تایبەت)ی پیشەسازییەکانی سەر بە دەوڵەتی ڕاگرت و سنوردارکردنی بەسەر هاوردەکردن و تێوەگلانی بیانی لە ئابوورییەکەیدا سەپاند. ئەم سنوردارکردنانە تازە دەستیان پێکردووە بەوەی وردە وردە هەڵبگیرێن، هەرچەندە پرسیارەکان سەبارەت بە خاوی لە فرەچەشنکردنی ئابووریی جەزائیر هێشتا بە هەڵواسراوی ماونەتەوە.<ref>Cilliers, Jakkie; Kwasi, Stellah (8 June 2023). "Stagnation or Growth? Algeria's development pathway to 2040". futures.issafrica.org. Retrieved 21 January 2025.</ref> <ref>"Algerian efforts to diversify the economy will be slow". Emerald Expert Briefings. 1 January 2023. doi:10.1108/OXAN-DB280723. ISSN 2633-304X.</ref> <ref>Alby, Stéphane (25 June 2024). "ALGERIA: POSITIVE SIGNS BUT MAJOR CHALLENGES". Eco Emerging (Q3 2024): 21–22 – via BNP Paribas.</ref> ==دانیشتووان== لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ژمارەی دانیشتووانی جەزائیر نزیکەی ٤ ملیۆن کەس بوو. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ژمارەی دانیشتووانی جەزائیر بە مەزەندە گەیشتۆتە ٤٧.٤ ملیۆن کەس.<ref>"Algeria - Place Explorer - Data Commons". datacommons.org. Retrieved 10 November 2024.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Algeria|جەزائیر}} {{وڵاتەکانی ئەفریقا}} {{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{کۆمکاری عەرەبی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئەفریقا|جەزائیر|وڵاتەکان}} {{کۆڵکە}} [[پۆل:جەزائیر]] [[پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢]] [[پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک]] chnqlh8r0awz4wpezcfi62j6hbjuw13 0 8544 1613998 1600405 2026-08-01T11:25:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613998 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = شازادەنشینی ئەندۆرا | common_name = ئەندۆرا | native_name = {{native name|ca|Principat d'Andorra}} | image_flag = Flag of Andorra.svg | image_coat = Coat of arms of Andorra.svg | symbol_type = نیشانە | national_motto = {{langx|la|Virtus Unita Fortior|label=none}} ([[زمانی لاتینی|لاتینی]])<br />«فەزیلەتی یەکگرتوو بەھێزترە»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/europe/andorra/adsymbols.htm|سەردێڕ=Andorran Symbols|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=WorldAtlas}}</ref> | national_anthem = ''[[ئێل گران کارلێمانی]]'' <br />«[[شاڕلمانی مەزن]]»<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:El Gran Carlemany.ogg]]}}</div> | image_map = Location Andorra Europe.png | map_caption = {{map caption |location_color=centre of green circle |region=ئورووپا |region_color=dark grey}} | image_map2 = | capital = [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] | coordinates = {{coord|42|30|23|N|1|31|17|E|type:city_region:AD|display=inline}} | largest_city = پایتەخت | official_languages = [[زمانی کەتەلانی|کەتەلۆنی]]<ref name="Constitution-article-2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitution of the Principality of Andorra |ناونیشان=https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en |بڵاوکەرەوە=[[General Council (Andorra)|General Council]] |زمان=en |format=PDF |لە=art. 2.1 |وتەگێڕانەوە=Catalan is the official language of the State. |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> | ethnic_groups = {{plainlist| * ٣٤.٣٪ [[ئیسپانییەکان]] * ٣٢.١٪ [[دانیشتووانناسیی ئەندۆرا|ئەندۆرایییەکان]] * ١٠٪ [[گەلی پورتوگالی|پورتوگالی]] * ٥.٦٪ [[گەلی فەرەنسی|فەرەنسی]] * ١٨٪ ئەوانی تر }} | ethnic_groups_ref = <ref name="cia"/> | ethnic_groups_year = ٢٠٢٤ | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * ٩٠.٨٪ [[مەسیحییەت]] ** ٨٥.٥٪ [[کڵێسای کاسۆلیک لە ئەندۆرا|کاسۆلیک]] ([[ئایینی فەرمی|فەرمی]])<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Jeroen|دوایین١= Temperman|سەردێڕ=State–Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance|بڵاوکەرەوە=BRILL|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨١٤٩-٦|وتەگێڕانەوە=...&nbsp;guarantees the Roman Catholic Church free and public exercise of its activities and the preservation of the relations of special co-operation with the state in accordance with the Andorran tradition. The Constitution recognizes the full legal capacity of the bodies of the Roman Catholic Church which have legal status in accordance with their own rules.}}</ref> ** ٥.٣٪ [[پێڕستی مەزھەبە مەسیحییەکان|مەسیحییەکانی]] تر {{Tree list/end}} | ٦.٩٪ [[بێدینی|بێدین]] | ٢.٣٪ ئەوانی تر }} | religion_year = ٢٠٢٠ | religion_ref = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=6c|سەردێڕ=National Profiles &#124; World Religion|وێبگە=www.thearda.com}}</ref> | demonym = [[پێڕستی ئەندۆرایییەکان|ئەندۆرایی]] | government_type = [[شازادەنشین|شازادەنشینی ھاوبەشی]] دەستووریی پەرلەمانیی یەکگرتوو | leader_title1 = [[شازادە ھاوبەشەکانی ئەندۆرا|شازادە ھاوبەشەکان]] | leader_name1 = {{plainlist| * [[خۆسێپ-لویس سێرانیۆ پێنتینات]] * [[یمانوێل ماکرۆن]]}} | leader_title2 = [[پێڕستی نوێنەرانی شازادە ھاوبەشەکانی ئەندۆرا|نوێنەرەکان]] | leader_name2 = {{plainlist| * [[ئێدوارد ئیبانێز]] * [[ژۆرژ-فرانسوا لێکلێرک]]}} | leader_title3 = [[پێڕستی سەرۆک وەزیرانی ئەندۆرا|سەرۆک وەزیران]] | leader_name3 = [[شاڤیێر ئیسپۆت زامۆرا]] | leader_title4 = [[پێڕستی سیندیكە گشتییەکانی ئەنجومەنی گشتی|سیندیكی گشتی]] | leader_name4 = [[کارلس ئینسێنیات ڕێیگ]] | legislature = [[ئەنجومەنی گشتی (ئەندۆرا)|ئەنجومەنی گشتی]] | sovereignty_type = سەربەخۆیی | established_event1 = [[یەکەم گرێبەستی پارێژ لە ئەندۆرا (١٢٧٨)|یەکەم گرێبەستی پارێژ]] | established_date1 = ٨ی ئەیلوولی ١٢٧٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cultura.ad/historia-d-andorra |سەردێڕ= Història d'Andorra|زمان=ca|وێبگە=Cultura.ad|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0003858.xml |سەردێڕ= Andorra|زمان=ca|وێبگە=Enciclopèdia.cat|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> | established_event2 = لە [[شانشینی فەرەنسا]]وە | established_date2 = ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٦٥٢ | established_event3 = لە [[شازادەنشینی کەتەلۆنیا]]وە | established_date3 = ١٧١٥ | established_event4 = لە [[ئیمپراتۆریەتی فەرەنسا]]وە | established_date4 = ١٨١٤ | established_event5 = [[دەستووری ئەندۆرا|دەستوور]] | established_date5 = ٢ی شوباتی ١٩٩٣ | area_km2 = ٤٦٧٫٦٣ | area_rank = ١٧٨ەم | area_sq_mi = ١٨٠٫٥٥ | percent_water = ٠٫٢٦ (١٢١٫٤ [[ھێکتار|ھێکتار]]){{efn|{{in lang|fr|cap=yes}} Girard P & Gomez P (2009), Lacs des Pyrénées: Andorre.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٢}}</ref>}} | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ٨٩،٣٦٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&N2=605&N3=606&DV=1143 |سەردێڕ=Departament d'Estadística |وێبگە=www.estadistica.ad |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> | population_estimate_rank = ١٨٤ەم | population_estimate_year = ٢٠٢٦ | population_census_year = ٢٠٢١ | population_density_km2 = ١٨٧٫١ | population_density_sq_mi = ٤٨٤٫٦ | population_density_rank = ٧١ەم | GDP_PPP = {{increase}} ٦٫٠٠١ ملیار دۆلار<ref name="IMFWEO.AD">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |سەردێڕ=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024|بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]]|وێبگە=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = ٢٠٢٤ | GDP_PPP_rank = ١٦٨ەم | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ٦٩،١٤٦ دۆلار<ref name="IMFWEO.AD" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ١٨ەم | GDP_nominal = {{increase}} ٣٫٨٩٧ ملیار دۆلار<ref name="IMFWEO.AD" /> | GDP_nominal_year = ٢٠٢٤ | GDP_nominal_rank = ١٥٩ەم | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ٤٤،٩٠٠ دۆلار<ref name="IMFWEO.AD" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٢٤ەم | Gini = ٣٨٫٤ | Gini_year = ٢٠٢٤ | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Coeficient de Gini (Ingressos) Població |ناونیشان=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&N2=131&N3=132&DV=1496 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Departament d'Estadística}}</ref> | HDI = ٠٫٩١٣ | HDI_rank = ٣٢ەم | HDI_year = ٢٠٢٣ | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Human Development Report 2025 |ناونیشان=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[یۆرۆ]] ([[نیشانەی یۆرۆ|€]]){{efn|پێش ساڵی ١٩٩٩، [[فرانی فەرەنسی]] و [[پێسێتای ئیسپانی]]؛ بەڵام دراو و تێبینییەکانی ھەردوو دراوەکە تا ساڵی ٢٠٠٢ بە یاسایی مانەوە. بڕێکی کەم لە [[دیناری ئەندۆرا]] (کە دابەشکرابوو بۆ ١٠٠ سەنتیم) دوای ساڵی ١٩٨٢ لێدرا.}} | currency_code = EUR | time_zone = [[کاتی ناوەندی ئەورووپا|CET]] | utc_offset = +٠١:٠٠ | utc_offset_DST = +٠٢:٠٠ | time_zone_DST = [[کاتی ھاوینەی ناوەندی ئەورووپا|CEST]] | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[ژمارە تەلەفۆنەکان لە ئەندۆرا|+٣٧٦]] | cctld = [[.ad]]{{efn|ھەروەھا [[.cat]]، کە لەگەڵ [[کەتەلۆنیا|خاکە کەتەلۆنی زمانەکاندا]] ھاوبەشە.}} | today = }} '''ئەندۆرا'''،{{efn|گۆکردن: * {{IPAc-en|audio=en-us-Andorra.ogg|lang|æ|n|ˈ|d|ɔːr|ə}} {{respell|an|DOR|ə}} یان {{IPAc-en|æ|n|ˈ|d|ɒr|ə}} {{respell|an|DORR|ə}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roach|یەکەم=Peter|ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|شوێن=Cambridge|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-١٥٢٥٣-٢}}</ref> * {{IPA|ca|anˈdɔra|lang|LL-Q7026 (cat)-Millars-Andorra.wav}}}} بە فەرمی '''شازادەنشینی ئەندۆرا'''،<ref name="Constitution-article-1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitution of the Principality of Andorra |ناونیشان=https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en |بڵاوکەرەوە=[[General Council (Andorra)|General Council]] |زمان=en |format=PDF |لە=art. 1.1 |وتەگێڕانەوە=Andorra is a Democratic and Social independent State abiding by the Rule of Law. Its official name is Principat d'Andorra. |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref>{{efn|{{langx|ca|Principat d'Andorra|links=no}},<ref name="Constitution-article-1"/> {{IPA|ca|pɾinsiˈpad danˈdɔra|pron}}. <br /> {{langx|es|Principado de Andorra|links=no}}, {{IPA|es|pɾinθiˈpaðo ðe anˈdora|pron}}. <br /> {{langx|fr|Principauté d'Andorre|links=no}}, {{IPA|fr|pʁɛ̃sipote dɑ̃ˈdɔʁ|pron}}.}} وڵاتێکی دەورەدراو بە وشکانییە لە [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا]]، لە ڕۆژھەڵاتی [[پیرینێ]] لە [[باشووری ڕۆژاوای ئەورووپا]]، کە لە باکوورەوە لەگەڵ [[فەرەنسا]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[ئیسپانیا]] ھاوسنوورە. وا بڕوا دەکرێت کە لەلایەن [[شاڕلمانی مەزن|شاڕلمان]]ەوە دروست کرابێت، ئەندۆرا تا ساڵی ٩٨٨ لەلایەن [[کاونتەکانی ئۆرگێل|کاونتی ئۆرگێل]]ەوە بەڕێوە دەبرا، کاتێک گوازرایەوە بۆ [[قەشەنشینی ئۆرگێل]]. ئەندۆرا وەک قەوارەیەکی [[ڕامیاری]] بەپێی [[یەکەم گرێبەستی پارێژ لە ئەندۆرا (١٢٧٨)|پەیماننامەیەک لە ساڵی ١٢٧٨]] پێکھێنرا، وەک ئاغایەتییەک لە ناو [[شازادەنشینی کەتەلۆنیا]] تا ساڵی ١٧١٥ بوو. لە ئێستادا لەلایەن دوو [[شازادە ھاوبەشەکانی ئەندۆرا|شازادەی ھاوبەشەوە]] سەرکردایەتی دەکرێت: [[قەشەنشینی ئۆرگێل|قەشەی ئۆرگێل]] لە [[کەتەلۆنیا]]، [[ئیسپانیا]]، و سەرۆک کۆماری [[فەڕەنسا]]. پایتەخت و گەورەترین شاری [[ئەندۆرا لا ڤێلا]]یە. ئەندۆرا [[بچووکەدەوڵەتەکانی ئەورووپا|شەشەم بچووکترین دەوڵەتە لە ئەورووپا]]، بە ڕووبەری ٤٦٨ کیلۆمەتر دووجا و دانیشتووانێکی نزیکەی ٨٩،٠٥٨ کەس (تا شوباتی ٢٠٢٦).<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Andorra supera els 89.000 habitants |ناونیشان=https://www.diariandorra.ad/nacional/260126/andorra-tanca-2025-amb-89-058-habitants_188625.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Diari d'Andorra}}</ref> گەلی ئەندۆرا گرووپێکی [[زمانە ڕۆمانسییەکان|ڕۆمانسین]] کە لە کەتەلۆنییەکانەوە ھاتوون.<ref name="Minahan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minahan |یەکەم=James |سەردێڕ=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |پەڕە=٤٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٠٩٨٤-٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=2016 Country Review |ناونیشان=https://www.countrywatch.com/content/pdfs/reviews/B336M69Q.01c.pdf}}</ref> ئەندۆرا ١٧ەم بچووکترین وڵاتی جیھانە لە ڕووی وشکانییەوە و ١١ەم بچووکترینە لە ڕووی دانیشتووانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tellmenothing.com/2017/04/18/andorra-unusual-facts-european/|سەردێڕ=Andorra: 10 Unusual Facts About The Tiny European Principality|دوایین=Malankar|یەکەم=Nikhil|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=Tell Me Nothing|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170607111953/http://tellmenothing.com/2017/04/18/andorra-unusual-facts-european/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref> پایتەختەکەی، ئەندۆرا لا ڤێلا، بەرزترین پایتەختی ئەورووپایە، لە بەرزی ١،٠٢٣ مەتر لە ئاستی دەریاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html|سەردێڕ=Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra|بڵاوکەرەوە=Fallingrain.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220124035/http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html|url-status=dead}}</ref> زمانی فەرمی [[زمانی کەتەلانی|کەتەلۆنییە]]، بەڵام [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]]، [[زمانی پورتوگالی|پورتوگالی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەرەنسیش]] بە شێوەیەکی بەربڵاو قسەیان پێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Background Note: Andorra|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|بڵاوکەرەوە=State.gov|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> [[گەشتیاری لە ئەندۆرا]] ساڵانە نزیکەی ٨ ملیۆن سەردانکەر بۆ وڵاتەکە ڕادەکێشێت.<ref name="es2">{{Cite CIA World Factbook|country=Andorra |date=2024-10-04 |access-date=2024-10-12}}</ref> ئەندۆرا دەوڵەتی ئەندام نییە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]].<ref>[https://kluwerlawonline.com/journalarticle/European+Foreign+Affairs+Review/30.4/EERR2025035 Graham Butler, ''The Legal Relations of the European Union with the Principality of Andorra'', European Foreign Affairs Review, 2025, vol. 30, no. 4, pp. 527-552 (22 November 2025)]</ref> لە ساڵی ١٩٩٣ەوە ئەندامی [[ئەنجومەنی ئەورووپا]] و [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=United Nations Member States |ناونیشان=https://www.un.org/en/about-us/member-states |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Un.org}}</ref> == ڕەگناسی == بنەچەی وشەی ئەندۆرا نەزانراوە، ئەگەرچی چەندین گریمانە پێشنیار کراون. کۆنترینیان ئەوەیە کە لەلایەن مێژوونووسی [[یۆنانی کۆن|یۆنانی]] [[پۆلیبیۆس]] (''[[مێژووەکان (پۆلیبیۆس)|مێژووەکان]]'' III، ٣٥، ١) خراوەتە ڕوو، کە ئەندۆسینەکان، [[ھۆز|ھۆزێکی]] [[ئیبیرییەکان|ئیبیری]] پێش ڕۆمان، وەک ئەوانەی لە مێژوودا لە دۆڵەکانی ئەندۆرا جێگیر بوون و ڕووبەڕووی سوپای [[کارتاجی کۆن|کارتاج]] بوونەتەوە لە کاتی تێپەڕبوونیان بە پیرینێ لە کاتی [[جەنگەکانی پونیک|جەنگەکانی پونیکدا]] وەسف دەکات. وشەی ئەندۆسینی یان ئەندۆسینەکان ({{lang|grc|Ἀνδοσίνοι}}) ڕەنگە لە [[زمانی باسکی|باسکی]] «ھاندیا» (handia) وەرگیرابێت، کە بە واتای «گەورە» یان «زەبەلاح» دێت.<ref name="Diccionari">''Diccionari d'Història de Catalunya''; ed. 62; Barcelona; 1998; {{ISBN|84-297-3521-6}}; p. 42; entrada "Andorra"</ref> ڕەگناسیی ناوی شوێنەکانی ئەندۆرا بەڵگەی زمانی باسکی لە ناوچەکەدا نیشان دەدات. تیۆرییەکی تر پێشنیاری ئەوە دەکات کە وشەی ئەندۆرا ڕەنگە لە وشەی کۆنی ئەنۆراوە ھاتبێت کە وشەی باسکی «ئوور» (ur) («ئاو») لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Font Rius |یەکەم=José María |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JQL6rtB8VtQC&q=Anorra+andorra&pg=PA743 |سەردێڕ=Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval |بڵاوکەرەوە=Edicions Universitat Barcelona |ساڵ=١٩٨٥|ژپنک=٩٧٨-٨٤-٧٥٢٨-١٧٤-٢|پەڕە=٧٤٣|زمان=ca |trans-title=Studies on local rights and institutions in medieval Catalonia}}</ref> گریمانەیەکی تر پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەندۆرا ڕەنگە لە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] «ئەددارە» ({{lang|ar|الدَّارَة}}) وەرگیرابێت، کە ئاماژەیە بۆ زەوییەکی بەرفراوان کە لە نێوان چیاکان یان شوێنێکی پڕ لە دارستاندایە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9/ |سەردێڕ=تعريف و معنى دارة في معجم المعاني الجامع – معجم عربي عربي |وێبگە=almaany.com |زمان=ar}}</ref> (بە «ئەددارە» کە نیشانەی ناسراوە). کاتێک [[موورەکان]] نیمچەدوورگەی ئیبیریایان داگیر کرد، دۆڵەکانی پیرینێی بەرز بە ڕووبەرێکی فراوان لە دارستان داپۆشرابوون. ئەم ناوچانە لەلایەن موسڵمانانەوە بەڕێوە نەدەبران، بەھۆی سەختی جوگرافیی فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gaston|یەکەم=L. L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_XpEAQAAMAAJ&q=darra&pg=PA9|سەردێڕ=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|بڵاوکەرەوە=McBridge, Nast & Co|ساڵ=١٩١٢|شوێن=New York|پەڕە=٩}}</ref> تیۆرییەکانی تر پێشنیاری ئەوە دەکەن کە زاراوەکە لە «ئەندوریاڵ»ی (andurrial) [[ناڤارۆ-ئاراگۆنی]] وەرگیراوە، کە بە واتای «زەوی داپۆشراو بە دەوەن» یان «وەرزێر» دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Online Etymology Dictionary |ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150510112647/http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Etymonline.com}}</ref> ڕەگناسیی فۆلکلۆری وای دەبینێت کە شاڕلمانی مەزن ناوی ناوچەکەی وەک ئاماژەیەک بۆ دۆڵی کەنعانیی [[ئێندۆر (گوند)|ئێندۆر]] یان ئەندۆر لە [[پەرتووکی پیرۆز|پەرتووکە]] پیرۆزدا ناو ناوە (کە میدیانەکانی تێدا شکێنراون)، ناوێک کە لەلایەن میراتگر و کوڕەکەی [[لویسی پیاوچاک]]ەوە پێی بەخشراوە دوای شکستپێھێنانی موورەکان لە «دۆڵە کێوییەکانی دۆزەخ».<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freedman |یەکەم=Paul |ناونیشان=https://archive.org/details/images0000free |سەردێڕ=Images of the Medieval Peasant |بڵاوکەرەوە=Stanford University Press |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٣٣٧٣-١|شوێن=California |پەڕە=١٨٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Andorra topographic map-en.svg|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئەندۆرا]] بەھۆی ھەڵکەوتەی لە زنجیرەچیاکانی [[پیرینێ|پیرینێ]]ی ڕۆژھەڵات، ئەندۆرا بە شێوەیەکی سەرەکی لە چیا سەختەکان پێکدێت، کە بەرزترینیان [[کۆما پێدرۆسا|کۆما پێدرۆسا]]یە بە بەرزی {{convert|2946|m|ft|0}}، و تێکڕای بەرزیی ئەندۆرا {{convert|1996|m|ft|0}}ە.<ref>Atlas of Andorra (1991), Andorran Government. {{oclc|801960401}}. {{in lang|ca}}</ref> ئەمانە بە سێ دۆڵی تەسک بە شێوەی پیتی Y دابەش دەبن کە یەکدەگرن و دەبن بە یەک وەک ڕەوتی سەرەکی، ڕووباری [[گران ڤالیرا|گران ڤالیرا]]، کە وڵاتەکە بەرەو ئیسپانیا جێدەھێڵێت (لە نزمترین خاڵی ئەندۆرا کە {{convert|840|m|ft|0|abbr=on|disp=or}}ە). ڕووبەری زەویی ئەندۆرا {{convert|468|km2|sqmi|abbr=on|0}}ە. === ژینگە === [[ڕووەکناسیی جوگرافی|لە ڕووی ڕووەکناسیی جوگرافییەوە]]، ئەندۆرا سەر بە پارێزگای ئەورووپای ئەتڵەسییە لە [[ناوچەی سێرکەمبۆریێڵ|ناوچەی سێرکەمبۆریێڵ]] لە چوارچێوەی [[شانشینی بۆریێڵ|شانشینی بۆریێڵ]]. بەپێی [[سندوقی جیھانی بۆ سروشت|سندوقی جیھانی بۆ سروشت]]، خاکی ئەندۆرا سەر بە [[ھەرێمی ژینگەیی|ھەرێمی ژینگەیی]] [[دارستانە سەنووبەری و تێکەڵاوەکانی پیرینێ|دارستانە سەنووبەری و تێکەڵاوەکانی پیرینێ]]یە.<ref name="DinersteinOlson2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Dinerstein|یەکەم١=Eric|دوایین٢=Olson|یەکەم٢=David|دوایین٣=Joshi|یەکەم٣=Anup|دوایین٤=Vynne|یەکەم٤=Carly|دوایین٥=Burgess|یەکەم٥=Neil D.|دوایین٦=Wikramanayake|یەکەم٦=Eric|دوایین٧=Hahn|یەکەم٧=Nathan|دوایین٨=Palminteri|یەکەم٨=Suzanne|دوایین٩=Hedao|یەکەم٩=Prashant|دوایین١٠=Noss|یەکەم١٠=Reed|دوایین١١=Hansen|یەکەم١١=Matt|دوایین١٢=Locke|یەکەم١٢=Harvey|دوایین١٣=Ellis|یەکەم١٣=Erle C|دوایین١٤=Jones|یەکەم١٤=Benjamin|دوایین١٥=Barber|یەکەم١٥=Charles Victor|دوایین١٦=Hayes|یەکەم١٦=Randy|دوایین١٧=Kormos|یەکەم١٧=Cyril|دوایین١٨=Martin|یەکەم١٨=Vance|دوایین١٩=Crist|یەکەم١٩=Eileen|دوایین٢٠=Sechrest|یەکەم٢٠=Wes|دوایین٢١=Price|یەکەم٢١=Lori|دوایین٢٢=Baillie|یەکەم٢٢=Jonathan E. M.|دوایین٢٣=Weeden|یەکەم٢٣=Don|دوایین٢٤=Suckling|یەکەم٢٤=Kierán|دوایین٢٥=Davis|یەکەم٢٥=Crystal|دوایین٢٦=Sizer|یەکەم٢٦=Nigel|دوایین٢٧=Moore|یەکەم٢٧=Rebecca|دوایین٢٨=Thau|یەکەم٢٨=David|دوایین٢٩=Birch|یەکەم٢٩=Tanya|دوایین٣٠=Potapov|یەکەم٣٠=Peter|دوایین٣١=Turubanova|یەکەم٣١=Svetlana|دوایین٣٢=Tyukavina|یەکەم٣٢=Alexandra|دوایین٣٣=de Souza|یەکەم٣٣=Nadia|دوایین٣٤=Pintea|یەکەم٣٤=Lilian|دوایین٣٥=Brito|یەکەم٣٥=José C.|دوایین٣٦=Llewellyn|یەکەم٣٦=Othman A.|دوایین٣٧=Miller|یەکەم٣٧=Anthony G.|دوایین٣٨=Patzelt|یەکەم٣٨=Annette|دوایین٣٩=Ghazanfar|یەکەم٣٩=Shahina A.|دوایین٤٠=Timberlake|یەکەم٤٠=Jonathan|دوایین٤١=Klöser|یەکەم٤١=Heinz|دوایین٤٢=Shennan-Farpón|یەکەم٤٢=Yara|دوایین٤٣=Kindt|یەکەم٤٣=Roeland|دوایین٤٤=Lillesø|یەکەم٤٤=Jens-Peter Barnekow|دوایین٤٥=van Breugel|یەکەم٤٥=Paulo|دوایین٤٦=Graudal|یەکەم٤٦=Lars|دوایین٤٧=Voge|یەکەم٤٧=Maianna|دوایین٤٨=Al-Shammari|یەکەم٤٨=Khalaf F.|دوایین٤٩=Saleem|یەکەم٤٩=Muhammad|سەردێڕ=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|بەرگ=٦٧|issue=6|ساڵ=٢٠١٧|پەڕەکان=٥٣٤–٥٤٥|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=٢٨٦٠٨٨٦٩|pmc=٥٤٥١٢٨٧|doi-access=free}}</ref> ئەندۆرا لە ساڵی ٢٠١٨دا نمرەی ناوەندی ٤.٤٥/١٠ی لە «پێوەرەکانی یەکپارچەیی دیمەنی دارستانەکان» بەدەستھێناوە، کە پلەی ١٢٧ی لە ئاستی جیھان لە کۆی ١٧٢ وڵات وەرگرتووە.<ref name="FLII-Supplementary">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Grantham|یەکەم١=H. S.|دوایین٢=Duncan|یەکەم٢=A.|دوایین٣=Evans|یەکەم٣=T. D.|دوایین٤=Jones|یەکەم٤=K. R.|دوایین٥=Beyer|یەکەم٥=H. L.|دوایین٦=Schuster|یەکەم٦=R.|دوایین٧=Walston|یەکەم٧=J.|دوایین٨=Ray|یەکەم٨=J. C.|دوایین٩=Robinson|یەکەم٩=J. G.|دوایین١٠=Callow|یەکەم١٠=M.|دوایین١١=Clements|یەکەم١١=T.|دوایین١٢=Costa|یەکەم١٢=H. M.|دوایین١٣=DeGemmis|یەکەم١٣=A.|دوایین١٤=Elsen|یەکەم١٤=P. R.|دوایین١٥=Ervin|یەکەم١٥=J.|دوایین١٦=Franco|یەکەم١٦=P.|دوایین١٧=Goldman|یەکەم١٧=E.|دوایین١٨=Goetz|یەکەم١٨=S.|دوایین١٩=Hansen|یەکەم١٩=A.|دوایین٢٠=Hofsvang|یەکەم٢٠=E.|دوایین٢١=Jantz|یەکەم٢١=P.|دوایین٢٢=Jupiter|یەکەم٢٢=S.|دوایین٢٣=Kang|یەکەم٢٣=A.|دوایین٢٤=Langhammer|یەکەم٢٤=P.|دوایین٢٥=Laurance|یەکەم٢٥=W. F.|دوایین٢٦=Lieberman|یەکەم٢٦=S.|دوایین٢٧=Linkie|یەکەم٢٧=M.|دوایین٢٨=Malhi|یەکەم٢٨=Y.|دوایین٢٩=Maxwell|یەکەم٢٩=S.|دوایین٣٠=Mendez|یەکەم٣٠=M.|دوایین٣١=Mittermeier|یەکەم٣١=R.|دوایین٣٢=Murray|یەکەم٣٢=N. J.|دوایین٣٣=Possingham|یەکەم٣٣=H.|دوایین٣٤=Radachowsky|یەکەم٣٤=J.|دوایین٣٥=Saatchi|یەکەم٣٥=S.|دوایین٣٦=Samper|یەکەم٣٦=C.|دوایین٣٧=Silverman|یەکەم٣٧=J.|دوایین٣٨=Shapiro|یەکەم٣٨=A.|دوایین٣٩=Strassburg|یەکەم٣٩=B.|دوایین٤٠=Stevens|یەکەم٤٠=T.|دوایین٤١=Stokes|یەکەم٤١=E.|دوایین٤٢=Taylor|یەکەم٤٢=R.|دوایین٤٣=Tear|یەکەم٤٣=T.|دوایین٤٤=Tizard|یەکەم٤٤=R.|دوایین٤٥=Venter|یەکەم٤٥=O.|دوایین٤٦=Visconti|یەکەم٤٦=P.|دوایین٤٧=Wang|یەکەم٤٧=S.|دوایین٤٨=Watson|یەکەم٤٨=J. E. M.|سەردێڕ=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|بەرگ=١١|issue=1|ساڵ=٢٠٢٠|پەڕە=٥٩٧٨|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=٣٣٢٩٣٥٠٧|pmc=٧٧٢٣٠٥٧|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> لە ئەندۆرا [[داپۆشینی دارستان]] نزیکەی ٣٤٪ی کۆی ڕووبەری زەوییە، کە یەکسانە بە ١٦,٠٠٠ ھێکتار دارستان لە ساڵی ٢٠٢٠، کە بەراورد بە ساڵی ١٩٩٠ گۆڕانی بەسەردا نەھاتووە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، دارستانی خۆڕسک ١٦,٠٠٠ ھێکتاری داپۆشیوە و دارستانی چێنراویش ٠ ھێکتار بووە. لە دارستانە خۆڕسکەکان ٠٪یان وەک [[دارستانی سەرەتایی]] (کە لە جۆرە ڕەسەنەکانی دارەکان پێکدێت و ھیچ ئاماژەیەکی ڕوونی چالاکیی مرۆیی تێدا نابینرێت) ڕاپۆرت کراوە و نزیکەی ٠٪ی ڕووبەری دارستانەکانیش لەناو ناوچە پارێزراوەکاندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |سەردێڕ=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |بڵاوکەرەوە=Food and Agriculture Organization of the United Nations |ساڵ=٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Forest Resources Assessment 2020, Andorra |ناونیشان=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AND/home/overview |وێبگە=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> ==== ناوچەی گرنگی باڵندەکان ==== ھەموو وڵاتەکە لەلایەن [[بێردلایف ئینتەرناشناڵ]]ەوە وەک یەک [[ناوچەی گرنگی باڵندەکان]] (IBA) ناسراوە، کە بە «پیرینێی ئەندۆرا» ناسراوە.<ref name=bli>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/pirineo-de-andorra-iba-andorra|سەردێڕ= Pirineo de Andorra|نووسەر=<!--Not stated--> |ڕێکەوت=٢٠٢١|وێبگە= BirdLife Data Zone|بڵاوکەرەوە= BirdLife International|ڕێکەوتی سەردان= ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref> ئەم ناوچەیە بۆ باڵندەکانی دارستان و کێوە بەرزەکان گرنگە و پشتیوانی لە کۆمەڵە گرنگەکانی [[قەلەڕەشی دەنووک سوور]]، [[سیتیل فینچ]] و [[ڕۆک بەنتینگ]] دەکات.<ref name=bli /> === کەشوھەوا === ئەندۆرا خاوەنی کەشوھەوای [[کەشوھەوای ئەلپی|ئەلپی]]، [[کەشوھەوای کیشوەری|کیشوەری]] و [[کەش و ھەوای زەریایی]]یە، بەپێی بەرزییەکە. بەرزییەکەی بەو مانایەیە کە بە تێکڕا بەفری زیاتر لە زستاندا دەبارێت و لە ھاویندا کەمێک فێنکترە. جۆراوجۆریی نیشانە زەوینییەکان، ئاراستەی جیاوازی دۆڵەکان و ناڕێکیی بەرزی و نزمیی کە تایبەتە بە [[کەش و ھەوای دەریای ناوەڕاست|کەش و ھەواکانی دەریای ناوەڕاست]]، وا دەکات وڵاتەکە خاوەنی جۆراوجۆرییەکی زۆری [[وردە کەش و ھەوا]] بێت کە ڕێگری لە زاڵبوونی گشتیی [[کەش و ھەوای چیا|کەش و ھەوای چیا بەرزەکان]] دەکات. جیاوازییە گەورەکانی بەرزی لە نزمترین و بەرزترین خاڵەکاندا، لەگەڵ کاریگەریی کەش و ھەوای دەریای ناوەڕاست، کەش و ھەوای پیرینێی ئەندۆرا پێکدەھێنن. سەبارەت بە بارین، مۆدێلێکی جیھانی کە بە بارانی چڕ و زۆر دەناسرێتەوە دەکرێت لە ماوەی بەھار و ھاویندا پێناسە بکرێت، کە دەکرێت تا پاییز بخایەنێت (مانگەکانی ئایار، حوزەیران و ئاب بەزۆری باراناویترین مانگەکانن). لە زستاندا، بەڵام، باران کەمترە، جگە لە بەرزایییەکان، کە دەکەونە ژێر کاریگەریی بەرەکان لە [[ئەورووپای ئەتڵەسی]]یەوە، ئەمەش بڕی زۆری بەفربارین لە چیاکانی ئەندۆرا ڕوون دەکاتەوە. ڕژێمی پلەی گەرمی بە شێوەیەکی فراوان بە ھاوینێکی مامناوەند و زستانێکی درێژ و سارد دەناسرێتەوە، بەپێی بارودۆخی شاخاوی میرنشینەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Clima promedio en Andorra la Vella, Andorra, durante todo el año – Weather Spark |trans-title=Average climate in Andorra la Vella, Andorra, throughout the year |ناونیشان=https://es.weatherspark.com/y/46004/Clima-promedio-en-Andorra-la-Vella-Andorra-durante-todo-el-a%C3%B1o |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190506122054/https://es.weatherspark.com/y/46004/Clima-promedio-en-Andorra-la-Vella-Andorra-durante-todo-el-a%C3%B1o |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=es.weatherspark.com |زمان=es}}</ref> {{Weather box | location = ئەندۆرا لا ڤێلا (ڕۆک دی سانت پێر)، بەرزی: ١,٠٧٥م (١٩٧١–٢٠٠٠، لوتکەکان ١٩٣٤–ئێستا) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 18.0 | Feb record high C = 20.0 | Mar record high C = 24.8 | Apr record high C = 29.0 | May record high C = 29.2 | Jun record high C = 37.4 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 35.9 | Sep record high C = 32.0 | Oct record high C = 31.0 | Nov record high C = 21.2 | Dec record high C = 19.0 | year record high C = 39.0 | Jan high C = 6.9 | Feb high C = 8.9 | Mar high C = 11.7 | Apr high C = 13.3 | May high C = 17.6 | Jun high C = 21.9 | Jul high C = 26.2 | Aug high C = 25.4 | Sep high C = 21.4 | Oct high C = 16.0 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 7.5 | year high C = 15.6 | Jan mean C = 2.2 | Feb mean C = 3.5 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 7.5 | May mean C = 11.5 | Jun mean C = 15.4 | Jul mean C = 18.8 | Aug mean C = 18.5 | Sep mean C = 14.9 | Oct mean C = 10.3 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 3.0 | year mean C = 9.8 | Jan low C = -2.5 | Feb low C = -1.8 | Mar low C = -0.2 | Apr low C = 1.7 | May low C = 5.3 | Jun low C = 8.8 | Jul low C = 11.4 | Aug low C = 11.4 | Sep low C = 8.5 | Oct low C = 4.7 | Nov low C = 0.6 | Dec low C = -1.4 | year low C = 3.9 | Jan record low C = −15.0 | Feb record low C = −16.0 | Mar record low C = −11.0 | Apr record low C = −7.0 | May record low C = −2.0 | Jun record low C = 0.0 | Jul record low C = 3.0 | Aug record low C = 2.0 | Sep record low C = 0.0 | Oct record low C = −6.0 | Nov record low C = −10.5 | Dec record low C = −13.0 | year record low C = −16.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 53.1 | Feb precipitation mm = 37.9 | Mar precipitation mm = 40.5 | Apr precipitation mm = 71.2 | May precipitation mm = 89.8 | Jun precipitation mm = 84.2 | Jul precipitation mm = 60.7 | Aug precipitation mm = 85.6 | Sep precipitation mm = 80.9 | Oct precipitation mm = 72.4 | Nov precipitation mm = 68.4 | Dec precipitation mm = 67.9 | year precipitation mm = 812.3 | source 1 = ACDA<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://opengis.uab.cat/wms/ACDA/index.htm |سەردێڕ=Andorra La Vella 1971–2000 averages |بڵاوکەرەوە=ACDA |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114053905/http://opengis.uab.cat/wms/ACDA/index.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> | source 2 = Meteo Climat (record highs and lows)<ref name = meteoclimat> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=308 |سەردێڕ= Station Andorra la Vella |بڵاوکەرەوە= Meteo Climat |زمان= fr |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | date = July 2021 | source = }}ئەندۆرا وەک وڵاتێکی بچووکی شاخاوی، زۆر لاوازە بەرامبەر بە [[گۆڕانی کەش و ھەوا]]. پلەی گەرمی لە ناوچە بەرزەکانیدا بە نزیکەی ٠.١٧ پلەی سەدی لە ھەر دە ساڵێکدا بەرز بووەتەوە، لە کاتێکدا بارانی ساڵانە بە بڕی ٤٩ ملم کەمی کردووە. ئەم گۆڕانکارییانە کار دەکەنە سەر سەرچاوە ئاوییەکان و داپۆشینی بەفر، کە توخمە سەرەکییەکانن بۆ ئابووریی ئەندۆرا کە لەسەر گەشتیاری بنیات نراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Bank Climate Change Knowledge Portal |ناونیشان=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/andorra |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=climateknowledgeportal.worldbank.org |زمان=en}}</ref> ژمارەی ئەو ڕۆژانەی کە بەفری پێویستیان تێدایە بۆ [[خلیسکێنەی سەر بەفر|خلیسکێنە]] ڕوو لە کەمبوونەوەیە، و [[ھێڵی بەفر]] بەرەو بەرزایییە بەرزترەکان دەکشێتەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=International Monetary Fund African Dept. |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Climate Change in Small open Economies: The Case of Andorra |ناونیشان=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2024/058/article-A003-en.xml |journal=IMF Staff Country Reports |زمان=en |بەرگ=٢٠٢٤|issue=58 |doi=10.5089/9798400268205.002|ژپنک=٩٧٩٨٤٠٠٢٦٨٢٠٥|doi-access=free}}</ref> ھەرچەندە [[دەردانی گازە گەرمخانەیییەکان|دەردانی گازە گەرمخانەیییە نیشتمانییەکانی]] یەکێکە لە نزمترینەکان لە جیھاندا (٥٣٤ ھەزار تۆن لە ساڵی ٢٠٢٣دا دەرچووە)،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Jones |یەکەم١=Matthew W. |دوایین٢=Peters |یەکەم٢=Glen P. |دوایین٣=Gasser |یەکەم٣=Thomas |دوایین٤=Andrew |یەکەم٤=Robbie M. |دوایین٥=Schwingshackl |یەکەم٥=Clemens |دوایین٦=Gütschow |یەکەم٦=Johannes |دوایین٧=Houghton |یەکەم٧=Richard A. |دوایین٨=Friedlingstein |یەکەم٨=Pierre |دوایین٩=Pongratz |یەکەم٩=Julia |دوایین١٠=Le Quéré |یەکەم١٠=Corinne |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide since 1850 |ناونیشان=https://doi.org/10.1038/s41597-023-02041-1 |journal=Scientific Data |بەرگ=١٠|issue=1 |پەڕە=١٥٥|doi=10.1038/s41597-023-02041-1 |pmid=٣٦٩٩١٠٧١|issn=2052-4463|pmc=١٠٠٦٠٥٩٣|bibcode=2023NatSD..10..155J}}</ref> ئەندۆرا خاوەنی ستراتیژییەکی بەھێزی کەمکردنەوەی گۆڕانی کەش و ھەوایە، بە جەختکردنەوە لەسەر [[وزەی نوێبووەوە]] و کارایی وزە. لە [[بەشداریی دیاریکراوی نیشتمانی|بەشداریی دیاریکراوی نیشتمانییدا]]، ئەندۆرا پابەند بووە بە کەمکردنەوەی دەردانی گازەکانی بە ڕێژەی ٥٥٪ تا ساڵی ٢٠٣٠، و گەیشتن بە [[بێلایەنیی کاربۆن]] تا ساڵی ٢٠٥٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Andorra Climate Change Data {{!}} Emissions and Policies |ناونیشان=https://www.climatewatchdata.org/countries/AND?end_year=2021&start_year=1990 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.climatewatchdata.org}}</ref> بەڵام، بەشی گونجاندنی ستراتیژییەکە ھێشتا لە قۆناغە سەرەتایییەکاندایە و ڕەنگە جێبەجێکردنی قورس و تێچووی زۆری ھەبێت. بەلەبەرچاوگرتنی پشتبەستنی وڵاتەکە بە گەشتیاری، خێراکردنی گونجاندن زۆر گرنگە بۆ بنیاتنانی ئابوورییەکی خۆڕاگرتر.<ref name=":3"/> == دانیشتووانناسی == === ژمارەی دانیشتووان === [[پەڕگە:Els Cortals d'Encamp - 1.jpg|وێنۆک|بەرەو چەپ|شاری [[ئێنکامپ]]، وەک لە ڤاڵ دێڵس کۆرتاڵسەوە دەبینرێت]] {{Historical populations |title = مێژووی ژمارەی دانیشتووان |align = right |shading = off |percentages = pagr |source = فەرمانگەی ئاماری ئەندۆرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&check=0&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/1947&any2=01/01/2015&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries=|سەردێڕ=Departament d'Estadística|وێبگە=Estadistica.ad|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170115063522/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&check=0&bGrafic=&formules=inici&any1=01%2F01%2F1947&any2=01%2F01%2F2015&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries=|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |1950|6176 |1960|8392 |1970|19545 |1980|35460 |1990|54507 |2000|65844 |2010|85015 |2015|78067 }} ژمارەی دانیشتووانی ئەندۆرا بە {{UN_Population|Andorra}} ({{UN_Population|Year}}) دەخەمڵێندرێت.{{UN_Population|ref}} [[ئەندۆرا|ئەندۆرییەکان]] [[نەتەوە|کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی]] [[وڵاتانی ڕۆمانسیئاخێو|ڕۆمانسی]]ین کە لە بنەڕەتدا لە [[کەتەلۆن|کەتەلۆنییەکان]]ەوە ھاتوون.<ref name="Minahan"/> ژمارەی دانیشتووان لە ٥,٠٠٠ کەس لە ساڵی ١٩٠٠ەوە زیادی کردووە. دوو لەسەر سێی نیشتەجێبووان ڕەگەزنامەی ئەندۆرییان نییە و مافی دەنگدانیان لە ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکاندا نییە. جگە لەوەش، بۆیان نییە وەک سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرێن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160178.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160178.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=Andorra |بڵاوکەرەوە=U.S. Department of State |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> یان بببنە خاوەنی زیاتر لە ٣٣٪ی سەرمایەی کۆمپانیایەکی تایبەت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=ئابی ١٩٨٥|سەردێڕ=El Parlamento andorrano facilita a los hijos de los residentes la adquisición de la nacionalidad &#124; Edición impresa |trans-title=The Andorran Parliament facilitates the acquisition of nationality for the children of residents |ناونیشان=http://www.elpais.com/articulo/internacional/ANDORRA/Parlamento/andorrano/facilita/hijos/residentes/adquisicion/nacionalidad/elpepiint/19850801elpepiint_23/Tes/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|newspaper=El País |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥|سەردێڕ=Un examen para ser andorrano &#124; Edición impresa &#124; EL PAÍS |trans-title=An exam to become Andorran |ناونیشان=http://www.elpais.com/articulo/internacional/ANDORRA/examen/ser/andorrano/elpepiint/19851027elpepiint_18/Tes/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|newspaper=El País |بڵاوکەرەوە=Elpais.com |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ١٩٩٢|سەردێڕ=La Constitución de Andorra seguirá limitando los derechos del 70% de la population &#124; Edición impresa &#124; EL PAÍS |trans-title=The Constitution of Andorra will continue limiting the rights of 70% of the population |ناونیشان=http://www.elpais.com/articulo/internacional/RIBAS/_oSCAR/MARTi_ALANiS/_JOAN_/ARZOBISPO_DE_URGELL/ANDORRA/Constitucion/Andorra/seguira/limitando/derechos/poblacion/elpepiint/19920509elpepiint_5/Tes/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|newspaper=El País |بڵاوکەرەوە=Elpais.com |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Andorra, sólo inmigrantes sanos &#124; Edición impresa &#124; EL PAÍS |trans-title=Andorra, only healthy immigrants |ناونیشان=http://www.elpais.com/articulo/sociedad/Andorra/solo/inmigrantes/sanos/elpporint/20060714elpepisoc_8/Tes/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|newspaper=El País |بڵاوکەرەوە=Elpais.com |زمان=es}}</ref> گەورەترین گرووپە نەتەوەیییەکان لە ئەندۆرا بریتین لە ئیسپانی (٣٤.٣٪)، ئەندۆرییەکان (٣٢.١٪)، پورتوگالی (١٠٪)، و فەڕەنسی (٥.٦٪). ١٨٪ی پاشماوەی دانیشتووان بەریتانی، ھۆڵەندی، ئەڵمانی، ئیتاڵی و ئەورووپییەکانی ترن، ھەروەھا ئەرژەنتینی، چیلی، ھیندی، مەغریبی و ئوروگوایی لەخۆ دەگرێت.<ref name="es2" /> گەشەی دانیشتووان لە ئەندۆرا بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی ئەو کرێکارە گەنجانەیەوەیە کە لە کەرتەکانی گەشتیاری، میوانداری و خزمەتگوزارییەکاندا کار دەدۆزنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Andorra Population Hits 88,941 with 2.3% Growth in 2025 |ناونیشان=https://www.alto.ad/other/andorra-population-hits-88-941-with-2-3-gro-251216 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alto |زمان=en}}</ref> شەپۆلەکانی ئەم دوایییەی کۆچبەری لە [[ئەمریکای باشوور]]ەوە ھاتوون، بەتایبەتی [[کۆڵۆمبیا]] و [[پێروو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Redacció |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Colombians i peruans substitueixen els argentins com a nacionalitats que més creixen a Andorra |ناونیشان=https://digitalandorra.com/societat/colombians-i-peruans-substitueixen-els-argentins-com-a-nacionalitats-que-mes-creixen-a-andorra/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Digital Andorra |زمان=ca}}</ref> === گەورەترین شارەکان === {{Largest cities | country = ئەندۆرا | stat_ref = [http://www.citypopulation.de/Andorra.html CityPopulation.de] | list_by_pop = پێڕستی شارەکانی ئەندۆرا | div_name = پەرۆشیا | div_link = پەرۆشیاکانی ئەندۆرا |city_1 = ئەندۆرا لا ڤێلا |div_1 = ئەندۆرا لا ڤێلا |pop_1 = ٢٠,٧١٩ |city_2 = ئیسکالدێس-ئێنگۆردانی |div_2 = ئیسکالدێس-ئێنگۆردانی |pop_2 = ١٥,٥٠٦ |city_4 = سانت جولییا دی لۆریا |div_4 = سانت جولییا دی لۆریا |pop_4 = ٧,٩٦٢ |city_3 = ئێنکامپ |div_3 = ئێنکامپ |pop_3 = ٨,٣٢٦ |city_5 = لا مەسانا |div_5 = لا مەسانا |pop_5 = ٥,٩٧٩ |city_6 = سانتا کۆلۆما دێ ئەندۆرا{{!}}سانتا کۆلۆما |div_6 = ئەندۆرا لا ڤێلا |pop_6 = ٣,٣٢٣ |city_7 = ئۆردینۆ |div_7 = ئۆردینۆ |pop_7 = ٣,٢١٧ |city_9 = ئێڵ پاس دی لا کاسا |div_9 = ئێنکامپ |pop_9 = ٢,١٥٦ |city_8 = کانیلۆ |div_8 = کانیلۆ |pop_8 = ٢,٥٥٠ |city_10 = ئارینساڵ |div_10 = لا مەسانا |pop_10 = ٢,١٢٧ }} === زمانەکان === زمانی مێژوویی و [[زمانی فەرمی|فەرمی]] [[زمانی کەتەلۆنی|کەتەلۆنی]]یە، کە [[زمانە ڕۆمانسییەکان|زمانێکی ڕۆمانسی]]یە. حکوومەتی ئەندۆرا ھانی بەکارھێنانی زمانی کەتەلۆنی دەدات. بوودجەی کۆمیسیۆنێک بۆ [[ڕەگناسیی ناوی شوێنەکان|ناوی شوێنەکان]]ی کەتەلۆنی لە ئەندۆرا ([[کەتەلۆنی]]: {{lang|ca|Comissió de Toponímia d'Andorra}}) دابین دەکات، و وانەی بێبەرامبەری کەتەلۆنی بۆ یارمەتیدانی کۆچبەران پێشکەش دەکات. وێستگەکانی تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆی ئەندۆرا زمانی کەتەلۆنی بەکاردەھێنن. بەھۆی کۆچبەری، پێوەندییە مێژوویییەکان و نزیکیی جوگرافییەوە، زمانەکانی ئیسپانی، پورتوگالی و فەڕەنسی بە شێوەیەکی باو قسەیان پێ دەکرێت. زۆربەی نیشتەجێبووانی ئەندۆرا جگە لە کەتەلۆنی دەتوانن بە یەکێک یان زیاتر لەمانە قسە بکەن. زمانی ئینگلیزی کەمتر لەنێوان خەڵکی گشتیدا قسەی پێ دەکرێت، ھەرچەندە تا ڕادەیەکی جیاواز لە ھاوینەھەوارە گەشتیارییە سەرەکییەکاندا تێدەگەن.{{citation needed|date=July 2023}} ئەندۆرا یەکێکە لەو چوار وڵاتە ئەورووپییەی (لەگەڵ فەڕەنسا، [[مۆناکۆ]]، و [[تورکیا]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/minorities/default_en.asp |سەردێڕ=Framework Convention for the Protection of National Minorities (FCNM): National Minorities, Council of Europe, 14 September 2010 |بڵاوکەرەوە=Coe.int |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کە ھەرگیز [[ڕێککەوتننامەی چوارچێوە بۆ پاراستنی کەمینە نەتەوەیییەکان|ڕێککەوتننامەی چوارچێوەی ئەنجومەنی ئەورووپای بۆ پاراستنی کەمینە نەتەوەیییەکان]] واژۆ نەکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=157&CM=&DF=&CL=ENG|سەردێڕ=Framework Convention for the Protection of National Minorities CETS No. 157|بڵاوکەرەوە=Conventions.coe.int|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707021551/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=157&CM=&DF=&CL=ENG|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئایین === {{Pie chart | thumb = right | caption = ئایین لە ئەندۆرا، ٢٠٢٠<ref name="CIA" /> | label1 = [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیک]] | value1 = 89.5 | color1 = red | label2 = ئەوانی تر | value2 = 8.8 | color2 = orange | value3 = 1.7 | label3 = بێ لایەن | color3 = blue }} ئامارێکی فەرمی کەم لەبەردەستە سەبارەت بە ئایین. [[کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی سی ئای ئەی]] ژمارەی دانیشتووانی کاتۆلیک لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە ٨٩.٥٪ دەخەمڵێنێت.<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|title=Religions|work=World Factbook|year=2020}}</ref> ساڵنامەی ئاماریی کڵێسای کاتۆلیک ٢٠٢٢ ڕاپۆرتی ئەوە دەدات کە ٩٨.٦٪ی دانیشتووان وەک کاتۆلیک مەعموود کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.catholicsandcultures.org/andorra|سەردێڕ=Andorra &#124; Catholics & Cultures|وێبگە=www.catholicsandcultures.org |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> قەدیسەی پارێزەر [[خانممان مێریتسێل]]ە. ھەروەھا ئەندامانی تائیفە جیاوازەکانی پرۆتێستانت و ژمارەیەکی کەم لە پەیڕەوانی [[ھیندوئیزم]] و [[بەھایی لە ئەندۆرا|بەھایییەکان]] ھەن.<ref name="ARDA05">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://thearda.com/world-religion/national-profiles?u=6c&u=23r|سەردێڕ=National Profiles &#124; World Religion|وێبگە=thearda.com}}</ref><ref name="Wolfram">{{Cite encyclopedia | title = Andorra: population, capital, cities, GDP, map, flag, currency, languages, ... | encyclopedia = [[Wolfram Alpha]] | volume = Online | publisher = Wolfram – Alpha (curated data) | date = 13 March 2010 | url =http://www.wolframalpha.com/entities/countries/andorra/xy/p0/k6/| archive-url =https://web.archive.org/web/20120308145150/http://www.wolframalpha.com/entities/countries/andorra/xy/p0/k6/| archive-date =8 March 2012}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٢دا نزیکەی ٢٠٠٠ [[ئیسلام لە ئەندۆرا|موسڵمان]] و نزیکەی ١٠٠ [[مێژووی جووەکان لە ئەندۆرا|جوو]] ھەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/andorra/|سەردێڕ=Andorra|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Andorra facts|ناونیشان=http://www.encyclopedia.com/places/spain-portugal-italy-greece-and-balkans/spanish-and-portuguese-political-geography/andorra|وێبگە=Encyclopedia.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠٢٦]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئەندۆرا ٨٣،٧٥٣ کەس بووە کە بە یەکێک لە بچووکترین وڵاتانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. تەمەنی مامناوەندی خەڵکەکەی ٤٢.٢ ساڵە. ٨١.٥٨ لەسەدی دانیشتووانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{پۆلی کۆمنز|Andorra}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|ئیسپانیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|فەڕەنسا|ئەندۆرا}} [[پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان]] [[پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٧٨]] [[پۆل:ئەندۆرا| ]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا]] [[پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان]] [[پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی]] 8jznrtjql81p70zgmt226fv4taog4nz 0 8717 1613989 1611900 2026-08-01T10:34:48Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613989 wikitext text/x-wiki {{Short description|گەورەترین شاری تورکیا}} {{Other uses}} {{Pp-sock|small=yes}} {{Pp-move}} {{Use dmy dates|date=April 2022}} {{Infobox settlement | official_name = ئەستەمبوڵ | native_name = {{nativename|tr|İstanbul}} | native_name_lang = tr | settlement_type = {{wrap|[[شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ|شارەوانیی گەورەشار]] و [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]]}} | image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/3/2/1|border=infobox|caption_align = center | image1 = Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg | caption1 = [[فاتیح، ئەستەمبوڵ|نیمچەدوورگەی مێژوویی]]، لەگەڵ [[مزگەوتی شین، ئەستەمبوڵ|مزگەوتی شین]] و [[ئایا سۆفیا]] | image2 = Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg | caption2 = [[تاوەری کچ]] | image4 = Galata tower 01 23.jpg | caption4 = [[تاوەری گالاتا]] | image3 = Nostalgic tram on Istiklal Avenue in Istanbul.jpg | caption3 = [[شەقامی ئیستیقلال]] و [[تراموایەکانی ئەستەمبوڵ|ترامواکەی]] | image5 = View of Topkapı Palace from the Galata Tower, Istanbul, Turkey 001 (cropped).jpg | caption5 = [[کۆشکی تۆپقاپی]] | image6 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | caption6 = [[لێڤێنت]]، ناوچەیەکی بازرگانی | image7 = Istanbul, Turkey Bosporus.jpg | caption7 = [[گەرووی بۆسفۆر|بۆسفۆر]]، [[پردی شەھیدانی ١٥ی تەممووز]] و [[مزگەوتی ئۆرتەکیۆی]] }} | image_blank_emblem = Coat of arms İstanbul.svg | blank_emblem_size = 50px | blank_emblem_type = نیشانەی ئەستەمبوڵ | image_flag = İstanbul Büyükşehir Belediyesi.svg | flag_size = 100px | mapsize = 230px | pushpin_map = Turkey#Europe#Asia | pushpin_map_alt = تورکیا، بە دیاریکردنی ئەستەمبوڵ لە باکووری ڕۆژئاوا لەسەر پارچە زەوییەکی تەنک کە بە ئاو دەورەدراوە | pushpin_map_caption = شوێنی لە تورکیا##شوێنی لە ئەورووپا##شوێنی لە ئاسیا | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR-34_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Turkey}} | subdivision_type1 = [[ھەرێمە جوگرافییەکانی تورکیا|ھەرێم]] | subdivision_type2 = [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]] | subdivision_name1 = [[ھەرێمی مەڕمەڕە|مەڕمەڕە]] | subdivision_name2 = '''ئەستەمبوڵ''' | seat_type = ناوەندی پارێزگا | seat = [[جاغائۆغڵو]]، فاتیح | parts_type = قەزاکان | parts = [[پێڕستی قەزاکانی ئەستەمبوڵ|<bdi>39</bdi>]] | leader_party = [[پارتی گەلی کۆماری (تورکیا)|CHP]] | leader_title = [[سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ|سەرۆک شارەوانی]] | leader_name = [[نووری ئاسلان]] (بە وەکالەت) | leader_title1 = [[پارێزگار]] | leader_name1 = | area_footnotes = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|بڵاوکەرەوە=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|سەردێڕ=YETKİ ALANI|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{efn|پارێزگای ئەستەمبوڵ {{=}} <bdi>5,460.85</bdi>&nbsp;کم²{{Plain list| * ڕووبەری وشکانی {{=}} <bdi>5,343.22</bdi>&nbsp;کم² * دەریاچە/بەنداوی {{=}} <bdi>117.63</bdi>&nbsp;کم² * ئەورووپا (<bdi>25</bdi> قەزا) {{=}} <bdi>3,474.35</bdi>&nbsp;کم² * ئاسیا (<bdi>14</bdi> قەزا) {{=}} <bdi>1,868.87</bdi>&nbsp;کم² * شارنشین (<bdi>36</bdi> قەزا) {{=}} <bdi>2,576.85</bdi>&nbsp;کم² [گەورەشار (<bdi>39</bdi> قەزا) – (چاتاڵجا+سیلیڤری+شیلە)] }} <nowiki>*</nowiki>بەپێی قەبارەی دانیشتووان و پێگەی گەورەشار، سنوورەکانی شاری ئەستەمبوڵ ھاوتایە لەگەڵ سنوورەکانی پارێزگاکە، و پارێزگاکە وەک گەورەشاری ئەستەمبوڵ مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. }} | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_max_footnotes = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İstanbul'un En Yüksek Tepeleri |ناونیشان=https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |وێبگە=Hava Forumu |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Hava Durumu Forumu}}</ref> | elevation_max_m = 537 | population_total = 15,754,053 | population_urban = 15,382,791 | population_as_of = <bdi>31</bdi>ی کانوونی یەکەمی <bdi>2025</bdi> | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2025-53899&dil=2 |سەردێڕ=The Results of Address Based Population Registration System, 2025 |بڵاوکەرەوە=[[Turkish Statistical Institute]] |وێبگە=www.tuik.gov.tr |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٦}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 5,970 | population_density_metro_km2 = 2,948 | population_rank = یەکەم لە [[پێڕستی شارەکانی تورکیا|تورکیا]] و [[پێڕستی شارەکانی ئەورووپا|ئەورووپا]]<br>[[پێڕستی شارەکانی ئاسیا|ھەشتەم]] لە ئاسیا | population_demonym = ئەستەمبوڵیی {{nwr|({{langx|tr|İstanbullu}})}} | demographics_type1 = بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) {{nobold|(ناوەکی، <bdi>2024</bdi>)}} | demographics1_footnotes = <ref name=TUIK_GDP>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Gross-Domestic-Product-by-Provinces-2024-53930&dil=2 |سەردێڕ=Gross Domestic Product by Provinces, 2024 [Table-1 total in ₺ and Table-3 per capita in US$ with the exchange rate ₺/$] |بڵاوکەرەوە=[[Turkish Statistical Institute]] |وێبگە=www.tuik.gov.tr |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cip.tuik.gov.tr/ |زمان=tr|سەردێڕ=Ulusal Hesaplar - Kişi başına GSYH ($)|trans-title=National Accounts - GDP per capita ($) |بڵاوکەرەوە=[[Turkish Statistical Institute]] |وێبگە=www.tuik.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> | demographics1_title1 = [[شارەوانییە گەورەشارەکانی تورکیا|شارەوانیی گەورەشار]] و [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]] | demographics1_info1 = {{Plainlist| * [[لیرەی تورکی|₺]]<bdi>13.011</bdi> تریلیۆن * ([[دۆلاری ئەمریکی|US$]]<bdi>396.3</bdi> ملیار) }} | demographics1_title2 = [[پێڕستی پارێزگاکانی تورکیا بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|بۆ ھەر تاکێک]] | demographics1_info2 = {{Plainlist| * ₺<bdi>802,669</bdi> * (US$<bdi>24,452</bdi>) }} | postal_code_type = [[کۆدی پۆستە]] | postal_code = <bdi>34000</bdi> بۆ <bdi>34990</bdi> | area_codes = {{ubl|+90 212 (دیوی ئەورووپا)|+90 216 (دیوی ئاسیا)}} | registration_plate = 34 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.ist]]، [[.istanbul]] | website = {{Ubl|{{URL|https://ibb.istanbul/en|ibb.istanbul (شارەوانی)}}|{{URL|http://istanbul.gov.tr/|istanbul.gov.tr (پارێزگا)}}}} | blank3_name = [[پێوەرەکانی گەشەسەندنی مرۆڤ|HDI]] (<bdi>2022</bdi>) | blank3_info = <bdi>0.888</bdi><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org}}</ref> (<span style="color:#090;">زۆر بەرز</span>) · [[پێڕستی ھەرێمەکانی تورکیا بەپێی پێوەرەکانی گەشەسەندنی مرۆڤ|یەکەم]] | blank4_name = ئاووھەوا | blank4_info = [[ئاووھەوای ناوینەیی]] (Csa) | timezone = [[کاتی تورکیا|TRT]] | utc_offset = +3 | iso_code = TR-34 | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = [[ناوچە مێژووییەکانی ئەستەمبوڵ]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356 | year = 1985 | extension = 2017 | area = {{convert|765.5|ha|acre|abbr=on}} }} | name = | government_type = [[حکومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن|سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن]] | governing_body = [[ئەنجومەنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ]] | image_shield = | established_date = <bdi>11</bdi>ی ئایاری <bdi>330</bdi> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | image_map = Istanbul in Turkey.svg }} '''ئەستەمبوڵ'''{{efn|name=naming|{{ubl|{{IPAc-en|lang|ˌ|ɪ|s|t|æ|n|ˈ|b|ʊ|l|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Istanbul.wav}} {{respell|IST|an|BUUL}}،<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite RDPCE|page=704}}</ref> {{IPAc-en|USalso|ˈ|ɪ|s|t|æ|n|b|ʊ|l}} {{respell|IST|an|buul}} یان {{IPAc-en|ˈ|ɪ|s|t|ɑː|n|b|ʊ|l|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Istanbul.wav}} {{respell|IST|ahn|buul}}|{{langx|tr|İstanbul}} ({{IPA|tr|isˈtanbuɫ|audio=Istanbul pronunciation.ogg}}، لە قسەکردنی ئاساییدا {{IPA|tr|ɯsˈtambuɫ|}})}}}} [[پێڕستی گەورەترین شارەکانی تورکیا|گەورەترین شاری]] [[تورکیا]]یە، و سەنتەری ئابووری، کولتووری و مێژوویی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. بە بوونی [[دیمۆگرافیای ئەستەمبوڵ|دانیشتووانێک]]ی زیاتر لە <bdi>15</bdi> ملیۆن کەس، شوێنی نیشتەجێبوونی <bdi>18%</bdi>ی [[دیمۆگرافیای تورکیا|دانیشتووانی تورکیا]]یە.<ref name="Population of Turkey"/> ئەستەمبوڵ یەکێکە لە [[پێڕستی شارەکانی ئەورووپا|گەورەترین شارەکانی ئەورووپا]]{{efn|ئەستەمبوڵ گەورەترینە لە ئەورووپا ئەگەر تەواوی شارەکە وەک بەشێک لە ئەورووپا ھەژمار بکرێت، بەڵام دەکەوێتە نێوان ھەردوو کیشوەری ئەورووپا و ئاسیاوە، کە سەنتەرە بازرگانی و مێژووییەکەی و دوو لەسەر سێی دانیشتووانەکەی لە ئەورووپان و ئەوەی دەمێنێتەوە لە ئاسیادایە. لەبەر ئەوەی ئەستەمبوڵ شارێکی نێوان کیشوەرەکانە، [[مۆسکۆ]] گەورەترین شارە کە بە تەواوی بکەوێتە ناو ئەورووپاوە.|group=lower-alpha}} و یەکێک لە گەورەترینەکانی جیھانیشە لە ڕووی دانیشتووانەوە. شارێکە لەسەر دوو کیشوەرە؛ نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانەکەی لە [[ئەورووپا]] دەژین و ئەوەی دەمێنێتەوە لە [[ئاسیا]]ن.<ref>{{harvnb|Tepe|2019|p=1}}</ref> ئەستەمبوڵ دەکەوێتە سەر [[گەرووی بۆسفۆر]] – یەکێک لە قەرەباڵغترین ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیھان – لە باکووری ڕۆژئاوای تورکیا، لە نێوان [[دەریای مەڕمەڕە]] و [[دەریای ڕەش]]. ڕووبەرەکەی کە پێکھاتووە لە {{convert|5461|km2|mi2|sp=us}} ھاوتایە لەگەڵ پارێزگای ئەستەمبوڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=n.d. |سەردێڕ=Yetki Alanı |ناونیشان=https://ibb.istanbul/ibb/belediye-hakkinda/yetki-alani/#kanunlar |وێبگە=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.}}</ref> شارەکە گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە گرنگترین شارەکان لە مێژوودا. [[بیزانتیۆم]] لەسەر نیمچەدوورگەی (ئێستای) [[سارایبۆرنو]] لەلایەن [[کۆلۆنیالیستە مێگارایییەکان|کۆلۆنیالیستە یۆنانییەکان]]ەوە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین دامەزرا.<ref name="Herrin2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herrin|یەکەم= Judith |ڕێکەوت= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|پەڕە=٥|سەردێڕ= Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire |بڵاوکەرەوە= Princeton University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٩١-١٤٣٦٩-٩|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=n2aYDwAAQBAJ}}</ref> بۆ ماوەی نزیکەی <bdi>16</bdi> سەدە دوای دووبارە دامەزراندنی وەک [[کۆنستنتینۆپڵ]] لە ساڵی <bdi>330</bdi>ی زایینی، وەک پایتەختی چوار ئیمپراتۆریەت خزمەتی کرد: [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]] (<bdi>330</bdi>–<bdi>395</bdi>)، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات (بیزەنتی)]] (<bdi>395</bdi>–<bdi>1204</bdi> و <bdi>1261</bdi>–<bdi>1453</bdi>)، [[ئیمپراتۆریەتیی لاتین]] (<bdi>1204</bdi>–<bdi>1261</bdi>)، و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (<bdi>1453</bdi>–<bdi>1922</bdi>).<ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=xv}}</ref> ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە پێشکەوتنی مەسیحییەت لە سەردەمی ڕۆم و بیزەنتییەکاندا، پێش ئەوەی عوسمانییەکان [[کەوتنی کۆنستنتینۆپڵ|شارەکە فەتح بکەن]] لە ساڵی <bdi>1453</bdi> و بیکەن بە قەڵایەکی ئیسلامی و ناوەندی [[خەلافەتی عوسمانی]]ی خۆیان.<ref name="maag1145">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=114–5}}</ref> ھەرچەندە کۆماری تورکیا پایتەختەکەی لە [[ئەنقەرە]] دامەزراند، بەڵام کۆشک و مزگەوتە ئیمپراتۆرییەکان ھێشتا لەسەر گردەکانی ئەستەمبوڵ وەک بیرخەرەوەیەکی بینراو بۆ ڕۆڵی ناوەندیی پێشووی شارەکە دەبینرێن. [[ناوچە مێژووییەکانی ئەستەمبوڵ|سەنتەرە مێژووییەکەی ئەستەمبوڵ]] یەکێکە لە [[پێڕستی شوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ|شوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Stanford professor sees Hagia Sophia as a “time tunnel” linking Ottomans to the Roman Empire |ناونیشان=https://news.stanford.edu/stories/2020/08/hagia-sophias-continuing-legacy |وێبگە=stanford}}</ref> پێگەی ستراتیژیی ئەستەمبوڵ بە درێژایی [[ڕێگای ئاوریشم]]ی مێژوویی،<ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=320}}</ref> تۆڕەکانی ھێڵی ئاسن بۆ ئەورووپا و [[ڕۆژئاوای ئاسیا]]، و تاکە ڕێڕەوی دەریایی لە نێوان دەریای ڕەش و [[دەریای ناوین]] یارمەتیدەر بوون لە پەروەردەکردنی دانیشتووانێکی فرەچەشن، ھەرچەندە لە دوای دامەزراندنی کۆمار لە ساڵی <bdi>1923</bdi>ەوە ئەم فرەچەشنییە کەمتر بووەتەوە. دوای ئەوەی لە ماوەی نێوان دوو جەنگەکەدا وەک پایتەختێکی نوێ پشتگوێ خرا، شارەکە لەو کاتەوە بەشێکی زۆری پێگەی پێشووی خۆی بەدەستھێناوەتەوە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵانی <bdi>1950</bdi>ەکانەوە دە ھێندە زیادی کردووە، بەو پێیەی کۆچبەران لە سەرانسەری [[ئەنادۆڵ]]ەوە ڕوویان لەو گەورەشارە کردووە و سنوورەکانی شارەکەش فراوان بوون بۆ لەخۆگرتنیان.<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref><ref name="ecoc-popdem">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|بڵاوکەرەوە=Istanbul Metropolitan Municipality|سەردێڕ=Population and Demographic Structure|ساڵ=٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٢|ئیش=Istanbul 2010: European Capital of Culture}}</ref> زۆرینەی ھاووڵاتییە تورکەکانی ئەستەمبوڵ بە ڕەچەڵەک تورکن، لەکاتێکدا [[کورد|کوردەکان]] گەورەترین کەمینەی نەتەوەیی لە شارەکەدا پێکدەھێنن. ئەستەمبوڵ کە بە شارێکی جیھانیی ئالفا دادەنرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |سەردێڕ=World Cities 2024 |وێبگە=[[Globalization and World Cities Research Network]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> نزیکەی سی لە سەدی [[ئابووریی تورکیا]] پێکدەھێنێت.<ref name=TUIK_GDP/> ناوچەی ئەستەمبوڵ-[[ئیزمیت]] یەکێکە لە ناوچە پیشەسازییە سەرەکییەکانی تورکیا.<ref>{{harvnb|Bölükbaşı|2012|p=344}}</ref> لە ساڵی <bdi>2025</bdi>، [[یورۆمۆنیتۆر ئینتەرناشناڵ]] ئەستەمبوڵی وەک [[پێڕستی زۆرترین سەردانکراوترین شارەکان|پێنجەم سەردانکراوترین شاری جیھان]] پۆلێن کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Top 100 City Destinations Index 2025: Driving Growth and Innovation|ناونیشان=https://www.euromonitor.com/article/top-100-city-destinations-index-2025-driving-growth-and-innovation|وێبگە=Euromonitor International |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> ئەستەمبوڵ شوێنی دوو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی، چەندین بەندەر، و [[پێڕستی زانکۆکان لە تورکیا|ژمارەیەکی زۆر لە زانکۆکانە]].<ref> *بۆ فڕۆکەخانە و بەندەرەکان، بڕوانە: {{harvnb|Tepe|2019|p=4}} *بۆ زانکۆکان، بڕوانە: {{harvnb|Heper|Öztürk-Tunçel|Criss|2018|p=268}}</ref> لە نێو <bdi>100</bdi> باشترین کۆمەڵگەی زانست و تەکنەلۆژیای جیھاندایە.<ref>{{harvnb|World Intellectual Property Organization (WIPO)|2024|pp=76–77}}</ref> شارەکە میوانداری بەشێکی گەورەی [[تۆپی پێ لە تورکیا]] و وەرزش بەگشتی دەکات، بە ھەبوونی یانەکانی وەک [[یانەی گالاتاسارای|گالاتاسارای]]، [[یانەی فەنەرباخچە|فەنەرباخچە]] و [[یانەی بێشیکتاش|بێشیکتاش]]. ئەستەمبوڵ مەترسیی بوومەلەرزەی لەسەرە چونکە لە نزیکی [[ھێڵی درزی باکووری ئەنادۆڵ]]دایە.<ref> * {{harvnb|Tepe|2019|p=1–2}} * {{harvnb|Şengör|Kındap|2019|p=256–257}}</ref> == ناوەکان == {{Main|ناوەکانی ئەستەمبوڵ}} یەکەمین ناوی زانراوی شارەکە ''[[بیزانتیۆم]]''ە ({{langx|grc|Βυζάντιον}}، {{Transliteration|grc|Byzántion}})، کە لە کاتی دامەزراندنیدا لەلایەن کۆلۆنیالیستە [[مێگارایییەکان|مێگارایییەکانەوە]] لە دەوروبەری ساڵی <bdi>657</bdi>ی پێش زایین پێی دراوە.<ref name="Britannica-Istanbul">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Istanbul|سەردێڕ=Istanbul|وێبگە=[[Encyclopædia Britannica]]|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="roo177">{{harvnb|Room|2006|p=177}}</ref> کۆلۆنیالیستە مێگارایییەکان بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆیان دەکرد بۆ دامەزرێنەرانی شارەکە، بیزاس، کە کوڕی خواوەند پۆسایدن و نیمف کێرۆیسا بوو.<ref name="roo177"/> ھەڵکۆڵینە مۆدێرنەکان ئەو ئەگەرەیان خستۆتە ڕوو کە ناوی بیزانتیۆم لەوانەیە ڕەنگدانەوەی شوێنی نیشتەجێبوونە ڕەسەنە [[تراکییەکان|تراکییەکان]] بێت کە پێش شارۆچکە تەواوەکە ھەبوون.{{sfn|Georgacas|1947|p=352ff}} [[کۆنستنتینۆپڵ]] ({{langx|el|Κωνσταντινούπολις|translit=Kōnstantinoupolis}}؛ {{langx|lat|Constantinopolis}}) لە ناوی لاتینیی {{langr|la|Constantinus}}ەوە ھاتووە، بە ناوی [[کۆنستانتینی مەزن]]، ئەو ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەی کە لە ساڵی <bdi>324</bdi>ی زایینیدا شارەکەی دووبارە دامەزراندەوە.<ref name="roo177"/> کۆنستانتین لە سەرەتادا شارەکەی ناوبرد بە [[ڕۆمای نوێ]] ({{langx|grc|Νέα Ῥώμη}}؛ {{lang|grc-Latn|Nea Rhomē}}؛ {{langx|la|Nova Roma}}).<ref name="Britannica-Istanbul"/> کۆنستنتینۆپڵ باوترین ناو بوو بۆ شارەکە لە ڕۆژئاوا تا ساڵانی <bdi>1930</bdi>یەکان، کاتێک دەسەڵاتدارانی تورکیا دەستیان کرد بە ھاندانی بەکارھێنانی ناوی ''ئەستەمبوڵ (Istanbul)'' لە زمانە بیانییەکاندا. {{Transliteration|ota|Ḳosṭanṭīnīye}} ({{langx|ota|قسطنطينيه}}) و {{lang|tr|İstanbul}} ئەو ناوانە بوون کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە بە یەکسانی لە کاتی فەرمانڕەوایەتییاندا بەکاردەھێنران.{{sfn|Necipoğlu|2010|p=262}} ناوی {{lang|tr|İstanbul}} ({{langx|ota|استانبول}}<nowiki>؛</nowiki> {{IPA|tr|isˈtanbuɫ||audio=Istanbul pronunciation.ogg}} یان لە قسەکردنی ئاساییدا {{IPA|tr|ɯsˈtambuɫ|pron}}) بەگشتی وای بۆ دەچن کە لە دەستەواژەی [[یۆنانیی ناوەڕاست|یۆنانیی ناوەڕاستی]] {{Transliteration|grc|eis tḕn [[Polis|Pólin]]}} ({{lang|grc|εἰς τὴν Πόλιν}}، {{IPA|grc|is tim ˈbolin|pron}})ەوە ھاتبێت، کە بە واتای وشەیی دەبێتە "بۆ ناو شارەکە"،<ref>Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: ''Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi'', ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.</ref> و ئەوەش ئەو شێوازە بوو کە یۆنانییە ناوخۆیییەکان کۆنستنتینۆپڵیان پێ دەگوت. ئەمە ڕەنگدانەوەی پێگەکەی بوو وەک تاکە شاری گەورەی ناوچەکە. گرنگیی کۆنستنتینۆپڵ لە جیھانی عوسمانیدا ھەروەھا بە نازناوەکەی ڕەنگیدابووەوە کە بریتی بوو لە {{lang|tr|Dersaadet}} ({{langx|ota|درساعدت}}) بە واتای 'دەروازەی بەختەوەری' لە تورکیی عوسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Grosvenor |یەکەم١=Edwin Augustus |سەردێڕ=Constantinople |ڕێکەوت=١٨٩٥|بڵاوکەرەوە=Roberts Brothers |بەرگ=١|پەڕە=٦٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IGoLAQAAIAAJ&pg=PA69 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> بۆچوونێکی تر ئەوەیە کە ناوەکە ڕاستەوخۆ لە "کۆنستنتینۆپڵ"ەوە گەشەی کردبێت، بە لابردنی بڕگەی یەکەم و سێیەم.<ref name="roo177" /> ھەندێک سەرچاوەی عوسمانیی سەدەی <bdi>17</bdi>ەم، وەک [[ئەڤلییا چەلەبی]]، وەک ناوی باوی تورکیی ئەوکاتە وەسفی دەکەن؛ لە نێوان کۆتاییی سەدەی <bdi>17</bdi>ەم و کۆتاییی سەدەی <bdi>18</bdi>ەمدا، لە بەکارھێنانی فەرمیشدا بووە. یەکەم بەکارھێنانی وشەی {{Transliteration|ota|Islambol}} ({{langx|ota|اسلامبول}}) لەسەر دراو لە ساڵی <bdi>1730</bdi> لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان [[مەحموودی یەکەم]]دا بوو.{{sfn|Finkel|2005|pp=57, 383}} لە [[زمانی تورکی|تورکی]]ی مۆدێرندا، ناوەکە بە {{lang|tr|İstanbul}} دەنووسرێت، بە پیتی İ ی خاڵدار، چونکە لە [[ئەلفوبێی تورکی|ئەلفوبێی تورکی]]دا جیاوازی ھەیە لە نێوان [[İ|Iی خاڵدار]] و [[بێ خاڵ I]]. لە ئینگلیزیدا، کێشی دەنگەکە لەسەر بڕگەی یەکەم یان کۆتایییە، بەڵام لە تورکیدا لەسەر بڕگەی دووەمە.{{sfn|Göksel|Kerslake|2005|p=27}} کەسێک کە خەڵکی شارەکە بێت پێی دەوترێت {{lang|tr|İstanbullu}} (کۆی {{lang|tr|İstanbullular}})؛ ''Istanbulite'' لە ئینگلیزیدا بەکاردێت.{{sfn|Keyder|1999|p=95}} == مێژوو == {{Main|مێژووی ئەستەمبوڵ}} {{for|ھێڵکاریی کاتی|ھێڵکاری کاتیی مێژووی ئەستەمبوڵ}} ئاسەوارە [[نیۆلیتیک|نیۆلیتیکییەکان (بەردینی نوێ)]]، کە لەلایەن شوێنەوارناسانەوە لە سەرەتای سەدەی <bdi>21</bdi>ەمدا دۆزراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە نیمچەدوورگە مێژوویییەکەی ئەستەمبوڵ ھەر لە ھەزارەی <bdi>6</bdi>ەمی پێش زایینەوە ئاوەدان بووە.<ref name="BBC-Rainsford-2009">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rainsford |یەکەم=Sarah |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Istanbul's ancient past unearthed |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.bbc.com |بڵاوکەرەوە=BBC}}</ref> ئەو نیشتەجێبوونە سەرەتایییە، کە گرنگ بوو لە بڵاوبوونەوەی [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] لە ڕۆژھەڵاتی نزیکەوە بۆ ئەورووپا، بۆ ماوەی نزیکەی ھەزارەیەک بەردەوام بوو پێش ئەوەی بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوەوە نوقم بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Algan |یەکەم١= O. |دوایین٢= Yalçın |یەکەم٢= M.N.K. |دوایین٣= Özdoğan |یەکەم٣= M. |دوایین٤= Yılmaz |یەکەم٤= Y.C. |دوایین٥= Sarı |یەکەم٥= E. |دوایین٦= Kırcı-Elmas |یەکەم٦= E. |دوایین٧= Yılmaz |یەکەم٧= İ. |دوایین٨= Bulkan |یەکەم٨= Ö. |دوایین٩= Ongan |یەکەم٩= D. |دوایین١٠= Gazioğlu |یەکەم١٠= C. |دوایین١١= Nazik |یەکەم١١= A. |دوایین١٢= Polat |یەکەم١٢= M.A. |دوایین١٣= Meriç |یەکەم١٣= E. |سەردێڕ= Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history | doi = 10.1016/j.yqres.2011.04.002 | journal = Quaternary Research |بەرگ= ٧٦| issue = 1 |پەڕە= ٣٠|ساڵ= ٢٠١١| bibcode = 2011QuRes..76...30A| s2cid = 129280217 |issn=0033-5894}}</ref><ref name="BBC-Rainsford-2009"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429|سەردێڕ=Bu keşif tarihi değiştirir|ئیش=hurriyet.com.tr|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı|ناونیشان=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2|ئیش=fotogaleri.hurriyet.com.tr|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151118065613/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە دیوی ئاسیا، گردی فیکیرتەپە، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[چاخی مس]]، بە ئاسەوارێک کە مێژووەکەی بۆ <bdi>5500</bdi> تا <bdi>3500</bdi>ی پێش زایین دەگەڕێتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cultural Details of Istanbul |ناونیشان=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە دیوی ئەورووپا، لە نزیک لووتکەی نیمچەدوورگەکە ([[سارایبۆرنو]])، نیشتەجێبوونێکی تراکییەکان ھەبووە لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین. نووسەرە مۆدێرنەکان ئەمەیان بەستۆتەوە بە ناوی ناوچەی تراکیی ''لیگۆس''،<ref name="janin">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Constantinople byzantine|دوایین=Janin|یەکەم=Raymond |بەستەری نووسەر= Raymond Janin|شوێن=Paris|بڵاوکەرەوە=Institut Français d'Études Byzantines|ساڵ=١٩٦٤|پەڕەکان=١٠ff}}</ref> کە لەلایەن [[پلینیی پیر]]ەوە وەک ناوێکی پێشووتری شوێنی بیزانتیۆم ئاماژەی پێکراوە.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |سەردێڕ=Pliny the Elder, book IV, chapter XI:<br /> "''On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, ... and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo,'' ..." |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=usurped |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170101063545/http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV}} </ref> مێژووی شارەکە خۆی لە دەوروبەری <bdi>660</bdi>ی پێش زایینەوە دەست پێدەکات،<ref name="Britannica-Istanbul"/>{{sfn|Bloom|Blair|2009|p=1}}{{efn|name=byz-date|دامەزراندنی بیزانتیۆم ([[بیزانتیۆم]]) ھەندێک جار، بەتایبەتی لە ئینسایکلۆپیدیاکان یان سەرچاوە سێیەمییەکانی تردا، بە توندی لە ساڵی <bdi>667</bdi>ی پێش زایین دادەنرێت. مێژوونووسان مشتومڕیان لەسەر ساڵی دروستی دامەزراندنی شارەکە ھەیە. زۆرجار ئاماژە بە کاری مێژوونووسی سەدەی پێنجەمی پێش زایین [[ھێرۆدۆت]] دەکرێت، کە دەڵێت شارەکە حەڤدە ساڵ دوای [[خالکیدۆن]] دامەزراوە،<ref>Herodotus ''Histories'' 4.144, translated in {{harvnb|De Sélincourt|2003|p=288}}</ref> کە لە دەوروبەری ساڵی <bdi>685</bdi>ی پێش زایین ھاتۆتە بوون. [[یوسێبیوس]] ھاوڕایە لەگەڵ ساڵی <bdi>685</bdi>ی پێش زایین وەک ساڵی دامەزراندنی خالکیدۆن، بەڵام دامەزراندنی بیزانتیۆم دەخاتە ساڵی <bdi>659</bdi>ی پێش زایین.{{sfn|Isaac|1986|p=199}} لە نێو مێژوونووسە مۆدێرنەکاندا، کارل ڕۆبوک ساڵانی <bdi>640</bdi>ەکانی پێش زایینی پێشنیار کردووە<ref>{{harvnb|Roebuck|1959|p=119}}, also as mentioned in {{harvnb|Isaac|1986|p=199}}</ref> و ئەوانی تریش پێشنیاری ساڵی درەنگتریان کردووە. ڕێکەوتی دامەزراندنی خالکیدۆن خۆی جێگەی ھەندێک مشتومڕە؛ لەکاتێکدا زۆرێک لە سەرچاوەکان دەیخەنە ساڵی <bdi>685</bdi>ی پێش زایینەوە،{{sfn|Lister|1979|p=35}} ھەندێکی تر دەیخەنە ساڵی <bdi>675</bdi>ی پێش زایینەوە{{sfn|Freely|1996|p=10}} یان تەنانەت <bdi>639</bdi>ی پێش زایینەوە (کە بەمەش دامەزراندنی بیزانتیۆم دەکەوێتە ساڵی <bdi>619</bdi>ی پێش زایینەوە).{{sfn|Isaac|1986|p=199}} ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بە دامەزراندنی بیزانتیۆم دەکەن وەک سەدەی <bdi>7</bdi>ەمی پێش زایین.}} کاتێک کۆلۆنیالیستە یۆنانییەکانی مێگارا بیزانتیۆمیان لە دیوی ئەورووپای بۆسفۆر دامەزراند. کۆلۆنیالیستەکان قەڵایەکیان ([[ئەکرۆپۆلیس]]) لە تەنیشت [[قۆچی زێڕین]]ەوە لەسەر شوێنی نیشتەجێبوونە کۆنەکانی تراکییەکان دروست کرد، کە بووە ھۆی گەشەپێدانی ئابووریی شارە تازە لەدایکبووەکە.{{sfn|Çelik|1993|p=11}} شارەکە بۆ ماوەیەکی کورت کەوتە ژێر فەرمانڕەوایەتیی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|فارسەکان]] لە سەرەتای سەدەی <bdi>5</bdi>ەمی پێش زاییندا، بەڵام یۆنانییەکان لە کاتی [[شەڕەکانی یۆنان و فارس|شەڕەکانی یۆنان-فارسدا]] کۆنترۆڵیان کردەوە.{{sfn|De Souza|2003|p=88}} دواتر بیزانتیۆم وەک بەشێک لە [[ھاوپەیمانیی دێلیان|ھاوپەیمانیی ئەتینا]] و جێگرەوەکەی، [[ھاوپەیمانیی دووەمی ئەتینا]] بەردەوام بوو، پێش ئەوەی لە ساڵی <bdi>355</bdi>ی پێش زایین سەربەخۆیی بەدەستبھێنێت.{{sfn|Freely|1996|p=20}} بیزانتیۆم کە بۆ ماوەیەکی زۆر ھاوپەیمانی ڕۆمەکان بوو، لە ساڵی <bdi>73</bdi>ی زایینیدا بە فەرمی بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]].{{sfn|Freely|1996|p=22}} بڕیارەکەی بیزانتیۆم بۆ چوونە پاڵ [[داگیرکەری ڕۆمانی]] [[پێسێنیوس نایگەر]] دژی ئیمپراتۆر [[سێپتیمیۆس سێڤێروس]] باجێکی قورسی ھەبوو؛ تا ئەو کاتەی لە کۆتاییی ساڵی <bdi>195</bdi>ی زایینیدا خۆی ڕادەست کرد، دوو ساڵ گەمارۆدان شارەکەی وێران کردبوو.{{sfn|Grant|1996|pp=8–10}} پێنج ساڵ دواتر، سێڤێروس دەستی کرد بە دووبارە بونیاتنانەوەی بیزانتیۆم، و شارەکە ئاوەدانیی پێشووی خۆی بەدەستھێنایەوە – و، بەپێی ھەندێک سەرچاوە، لێیشی تێپەڕاند.{{sfn|Limberis|1994|pp=11–12}} === سەردەمی بیزەنتی === [[File:Istanbul_Hagia_Irene_IMG_8067_1920.jpg|thumb|[[ئایا ئیرین]] کە لە بنەڕەتدا لەلایەن کۆنستانتینی مەزنەوە لە سەدەی <bdi>4</bdi>ەمدا دروست کراوە و دواتر لەلایەن [[یوستینیانی یەکەم]]ەوە دوای [[ئاژاوەکانی نیکا]] لە ساڵی <bdi>532</bdi> دووبارە دروست کراوەتەوە، کڵێسایەکی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتە]] و دەکەوێتە حەوشەی دەرەوەی [[کۆشکی تۆپقاپی]] لە ئەستەمبوڵ. یەکێکە لەو کڵێسا دەگمەنانەی سەردەمی بیزەنتی کە ھەرگیز نەکراوە بە مزگەوت؛ لە سەردەمی عوسمانییەکاندا وەک جبەخانەی سەرەکیی تۆپقاپی خزمەتی کردووە]] کۆنستانتینی مەزن لە ئەیلوولی <bdi>324</bdi>دا بە کردار بوو بە ئیمپراتۆری تەواوی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم.<ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=77}}</ref> دوو مانگ دواتر، نەخشەی شارێکی نوێی مەسیحی کێشا بۆ ئەوەی جێگەی بیزانتیۆم بگرێتەوە. وەک پایتەختی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکە، شارەکە ناونرا ''[[ڕۆمای نوێ|نۆڤا ڕۆما]]''؛ زۆربەی خەڵک پێیان دەگوت کۆنستنتینۆپڵ، ناوێک کە تا سەدەی <bdi>20</bdi>ەم بەردەوام بوو.<ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=212}}</ref> لە <bdi>11</bdi>ی ئایاری <bdi>330</bdi>، کۆنستنتینۆپڵ وەک پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم ڕاگەیەندرا، کە دواتر بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە نێوان ھەردوو کوڕەکەی [[تیۆدۆسیۆسی یەکەم]]دا دابەشکرا دوای مردنی لە <bdi>17</bdi>ی کانوونی دووەمی <bdi>395</bdi>، کاتێک شارەکە بوو بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆژھەڵات. لە ماوەی ھەزارەی داھاتووی مێژووی ڕۆمدا، دەوڵەتەکە بە گشتی بە "[[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]" ناودەبرا.<ref name="ba222">{{harvnb|Barnes|1981|p=222}}</ref> دامەزراندنی کۆنستنتینۆپڵ یەکێک بوو لە دەستکەوتە ھەرە درێژخایەنەکانی کۆنستانتین، کە دەسەڵاتی ڕۆمەکانی گواستەوە بۆ ڕۆژھەڵات کاتێک شارەکە بوو بە سەنتەری کولتووری یۆنانی و مەسیحییەت.<ref name="ba222"/><ref name="gr63">{{harvnb|Gregory|2010|p=63}}</ref> چەندین کڵێسا لە سەرتاسەری شارەکەدا دروستکران، لەوانە [[ئایا سۆفیا]] کە لە سەردەمی دەسەڵاتی [[یوستینیانی یەکەم]]دا دروستکرا و بۆ ماوەی ھەزار ساڵ وەک گەورەترین کڵێسای جیھان مایەوە.<ref name="klwa171">{{harvnb|Klimczuk|Warner|2009|p=171}}</ref> کۆنستانتین ھەروەھا ھەستا بە نۆژەنکردنەوە و فراوانکردنێکی گەورەی [[ھیپۆدرۆمی کۆنستنتینۆپڵ]]؛ کە جێگەی دەیان ھەزار بینەری تێدا دەبووەوە، ھیپۆدرۆم بووە سەنتەری ژیانی مەدەنی و، لە سەدەکانی <bdi>5</bdi>ەم و <bdi>6</bdi>ەمدا، سەنتەری زنجیرەیەک لە ئاژاوە، لەوانە [[ئاژاوەکانی نیکا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dash|یەکەم=Mike|ناونیشان=http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|سەردێڕ=Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire|بڵاوکەرەوە=The Smithsonian Institution|ئیش=Smithsonian Magazine|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120805185404/http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{harvnb|Dahmus|1995|p=117}}</ref> ھەڵکەوتەی کۆنستنتینۆپڵ ھەروەھا زامنی ئەوەی دەکرد کە مانەوەی بەرگەی تاقیکردنەوەی کات بگرێت؛ بۆ چەندین سەدە، دیوارەکانی و کەناراوەکانی ئەورووپایان لە بەرامبەر داگیرکەرانی ڕۆژھەڵات و پێشڕەویی ئیسلام پاراست.<ref name="gr63"/> لە زۆربەی سەردەمی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، قۆناغی کۆتاییی سەردەمی بیزەنتی، کۆنستنتینۆپڵ گەورەترین و دەوڵەمەندترین شار بوو لە کیشوەری ئەورووپا و ھەندێک جاریش گەورەترین شاری جیھان بوو.<ref>{{harvnb|Cantor|1994|p=226}}</ref><ref>{{harvnb|Morris|2010|pp=109–18}}</ref> کۆنستنتینۆپڵ بە گشتی وەک سەنتەر و "لانکەی [[شارستانییەتی مەسیحی|شارستانییەتی مەسیحیی]] ئۆرتۆدۆکس" دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Christianity: Religions of the World|یەکەم=Ken |دوایین=Parry|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨١٤٣٨١٠٦٣٩٧|پەڕە=١٣٩|بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Blackwell Companion to Eastern Christianity|یەکەم=Ken|دوایین=Parry|ساڵ= ٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨١٤٤٤٣٣٣٦١٩|پەڕە=٣٦٨|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons}}</ref> [[File:Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|thumb|250px|[[کۆگای ئاوی باسیلیکا]] لە سەدەی <bdi>6</bdi>ەم لەلایەن [[یوستینیانی یەکەم|یوستینیانی مەزنەوە]] دروست کراوە]] کۆنستنتینۆپڵ دەستی بە دابەزینێکی بەردەوام کرد لە دوای کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی [[باسیلی دووەم]] لە ساڵی <bdi>1025</bdi>. [[چوارەمین خاچپەرستی]] لە ئامانجەکەی خۆی لادرا لە ساڵی <bdi>1204</bdi>، و شارەکە لەلایەن خاچپەرستەکانەوە تاڵان و وێران کرا.{{sfn|Gregory|2010|pp=324–29}} ئەوان [[ئیمپراتۆریەتیی لاتین]]یان لە جێگەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیی ئۆرتۆدۆکس دامەزراند.{{sfn|Gregory|2010|pp=330–333}} ئایا سۆفیا لە ساڵی <bdi>1204</bdi> کرا بە کڵێسایەکی کاسۆلیکی. ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی دووبارە دامەزرێنرایەوە، ھەرچەندە لاواز بووبوو، لە ساڵی <bdi>1261</bdi>.{{sfn|Gregory|2010|p=340}} کڵێساکان، بەرگرییەکان، و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی کۆنستنتینۆپڵ لە دۆخێکی خراپدا بوون،{{sfn|Gregory|2010|pp=341–342}} و ژمارەی دانیشتووانەکەی لە نیو ملیۆنەوە لە سەدەی <bdi>8</bdi>ەمدا دابەزیبوو بۆ سەد ھەزار کەس.{{efn|name=pop-figures}} بەڵام، دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی شارەکە لە ساڵی <bdi>1261</bdi>، ھەندێک لە شوێنەوارەکانی شارەکە نۆژەنکرانەوە، و ھەندێکیش، وەک دوو مۆزاییکەکەی [[دێیسیس]] لە ئایا سۆفیا و کارییە، دروستکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Deesis Mosaic |وێبگە=Hagia Sophia|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://hagiasophiaturkey.com/deesis-mosaic/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> سیاسەتە ئابووری و سەربازییە جیاوازەکان کە لەلایەن [[ئاندرۆنیکۆسی دووەمی پالایۆلۆگۆس]]ەوە دامەزرابوون، وەک کەمکردنەوەی ھێزە سەربازییەکان، ئیمپراتۆریەتەکەی لاواز کرد و کردیە ئامانجێکی ئاسان بۆ ھێرش.{{sfn|Reinert|2002|pp=258–260}} لە ناوەڕاستی سەدەی <bdi>14</bdi>ەمدا، [[تورکە عوسمانییەکان]] ستراتیژییەکیان گرتەبەر بۆ گرتنی وردە وردەی شارۆچکە و شارە بچووکەکان، بڕینی ڕێگاکانی دابینکردنی پێداویستی بۆ کۆنستنتینۆپڵ و خنکاندنی بە ھێواشی.{{sfn|Baynes|1949|p=47}} لە <bdi>29</bdi>ی ئایاری <bdi>1453</bdi>، دوای گەمارۆدانێکی <bdi>55</bdi> ڕۆژە کە تێیدا کۆتا ئیمپراتۆری ڕۆمانی، [[کۆنستانتینی یانزدەھەم پالایۆلۆگۆس|کۆنستانتینی یانزدەھەم]] کوژرا، سوڵتان [[محەممەدی دووەم]] "فاتیح" [[کەوتنی کۆنستنتینۆپڵ|کۆنستنتینۆپڵی فەتح کرد]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fall of Constantinople {{!}} Facts, Summary, & Significance {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/event/Fall-of-Constantinople-1453 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref> === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === {{main|ئەستەمبوڵ لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا}} [[File:Topkapı - 01.jpg|thumb|[[کۆشکی تۆپقاپی]] لەلایەن سوڵتان [[محەممەدی دووەم]]ەوە لە نێوان ساڵانی <bdi>1459</bdi> بۆ <bdi>1465</bdi> دروست کراوە]] سوڵتان محەممەد کۆنستنتینۆپڵی وەک پایتەختی نوێی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ڕاگەیاند. چەند کاتژمێرێک دوای کەوتنی شارەکە، سوڵتان سواری ئەسپەکەی بوو بەرەو ئایا سۆفیا و بانگی ئیمامێکی کرد بۆ خوێندنی ''[[شایەتمان]]''، و بەھۆی ئەوەی شارەکە ئامادەنەبوو بە ئاشتی خۆی ڕادەست بکات، کڵێسا گەورەکەی گۆڕی بۆ مزگەوتێکی ئیمپراتۆری.{{sfn|Gregory|2010|pp=394–399}} محەممەد خۆی وەک ''[[قەیسەری ڕۆم]]''ی نوێ ڕاگەیاند، کە ھاوتای تورکیی عوسمانی بوو بۆ [[قەیسەر (نازناو)|قەیسەر]]ی ڕۆم، و دەوڵەتی عوسمانی ڕێکخرایەوە بۆ ئیمپراتۆریەتێک.{{sfn|Béhar|1999|p=38}}{{sfn|Bideleux|Jeffries|1998|p=71}} [[File:Matrakçı Nasuh - İstanbul.jpg|thumb|upright=1|نەخشەی ئەستەمبوڵ لە سەدەی <bdi>16</bdi>ەمدا لەلایەن زانای ھەمەلایەنی عوسمانی [[ماتراکچی ناسوح]]]] دوای فەتحکردنی کۆنستنتینۆپڵ، [[محەممەدی دووەم]] دەستبەجێ دەستی کرد بە بوژاندنەوەی شارەکە. بە درککردن بەوەی کە بوژاندنەوە سەرکەوتوو نابێت بەبێ دووبارە نیشتەجێکردنەوەی شارەکە، محەممەدی دووەم پێشوازی لە ھەموو کەسێک کرد–بیانییەکان، تاوانباران، و ھەڵاتووەکان– بە پیشاندانی کراوەیییەکی لەڕادەبەدەر و ئامادەیی بۆ لەخۆگرتنی کەسانی دەرەکی کە دواتر بوو بە ناسنامەی کولتووری سیاسیی عوسمانی.<ref>Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–49. p. 236</ref> ئەو ھەروەھا خەڵکی لە سەرتاسەری ئەورووپاوە بانگھێشتی پایتەختەکەی کرد، کۆمەڵگەیەکی فرەنەتەوەی دروست کرد کە لە زۆربەی سەردەمی عوسمانییەکاندا بەردەوام بوو.<ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=306–07}}</ref> بوژاندنەوەی ئەستەمبوڵ ھەروەھا پێویستی بە پڕۆژەیەکی گەورەی نۆژەنکردنەوە ھەبوو، بۆ ھەموو شتێک لە ڕێگاکانەوە تا [[قەناتی ڤالێنس#سەردەمی عوسمانی|قەناتەکان]].<ref name="hughes2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hughes |یەکەم١=Bettany |سەردێڕ=Istanbul: A Tale of Three Cities |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson |شوێن=London |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٢٢-٤٧٣-٢}}</ref> ھەروەک زۆرێک لە پاشاکانی پێش و دوای خۆی، محەممەدی دووەم دیمەنی شارستانیی ئەستەمبوڵی گۆڕی بە دروستکردنەوەی تەواوەتیی سەنتەری شارەکە.<ref name="madden2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Madden |یەکەم١=Thomas F. |سەردێڕ=Istanbul: City of Majesty at the Crossroads of the World |ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Penguin Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٣١٢٩٦٩-١}}</ref> [[کۆشکی تۆپقاپی|کۆشکێکی نوێی گەورە]] دروست کرا بۆ ئەوەی ڕکابەری بکات، ئەگەر سێبەریش نەخاتە سەر، [[کۆشکی گەورەی کۆنستنتینۆپڵ|کۆشکە کۆنەکە]]، ھەروەھا بازاڕێکی نوێی داپۆشراو (کە ھێشتا ماوە وەک [[بازاڕی گەورە (قاپاڵی چارشی)|بازاڕی گەورە]])، پۆرტიკۆ، کۆشکەکان، ڕێڕەوەکان، و ھەروەھا زیاتر لە دەزەنێک مزگەوتی نوێ.<ref name="hughes2020"/> محەممەدی دووەم شارۆچکە کۆنە وێرانەکەی گۆڕی بۆ شتێک کە لە پایتەختێکی ئیمپراتۆری بچێت.<ref name="madden2020"/> [[چینایەتیی کۆمەڵایەتی|پلەبەندیی کۆمەڵایەتی]] لەلایەن تاعوونی بڵاوەوە پشتگوێ خرا، کە لە سەدەی <bdi>16</bdi>ەمدا دەوڵەمەند و ھەژاری وەک یەک کوشت.<ref name="blackd">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Byrne |یەکەم١=Joseph Patrick |سەردێڕ=Encyclopedia of the Black Death |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[ABC-Clio]] |شوێن=Santa Barbara, CA |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٨٨٤-٢٥٣-١}}</ref> پارە نەیدەتوانی دەوڵەمەندەکان بپارێزێت لە ھەموو ناڕەحەتییەکان و لایەنە سەختەکانی ئەستەمبوڵ.<ref name="blackd"/> ھەرچەندە سوڵتان لە دوورییەکی سەلامەت لە جەماوەرەوە دەژیا، و دەوڵەمەند و ھەژار زیاتر لە تەنیشت یەکترەوە دەژیان، بەڵام بۆ زۆربەی بەشەکان ئەستەمبوڵ وەک شارە مۆدێرنەکان زۆنبەندی نەکرابوو.<ref name="blackd"/> خانووە لوکسەکان لە ھەمان شەقام و گەڕەکەکاندا بوون لەگەڵ کوخە بچووکەکاندا.<ref name="blackd"/> ئەوانەی ئەوەندە دەوڵەمەند بوون کە موڵکی دابڕاوی گوندەوارییان ھەبوو چانسی ڕزگاربوونیان ھەبوو لە پەتا دەورییەکانی نەخۆشی کە بەغدای وێران دەکرد.<ref name="blackd"/> [[File:Istanbul panorama (16293921746).jpg|thumb|250px|دیمەنی [[قۆچی زێڕین]] و [[سارایبۆرنو]] لە [[تاوەری گالاتا]]وە]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خانەوادەی عوسمانی]] لە ساڵی <bdi>1517</bdi>دا بانگەشەی پێگەی [[خەلافەت]]ی کرد، و کۆنستنتینۆپڵ بۆ ماوەی چوار سەدە وەک پایتەختی ئەم [[خەلافەتی عوسمانی|کۆتا خەلافەتە]] مایەوە.<ref name="maag1145" /> سەردەمی دەسەڵاتی [[سولەیمانی قانوونی]] لە <bdi>1520</bdi> بۆ <bdi>1566</bdi> قۆناغێکی دەستکەوتی ھونەری و تەلارسازیی زۆر گەورە بوو؛ تەلارسازی سەرەکی [[میمار سینان]] چەندین بینای ئایکۆنیی لە شارەکەدا دیزاین کرد، لەکاتێکدا ھونەرەکانی عوسمانی وەک [[کەشی|سیرامیک]]، [[شووشەی ڕەنگاوڕەنگ]]، [[خۆشنووسیی ئیسلامی|خۆشنووسی]]، و [[مینیاتۆری عوسمانی|مینیاتۆر]] گەشەیان کرد.<ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=735–36}}</ref> دانیشتووانی کۆنستنتینۆپڵ لە کۆتاییی سەدەی <bdi>18</bdi>ەمدا <bdi>570,000</bdi> کەس بوون.<ref name="chfo">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chandler|یەکەم١=Tertius|دوایین٢=Fox|یەکەم٢=Gerald|سەردێڕ=3000 Years of Urban Growth|ساڵ=١٩٧٤|بڵاوکەرەوە=Academic Press|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٧٨٥١٠٩-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/3000yearsofurban0000chan}}</ref> قۆناغێکی یاخیبوون لە سەرەتای سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا بووە ھۆی سەرهەڵدانی سوڵتانی پێشکەوتنخواز [[مەحموودی دووەم]] و لە کۆتاییدا بۆ سەردەمی ''[[تەنزیمات]]''، کە چاکسازیی سیاسیی لێکەوتەوە و ڕێگەی بە ھێنانە ناوەوەی تەکنەلۆژیای نوێ بۆ شارەکە دا.<ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=4–6, 55}}</ref> پردەکان بەسەر قۆچی زێڕیندا لەم قۆناغەدا دروستکران،<ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=87–89}}</ref> و کۆنستنتینۆپڵ لە ساڵانی <bdi>1880</bdi>ەکاندا بەسەر تۆڕی ھێڵی ئاسنی ئەورووپاوە بەسترایەوە.<ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> دامەزراوە مۆدێرنەکانی وەک تۆڕی دابینکردنی ئاو، کارەبا، تەلەفۆن، و تراموا، لە دەیەکانی دواتردا وردە وردە ھێنرانە کۆنستنتینۆپڵەوە، ھەرچەندە درەنگتر لە شارەکانی تری ئەورووپا.<ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=230, 287, 306}}</ref> ھەوڵەکانی مۆدێرنیزاسیۆن بەس نەبوون بۆ ڕێگریکردن لە [[دابەزینی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Çelik |یەکەم=Zeynep |سەردێڕ=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|بڵاوکەرەوە=University of California Press |ساڵ=١٩٨٦|شوێن=Berkeley. Los Angeles. London |پەڕە=٣٧}}</ref> [[File:Grand Rue de Pera, Constantinople LCCN2004672935 (cropped).jpg|thumb|[[شەقامی ئیستیقلال|شەقامی کەبیر]] لە ساڵی <bdi>1912</bdi> (ئێستا [[شەقامی ئیستیقلال]] لە [[بەیئۆغڵو]]). دەروازەی [[کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا، ئەستەمبوڵ|کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا]] لە لای چەپەوە دەبینرێت. ڕیکلامێکی [[نێسلی]] لەسەر بینایەکی پاشبنەمادا دیارە.]] لەگەڵ [[شۆڕشی تورکە لاوەکان]] لە ساڵی <bdi>1908</bdi>، [[پەرلەمانی عوسمانی]]، کە لە <bdi>14</bdi>ی شوباتی <bdi>1878</bdi>ەوە داخرابوو، <bdi>30</bdi> ساڵ دواتر لە <bdi>23</bdi>ی تەممووزی <bdi>1908</bdi> دووبارە کرایەوە، کە بووە سەرەتای [[سەردەمی دووەمی دەستووری]].<ref name=tarihiolaylar>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/meclis-i-mebusan-mebuslar-meclisi-991|سەردێڕ=Meclis-i Mebusan (Mebuslar Meclisi)|newspaper=Tarihi Olaylar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225071412/https://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/meclis-i-mebusan-mebuslar-meclisi-991|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ململانێی ناوخۆیی و ناسەقامگیرییە سیاسییەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا لە مانگەکانی دوای شۆڕش ھانی [[نەمسا-مەجارستان]]ی دا بۆ [[قەیرانی بۆسنیا|لکاندنی بۆسنیا]] و [[میرنشینی بولگاریا|بولگاریا]] بۆ [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی بولگاریا|ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی]] لە ھەنگاوێکی ھاوبەشدا لە <bdi>5</bdi>ی تشرینی یەکەمی <bdi>1908</bdi>. سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]] لە ساڵی <bdi>1909</bdi> لەسەر کار لادرا، دوای ھەوڵی دژە-شۆڕش کە بە [[ڕووداوی ٣١ی ئازار]] ناسراوە. زنجیرەیەک شەڕ لە سەرەتای سەدەی <bdi>20</bdi>ەمدا، وەک [[شەڕی ئیتاڵیا-تورکیا]] (<bdi>1911</bdi>–<bdi>1912</bdi>) و [[جەنگەکانی باڵکان]] (<bdi>1912</bdi>–<bdi>1913</bdi>)، پایتەختی ئیمپراتۆریەتە نەخۆشەکەیان وێران کرد و بوونە ھۆی [[کودەتای ١٩١٣ی عوسمانی]]، کە ڕژێمی [[سێ پاشاکە]]ی ھێنایە کایەوە.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=31}}</ref> ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چووە پاڵ [[ھێزەکانی ناوەند]] لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] (<bdi>1914</bdi>–<bdi>1918</bdi>) و لە کۆتاییدا شکا. [[دەرکردنی ڕۆشنبیرانی ئەرمەنی لە ٢٤ی نیسانی ١٩١٥]] یەکێک بوو لەو ڕووداوە سەرەکییانەی کە سەرەتای [[جینۆسایدی ئەرمەنییەکان]]ی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا نیشان دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Freedman|یەکەم١=Jeri|سەردێڕ=The Armenian genocide|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Rosen Pub. Group|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٤٢-١٨٢٥-٣|پەڕەکان=٢١–٢٢|edition=1st|ناونیشان={{Google books|cuqxYldvClQC|plainurl=yes}}}}</ref> بەھۆی سیاسەتەکانی عوسمانی و تورکیا بۆ [[بە تورککردن]] و [[پاکتاوی نەتەوەیی]]، دانیشتووانی [[مەسیحییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|مەسیحی]]ی شارەکە لە <bdi>450,000</bdi>ەوە بۆ <bdi>240,000</bdi> دابەزی لە نێوان ساڵانی <bdi>1914</bdi> و <bdi>1927</bdi>دا.<ref>[https://www.scribd.com/doc/6920910/Globalization-Cosmopolitanism-and-the-Donme-in-Ottoman-Salonica-and-Turkish-Istanbul Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul]. Marc Baer, University of California, Irvine.</ref> لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، لە نێوان ساڵانی <bdi>1916</bdi> و <bdi>1918</bdi>، چەندین [[بۆردومانی ئاسمانی کۆنستنتینۆپڵ لە جەنگی جیھانیی یەکەم|ھێرشی بۆردومانی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکە بەریتانییەکانەوە]] لەناو یان نزیک ئەستەمبوڵ ڕوویاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Selçuk |یەکەم=Mustafa |سەردێڕ=Birinci Dünya Savaşın'da İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a Yönelik Hava Taaruzları |trans-title=The Allied Powers' Air Attacks on Istanbul in World War I |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/108927 |journal=Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kurt |یەکەم١=Emin |سەردێڕ=Birinci Dünya Savaşı'nda İstanbul'a Yapılan Hava Saldırıları |دوایین٢=Güvenbaş |یەکەم٢=Mesut |بڵاوکەرەوە=Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları |ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٦٠٥-٢٩٥-٣٦٩-٣|trans-title=Air Raids on Istanbul in World War I}}</ref> [[ئاگربەستی مودرۆس]] لە <bdi>30</bdi>ی تشرینی یەکەمی <bdi>1918</bdi> واژوو کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=World War I {{!}} Causes, Years, Combatants, Casualties, Maps, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/event/World-War-I |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref> کەمتر لە مانگێک دواتر، لە <bdi>12</bdi>ی تشرینی دووەمی <bdi>1918</bdi>، کەشتییەک کە لیوایەکی فەڕەنسیی ھەڵگرتبوو چووە ناو شارەکەوە، کە بووە سەرەتای [[داگیرکردنی کۆنستنتینۆپڵ]]. بەدوایدا بەلەمگەلێک کە لە کەشتییەکانی بەریتانیا، ئیتاڵیا، یۆنان، و فەڕەنسا پێکھاتبوو، سەربازیان لەسەر زەوی جێگیر کرد لە ڕۆژی دواتردا. دواتر [[داگیرکردنی سمیرنا]] ([[ئیزمییر]])، کە ئەوکات دووەم گەورەترین شاری عوسمانی بوو، لە <bdi>15</bdi>ی ئایاری <bdi>1919</bdi> ھەروەھا بووە سەرەتای [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرکردایەتی [[موستەفا کەمال ئەتاتورک|موستەفا کەمال پاشا]] و [[بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیا]]، کە لە کۆنگرەی [[کۆنگرەی ئەرزرۆم|ئەرزرۆم]] و [[کۆنگرەی سێواس|سێواس]] کۆبوونەوە بۆ یەکخستنی گرووپەکانی بەرگری لە [[ئەنادۆڵ]]. [[پەرلەمانی عوسمانی]] لەلایەن [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھاوپەیمانانەوە]] لە <bdi>11</bdi>ی نیسانی <bdi>1920</bdi> ھەڵوەشێنرایەوە، کە لەسەر ئەوە زۆرێک لە ئەندامانی پێشووی چوونە پاڵ بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیا کە بارەگاکەی لە [[ئەنقەرە]] بوو، کە لەوێ [[ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] لە <bdi>23</bdi>ی نیسانی <bdi>1920</bdi> دامەزرا. کەمتر لە چوار مانگ دواتر، نوێنەرانی حکومەتی عوسمانی کە بارەگاکەی لە ئەستەمبوڵ بوو بە سەرۆکایەتی [[دەماط فەرید پاشا]] [[پەیماننامەی سێڤر]]یان لە <bdi>10</bdi>ی ئابی <bdi>1920</bdi> واژوو کرد، کە لەلایەن GNAT لە ئەنقەرە ڕەتکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3. Ottoman Empire (1908-1923) |ناونیشان=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/ottoman-empite-1908-1923/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ |وێبگە=uca.edu |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250426084524/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/ottoman-empite-1908-1923/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] (<bdi>1919</bdi>–<bdi>1922</bdi>)، [[ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] لە ئەنقەرە لە <bdi>1</bdi>ی تشرینی دووەمی <bdi>1922</bdi> سوڵتانەتی ھەڵوەشاندەوە، و کۆتا سوڵتانی عوسمانی، [[محەممەدی شەشەم]]، وەک ''[[١٥٠ کەسایەتییە نەویستراوەکەی تورکیا|کەسایەتییەکی نەویستراو]]'' ڕاگەیەندرا. بە جێھێشتنی وڵات لەسەر کەشتیی جەنگیی بەریتانیی [[HMS Malaya|HMS ''Malaya'']] لە <bdi>17</bdi>ی تشرینی دووەمی <bdi>1922</bdi>، چووە مەنفا و لە [[سانرێمۆ]]، ئیتاڵیا، لە <bdi>16</bdi>ی ئایاری <bdi>1926</bdi> مرد. [[File:Bankalar Caddesi in the 1920's.jpg|thumb|دیمەنێکی [[شەقامی بانکەکان]] (''Bankalar Caddesi'') لە کۆتایییەکانی <bdi>1920</bdi>ەکان. کە لە ساڵی <bdi>1892</bdi> تەواو بووە، بارەگای سەرەکیی [[بانکی عوسمانی]] لە لای چەپەوە دەبینرێت. لە ساڵی <bdi>1995</bdi> [[بۆرسەی ئەستەمبوڵ]] گواسترایەوە بۆ [[ئیستینیە]]، لەکاتێکدا چەندین بانکی تورکی گواستراونەتەوە بۆ [[لێڤێنت]] و [[ماسلاک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.borsaistanbul.com/en/sayfa/24/milestones-in-borsa-istanbul-history|سەردێڕ=Milestones in Borsa Istanbul History|وێبگە=www.borsaistanbul.com|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref>]] [[پەیماننامەی لۆزان]] لە <bdi>24</bdi>ی تەممووزی <bdi>1923</bdi> واژوو کرا، و داگیرکردنی کۆنستنتینۆپڵ بە ڕۆیشتنی کۆتا ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە شارەکە لە <bdi>4</bdi>ی تشرینی یەکەمی <bdi>1923</bdi> کۆتایی ھات.<ref name=liberation-of-istanbul>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/6-ekim-istanbulun-kurtulusu-2039060/|سەردێڕ=6 Ekim İstanbul'un Kurtuluşu|بڵاوکەرەوە=[[Sözcü]]|زمان=tr|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ھێزەکانی تورکیا سەربە حکومەتی ئەنقەرە، بە فەرماندەیی [[شوکرو نائیلی گۆکبێرک|شوکرو نائیلی پاشا]] (فەیلەقی سێیەم)، لە ڕێوڕەسمێکدا لە <bdi>6</bdi>ی تشرینی یەکەمی <bdi>1923</bdi> چوونە ناو شارەکەوە، کە وەک "ڕۆژی ڕزگاریی ئەستەمبوڵ" ({{lang|tr|İstanbul'un Kurtuluşu}}) دەستنیشان کراوە، و لەو کاتەوە ساڵانە یادی دەکرێتەوە.<ref name=liberation-of-istanbul/> === کۆماری تورکیا === [[File:Istanbul 1930s.jpg|thumb|وێستگەی [[بەلەمەکانی ئەستەمبوڵ|بەلەمەکانی]] [[کاراکیۆی]] لە ساڵانی <bdi>1930</bdi>ەکاندا]] لە <bdi>29</bdi>ی تشرینی یەکەمی <bdi>1923</bdi> [[ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] دامەزراندنی کۆماری تورکیای ڕاگەیاند، بە پایتەختبوونی [[ئەنقەرە]]. [[موستەفا کەمال ئەتاتورک]] بوو بە یەکەم [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆک کۆماری]] کۆمارەکە.<ref>{{harvnb|Landau|1984|p=50}}</ref><ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=39}}</ref> ناوی ''[[کۆنستنتینۆپڵ]]''، کە بۆ ماوەی <bdi>1600</bdi> ساڵ بەکاردەھێنرا، بە فەرمی گۆڕدرا بۆ ''ئەستەمبوڵ'' لە <bdi>28</bdi>ی ئازاری <bdi>1930</bdi>؛ بڕیارێک کە بووە ئیلھامبەخش بۆ تێکستی گۆرانیی ساڵی <bdi>1953</bdi> ''[[ئەستەمبوڵ (نەک کۆنستنتینۆپڵ)]]''، کە لە <bdi>500</bdi>ەمین ساڵیادی [[کەوتنی کۆنستنتینۆپڵ|فەتحکردنی شارەکە]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|تورکە عوسمانییەکان]] لە ساڵی <bdi>1453</bdi> نووسراوە. ناوەکانی تری شارەکان کە گۆڕدران بە یاسای خزمەتگوزارییەکانی پۆستە ([[زمانی تورکی|تورکی]]: ''Posta Hizmetleri Kanunu'') لە <bdi>28</bdi>ی ئازاری <bdi>1930</bdi> بریتین لە ''[[ئەنقەرە#وشەناسی|ئەنگۆرا]]'' کە گۆڕدرا بۆ ''[[ئەنقەرە]]''، و ''[[ئیزمییر#ناوەکان و وشەناسی|سمیرنا]]'' کە گۆڕدرا بۆ ''[[ئیزمییر]]''، لە نێو چەندین نموونەی تری ناوی شارەکان کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەکاردەھێنران و جێگەیان گیرایەوە بە ناوە تورکییە ستانداردکراوە فەرمییەکان. [[File:Taksim, İstanbul (12966438075).jpg|thumb|[[گۆڕەپانی تەقسیم]]، نزیکەی <bdi>1936</bdi>]] لە ساڵانی <bdi>1930</bdi>ەکانەوە بەدواوە، بە ھەوڵە بەرفراوانەکانی پلاندانانی شار کە لە سەرەتادا لەلایەن [[ھێنری پرۆست]]ەوە سەرپەرشتی دەکرا لە نێوان ساڵانی <bdi>1936</bdi> بۆ <bdi>1950</bdi> و دواتر لەلایەن ھاوکارەکانییەوە وەک [[لویجی پیچیناتۆ]] لە ساڵانی دواتردا بەردەوام بوو، ئەستەمبوڵ گۆڕانکارییەکی پێکھاتەییی گەورەی بەخۆیەوە بینی، بە دروستکردنی گۆڕەپانی گشتیی نوێ، بولڤارەکان، شەقامەکان و پارکەکان لە سەرتاسەری شارەکەدا، کە زۆرجار لەسەر حیسابی بینا مێژووییەکان بوو؛ وەک [[گۆڕەپانی تەقسیم]]، [[پارکی گەزیی تەقسیم]]، شەقامی ڤەتەن، بولڤاری ئەتاتورک، شەقامی کەمرالتی، شەقامی مەجلیسی مەبوسان، [[بولڤاری باربارۆس|بولڤاری باربارۆس]]، شەقامی جمھوریەت و بولڤاری تارلاباشی، لە نێو ئەوانی تردا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/en/pub/iticusbe/article/1224428|سەردێڕ= İstanbul’da Cumhuriyet Döneminde Planlama Çalışmaları: Henri Prost ve Luigi Piccinato’nun Planlarının Sonraki Dönemlere Etkileri Açısından Mukayeseli Analizi|نووسەر=Erhan Erken|journal=İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi|بەرگ=٢١|ژمارە=٤٥|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|doi=10.46928/iticusbe.1224428}}</ref><ref>{{harvnb|Keyder|1999|pp=11–12, 34–36}}</ref> [[باجی سەروەت (ڤارلیک ڤێرگیسی)|باجی سەروەتی ١٩٤٢]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، کە بە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر بەسەر ناموسڵمانەکاندا سەپێندرا، بووە ھۆی گواستنەوە یان ھەڵوەشاندنەوەی زۆرێک لەو کارانەی کە خاوەنەکانیان کەمینە ئایینییەکان بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ağır |یەکەم١=Seven |دوایین٢=Artunç |یەکەم٢=Cihan |سەردێڕ=The Wealth Tax of 1942 and the Disappearance of Non-Muslim Enterprises in Turkey |journal=The Journal of Economic History |ڕێکەوت=٢٠١٩|بەرگ=٧٩|issue=1 |پەڕەکان=٢٠١–٢٤٣|doi=10.1017/S0022050718000724|s2cid=159425371 |hdl=11511/35674 |hdl-access=free}}</ref> [[پۆگرۆمی ١٩٥٥ی ئەستەمبوڵ]]، کە تێیدا چەندین یۆنانی (بە چەندین خەمڵاندنی جیاواز) کوژران، بریندار بوون یان دەستدرێژیی سێکسییان کرایە سەر، بووە ھۆی کۆچکردنی زۆربەی یۆنانییەکانی ماوە لە ئەستەمبوڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Erdemir |یەکەم١=Aykan |سەردێڕ=The Turkish Kristallnacht |ناونیشان=http://www.politico.eu/article/the-turkish-kristallnacht-greece-1955-pogrom-polites-orthodox/ |ئیش=[[Politico Europe]] |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161020061818/http://www.politico.eu/article/the-turkish-kristallnacht-greece-1955-pogrom-polites-orthodox/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="zayas">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=de Zayas |یەکەم١=Alfred |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The Istanbul Pogrom of 6–7 September 1955 in the Light of International Law |ناونیشان=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1206&context=gsp|journal=Genocide Studies and Prevention |بەرگ=٢|issue=2 |پەڕەکان=١٣٧–١٥٤|issn=1911-0359|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> زیاتر [[دەرکردنی یۆنانییەکان لە ئەستەمبوڵ|دەرکردنی بەکۆمەڵی یۆنانییەکانی ئەستەمبوڵ]] لە <bdi>1964</bdi>–<bdi>1965</bdi> ڕوویدا، کاتێک ئەوانەی کە [[دەرکردنی یۆنانییەکان لە ئەستەمبوڵ#دانیشتووانی کاریگەر|بە فەرمی ھاووڵاتیی یۆنان بوون]] بەڵام ڕێگەیان پێدرابوو لە تورکیا بمێننەوە بەپێی [[پەیماننامەی لۆزان]] و لێخۆشبوونیان ھەبوو لە [[ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە نێوان یۆنان و تورکیا|ئاڵوگۆڕی دانیشتووان]]، فەرمانیان پێکرا کە بە خێرایی وڵات جێبھێڵن، تەنانەت ئەوانەشی کە ھاوسەرەکانیان ھەڵگری ڕەگەزنامەی تورکی بوون.<ref name="o112">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Roudometof |یەکەم١=V. |دوایین٢=Agadjanian |یەکەم٢=A. |دوایین٣=Pankhurst |یەکەم٣=J. |سەردێڕ=Eastern Orthodoxy in a Global Age: Tradition Faces the 21st Century |بڵاوکەرەوە=AltaMira Press |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٩١-١٤٧٧-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mQRtAAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٤|پەڕە=٢٧٣}}</ref> بڕیارەکە درا دوای ئەوەی تورکیا و یۆنان گەیشتنە لێواری جەنگ لە ساڵی <bdi>1964</bdi> لەسەر [[توندوتیژیی نێوان پێکھاتەکانی قوبرس#توندوتیژیی نێوان پێکھاتەکان|پێکدادانە توندوتیژەکان لە قوبرس]]، کە بەھۆی دەستوەردانی سەرۆکی ئەمریکا [[لیندن بی. جۆنسۆن]]ەوە ڕێگری لێکرا، کە دەیویست ڕێگری بکات لە ململانێی نێوان دوو ئەندامی [[ناتۆ]] لە لوتکەی [[شەڕی سارد]]دا. لە ئەنجامی ئەم سیاسەتانەدا، ژمارەی دانیشتووانی یۆنانی لە ئەستەمبوڵ لە <bdi>110,000</bdi> لە ساڵی <bdi>1919</bdi>ەوە دابەزی بۆ <bdi>2,500</bdi> تا کۆتاییی سەدەی <bdi>20</bdi>ەم.<ref name="m310">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Whitman |یەکەم=L. |نووسەر٢=Helsinki Watch (Organization : U.S.) |نووسەر٣=Human Rights Watch (Organization) |سەردێڕ=Denying Human Rights and Ethnic Identity: The Greeks of Turkey |بڵاوکەرەوە=Human Rights Watch |زنجیرە=Helsinki Watch report |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٤٣٢-٠٥٦-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7YJpAAAAMAAJ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> [[File:66-034 Istanbul Turkey 1966.jpg|thumb|دیمەنێکی [[پردی گالاتا#چوارەم پرد|چوارەم پردی گالاتا]] (<bdi>1912</bdi>–<bdi>1992</bdi>) لە ساڵی <bdi>1966</bdi>، لەگەڵ [[:File:Istanbul Turkey 1966 (51192080241).jpg|کارەکانی نۆژەنکردنەوە]] (<bdi>1965</bdi>–<bdi>1967</bdi>)<ref name="Galata_Tower_1"/>ی [[سەقفی قووچەکی]]ی [[تاوەری گالاتا]] (ئەوەی [[:File:View of constantinople by evening light.jpg|پێشتر]] لە سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا [[:File:Galata Tower.jpg|لابرابوو]])<ref name="Galata_Tower_1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.arkitera.com/haber/galata-kulesinin-1967-tarihli-restorasyonu/|سەردێڕ=Galata Kulesi’nin 1967 Tarihli Restorasyonu|وێبگە=arkitera.com|نووسەر=Emine Merdim|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Galata_Tower_2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.istanbulium.net/2015/02/ayn-acidan-istanbul-galata-kulesi.html|سەردێڕ=Aynı Açıdan İstanbul: Büyük Hendek Caddesi’nden Galata Kulesi|وێبگە=istanbulium.net|نووسەر=Caner Cangül|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref><ref name="Galata_Tower_3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eskiistanbul.net/4126/galata-kulesi-francis-bedford-21-mayis-1862|سەردێڕ=Galata Kulesi: Francis Bedford / 21 Mayıs 1862|وێبگە=eskiistanbul.net|نووسەر=Francis Bedford|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ١٨٦٢}}</ref>{{efn|بەپێی ھەندێک سەرچاوە، سەقفە قووچەکییەکەی [[تاوەری گالاتا]] لەلایەن زریانێکەوە لە ساڵی <bdi>1875</bdi> وێران کرا،<ref name="Galata_Tower_1"/> بەڵام ئەو وێنانەی کە لەلایەن گەشتیارە بیانییەکانی وەک جەیمس ڕۆبێرتسۆن، ئێرنست دی کارانزا و فرانسیس بێدفۆردەوە لە سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا گیراون ئەوەیان دەرخستووە کە سەقفە قووچەکییەکە، کە لە ساڵی <bdi>1854</bdi>دا ھەبووە،<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Robertson_1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eskiistanbul.net/2003/galata-kulesi-1854-james-robertson|سەردێڕ=Galata Kulesi: James Robertson / 1854|وێبگە=eskiistanbul.net|نووسەر=James Robertson|ساڵ=١٨٥٤}}</ref><ref name="Robertson_2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eskiistanbul.net/2004/galata-kulesi-1854-1855-james-robertson|سەردێڕ=Galata Kulesi: James Robertson / 1854-1855|وێبگە=eskiistanbul.net|نووسەر=James Robertson|ساڵ=١٨٥٤}}</ref><ref name="De_Caranza">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eskiistanbul.net/1999/galata-kulesi-ernest-de-caranza-1854|سەردێڕ=Galata Kulesi: Ernest De Caranza / 1854|وێبگە=eskiistanbul.net|نووسەر=Ernest De Caranza|ساڵ=١٨٥٤}}</ref> تا ساڵی <bdi>1862</bdi> لابرابوو.<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Galata_Tower_3"/> ئەو وێنەیەی کە لەلایەن فرانسیس بێدفۆردەوە لە <bdi>21</bdi>ی ئایاری <bdi>1862</bdi> گیراوە<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Galata_Tower_3"/> دەریدەخات کە کارەکانی چاککردنەوە (یان دەستکاری) لە ساڵی <bdi>1862</bdi>دا بەردەوام بووە، و داری ئاڵاکەی سەرەوەی کاتییانە دیار نەبووە.<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Galata_Tower_3"/> یان ئەوەتە "زریانی ساڵی <bdi>1875</bdi>" لە ڕاستیدا زووتر ڕوویداوە، لە دەوروبەری <bdi>1862</bdi>،<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Galata_Tower_3"/> یان ئەوەتە بەشی ھەرە سەرەوەی تاوەرەکە تەنیا دەستکاری کراوە یان دووبارە دروست کراوەتەوە لە دەوروبەری <bdi>1862</bdi>.<ref name="Galata_Tower_2"/><ref name="Galata_Tower_3"/> ئەگەرێکی تر ئەوەیە کە ئەو سەقفە قووچەکییەی کە لە دەوروبەری <bdi>1862</bdi> دروست کرایەوە، لەوانەیە چەند ساڵێک دواتر بە زریانێکی ساڵی <bdi>1875</bdi> وێران بووبێت.<ref name="Galata_Tower_1"/>|group=lower-alpha}} لە لای چەپەوە دیارە.]] تورکیا لە نێوان [[کودەتای ١٩٦٠ی تورکیا|1960]] و [[کودەتای ١٩٨٠ی تورکیا|1980]] بەدەست قەیرانی سیاسی و ئابوورییەوە دەیناڵاند، و کۆچی کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکانی ئەستەمبوڵ، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ [[ئەورووپا]] و [[ئەمەریکای باکوور]]، لەم قۆناغەدا بەردەوام بوو؛ لەکاتێکدا یاسای نوێ بە ئامانجی [[بە تورککردن]] ھێنرانە کایەوە، وەک بەنیشتمانیکردن یان داخستنی دامەزراوە تایبەتەکانی خوێندنی باڵا لە [[یاداشتنامەی سەربازیی ١٩٧١ی تورکیا|1971]].<ref name="Grigoriadis-Canpolat">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08883254231203338|سەردێڕ=Elite Universities as Populist Scapegoats: Evidence from Hungary and Turkey|نووسەر١=Ioannis N. Grigoriadis|نووسەر٢=Ece Işık Canpolat|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|journal=East European Politics and Societies|بەرگ=٣٨|issue=2|doi=10.1177/08883254231203338|doi-access=free}}</ref><ref name="Yellice"/> لە ئەنجامدا، بەشی [[کۆلێژ]]ی [[کۆلێژی ڕۆبەرت]] (RC) لە ئەستەمبوڵ، کە پرۆگرامی <bdi>4</bdi>-ساڵەی [[بەکالۆریۆس]] (وەک پرۆگرامەکانی قوتابخانەی ئەندازیاری) و پرۆگرامی [[ماستەر]]ی (وەک ئەندازیاری پیشەسازی) پێشکەش دەکرد، بەنیشتمانی کرا و وەک [[زانکۆی بۆغازچی]] لە ساڵی <bdi>1971</bdi> ڕێکخرایەوە؛ لەکاتێکدا بەشی [[ئامادەیی]]، کە پێشتر ناوی ئەکادیمیای ڕۆبەرت (RA) بوو، بەردەوامە لە کارکردن وەک ئامادەیییەکی ئەمریکی، بە ناوی تورکی ''Robert Kolej'' کە ئاماژەیە بۆ بەشی ئامادەیی کە ھێشتا چالاکە لە دوای ساڵی <bdi>1971</bdi>ەوە.<ref name="Grigoriadis-Canpolat"/><ref name="Yellice"/> بە جێبەجێکردنی ھەمان یاسای ساڵی <bdi>1971</bdi>، [[وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانی (تورکیا)|وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانیی تورکیا]] پێشنیاری کرد کە [[قوتابخانەی تیۆلۆجی ھالکی|قوتابخانەی تیۆلۆجی ھالکی]] ([[دورگەی هەیبەلی]]) بخرێتە سەر فاکەڵتیی تیۆلۆجی (''İlahiyat Fakültesi'') لە [[زانکۆی ئەستەمبوڵ]]، بەڵام [[پاتریارکای ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی کۆنستنتینۆپڵ|پاتریارکای ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی]]، بە پشتبەستن بە [[پەیماننامەی لۆزان]]، ڕەتیکردەوە ئەم گۆڕانکارییە قبوڵ بکات و بڕیاریدا قوتابخانەکە بە داخراوی بھێڵێتەوە تا گەڕاندنەوەی پێگەی یاسایی پێشووی، کە لە <bdi>9</bdi>ی تەممووزی <bdi>1971</bdi> ھەڵوەشێنرابووەوە.<ref name="Yellice">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4248233|سەردێڕ=The Halki Theological School Issue: The Closure of the School Amidst the Cyprus Crisis and Its Repercussions in Greece, 1955-1971|نووسەر=Gürhan Yellice|journal=International Journal of Historical Researches|بەرگ=٩|پەڕە=٢٤٦٤|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|issn=2149-9535}}</ref> سەربەخۆیی زانکۆکانی تورکیا، کە بە ماددەی <bdi>120</bdi>ی [[دەستووری تورکیا ١٩٦١|دەستووری تورکیای 1961]] پێیان درابوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.anayasa.gen.tr/1961constitution-text.pdf|سەردێڕ=Constitution of the Turkish Republic (1961), Article 120|ساڵ=١٩٦١|پەڕەکان=٣٢-٣٣}}</ref> لە [[یاداشتنامەی سەربازیی ١٩٧١ی تورکیا|1971]] ھەڵپەسێردرا و لە ساڵی <bdi>1981</bdi> ھەڵوەشێنرایەوە.<ref name="Resmi_Gazete_06.11.1981">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/17506.pdf|سەردێڕ=T.C. Resmî Gazete (Official Gazette) of 6 November 1981|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨١}}</ref> [[ئەنجومەنی خوێندنی باڵا (تورکیا)|ئەنجومەنی خوێندنی باڵا]]، کە لە <bdi>6</bdi>ی تشرینی دووەمی <bdi>1981</bdi> دامەزرا<ref name="Resmi_Gazete_06.11.1981"/> کاتێک تورکیا لەلایەن [[ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی (تورکیا، ١٩٨٠)|ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی]] بە سەرۆکایەتی جەنەڕاڵ [[کەنعان ئەڤرێن]] بەڕێوەدەبرا لە نێوان [[کودەتای ١٩٨٠ی تورکیا|1980]] و [[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا ١٩٨٣|1983]]، بەرپرسیارە لە سەرپەرشتیکردنی [[پێڕستی زانکۆکان لە تورکیا|زانکۆکانی تورکیا]]، لەو چوارچێوەیەی کە بە ماددەی <bdi>130</bdi>ی [[دەستووری تورکیا|دەستووری تورکیای 1982]] پێناسە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Icerik/Dosya/2e5836e4-4d42-4255-92ff-7e749130096c.pdf|سەردێڕ=Constitution of the Republic of Türkiye, Article 130|بڵاوکەرەوە=[[Grand National Assembly of Turkey|GNAT]] Printing House|ساڵ=٢٠١٩|پەڕەکان=١٠٠-١٠٢}}</ref> دەسەڵاتی مەدەنی بە [[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا ١٩٨٣|ھەڵبژاردنە گشتییەکانی 1983]] گەڕێندرایەوە. [[File:Bosphorus Bridge, İstanbul (13080111123).jpg|thumb|[[پردی بۆسفۆر]] لە ساڵی <bdi>1973</bdi>]] تێکڕای ژمارەی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لە ساڵانی <bdi>1970</bdi>ەکاندا دەستی بە بەرزبوونەوەیەکی خێرا کرد، کاتێک خەڵک لە [[ئەنادۆڵ]]ەوە کۆچیان کرد بۆ شارەکە بۆ دۆزینەوەی ھەلی کار لەو کارگە نوێیانەی کە لە دەوروبەری گەورەشارە فراوانبووەکە دروستکرابوون. ئەم بەرزبوونەوە لەناکاو و خێرایەی ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بووە ھۆی دروستبوونی خواستێکی زۆر بۆ نیشتەجێبوون، و زۆرێک لەو گوند و دارستانانەی پێشتر لە دەرەوەی شار بوون کەوتنە ناو [[ناوچەی گەورەشار|ناوچەی گەورەشاری]] ئەستەمبوڵەوە بەھۆی [[بەربڵاوبوونی شار|فراوانبوونی شارەکەوە]].<ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=718–719}}</ref> [[پردی بۆسفۆر]]، کە بەشەکانی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لە ساڵی <bdi>1973</bdi> کرایەوە و بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوو لە زیادبوونی کۆچکردن لە ئەنادۆڵەوە. دواتر پرد و تونێلی تری بەدوادا ھات کە بەسەر [[گەرووی بۆسفۆر|گەرووی بۆسفۆر]]دا دەپەڕنەوە، ئەوانیش [[پردی سوڵتان محەممەد فاتیح]] (<bdi>1988</bdi>)، [[تونێلی مارمارای]] (<bdi>2013</bdi>)، [[پردی سوڵتان سەلیمی یەکەم]] (<bdi>2016</bdi>)، و [[تونێلی ئۆراسیا]] (<bdi>2016</bdi>). [[File:Tour of Turkey Stage 8 Bağdat Avenue 1.JPG|thumb|[[شەقامی بەغدا]] شەقامی بازاڕکردنی سەرەکییە لە دیوی ئاسیا]] لە نیوەی دووەمی ساڵانی <bdi>1980</bdi>ەکاندا، ''ساھیلیۆلۆ'' (ڕێگای کەنار دەریا)، کە ڕێگایەکی دیمەن جوانی کەنار [[دەریای مەڕمەڕە|مەڕمەڕە]]یە لە دیوی ئەنادۆڵی شارەکە، ھاوتەریب لەگەڵ [[شەقامی بەغدا]] و بەرامبەر بە [[دوورگەکانی شازادەکان]] دروست کرا (کە بەشەکەی نێوان [[جاددەبۆستان]] و [[بۆستانجی]] بە بولڤاری چەتین ئەمەچ ناونراوە، و بەشەکەی نێوان بۆستانجی و [[پەندیک]] بە بولڤاری تورگوت ئۆزال ناونراوە)، و کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر گەشەکردن و پەرەپێدانی قەزاکانی دیوی ئاسیای شارەکە. [[بەلەمەکانی دەریای ئەستەمبوڵ|پاسە دەریایییەکانی ئەستەمبوڵ]] (İDO)، کە لە نێوان دیوی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە کاردەکەن، ھەروەھا لەم قۆناغەدا پێشکەش کران، کە یەکەم نەوەی لە <bdi>10</bdi> بەلەمی خێرای کەتەماران پێکھاتبوو و لەلایەن Kvaerner Fjellstrand لە [[نەرویژ]] دروستکرابوون و لە ساڵی <bdi>1987</bdi> خرانە خزمەتەوە. لە ساڵی <bdi>1990</bdi> پیادەکردنی [[شەقامی ئیستیقلال]] لە [[بەیئۆغڵو]] تەواو بوو و [[تراموایەکانی ئەستەمبوڵ|تراموایە کۆنەکان]] دووبارە خرانەوە کار. بولڤاری تارلاباشی لە بەیئۆغڵو لە ھەمان قۆناغدا دروست کرا وەک ڕێگایەکی نوێ بۆ گۆڕینی ئاراستەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلەکان کە پێشتر بە شەقامی ئیستیقلالدا دەڕۆیشتن پێش پیادەکردنی. [[File:M8 Metro Line.jpg|thumb|ھێڵی [[M8 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M8]]ی [[میترۆی ئەستەمبوڵ]] یەکێکە لەو ھێڵە نوێیانەی کە [[کارپێکردنی ئۆتۆماتیکیی شەمەندەفەر|شەمەندەفەری بەتەواوی ئۆتۆماتیکی (بێ شۆفێر)]] و [[دەرگای سەکۆی وێستگە|دەرگای سەکۆ]] لەخۆدەگرێت بۆ زیادکردنی سەلامەتیی سەرنشینان]] ھێڵی [[M1 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M1]]ی [[میترۆی ئەستەمبوڵ]] لە ساڵی <bdi>1989</bdi> کرایەوە. دواتر ھێڵەکانی [[M2 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M2]] (<bdi>2000</bdi>)، [[M4 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M4]] (<bdi>2012</bdi>)، [[M3 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M3]] (<bdi>2013</bdi>)، [[M6 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M6]] (<bdi>2015</bdi>)، [[M5 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M5]] (<bdi>2017</bdi>)، [[M7 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M7]] (<bdi>2020</bdi>)، [[M9 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M9]] (<bdi>2021</bdi>)، [[M8 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M8]] (<bdi>2023</bdi>) و [[M11 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M11]] (<bdi>2023</bdi>) بەدوایدا ھاتن. ھێڵەکانی [[M10 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M10]]، [[M12 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M12]]، [[M13 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M13]] و [[M14 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M14]] لە ئێستادا لە قۆناغی دروستکردندان. ھێڵەکانی دیوی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە لە ڕێگەی [[تونێلی مارمارای]] بە ژێر [[گەرووی بۆسفۆر|گەرووی بۆسفۆر]]ەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە. [[فڕۆکەخانەی ئەتاتورک]]، کە لە بنەڕەتدا ناوی فڕۆکەخانەی [[یەشیلکۆی]] بوو، لە ساڵی <bdi>1912</bdi> وەک فڕۆکەخانەیەک بۆ [[ھێزی ئاسمانیی عوسمانی]] دروست کرا. لە ساڵی <bdi>1933</bdi> بوو بە فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی و بنکەی سەرەکیی [[ھێڵی ئاسمانیی تورکی]] بۆ گەشتە ناوخۆیییەکان. یەکەم گەشتی نێودەوڵەتی، لە نێوان ئەستەمبوڵ و [[ئەسینا]]، لە ساڵی <bdi>1947</bdi> ئەنجام درا. لە ساڵی <bdi>1953</bdi> تێرمیناڵی فڕۆکەخانەکە کرایەوە؛ کە شوێنی وێنەگرتنی چەند دیمەنێکی فیلمی <bdi>1963</bdi>ی ''[[پێڕستی فیلمەکانی جەیمس بۆند|جەیمس بۆند]]'' بوو بە ناوی ''[[لە ڕووسیاوە بە خۆشەویستییەوە (فیلم)|لە ڕووسیاوە بە خۆشەویستییەوە]]''. تێرمیناڵێکی نوێی نێودەوڵەتی لەلایەن [[TAV Airports Holding|TAV]]ەوە لە نێوان ساڵانی <bdi>1998</bdi> بۆ <bdi>2004</bdi> دروست کرا، و بیناکەی پێشوو بوو بە تێرمیناڵی گەشتە ناوخۆیییەکان. فڕۆکەخانەی ئەتاتورک وەک فڕۆکەخانەی سەرەکیی نێودەوڵەتیی ئەستەمبوڵ مایەوە تا کۆتاییھاتنی گەشتەکانی سەرنشینان و داخستنی تێرمیناڵەکانی سەرنشین لە ساڵی <bdi>2019</bdi> (گەشتەکانی باریش لە ساڵی <bdi>2022</bdi> کۆتاییان ھات). لە ساڵی <bdi>2019</bdi>ەوە، [[فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ]]، بنکەی ئێستای [[ھێڵی ئاسمانیی تورکی]] و یەکێک لە گەورەترین فڕۆکەخانەکانی جیھان، فڕۆکەخانەی سەرەکیی نێودەوڵەتییە لە دیوی ئەورووپای شارەکە. [[فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سەبیحە گۆکچەن]]، کە فڕۆکەخانەی سەرەکییە لە دیوی ئاسیای شارەکە، لە ساڵی <bdi>2001</bdi> کرایەوە. لە کۆتایییەکانی سەدەی <bdi>20</bdi>ەم و سەرەتای سەدەی <bdi>21</bdi>ەمدا، ئەستەمبوڵ بووە ماڵی نوێی کۆچبەران، نیشتەجێیان و پەنابەرانی وڵاتانی جیاواز، وەک [[بولگاریا]]، [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]، [[سربیا]]، [[کۆسۆڤۆ]]، [[مەقدوونیای باکوور]]، [[ڕێکخراوی وڵاتانی تورک|وڵاتانی تورک]]ی حەوزی [[دەریای خەزەر|خەزەر]]، [[ڕووسیا]]، [[ئوکراینا]]، [[مۆڵدۆڤا]]، [[وڵاتانی عەرەبی کەنداوی فارس|وڵاتانی عەرەبیی کەنداو]]، [[سووریا]]، [[ئێران]]، [[ئەفغانستان]]، [[پاکستان]]، [[لیبیا]]، [[سوودان]]، [[ئێریتریا]]، [[سۆماڵ]]، [[ئەتیۆپیا]]، [[کینیا]]، [[سێنیگال]]، [[گانا]]، [[نێجیریا]] و چەندین وڵاتی تر بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]]. == جوگرافیا و ژینگە == {{Further|جوگرافیای تورکیا|زەویناسیی تورکیا}} [[File:Istanbul by Sentinel-2, 2020-05-09.jpg|alt=وێنەی سەتەلایت کە پارچە زەوییەکی تەنک پیشان دەدات، لە باشوورەوە چڕیی دانیشتووانی زۆرە، و بە ڕێڕەوێکی ئاوییەوە کراوە بە دوو بەشەوە|thumb|دیمەنی سەتەلایتی ئەستەمبوڵ و بۆسفۆر]] ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای تورکیا و دەکەوێتە سەر [[گەرووی بۆسفۆر]]، کە تاکە ڕێڕەوە لە [[دەریای ڕەش]]ەوە بۆ [[دەریای ناوین]] لە ڕێگەی [[دەریای مەڕمەڕە]]وە.<ref name="hisdic"/> لە ڕووی مێژوویییەوە، شارەکە ھەڵکەوتەیەکی زۆر گونجاوی ھەبووە بۆ بازرگانی و بەرگری: یەکگرتنی دەریای مەڕمەڕە، بۆسفۆر، و قۆچی زێڕین بەرگرییەکی زۆر باشیان دژ بە ھێرشی دوژمن دابین کردووە و لە ھەمان کاتدا وەک خاڵێکی کۆنترۆڵی سروشتیش بوون.<ref name="hisdic"/> چەندین دوورگەی دیمەن جوان – [[بویوکادا]]، [[ھەیبێلیادا]]، [[بورگازادا]]، [[کناڵیادا]]، و پێنج دوورگەی بچووکتر – بەشێکن لە شارەکە.<ref name="hisdic"/> کەناراوەکانی ئەستەمبوڵ لە سنوورە سروشتییەکانی خۆی زیاتر فراوان بووە. بەشێکی گەورەی [[جاددەبۆستان]] دەکەوێتە سەر ئەو زەوییانەی کە بە پڕکردنەوەی دەریا دروستکراون، کە ڕووبەری گشتیی شارەکەی گەیاندووەتە {{convert|5343|km2|sqmi|sp=us}}.<ref name="hisdic"/> سەرەڕای ئەو ئەفسانەیەی کە گوایە [[حەوت گردەکانی ئەستەمبوڵ|حەوت گرد شارەکە پێکدەھێنن]]، لە ڕاستیدا زیاتر لە <bdi>50</bdi> گرد لەناو سنوورەکانی شارەکەدا ھەن. بەرزترین گردی ئەستەمبوڵ، ئایدۆس، {{convert|537|m|sp=us}} بەرزە.<ref name="hisdic"/> === بوومەلەرزەکان === {{See also|تەلارسازیی تورکیا#بوومەلەرزەکان}} [[ھێڵی درزی باکووری ئەنادۆڵ]]، لەژێر [[دەریای مەڕمەڕە]]، تەنیا لە باشووری شارەکەوە [[بوومەلەرزەناسی|قوفڵ بووە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Locked and creeping fault segments off Istanbul |ناونیشان=https://www.gfz-potsdam.de/en/press/news/details/kriechen-und-verhaken-vor-istanbul-systematisches-bild-der-plattengrenze-im-marmara-meer |ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.gfz-potsdam.de |زمان=en-US}}</ref> ئەم ھێڵی درزە بووە ھۆی ڕوودانی بوومەلەرزەکانی ساڵی [[بوومەلەرزەی ١٧٦٦ی ئەستەمبوڵ|<bdi>1766</bdi>]] و [[بوومەلەرزەی ١٨٩٤ی ئەستەمبوڵ|<bdi>1894</bdi>]]،<ref name="econ1214">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkey recovers from one earthquake and braces for more |ناونیشان=https://www.economist.com/europe/2020/12/05/turkey-recovers-from-one-earthquake-and-braces-for-more |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|newspaper=The Economist}}</ref> و ئەگەری زۆرە بوومەلەرزەیەک بە لایەنی کەم [[پێوەری گوڕی سات|گوڕی]] <bdi>7.0</bdi> لە سەدەی <bdi>21</bdi>ەمدا ڕووبدات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=64 pct chance of Istanbul quake to hit before 2030: Expert |ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/64-pct-chance-of-istanbul-quake-to-hit-before-2030-expert-171945 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Hürriyet Daily News]] |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە پێیانوایە بوومەلەرزەیەک بە گوڕی سەرووی <bdi>7.5</bdi> مەحاڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Earthquake hazard in Istanbul |ناونیشان=https://www.eskp.de/en/natural-hazards/earthquake-hazard-in-istanbul-935494/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.eskp.de |زمان=en}}</ref> بەڕێوەبەرایەتیی بوومەلەرزە و لێکۆڵینەوەی زەوی سەربە شارەوانیی ئەستەمبوڵ بەرپرسیارە لە شیکردنەوەی ئەو شێوازانەی کە [[مەترسیی بوومەلەرزە لە شارەکان|مەترسیی بوومەلەرزە لە شارەکە]] کەم دەکەنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Directorate of Earthquake and Geotechnical Investigation |ناونیشان=https://depremzemin.ibb.istanbul/en/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=depremzemin.ibb.istanbul}}</ref> لەکاتێکدا [[سەرۆکایەتیی بەڕێوەبردنی کارەسات و باری لەناکاو]] کە سەر بە حکومەتی نیشتمانییە بەرپرسیارە لە [[وەڵامدانەوەی باری لەناکاو بۆ بوومەلەرزە]]، و لەلایەن ڕێکخراوە ناحکومییەکانی وەک [[ئای ئەیچ ئەیچ (ڕێکخراوی ناحکومی تورکی)|İHH]] ھاوکاری دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İHH Humanitarian Relief Foundation |ناونیشان=https://ihh.org.tr/en/news/istanbul-earthquake-expected-to-affect-40-million-people |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=İHH Humanitarian Relief Foundation |زمان=en}}</ref> مەترسیی بوومەلەرزە گەورەکان ڕۆڵێکی گەورە دەبینێت لە گەشەپێدانی ژێرخانی شارەکەدا، کە لە ساڵی <bdi>2012</bdi>ەوە زیاتر لە <bdi>500,000</bdi> بینای مەترسیدار ڕووخێنراون و جێگەیان پڕکراوەتەوە.<ref name="econ1214" /> بەپێی لێدوانەکانی وەزارەت و سەرنجی زەویناسان لە ساڵی <bdi>2023</bdi>، ژێرخانی شارەکە تاڕادەیەک لە دۆخێکی باشدا بوو، بەڵام، بەھۆی تێچووی زۆر بەرزەوە، بیناکان وانەبوون: زیاتر لە نیو ملیۆن شوقە ھێشتا مەترسیی داڕمانیان لەسەر بوو، و [[خەمڵاندنی قوربانیانی بوومەلەرزە|ژمارەی قوربانیانیش تاڕادەیەکی زۆر بەندە]] بەوەی چەندێکیان دادەڕمێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey's earthquake is a warning for Istanbul, which would face even more deaths from a quake |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/world/turkey-death-toll-building-structures-1.6741119}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=600,000 flats would collapse in major earthquake in Istanbul, says minister |ناونیشان=https://www.duvarenglish.com/600000-flats-would-collapse-in-major-earthquake-in-istanbul-says-minister-news-62834 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=[[Gazete Duvar]] |زمان=tr-TR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Earthquake fears loom large in Istanbul's mayoral race |ناونیشان=https://www.economist.com/europe/2024/03/18/earthquake-fears-loom-large-in-istanbuls-mayoral-race |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> تا ساڵی <bdi>2024</bdi>، زۆربەی [[بیناکان لە ئەستەمبوڵ]] بە پێوەرێکی نزمی بەرگەگرتنی بوومەلەرزە لە سەدەی <bdi>20</bdi>ەمدا دروستکراون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=EFE |یەکەم=Agencia |ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Is Istanbul prepared for a big earthquake? |ناونیشان=https://efe.com/en/latest-news/2024-02-05/is-istanbul-prepared-for-a-big-earthquake/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=EFE Noticias |زمان=en-US}}</ref> و دانیشتووان پێیانوایە شارەکە بە باشی [[ئامادەکاری بۆ بوومەلەرزە|ئامادە نییە بۆ بوومەلەرزەکە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Istanbulites concerned over impending earthquake: Survey - Türkiye News |ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/survey-reveals-istanbulites-concerns-over-impending-earthquake-191971 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Hürriyet Daily News |زمان=en}}</ref> لە <bdi>23</bdi>ی نیسانی <bdi>2025</bdi> بوومەلەرزەیەک بە گوڕی سەرەتاییی <bdi>6.2</bdi> شارەکە و ناوچەکانی تری ھەژاند. چەندین کەس چارەسەری برینەکانیان بۆ کرا کە لەکاتی ھەوڵدان بۆ خۆھەڵدان لە بیناکان یان بەھۆی ھێرشی دڵەڕاوکێوە تووشیان ببوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Istanbul residents flood streets after 6.2-magnitude quake |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c9djn06l9z2o |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.bbc.com |زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey: 151 hurt jumping from buildings amid earthquake, say authorities |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/23/turkey-people-hurt-jumping-from-buildings-amid-earthquake-near-istanbul-say-authorities |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٥|ئیش=The Guardian |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥|issn=0261-3077 |agency=Associated Press |زمان=en-GB}}</ref> بوومەلەرزەکە تا پارێزگاکانی [[تەکیرداغ]]، [[یالۆڤا]]، [[بورسا]] و [[باڵکەسیر]] و لە شاری کەناراوی [[ئیزمییر]] ھەستی پێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey earthquake: Powerful 6.2 magnitude quake rattles Istanbul {{!}} Watch News Videos Online |ناونیشان=https://globalnews.ca/video/11145815/turkey-earthquake-powerful-6-2-magnitude-quake-rattles-istanbul |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Global News |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Pietromarchi |یەکەم١=Virginia |دوایین٢=Kestler-D'Amours |یەکەم٢=Jillian |دوایین٣=Mohamed |یەکەم٣=Edna |سەردێڕ=Turkiye earthquake updates: Istanbul rocked by magnitude 6.2 quake |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/4/23/turkiye-earthquake-live-news-istanbul-rocked-by-6-2-magnitude-quake |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> === ئاووھەوا === {{Main|ئاووھەوای ئەستەمبوڵ}} [[File:TuerkeiKilyosSchwarzeMeer.jpg|thumb|[[شیلە]] و [[کیلیۆس]] دوو ھاوینەھەواری کەنار دەریان لەسەر دەریای ڕەش، ئەو ئاوەی کە ئاووھەوای ئەستەمبوڵ مامناوەند دەکات]] ئاووھەوای ئەستەمبوڵ [[ئاووھەوای مامناوەند|مامناوەندە]]؛ ھەڵکەوتەی شارەکە لەسەر [[حەوزی دەریای ناوین]] و نزیکیی لە چەندین ئاودا ئاووھەوایەکی مامناوەند، بەڵام لە ڕووی ناوخۆیییەوە ئاڵۆز لەگەڵ تایبەتمەندییە دەریایییە بەھێزەکاندا دروست دەکات.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Yılmaz |یەکەم١=Merve |دوایین٢=Kara |یەکەم٢=Yiğitalp |دوایین٣=Toros |یەکەم٣=Hüseyin |دوایین٤=İncecik |یەکەم٤=Selahattin |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Analysis of the summer thermal comfort indices in İstanbul |ناونیشان=https://doi.org/10.1007/s00484-024-02669-7 |journal=International Journal of Biometeorology |زمان=en |بەرگ=٦٨|issue=7 |پەڕەکان=١٣٢٧–١٣٤٢|doi=10.1007/s00484-024-02669-7 |issn=1432-1254 |pmc=١١٢٧٢٨١٧|pmid=٣٨٦٥٦٣٥٢|bibcode=2024IJBm...68.1327Y}}</ref> بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن]]، شارەکە بە گشتی بە [[ئاووھەوای ناوینەیی|ئاووھەوای ناوینەییی ھاوین-گەرم]] (''Csa'') دادەنرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Taşoğlu |یەکەم١=Enes |دوایین٢=Öztürk |یەکەم٢=Muhammed Zeynel |دوایین٣=Yazıcı |یەکەم٣=Öznur |ڕێکەوت=٢٠٢٤|سەردێڕ=High Resolution Köppen-Geiger Climate Zones of Türkiye |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/joc.8635 |journal=International Journal of Climatology |زمان=en |بەرگ=٤٤|issue=14 |پەڕەکان=٥٢٤٨–٥٢٦٥|doi=10.1002/joc.8635 |bibcode=2024IJCli..44.5248T |issn=1097-0088|doi-access=free}}</ref> لەکاتێکدا [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای تریوارتھا|تریوارتھا]] زۆربەی شارەکە بە [[ئاووھەوای ژێر-خولگەییی شێدار]] (''Cf'') دادەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Belda |یەکەم١=Michal |دوایین٢=Holtanová |یەکەم٢=Eva |دوایین٣=Halenka |یەکەم٣=Tomáš |دوایین٤=Kalvová |یەکەم٤=Jaroslava |ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=Climate classification revisited: from Köppen to Trewartha |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/24896147 |journal=Climate Research |بەرگ=٥٩|issue=1 |پەڕەکان=١–١٣|doi=10.3354/cr01204 |jstor=24896147 |bibcode=2014ClRes..59....1B |issn=0936-577X}}</ref> ئالیسۆڤ تەواوی شارەکە دەخاتە ناو ناوچەی [[ئاووھەوای ئۆقیانووسی|ئۆقیانووسی]] (''PmSm'')،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Shimabukuro |یەکەم١=Ryu |دوایین٢=Tomita |یەکەم٢=Tomohiko |دوایین٣=Fukui |یەکەم٣=Ken-ichi |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Update of global maps of Alisov's climate classification |journal=Progress in Earth and Planetary Science |بەرگ=١٠|issue=1 |پەڕەکان=١٩|doi=10.1186/s40645-023-00547-1 |bibcode=2023PEPS...10...19S |doi-access=free |issn=2197-4284}}</ref> لەکاتێکدا بۆن، بە پوختەیی، ئاووھەوای شارەکە وەک "گواستنەوەی ژێر-کیشوەری-ژێر-ناوینەیی" وەسف دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karte der natürlichen Vegetation Europas, Erl.-Text. - Deutsche Digitale Bibliothek |ناونیشان=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/TZPUURC2NFYW7G4BR6JPMSRKCGKLWCDL |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.deutsche-digitale-bibliothek.de |زمان=de}}</ref> ھاوینەکانی شارەکە گەرم و تاڕادەیەک وشکن، بە تێکڕای پلەی گەرمیی ڕۆژانەی نزیکەی {{Convert|28|C|F}}، و کەمتر لە <bdi>7</bdi> ڕۆژ بارانبارین لە مانگێکدا.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> سەرەڕای مەودای پلەی گەرمیی بەگشتی پەسەندکراو، ناوەڕاستی ھاوین لە ئەستەمبوڵ بە تاڕادەیەک ناڕەحەت دادەنرێت، بەھۆی بەرزیی خاڵی شەونم و شێی ڕێژەیی.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Abbasnia |یەکەم١=Mohsen |دوایین٢=Toros |یەکەم٢=Hüseyin |دوایین٣=Memarian |یەکەم٣=Hadi |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Analysis of Climate in the Megacity of Istanbul Based on Human Bioclimatic Comfort Index |ناونیشان=https://avesis.itu.edu.tr/yayin/26af2d5e-0c30-4b5d-83a5-9ffe2be7a179/analysis-of-climate-in-the-megacity-of-istanbul-based-on-human-bioclimatic-comfort-index |journal=Journal of Research in Atmospheric Science |بەرگ=١|issue=1 |issn=0000-0000 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230227075544/https://avesis.itu.edu.tr/yayin/26af2d5e-0c30-4b5d-83a5-9ffe2be7a179/analysis-of-climate-in-the-megacity-of-istanbul-based-on-human-bioclimatic-comfort-index |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":5" /> لەکاتێکدا زستانەکان، پلەی گەرمیی ڕۆژانەیان ھەیە کە لە نێوان {{Convert|5-10|C|F}}دایە، لەگەڵ بارانبارینی زۆرجار و ھەندێک جار بەھێز.<ref name=":5" /> بۆیە بارانبارینی ئەستەمبوڵ بە نایەکسانی دابەش بووە، کە مانگەکانی زستان لایەنی کەم دوو ھێندەی ھاوتا ھاوینییەکانیان بارانیان لێ دەبارێت. ھەورەکان، ھاوشێوەی بارانبارین، بەپێی وەرزەکان زۆر دەگۆڕێن. زستانەکان زۆر ھەوراوییە، بە نزیکەی <bdi>20</bdi> لە سەدی ڕۆژەکان کە تیشکی خۆری تێدایە. لەکاتێکدا، ھاوینەکان <bdi>60-70</bdi> لە سەدی تیشکی خۆری گونجاو بەخۆیانەوە دەبینن. بەفربارین پچڕپچڕە، بەڵام نزیکەی ھەموو زستانێک کەڵەکە دەبێت؛ و کاتێکیش دەبارێت، زۆر تێکدەرە بۆ ژێرخانی شارەکە. [[بەفری کاریگەری-دەریاچە|زریانی بەفری کاریگەری-دەریایی]] کە زیاتر لە {{Convert|30|cm|ft|sigfig=1}} بەفر کەڵەکە دەکات نزیکەی ساڵانە ڕوودەدات، کە دواترینیان لە [[زریانی ئێلپیس|2022]] بوو.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=La neve sulle coste del Mediterraneo |trans-title=Snow on the Mediterranean coasts |ناونیشان=http://www.nimbus.it/liguria/rlm44/neve_mediterraneo.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.nimbus.it |زمان=it}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İstanbul'da bazı ilçelerde kar kalınlığı 85 santimetreyi buldu |trans-title=In some districts of Istanbul, the snow depth reached 85 centimeters |ناونیشان=https://www.birgun.net/haber/istanbul-da-bazi-ilcelerde-kar-kalinligi-85-santimetreyi-buldu-374544 |وێبگە=www.birgun.net |زمان=tr}}</ref><!-- Do not replace weatherbox with other data without consensus, per earlier discussions on talk page. -->{{Weather box | location = [[کیرەچبورنۆ]] (ئاسایی <bdi>1991</bdi>–<bdi>2020</bdi>، ڕۆژانی بارانبارین و تیشکی خۆر <bdi>1981</bdi>–<bdi>2010</bdi>؛ بڕوانە [[ئاووھەوای ئەستەمبوڵ#ناوخۆ لە بۆسفۆرەوە|وتاری سەرەکی]] بۆ زانیاریی زیاتر) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.4 | Mar high C = 12.0 | Apr high C = 16.1 | May high C = 21.0 | Jun high C = 25.7 | Jul high C = 28.0 | Aug high C = 28.2 | Sep high C = 24.6 | Oct high C = 19.9 | Nov high C = 15.0 | Dec high C = 10.7 | year high C = | Jan mean C = 5.9 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 8.0 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 21.1 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 24.2 | Sep mean C = 20.5 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 7.9 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 3.5 | Mar low C = 4.9 | Apr low C = 8.1 | May low C = 12.8 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 20.3 | Aug low C = 21.2 | Sep low C = 17.4 | Oct low C = 13.6 | Nov low C = 9.2 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 96.1 | Feb precipitation mm = 87.7 | Mar precipitation mm = 69.8 | Apr precipitation mm = 45.1 | May precipitation mm = 37.1 | Jun precipitation mm = 44.7 | Jul precipitation mm = 36.3 | Aug precipitation mm = 43.5 | Sep precipitation mm = 81.3 | Oct precipitation mm = 98.3 | Nov precipitation mm = 100.5 | Dec precipitation mm = 124.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 16.9 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.2 | Apr precipitation days = 10.0 | May precipitation days = 7.4 | Jun precipitation days = 7.0 | Jul precipitation days = 4.7 | Aug precipitation days = 5.1 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 12.3 | Nov precipitation days = 13.9 | Dec precipitation days = 17.5 | year precipitation days = 131.3 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan snow days = 4.5 | Feb snow days = 4.7 | Mar snow days = 2.9 | Apr snow days = 0.1 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 2.7 | year snow days = | unit snow days = 0.1 cm | Jan sun = 68.2 | Feb sun = 89.6 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 180.0 | May sun = 248.0 | Jun sun = 297.6 | Jul sun = 319.3 | Aug sun = 288.3 | Sep sun = 234.0 | Oct sun = 158.1 | Nov sun = 93.0 | Dec sun = 62.0 | year sun = | Jan percentsun = 22 | Feb percentsun = 29 | Mar percentsun = 38 | Apr percentsun = 46 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 64 | Jul percentsun = 69 | Aug percentsun = 66 | Sep percentsun = 65 | Oct percentsun = 46 | Nov percentsun = 31 | Dec percentsun = 22 | Jan humidity = 79.8 | Feb humidity = 78.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 75.1 | May humidity = 76.5 | Jun humidity = 75.7 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 75.0 | Oct humidity = 78.4 | Nov humidity = 78.9 | Dec humidity = 78.4 | year humidity = | year percentsun = | source =<ref name="mgm2020"> {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resmi İstatistikler |ناونیشان=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201223163236/https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ISTANBUL |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}} </ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rivista Ligure di Meteorologia 44 - La neve sulle coste del Mediterraneo |ناونیشان=http://www.nimbus.it/liguria/rlm44/neve_mediterraneo.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=www.nimbus.it}} </ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Sariyer_17061.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}} </ref> }} ==== گۆڕانی ئاووھەوا ==== [[File:Müze Gazhane (2).jpg|thumb| [[وێستگەی غازی حەسەنپاشا|مۆزەخانەی غازخانە]] لە [[کادیکۆی]] یەکەمین مۆزەخانەی گۆڕانی ئاووھەوایە لە تورکیا]] {{Further|گۆڕانی ئاووھەوا لە تورکیا}} [[گۆڕانی ئاووھەوا]] بووەتە ھۆی زیادبوونی شەپۆلەکانی گەرمای ئەستەمبوڵ،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkey reeling from African heat wave |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/turkey/2017/07/03/turkey-reeling-from-african-heat-wave |ئیش=Daily Sabah |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> وشکەساڵییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gov't forced to take measures amid below average rainfall across Turkey |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/govt-forced-to-take-measures-amid-below-average-rainfall-across-turkey-126069 |ئیش=Hürriyet Daily News |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> زریانەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Lightning electrifies Istanbul, northwestern Turkey skies as thunderstorms take over |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/istanbul/2018/07/24/lightning-electrifies-istanbul-northwestern-turkey-skies-as-thunderstorms-take-over |ئیش=Daily Sabah |ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> و لافاوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Istanbul flood result of Turkey's climate change |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change |agency=Anadolu Agency|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref><ref name="CCTur">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین١=Şen |یەکەم١=Ömer Lütfi |سەردێڕ=Climate Change in Turkey |ناونیشان=http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html |بڵاوکەرەوە=Mercator–IPC Fellowship Program= |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331031757/http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، لەبەر ئەوەی ئەستەمبوڵ شارێکی گەورە و بەخێرایی فراوانبووە، دیاردەی [[دوورگەی گەرمای شار]]ەکەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی ئاووھەوای زیاتر کردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Climatologie globale à Istanbul / Ataturk - Infoclimat |ناونیشان=https://www.infoclimat.fr/climatologie/globale/istanbul-ataturk/17060.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.infoclimat.fr}}</ref> ئەگەر ڕەوتەکان بەردەوام بن، ئەگەری زۆرە بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا کاریگەری لەسەر ژێرخانی شارەکە ھەبێت، بۆ نموونە [[کادیکۆی (میترۆی ئەستەمبوڵ)|وێستگەی میترۆی کادیکۆی]] ھەڕەشەی لافاوی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Temperature to increase significantly in Turkey in 30 years due to global warming, warns climate expert |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/temperature-to-increase-significantly-in-turkey-in-30-years-due-to-global-warming-warns-climate-expert-128980 |ئیش=Hürriyet Daily News |ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> [[باخداری وشک|زێریسکەیپینگ]] (باخداری بە ئاوی کەم)ی ناوچە سەوزەکان پێشنیار کراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Çetin |یەکەم١=Nefise |دوایین٢=Mansuroğlu |یەکەم٢=Sibel |دوایین٣=Kalaycı Önaç |یەکەم٣=Ayşe |سەردێڕ=Xeriscaping Feasibility as an Urban Adaptation Method for Global Warming: A Case Study from Turkey |journal=Pol. J. Environ. Stud. |بەرگ=٢٧|issue=3 |پەڕەکان=١٠٠٩–١٨|doi=10.15244/pjoes/76678 |ساڵ=٢٠١٨|doi-access=free |bibcode=2018PJES...27.1009C}}</ref> و ئەستەمبوڵ پلانێکی چالاکیی گۆڕانی ئاووھەوای ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı |trans-title=Istanbul Climate Change Action Plan |ناونیشان=https://www.iklim.istanbul/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190417071317/https://www.iklim.istanbul/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩|زمان=tr}}</ref> === ئاو === {{Excerpt|Water supply and sanitation in Istanbul}} === ڕووەک و ئاژەڵ === [[File:Birdwatching Tower 2.jpg|thumb|باکووری ئەستەمبوڵ وەک لە تاوەری ڕوانگەی باڵندەکانەوە لە [[سارییەر]] دەردەکەوێت]] ڕووەکی سروشتیی پارێزگاکە پێکھاتووە لە [[دارستانە گەڵاپانەکان و تێکەڵەکان|دارستانی گەڵاپانی تێکەڵ]] و [[پسیودۆ-ماکیس]]، کە ڕەنگدانەوەی ئاووھەوایەکی [[ئاووھەوای مامناوەندی شێدار|مامناوەندی شێداری]] گواستراوەیە بە کاریگەریی دەریای ناوین.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.mgm.gov.tr/iklim/iklim.aspx?key=C |سەردێڕ=Klimatoloji 2 |بڵاوکەرەوە=Çevre ve Orman Bakanlığı}}</ref> [[شەستانە|شەستانە (کەستانە)]]، [[بەڕوو]]، [[نارەوەن]]، [[تێلیا|لیندن (دارەزەردە)]]، [[دارەبەن]] و [[ڕۆبینیا|لۆکەست]] دیارترین جۆرەکانی دارستانی مامناوەندن، لەکاتێکدا [[غار|دارغار]]، [[بەن|بەن (قەزوان)]]، ''[[Cercis siliquastrum|ئەرخەوان]]''، [[Spartium junceum|گێسک]]، [[Pyracantha coccinea|سێوی دڕکاوی]]، و جۆرەکانی بەڕوو وەک ''[[Quercus cerris|بەڕووی تورکی]]'' و ''[[Quercus coccifera|مازی]]'' گرنگترین جۆرەکانی دابەشبوونی [[دارستانەکانی دەریای ناوین|دەریای ناوین]] و [[ناوچە ژیانییەکانی ناوچەی دەریای ناوین|ژێر-دەریای ناوین]]ن. جگە لە ڕووەکە سروشتییەکان، ''[[چنار]]''، [[Aesculus hippocastanum|شەستانەی ئەسپی]]، [[سەروو|سەروو]] و [[سنەوبەری بەردین]] ئەو [[جۆرە ھێنراوانە]] پێکدەھێنن کە لەگەڵ ژینگەی ئەستەمبوڵدا [[ڕاھاتن|ڕاھاتوون]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bosphorus as our cultural heritage |ناونیشان=http://cipa.icomos.org/text%20files/antalya/203.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110722110923/http://cipa.icomos.org/text%20files/antalya/203.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> لە توێژینەوەیەکدا کە بەدواداچوونی بۆ ڕووەکی شاری کردووە لە [[کارتال]]، تێکڕا <bdi>576</bdi> جۆری ڕووەک تۆمارکراون؛ لەوانە <bdi>477</bdi> جۆریان سروشتی بوون و <bdi>99</bdi> جۆریان نامۆ و چێندراو بوون. دیارترین جۆرە ڕەسەنەکان لە خێزانی [[Asteraceae|کوڵەکەکان]] (<bdi>50</bdi> جۆر) بوون، لەکاتێکدا فرەچەشنترین خێزانی ڕووەکی نامۆ خێزانی [[Rosaceae|گوڵەباخییەکان]] (<bdi>16</bdi> جۆر) بوو.<ref>Altay, Volkan; Ouml, Brahim Lker; zyiit; Yarci, Celal (31 January 2010). "Urban flora and ecological characteristics of the Kartal District (Istanbul): A contribution to urban ecology in Turkey".</ref> [[گەرەوەکانی تورکیا]] و دەریای مەڕمەڕە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن بۆ [[کۆچی ماسی|ماسییە کۆچەرییەکان]] و گیانەوەرە دەریایییەکانی تر لە نێوان دەریای ناوین، مەڕمەڕە و دەریای ڕەش. بۆسفۆر میوانداری جۆرەکانی ماسیی [[ماسیی پەلاجیک|پەلاجیک]]، [[ماسیی دێمێرسال|دێمێرسال]] و نیمچە-پەلاجیک دەکات و زیاتر لە <bdi>130</bdi> جۆری جیاواز لە گەرووەکەدا بەڵگەدار کراون.<ref>Artüz M.L. (1999) [https://web.archive.org/web/20150607003453/http://www.artuz.com/Artuz/LeventDeniz/Levent/PDF/5558.pdf Inventory of Existing Species and Their Habitats in the Bosphorus Area]. Marine bio abs., 1: 112–023.</ref> [[ماسیی شین]]، [[بۆنیتۆ]]، [[ماسیی دەریایی|ماسیی بەس]]، [[ماسیی ئەسپ|ماسیی ماکرێڵی ئەسپ]] و [[ئەنچۆڤی|ئەنچۆڤییەکان]] جۆرە گرنگە ئابوورییەکان پێکدەھێنن. فرەچەشنیی ماسی لە ئاوەکانی ئەستەمبوڵدا لە دەیەکانی ڕابردوودا کەمی کردووە. لە کۆی نزیکەی <bdi>60</bdi> جۆری ماسی کە لە ساڵانی <bdi>1970</bdi>ەکاندا تۆمارکراون، تەنیا <bdi>20</bdi> جۆریان ھێشتا لە بۆسفۆردا ماونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Deniz Kirliliğini Önlemeye İlişkin Hedefler |ناونیشان=http://www.iski.gov.tr/Web/statik.aspx?KID=1001221 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110722093754/http://www.iski.gov.tr/Web/statik.aspx?KID=1001221 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١|وێبگە=İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi}}</ref>{{Dubious|date=July 2021}}<!-- Most studies show more fish species compared to İSKİ's stated numbers. This is either excluding seasonal fishes, only including economically viable species or just plainly wrong. --> [[دۆلفینی لووت-شووشەیی]] (بە تورکی: ''afalina'')، [[دۆلفینی باوی دەنووک-کورت]] (بە تورکی: ''tırtak'') و [[بەرائزی بەندەری|بەرازی دەریاییی بەندەری]] (بە تورکی: ''mutur'') ئەو مەمکدارە دەریایییانە پێکدەھێنن کە لە ئێستادا لە بۆسفۆر و ئاوەکانی دەوروبەریدا دەدۆزرێنەوە، ھەرچەندە لە ساڵانی <bdi>1950</bdi>ەکانەوە ژمارەی بینینی دۆلفینەکان تا دێت دەگمەنتر دەبێت. [[سەگی دەریاییی دەریای ناوین|سەگە دەریایییەکانی دەریای ناوین]] لە بۆسفۆردا ھەبوون، و کەناراوەکانی دوورگەکانی شازادەکان و توزلە ناوچەی زاوزێی سەگی دەریایی بوون لە ھاویندا، بەڵام لە ساڵانی <bdi>1960</bdi>ەکانەوە لە ئەستەمبوڵ نەبینراون و وا دادەنرێت کە لە ناوچەکەدا لەناوچووبن.<ref>"İstanbul'da balıklar". ''Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi''. '''II'''. İstanbul: Tarih Vakfı.</ref> پیسبوونی ئاو، [[ڕاوکردنی لەڕادەبەدەر]] و تێکدانی ژینگەی کەناراوەکان کە بەھۆی فراوانبوونی شارەوە دروست بووە، ھەڕەشە سەرەکییەکانن بۆ سەر ژینگەی دەریاییی ئەستەمبوڵ. [[File:Süleymaniye Camii Haziresi'nde bir kedi.jpg|thumb|پشیلەیەکی سەر شەقام لە ئەستەمبوڵ]] جگە لە مەمکدارە کێوییەکانی وشکانی، ئەستەمبوڵ میوانداری دانیشتووانێکی زۆری [[ئاژەڵە بێلانەکان|ئاژەڵە بێلانەکان]] دەکات. بوونی [[پشیلەی کێوی لە ئەستەمبوڵ|پشیلەی کێوی لە ئەستەمبوڵ]] (بە تورکی: ''sokak kedisi'') زۆر بەربڵاوە، بە خەمڵاندنێک کە لە سەد ھەزارەوە بۆ زیاتر لە یەک ملیۆن پشیلەی سەر شەقامەکان دەگۆڕێت. پشیلە کێوییەکان لە شارەکەدا سەرنجی زۆری میدیا و خەڵکیان بۆ خۆیان ڕاکێشاوە و بە ھێمای شارەکە دادەنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Why so many stray cats in Istanbul? |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/av/world-europe-37880274 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=BBC News}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Brady |یەکەم=Tara |سەردێڕ=How the street cats of Istanbul landed on their feet |ناونیشان=https://www.irishtimes.com/culture/film/how-the-street-cats-of-istanbul-landed-on-their-feet-1.3129936 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|newspaper=The Irish Times}}</ref> کۆلۆنییەکانی [[پەپوولەسوولە|تووتیی پەپوولەسوولە]] لە ناوچە شارییەکاندا ھەن، ھاوشێوەی شارەکانی تری ئەورووپا وەک [[تووتیی کێوی|تووتیی کێوی]]، و بە [[جۆرە داگیرکەرەکان]] دادەنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İstanbul'da istilacı yeşil papağan uyarısı: Sayıları 5-6 bini geçti, kent faunası bozulabilir |trans-title=Warning about invasive green parrots in Istanbul: Their numbers have exceeded 5–6 thousand, the urban fauna may be disrupted |ناونیشان=https://www.birgun.net/haber/istanbul-da-istilaci-yesil-papagan-uyarisi-sayilari-5-6-bini-gecti-kent-faunasi-bozulabilir-318525 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=birgun.net |زمان=Turkish}}</ref> === پیسبوون === [[پیسبوونی ھەوا لە تورکیا]] لە ئەستەمبوڵدا زۆر خراپە بەھۆی ئەوەی ئۆتۆمبێل، پاس و تەکسییەکان زۆرجار دەبنە ھۆی دروستبوونی [[تەم و دووکەڵ|تەمودووکەڵی شاری]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Fed up with Istanbul traffic |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/melis-alphan/fed-up-with-istanbul-traffic--109965 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> چونکە یەکێکە لەو چەند شارە کەمەی ئەورووپا کە [[ناوچەی کەم-دەرپەڕین]]ی نییە. تا ساڵی <bdi>2019</bdi>، تێکڕای [[پێوەرەکانی کوالێتیی ھەوا|کوالێتیی ھەوا]]ی شارەکە لە ئاستێکدایە کە کاریگەری لەسەر دڵ و سییەکانی ئەو کەسانە ھەیە کە لە کاتەکانی لوتکەی ھاتوچۆدا لە شەقامەکاندا دەوەستن،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Understanding Vehicular Pollution – AQI, Harmful Effects and How to Reduce It? |ناونیشان=https://www.news18.com/news/auto/understanding-vehicular-pollution-aqi-harmful-effects-and-how-to-reduce-it-2047845.html |ئیش=News18}}</ref> و نزیکەی <bdi>200</bdi> ڕۆژی پیسبوون لەلایەن [[ھەستەوەری پیسبوونی ھەوا|ھەستەوەرەکانی پیسبوونی ھەوا]] لە [[سوڵتانگازی]]، [[مەجیدییەکۆی]]، ئالیبەیكۆی و [[کاگتحانا]] پێوراون.<ref>{{Cite report |url=https://www.temizhavahakki.com/kararapor2020/ |title=Kara Rapor 2020: Hava Kirliliği ve Sağlık Etkileri |trans-title=Black Report 2020: Air Pollution and Health Effects |date=August 2020 |publisher=[[Right to Clean Air Platform Turkey]] |language=tr}}</ref> یەکێکە لە <bdi>10</bdi> خراپترین شارەکان بۆ {{Chem|link=Nitrogen_dioxide#Long-term|N|O|2}}.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Harvey |یەکەم١=Fiona |بەستەری نووسەر=Fiona Harvey |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Major cities blighted by nitrogen dioxide pollution, research finds &#124; Air pollution |ناونیشان=https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/17/major-cities-blighted-by-nitrogen-dioxide-pollution-research-finds |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ئیش=[[The Guardian]]}}</ref> بەڵام پلان ھەیە بۆ تاقیکردنەوەی نرخدانانی قەرەباڵغی لە نیمچەدوورگە مێژووییەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Istanbul tops 2024 global traffic congestion rankings - Türkiye News |ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-tops-2024-global-traffic-congestion-rankings-204482#:~:text=The%20pricing%20is%20set%20to,covering%20approximately%20six%20square%20kilometers. |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Hürriyet Daily News |زمان=en}}</ref> [[گوڵکردنی قەوزە|گوڵکردنی قەوزە]] و [[شەپۆلی سوور]] لە دەریای مەڕمەڕە و بۆسفۆر (بە تایبەتی لە قۆچی زێڕین) ڕاگەیەندراون، و بە شێوەیەکی بەردەوام لە دەریاچە شارییەکانی وەک [[دەریاچەی بویوکچەکمەجە]] و [[دەریاچەی کوچوکچەکمەجە|کوچوکچەکمەجە]] ڕوودەدەن. لە حوزەیرانی <bdi>2021</bdi>، شەپۆلێکی [[چڵمی دەریایی]] کە گوایە بەھۆی پیسبوونی ئاوەوە بووە، بڵاوبووەوە بۆ دەریای مەڕمەڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ='Sea snot' outbreak off Turkish coast poses threat to marine life |ناونیشان=https://www.reuters.com/business/environment/sea-snot-outbreak-off-turkish-coast-poses-threat-marine-life-2021-06-01/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Reuters}}</ref> == دیمەنی شار == === قەزا و گەڕەکەکان === {{see also|ناوچە مێژووییەکانی ئەستەمبوڵ|پێڕستی ناوەندە شارییەکان لە ئەستەمبوڵ}} ==== دیوی ئەورووپا ==== [[File:Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg|thumb|قەزای [[فاتیح، ئەستەمبوڵ|فاتیح]] [[کۆنستنتینۆپڵ|نیمچەدوورگەی مێژوویی]] ئەستەمبوڵ پێکدەھێنێت]] {{anchor|Rumeli}}<!--[[Rumeli (Istanbul)]] redirects here-->{{lang|tr|Rumeli}} ("[[ڕومێلیا]]") نازناوێکی ناوخۆیییە بۆ دیوی ئەورووپای ئەستەمبوڵ. قەزای [[فاتیح، ئەستەمبوڵ|فاتیح]]، کە بە ناوی محەممەدی دووەمەوە ناونراوە (بە تورکی: ''Fatih Sultan Mehmed'')، ھاوتایە لەگەڵ تەواوی کۆنستنتینۆپڵ تا پێش فەتحی عوسمانییەکان؛ ئەمڕۆ قەزای پایتەختە و بە ''نیمچەدوورگەی مێژوویی'' ئەستەمبوڵ ناودەبرێت کە دەکەوێتە کەناری باشووری [[قۆچی زێڕین]]، بەرامبەر قەڵای سەدەکانی ناوەڕاستی [[کۆماری جەنەوا|جەنەوایی]]یەکانی [[گالاتا]] لە کەناری باکوور. قەڵاکانی جەنەوا لە گالاتا تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا ڕووخێنران، و تەنیا [[تاوەری گالاتا]] مایەوە، بۆ ئەوەی ڕێگە بۆ فراوانبوونی شارەکە بەرەو باکوور بکرێتەوە.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=70, 169}}</ref> گالاتا ([[کاراکیۆی]]) لەمڕۆدا گەڕەکێکە لەناو قەزای بەیئۆغڵودا، کە سەنتەری بازرگانی و کات بەسەربردنی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنێت و [[شەقامی ئیستیقلال]] و [[گۆڕەپانی تەقسیم]] لەخۆدەگرێت.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=127}}</ref> [[File:Wooden building on the Bosphorus.jpg|thumb|لە بنەڕەتدا لە دەرەوەی شار بوون، کۆشکەکانی ''[[یالی]]'' بەدرێژایی بۆسفۆر ئێستا ماڵن لە ھەندێک لە گەڕەکە ئاستبەرزەکانی ئەستەمبوڵدا|alt=خانووی ڕەنگاوڕەنگی دوو و سێ نھۆمی لەگەڵ لەنگەرگە و باڵکۆنەکان، کە ڕاستەوخۆ لەسەر لێواری ئاوەکە دروستکراون]] [[کۆشکی دۆلمەباخچە]]، بارەگای حکومەت لە کۆتایییەکانی سەردەمی عوسمانیدا، دەکەوێتە قەزای [[بێشیکتاش]] لە کەناری ئەورووپای بۆسفۆر، لە باکووری بەیئۆغڵو. گوندی پێشووی [[ئۆرتەکیۆی]] دەکەوێتە ناو بێشیکتاشەوە و ناوەکەی بەخشیوە بە [[مزگەوتی ئۆرتەکیۆی]] لەسەر بۆسفۆر، لە نزیک [[پردی بۆسفۆر]]. بەدرێژایی ھەردوو کەناری ئەورووپا و ئاسیای بۆسفۆر، ''[[یالی|یالییە]]'' مێژووییەکان ھەن، کە کۆشکی لوکسی دارینن و لەلایەن ئەرستۆکراتەکان و کەسایەتییە دیارەکانی عوسمانییەوە وەک ماڵی ھاوینە دروستکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1999/10/29/arts/antiques-for-turks-art-to-mark-700th-year.html |دوایین=Moonan|یەکەم=Wendy|ئیش=The New York Times|سەردێڕ=For Turks, Art to Mark 700th Year|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> بەرەو ناوخۆ، لە باکووری گۆڕەپانی تەقسیمەوە [[سەنتەری بازرگانیی ناوەندیی ئەستەمبوڵ]] ھەیە، کە کۆمەڵێک ڕێڕەوە کە پڕن لە بینای ئۆفیسەکان، تاوەری نیشتەجێبوون، سەنتەری بازرگانی، و کامپەسی زانکۆکان، و زیاتر لە {{convert|2000000|m2|abbr=on}} ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرێت بە گشتی. [[ماسلاک]]، [[لێڤێنت]]، و [[بۆمۆنتی]] خاڵی گرنگن لەناو سەنتەری بازرگانیی ناوەندیدا.{{sfn|Oxford Business Group|2009|p=105}}<ref name=property2021>{{cite report|title=Istanbul Office Market General Overview: Third Quarter 2021|pages=3, 9|url=https://www.propin.com.tr/UserFiles/image/PROPIN_Istanbul_Office_Market_General_Overview_2021_Q3.pdf|publisher=Prop In|archive-date=26 January 2022|access-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126203001/https://www.propin.com.tr/UserFiles/image/PROPIN_Istanbul_Office_Market_General_Overview_2021_Q3.pdf|url-status=dead|archivedate=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126203001/https://www.propin.com.tr/UserFiles/image/PROPIN_Istanbul_Office_Market_General_Overview_2021_Q3.pdf}}</ref> ڕێڕەوی فڕۆکەخانەی ئەتاتورک ڕێڕەوێکی تری لەو شێوەیەیە کە شێوازی [[شاری قەراغ]]ی ھەیە بۆ بازرگانی، نیشتەجێبوون و بازاڕکردن و زیاتر لە {{convert|900000|m2|abbr=on}} ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرێت.<ref name=property2021/> ==== دیوی ئاسیا ==== [[File:Istanbul Levent skyline.jpg|thumb|دیمەنێکی [[لێڤێنت]] لە [[کانلیجا]]وە لەوبەری بۆسفۆرەوە]] لە سەردەمی عوسمانیدا، [[ئوسکودار]] (ئەوکات سکوتاری) و [[کادیکۆی]] لە دەرەوەی چوارچێوەی ناوچەی شاری بوون، و وەک بنکەی ئارام خزمەتیان دەکرد لەگەڵ ''یالییە'' کەنار دەریایییەکان و باخچەکانیان. بەڵام لە نیوەی دووەمی سەدەی <bdi>20</bdi>ەمدا، دیوی ئاسیا گەشەسەندنێکی شاریی گەورەی بەخۆیەوە بینی؛ گەشەپێدانی درەنگوەختی ئەم بەشەی شارەکە بووە ھۆی دروستبوونی ژێرخانێکی باشتر و پلاندانانێکی شاریی ڕێکخراوتر بەراورد بە زۆربەی ناوچە نیشتەجێبووەکانی تری شارەکە.{{sfn|WCTR Society|Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004|p=281}} بەشێکی زۆری دیوی ئاسیای بۆسفۆر وەک دەوروبەری سەنتەرە ئابووری و بازرگانییەکانی ئەستەمبوڵی ئەورووپا کاردەکات، کە سێیەکی دانیشتووانی شارەکەی تێدایە بەڵام تەنیا چارەکێکی ھەلی کار لەخۆدەگرێت.{{sfn|WCTR Society|Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004|p=281}} بەڵام، [[کۆزیاتاغی]]–[[ئاتاشەھیر]]، [[ئالتونیزادە]]، [[بەیكۆز|کاڤاجک]] و [[عومرانییە]]، کە بە ھەموویانەوە نزیکەی <bdi>1.4</bdi> ملیۆن مەتر چوارگۆشە ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرن، ئێستا وەک "[[شاری قەراغ|شارەکانی قەراغ]]"ی گرنگن، واتە ڕێڕەو و خاڵی یەکگرتنی سەنتەرە بازرگانی و بازاڕەکان و بینا نیشتەجێبوونە بەرزەکانن.<ref name=property2021/> ==== فراوانبوون ==== لە ئەنجامی گەشەسەندنی خێرای ئەستەمبوڵ لە سەدەی <bdi>20</bdi>ەمدا، بەشێکی بەرچاو لە شارەکە لە ''[[گەجەکۆندۆ]]'' (بە واتای وشەیی "بە شەو دروستکراو") پێکدێت، کە ئاماژەیە بۆ ئەو بینا نایاسایییانەی کە لەلایەن داگیرکەرانی زەوییەوە دروستکراون.<ref name="kar7896">{{harvnb|Karpat|1976|pp=78–96}}</ref> لە ئێستادا، ھەندێک ناوچەی ''گەجەکۆندۆ'' بە ھێواشی دەڕووخێنرێن و جێگەیان پڕدەکرێتەوە بە کۆمەڵگەی نیشتەجێبوونی مۆدێرنی بەکۆمەڵ.<ref name="yavuz">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Yavuz |یەکەم=Ercan |ناونیشان=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |ئیش=Today's Zaman |سەردێڕ=Gov't launches plan to fight illegal construction |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120120204750/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، پڕۆژەی گەورەی [[پەسندکردنی شاری]] و [[نوێکردنەوەی شاری]] لە جێبەجێکردندان،<ref name="AtkinsonBridge2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Rowland|دوایین١=Atkinson|یەکەم٢=Gary|دوایین٢=Bridge|سەردێڕ=Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism|ناونیشان={{Google books|s_Z8dxsXWxQC|پەڕە=PA١٢٣|plainurl=yes}}|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٢٩٥١-٤|پەڕەکان=١٢٣–}}</ref> وەک ئەوەی لە [[تارلاباشی]]دا ھەیە؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification |یەکەم=Jessica |دوایین=Bourque |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/07/05/world/middleeast/05iht-m05-turkey-tarlabasi.html |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> ھەندێک لەم پڕۆژانە، وەک ئەوەی لە [[سولوکولە]]دا ھەیە، ڕووبەڕووی ڕەخنە بوونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul |یەکەم=Robert |دوایین=Tait |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2008/jul/22/roma.turkey |newspaper=The Guardian |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> حکومەتی تورکیا ھەروەھا پلانی گەورەی ھەیە بۆ فراوانکردنی شارەکە بەرەو ڕۆژئاوا و باکوور لە دیوی ئەورووپا بە ھاوبەشی لەگەڵ [[فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ]]ی نوێ، کە لە ساڵی <bdi>2019</bdi> کرایەوە؛ بەشە نوێیەکانی شارەکە چوار شوێنی نیشتەجێبوونی جیاواز لەخۆدەگرن کە ئەرکی شاریی دیاریکراویان ھەیە، و جێگەی <bdi>1.5</bdi> ملیۆن کەسیان تێدا دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=New city construction to begin in six months |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/new-city-construction-to-begin-in-six-months.aspx?nid=41622&pageID=238 |newspaper=Hurriyet Daily News |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> {{wide image|Istanbulpanorama.jpg|800px|align-cap=center|دیمەنێکی پەنۆرامای ئەستەمبوڵ لە باشووری [[فاتیح، ئەستەمبوڵ|نیمچەدوورگەی مێژوویی]] و لە سەرووی [[دەریای مەڕمەڕە]]وە. [[قۆچی زێڕین]] و گەرووی [[گەرووی بۆسفۆر|بۆسفۆر]] لە پاشبنەمادا دیارن. چەندین ناوچەی بازرگانیش دەتوانرێت ببینرێت، وەک [[لێڤێنت]]، [[شیشلی]] و [[ماسلاک]] لە دیوی ئەورووپا (لە نزیک ناوەڕاستی وێنەکە)، و [[ئاتاشەھیر]] لە دیوی ئاسیا (لە لای ڕاست).}} === پارکەکان === [[File:Yildiz Park 02.jpg|thumb|[[پارکی یڵدز]]، [[کۆشکی یڵدز]] بە [[کۆشکی چیراغان]]ەوە دەبەستێتەوە]] ئەستەمبوڵ پارکێکی شاریی سەرەکیی نییە، بەڵام چەندین ناوچەی سەوزی ھەیە. [[پارکی گولھانە]] و [[پارکی یڵدز]] لە بنەڕەتدا لەناو حەوشەی دوو کۆشکی ئەستەمبوڵدا بوون – کۆشکی تۆپقاپی و [[کۆشکی یڵدز]] – بەڵام لە دەیەکانی سەرەتای کۆماری تورکیادا وەک پارکی گشتی دووبارە ڕێکخرانەوە.<ref>{{harvnb|Boyar|Fleet|2010|p=247}}</ref> پارکێکی تر، [[پارکی فەتحی پاشا]]یە، کە دەکەوێتە سەر گردێک لە تەنیشت پردی بۆسفۆر لە ئەنادۆڵ، بەرامبەر کۆشکی یڵدز لە ئەورووپا. بەدرێژاییی دیوی ئەورووپا، و لە نزیک [[پردی سوڵتان محەممەد فاتیح]]، [[پارکی ئەمیرگان]] ھەیە، کە لە سەردەمی بیزەنتیدا بە ''کیپارادێس'' ('دارستانی سەروو') ناسرابوو. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، لە سەدەی <bdi>16</bdi>ەمدا یەکەم جار درا بە [[نیشانجی|نیشانجی (مۆردار)]] [[فەرەیدوون ئەحمەد بەگ]]، پێش ئەوەی لەلایەن سوڵتان [[مورادی چوارەم]]ەوە لە سەدەی <bdi>17</bdi>ەمدا بدرێت بە ئەمیری [[سەفەوییەکان|سەفەوی]]، گونە خان، بۆیە ناوی ''ئەمیرگان''ی لێنرا. پارکەکە کە ڕووبەرەکەی {{convert|47|ha|acre|adj=on}}ە، دواتر لەلایەن خێدیڤ [[ئیسماعیل پاشای میسر|ئیسماعیل پاشا]]ی [[خێدیڤاتی میسر|میسری عوسمانی]]یەوە خاوەندارێتی کرا لە سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا. پارکی ئەمیرگان بە فرەچەشنیی ڕووەکەکانی ناسراوە و لە ساڵی <bdi>2005</bdi>ەوە ساڵانە فیستیڤاڵێکی [[گوڵەباخ]]ی تێدا بەڕێوەدەچێت.<ref>{{harvnb|Taylor|2007|p=241}}</ref> بڕیاری حکومەتی [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|ئاکەپە (AKP)]] بۆ لەناوبردنی [[پارکی گەزیی تەقسیم]] لە جێگەی وێنەیەکی ھاوشێوەی [[سەربازگەی تەقسیم]]ی سەردەمی عوسمانی (کە لە ساڵی <bdi>1921</bdi>دا گۆڕدرابوو بۆ [[یاریگای تەقسیم]]، پێش ئەوەی لە ساڵی <bdi>1940</bdi> بڕووخێنرێت بۆ دروستکردنی پارکی گەزی) بووە ھۆی سەرهەڵدانی زنجیرەیەک [[خۆپیشاندانەکانی پارکی گەزی|خۆپیشاندانی سەرتاسەری لە ساڵی 2013]] کە کۆمەڵێک کێشەی بەرفراوانی لەخۆگرتبوو. یەکێکی تر لەو شوێنانەی کە لە ھاویندا لای ئەستەمبوڵییەکان زۆر باوە، [[دارستانی بێلگراد]]ە، کە بە ڕووبەری {{convert|5500|ha|acre|adj=off}} لە لێواری باکووری شارەکەدا بڵاوبووەتەوە. ئەم دارستانە لە بنەڕەتدا ئاوی بۆ شارەکە دابین دەکرد و پاشماوەی ئەو بەنداوانەی کە لە سەردەمی بیزەنتی و عوسمانیدا بەکاردەھێنران ھێشتا ماون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101119053754/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|سەردێڕ=Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{harvnb|Time Out Guides|2010|p=212}}</ref> === تەلارسازی === {{see also|تەلارسازیی ئەستەمبوڵ|تەلارسازیی عوسمانی|تەلارسازیی تورکیا}} [[File:Hagia Sophia (228968325).jpeg|thumb|right|[[ئایا سۆفیا]] لەلایەن [[یوستینیانی یەکەم|یوستینیان]]ەوە لە سەدەی <bdi>6</bdi>ەمدا دروست کراوە|alt=بینایەکی سوورباو کە قوبەیەکی گەورەی لەسەرە و بە قوبەی بچووکتر و چوار تاوەر دەورە دراوە]] ئەستەمبوڵ بە شێوەیەکی سەرەکی بە تەلارسازییە بیزەنتی و عوسمانییەکەی ناسراوە، بەڵام بیناکانی ڕەنگدانەوەی ئەو گەل و ئیمپراتۆریەتە جیاوازانەن کە پێشتر حوکمڕانیی شارەکەیان کردووە. نموونەکانی تەلارسازیی جەنەوایی و ڕۆمانی ھێشتا لە ئەستەمبوڵ لە پاڵ ھاوتا عوسمانییەکانیاندا دەبینرێن. لەکاتێکدا ھیچ شتێک لە [[تەلارسازیی یۆنانی کۆن|تەلارسازیی سەردەمی یۆنانی کلاسیک]] نەماوەتەوە، [[تەلارسازیی ڕۆمانی کۆن|تەلارسازیی ڕۆمانی]] سەلماندوویەتی کە زۆر خۆڕاگرترە. کۆڵەکە مەزەنەکانی [[ھیپۆدرۆمی کۆنستنتینۆپڵ]] ھێشتا لە گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد دەبینرێن، لەکاتێکدا بەشێکی [[قەناتی ڤالێنس]]، کە لە کۆتایییەکانی سەدەی <bdi>4</bdi>ەمدا دروست کراوە، تاڕادەیەک بە ساغی لە لێواری ڕۆژئاوای قەزای فاتیح ماوەتەوە.<ref name="coaot">{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|pp=80, 118}}</ref> [[کۆڵەکەی کۆنستانتین]]، کە لە ساڵی <bdi>330</bdi>ی زایینیدا بۆ نیشاندانی پایتەختە نوێیەکەی ڕۆم دانرا، ھێشتا لە نزیک ھیپۆدرۆم وەستاوە.<ref name="coaot" /> سەرەتای [[تەلارسازیی بیزەنتی]] پەیڕەوی لە مۆدێلی کلاسیکیی ڕۆمانی دەکرد بۆ قوبە و کەوانەکان، بەڵام ئەم توخمانەی باشتر کرد، وەک لە [[کڵێسای پیرۆزان سێرجیوس و باکۆس]] (ئایا سۆفیای بچووک)دا دەبینرێت. کۆنترین کڵێسای بیزەنتی کە لە ئەستەمبوڵ ماوەتەوە – ھەرچەندە وێرانەش بێت – [[دێری ستۆدیۆس]]ە (کە دواتر گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئیمراھۆر)، کە لە ساڵی <bdi>454</bdi>دا دروست کراوە.<ref>{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|p=176}}</ref> دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی کۆنستنتینۆپڵ لە ساڵی <bdi>1261</bdi>، بیزەنتییەکان دوو لە گرنگترین کڵێساکانیان کە تا ئێستا ماونەتەوە فراوان کرد، ئەوانیش [[کڵێسای چۆرا]] و [[کڵێسای پاماکاریستۆس]]ن. سەرەڕای ئەوەش، لووتکەی تەلارسازیی بیزەنتی، و یەکێک لە ئایکۆنیترین پێکھاتەکانی ئەستەمبوڵ، [[ئایا سۆفیا]]یە. بە قوبەیەک کە تیرەکەی {{convert|31|m|ft|sp=us}} دەبێت،<ref>{{harvnb|Gregory|2010|p=138}}</ref> ئایا سۆفیا بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ وەک گەورەترین کڵێسای جیھان مایەوە، پێش ئەوەی بکرێت بە مزگەوت و، وەک چۆن ئێستا ھەیە، مۆزەخانەیەک.<ref name="klwa171" /> [[File:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|thumb|حەوشەی [[مزگەوتی شین، ئەستەمبوڵ|مزگەوتی شین]]]] لەنێو کۆنترین نموونە ماوەکانی [[تەلارسازیی عوسمانی]] لە ئەستەمبوڵدا قەڵاکانی [[ئەنادۆڵحسار]] و [[ڕومێلیحسار]] ھەن، کە لە کاتی گەمارۆدانی شارەکەدا یارمەتیی عوسمانییەکانیان دا.<ref>{{harvnb|Freely|2000|p=283}}</ref> لە ماوەی چوار سەدەی داھاتوودا، عوسمانییەکان بەردەوام بوون لە جێھێشتنی جێدەستێکی کاڵنەبووەوە لەسەر دیمەنی ئاسمانیی ئەستەمبوڵ، بە دروستکردنی مزگەوتی بەرز و کۆشکی ڕازاوە. گەورەترین کۆشک، تۆپقاپی، کۆمەڵێکی فرەچەشنی لە شێوازەکانی تەلارسازی لەخۆدەگرێت، لە تەلارسازیی [[تەلارسازیی بارۆکی|بارۆک]] لە ناوەوەی حەرەمسەرا، تا دەگاتە تەلارسازیی [[تەلارسازیی نیۆکلاسیک|نیۆکلاسیک]] لە کتێبخانەی ئێندێروون.<ref>{{harvnb|Necipoğlu|1991|pp=180, 136–137}}</ref> [[مزگەوتەکانی سەردەمی خانەوادەی عوسمانی|مزگەوتە ئیمپراتۆرییەکان]] بریتین لە [[مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد]] (مزگەوتی شین)، مزگەوتی سولەیمانییە، و [[مزگەوتی نوێ (ئەستەمبوڵ)|مزگەوتی نوێ (یەنی)]]، کە ھەموویان لە لوتکەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دروستکراون، لە سەدەکانی <bdi>16</bdi>ەم و <bdi>17</bdi>ەمدا. لە سەدەکانی دواتردا، و بە تایبەتی دوای چاکسازییەکانی ''تەنزیمات''، تەلارسازیی عوسمانی جێگەی گیرایەوە بە شێوازە ئەورووپییەکان.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=159}}</ref> ناوچەکانی دەوروبەری [[شەقامی ئیستیقلال]] پڕکران لە باڵیۆزخانە گەورەکانی ئەورووپا و ڕیزە بیناکان بە شێوازی نیۆکلاسیک و [[تەلارسازیی بوژانەوەی ڕێنێسانس|بوژانەوەی ڕێنێسانس]]، کە دواتر کاریگەرییان کردە سەر تەلارسازیی چەندین پێکھاتەی جیاواز لە بەیئۆغڵو – لەوانە کڵێسا، فرۆشگا، و شانۆکان – و بینا فەرمییەکانی وەک کۆشکی دۆلمەباخچە.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=133–34, 141}}</ref> == حکومەت و سیاسەت == === شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ === [[File:Istanbul_Metropolitan_Municipality_Palace_after_the_Imamoglu_case_in_December_14,_2022_02.jpg|thumb|کۆشکی شارەوانیی ئەستەمبوڵ]] {{Main|شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ}} بە دامەزراندنی لە ساڵی <bdi>1930</bdi> و ڕێکخستنەوەی بە یاسای شارەوانییە گەورەشارەکان لە ساڵی <bdi>2004</bdi>،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mevzuat Bilgi Sistemi |ناونیشان=https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5216&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.mevzuat.gov.tr}}</ref> [[شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ]] (بە تورکی: ''İstanbul Büyükşehir Belediyesi'') دەسەڵاتی سەرەکیی حکومەتی خۆجێییە لە سەرتاسەری شارەکەدا کە بەرپرسیارە لە کارە گشتییەکان، ژێرخانی ئاو، گواستنەوە، خزمەتگوزارییە کولتوورییەکان، و ھاوشێوەکانی. خاوەنکارێکی گەورەیە لە تورکیادا بە ھەبوونی زیاتر لە <bdi>80,000</bdi> فەرمانبەر بە گشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İBB Başkanı İmamoğlu: Sendikalı sayısı 80 bin kişiye ulaşmıştır |trans-title=Mayor of Istanbul İmamoğlu: The number of unionized workers has reached 80,000 |ناونیشان=https://www.ntv.com.tr/turkiye/ibb-baskani-imamoglu-sendikali-sayisi-80-bin-kisiye-ulasmistir,kedasRQg6kaSOCGi6VlSHg |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.ntv.com.tr |زمان=tr}}</ref> پێکھاتەی ئێستای شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ چاکسازییەکانی ''[[تەنزیمات]]'' لە سەدەی <bdi>19</bdi>ەمدا. پێش ئەوە، کارگێڕیی ناوخۆیی لەلایەن ''[[قازی]]''یەکانەوە بەڕێوەدەبرا، کە لەلایەن [[سەدرەعزەم|سەدری ئەعزەم]]ەوە (وەزیری گەورە) دیاری دەکران. ھەندێک لە ڕێبازە ئایینییەکان و [[سەندیکا|سەندیکاکان]]یش خزمەتگوزارییان بۆ کۆمەڵگاکانیان دابین دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Oktay |یەکەم=Tarkan |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=TANZİMAT DÖNEMİ İSTANBUL'DA BİR BELEDİYE ÖRGÜTLENMESİ ÖRNEĞİ "ALTINCI DÂİRE-İ BELEDİYE" |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruoneri/issue/54254/735505 |journal=Öneri Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٤|issue=15 |پەڕەکان=١٥٧–١٦٦|doi=10.14783/maruoneri.735505 |issn=1300-0845|hdl=11424/6883 |hdl-access=free}}</ref> [[شۆڕشی پیشەسازی]]، ھەرچەندە عوسمانییەکان بە ڕادەیەکی زۆر کاریگەرییان لێ نەکەوت، بەڵام بووە ھۆی لێشاوی بازرگانانی بیانی بەو پێیەی [[کۆنستنتینۆپڵ]] لە نێوان دوو کیشوەردا ھەڵکەوتبوو، و حکومەتی ئیمپراتۆری ڕێککەوتنامەی بازرگانیی دووقۆڵیی لەگەڵ چەندین وڵاتی ئەورووپی واژوو کرد، کە قەبارەی بازرگانیی زیاد کرد، بەتایبەتی لەگەڵ بەندەرەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین، وەک [[ئیزمییر|سمیرنا]]، [[تێسالۆنیکی]]، [[ئەسکەندەرییە]]، و [[بەیرووت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tanzimat'tan XXI. Yüzyıla İstanbul'un Yönetimi |trans-title=The administration of Istanbul from the Tanzimat to the 21st century |ناونیشان=https://istanbultarihi.ist/81-tanzimattan-xxi-yuzyila-istanbulun-yonetimi |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=istanbultarihi.ist |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Önsoy |یەکەم=Rifat |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٤|سەردێڕ=Tanzimat Dönemi sanayileşme politikası 1839-1876 |trans-title=Industrialization policy during the Tanzimat Period (1839–1876) |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/huefd/issue/41170/505131 |journal=Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٢|issue=2 |پەڕەکان=٠|issn=1301-5737}}</ref> لە ساڵی <bdi>1854</bdi>، لە کاتی [[جەنگی کرایمیا|جەنگی کریمیا]]دا، بەھێزبوونی پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ھێزە ئەورووپییەکانی تر وای لە بیۆرۆکراسییە چاکسازیخوازەکەی عوسمانی کرد کە دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی بۆ کۆنستنتینۆپڵ جێبەجێ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=TÜRK BELEDİYECİLİĞİNİN GELİŞİM SÜRECİ |ناونیشان=https://www.mevzuatdergisi.com/2009/03a/02.htm |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.mevzuatdergisi.com}}</ref> یەکەم دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی، ''Şehremaneti'' (شارەوانی)، ئیلھامی لە سیستەمی کۆمیونەکانی فەڕەنسا ([[کۆمۆنەکانی فەڕەنسا]]) وەرگرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Çiçek |یەکەم=Yeter |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Geçmişten Günümüze Türkiye'de Yerel Yönetimler |trans-title=Local Governments in Turkey from Past to Present |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksusbd/issue/10272/126028 |journal=Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |زمان=tr |بەرگ=١١|issue=1 |پەڕەکان=٥٣–٦٤|issn=1304-8120}}</ref> ئەو یاسایانەی دوای [[دەستووری عوسمانی ساڵی ١٨٧٦]] دەرکران ئامانجیان فراوانکردنی ئەم پێکھاتەیە بوو بە سەرتاسەری شارەکەدا، بە لاساییکردنەوەی بیست ناوچەیی کارگێڕییەکەی پاریس ([[ناوچەی کارگێڕیی پاریس]])، بەڵام بە تەواوی جێبەجێ نەکرا تا ساڵی <bdi>1908</bdi> کاتێک شارەکە وەک پارێزگایەک ڕاگەیەندرا کە لە نۆ قەزای پێکھێنەر پێکھاتبوو.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=42–48}}</ref><ref>{{harvnb|Kapucu|Palabiyik|2008|p=145}}</ref> ھەرچەندە ''شارەوانی'' و جێگرەوەکانی لەلایەن [[چاکسازییەکانی ئەتاتورک|شۆڕشی تورکیاوە]] ھەڵوەشێنرانەوە، بەڵام خودی سیستەمەکە بەردەوام بوو بە دامەزراندنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ساڵی <bdi>1930</bdi>.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Belediye Tarihçesi |trans-title=Municipal History |ناونیشان=https://ibb.istanbul/ibb/belediye-hakkinda/belediye-tarihcesi/ |وێبگە=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |زمان=tr}}</ref> [[ئەنجومەنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ]] ئۆرگانی یاسادانانی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵە. ھەر پێنج ساڵ جارێک، <bdi>314</bdi> ئەندامی ئەنجومەنی خۆجێیی بە دەنگی خەڵک ھەڵدەبژێردرێن. ئەنجومەنەکە تاقە دەسەڵاتە لەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە دەسەڵاتی شارەوانییەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Council |یەکەم١=City |دوایین٢=Köken |یەکەم٢=Enes |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Büyükşehir Belediye Meclisi |trans-title=Metropolitan Municipal Council |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/auhfd/issue/42360/510133 |journal=Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٦٥|issue=4 |پەڕەکان=٣٥١١–٣٥٢٨|issn=1301-1308}}</ref> بە یەک ھەڵاوێردەوە، UKOME (سەنتەری ھەماھەنگیی گواستنەوە)، کە ھاوبەشیی لەگەڵ ئاژانسەکانی حکومەتی ناوەندی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Hükümet, büyükşehir belediyelerinin UKOME'deki çoğunluk yetkisini elinden aldı |trans-title=The government took away the majority authority of metropolitan municipalities in UKOME |ناونیشان=https://www.indyturk.com/node/134601/h%C3%BCk%C3%BCmet-b%C3%BCy%C3%BCk%C5%9Fehir-belediyelerinin-ukome%E2%80%99deki-%C3%A7o%C4%9Funluk-yetkisini-elinden-ald%C4%B1 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Independent Türkçe |زمان=tr}}</ref> [[File:Beyoğlu_City_Hall,_June_2021.jpg|thumb|ھۆڵی شاری [[بەیئۆغڵو]]]] === شارەوانییە قەزایییەکان === {{Main|پێڕستی قەزاکانی ئەستەمبوڵ|پێڕستی گەڕەکەکانی ئەستەمبوڵ}} شارەوانییە قەزایییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسیارن لە بەڕێوەبردنی پاشماوە و پڕۆژەکانی دروستکردن لەناو قەزاکانی خۆیاندا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا یاسا ڕێگەیان پێدەدات کە بە بنەڕەتی ھەموو خزمەتگوزارییەکان پێشکەش بکەن جگە لە [[ژێرخانی ھەستیار|ژێرخانە ھەستیارەکان]]، وەک گواستنەوەی گشتی و بەڕێوەبردنی ئاو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ertaş |یەکەم=Handan |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=TÜRKİYE'DE YEREL YÖNETİM BİRİMLERİNİN GÖREV VE SORUMLULUKLARI İLE İLGİLİ MEVZUAT VE KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosyoteknik/issue/80255/1371218 |journal=Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi |زمان=tr |issue=11 |پەڕەکان=٨٧–١١٣|issn=2146-7226}}</ref> ئەوان سەربەخۆن لە شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ و بوودجە و پێکھاتەی خۆیان ھەیە لەگەڵ سەربەخۆیی کارگێڕی تا ئاستێک. شارەوانییە قەزایییەکان و شارەوانیی گەورەشار زۆرجار بۆ پڕۆژە ناوخۆیییەکان ھاوکاری یەکتر دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İBB ve KİPTAŞ'ın İlçe Belediyeleri ile Yaptığı İş Birliği Protokollerinden Bir Yenisini Daha Avcılar Belediyesi İle İmzalandı! |trans-title=Another of the cooperation protocols between İBB and KİPTAŞ with district municipalities has been signed – this time with Avcılar Municipality! |ناونیشان=https://kiptas.istanbul/haber/ibb-ve-kiptasn-ilce-belediyeleri-ile-yaptg-is-birligi-protokollerinden-bir-yenisini-daha-avclar-belediyesi-ile-imzaland |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=kiptas.istanbul |زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=T.C. Tuzla Belediyesi Resmi Web Sitesi : Tuzla Belediyesi, İBB iş birliği ile ilçenin kronik sorunlarına çözüm üretiyor |trans-title=Republic of Turkey Tuzla Municipality Official Website: Tuzla Municipality is producing solutions to the district’s chronic problems in cooperation with İBB |ناونیشان=https://www.tuzla.bel.tr/icerik/11/8601/tuzla-belediyesi-ibb-is-birligi-ile-ilcenin-kronik-sorunlarina-cozum-uretiyor.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=www.tuzla.bel.tr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328180742/https://www.tuzla.bel.tr/icerik/11/8601/tuzla-belediyesi-ibb-is-birligi-ile-ilcenin-kronik-sorunlarina-cozum-uretiyor.aspx |url-status=dead }}</ref> [[موختار (نازناو)|موختار]] کەمترین ئاستی بەرپرسی ھەڵبژێردراوە لە تورکیا. ھەر گەڕەکێک ''موختار''ێکی ھەیە، کە ئەرکی یارمەتیدانی ھاووڵاتییانە سەبارەت بە کاری کارگێڕی و دروستکردنی پردێکە لە نێوان دانیشتووانی ناوخۆ و حکومەتی ناوەندیدا. ئەوان ڕاپۆرت بە کارگێڕیی مەدەنی دەدەن و یەکەم دەسەڵاتن بۆ نوێنەرایەتیکردنی گەڕەکەکان لە پرۆسەی [[سیاسەتی گشتی]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Göküş |دوایین٢=Bayrakcı |دوایین٣=Alptürker |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=MAHALLE YÖNETİMİ VE MAHALLE MUHTARLARININ VATANDAŞLAR TARAFINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/sduiibfd/issue/20818/222758 |journal=Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi |زمان=tr |بەرگ=١٨|issue=2 |پەڕەکان=٣١–٤٥|issn=1301-0603}}</ref> [[File:Istanbul_asv2020-02_img37_Governors_Office.jpg|thumb|[[ئۆفیسی پارێزگاری ئەستەمبوڵ]]، [[فاتیح، ئەستەمبوڵ|فاتیح]]]] === کارگێڕیی مەدەنی === {{Main|ئۆفیسی پارێزگاری ئەستەمبوڵ}} لە تورکیادا، کارگێڕیی مەدەنی (بە تورکی: ''Mülki idare'') ئاماژەیە بۆ ئەو بەرپرسانەی کە لەلایەن [[حکومەتی تورکیا|حکومەتی ناوەندییەوە]] دادەمەزرێنرێن بۆ [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگاکان]] و [[قەزاکانی تورکیا|قەزاکان]]. ئەوان کاروباری ناوخۆییی ئاژانسە نیشتمانییەکان بەڕێوەدەبەن، وەک [[بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایش (تورکیا)|بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایش]]. جێبەجێکردنی یاسا لە تورکیا زۆربەی بەناوەندی کراوە، و بەمجۆرە ئەستەمبوڵ ھێزێکی پۆلیسی چەکداری جیاکراوەی نییە. [[پارێزگار|''پارێزگار'' (والی)]] و ڕێکخراوەکەیان بەرپرسیارن لە ھەماھەنگیکردنی ھەوڵەکانی سەلامەتیی گشتی لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mecek |یەکەم=Mehmet |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Bir Mülki (Taşra) İdare Birimi Olarak Türkiye'de İl Yönetimleri ve Hukuki - Örgütsel Yapıları |trans-title=Provincial Administrations in Turkey as a Civil (Provincial) Administrative Unit and Their Legal – Organizational Structures |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/kkujebpir/issue/58780/828772 |journal=Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٦|issue=2 |پەڕەکان=٢٩٦–٣٢٥|issn=2149-0732}}</ref> ''[[قایمقامیەت|قایمقام]]'' نوێنەری حکومەتی ناوەندییە لە قەزایەکدا. سروشتی ئەرکەکانیان ھاوشێوەی ''پارێزگار''ێکە، بەڵام ئەوان ھەروەھا کارە کارگێڕییەکان سەبارەت بە ڕێکخراوەکانی حکومەتی ناوەندی لە قەزاکانی خۆیاندا بەڕێوەدەبەن. بۆ نموونە، ''قایمقام'' دەتوانێت وردبینی بکات بۆ قوتابخانەیەک کە لەلایەن [[وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانی (تورکیا)|وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانی]]یەوە بەڕێوەدەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Parlak |یەکەم١=Bekir |دوایین٢=Doğan |یەکەم٢=Kadir Caner |ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Türkiye'de Mevcut İl Yönetimi Ve İlçe Yönetimi: Tarihsel Ve Yapısal Bir İnceleme |trans-title=The Current Provincial and District Administration in Turkey: A Historical and Structural Analysis |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/mana/issue/38967/452510 |journal=Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi |زمان=tr |بەرگ=١|issue=2 |پەڕەکان=٤٢–٥٢|issn=2636-8048}}</ref> === سیاسەت === لە ڕووی سیاسییەوە، ئەستەمبوڵ وەک گرنگترین ناوچەی کارگێڕی لە تورکیا دەبینرێت. لە پێش [[ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ٢٠١٩ی تورکیا|ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ٢٠١٩دا]]، ئەردۆغان بانگەشەی ئەوەی کرد کە 'ئەگەر لە ئەستەمبوڵ شکست بھێنین، لە تورکیا شکست دەھێنین'.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz' |trans-title="Erdoğan: 'If we stumble in Istanbul, we falter in Turkey.'" |ناونیشان=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=Tele1}}</ref> [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ئازاری ٢٠١٩|کێبڕکێی ئەستەمبوڵ]] گرنگییەکی قووڵی سیاسی، ئابووری و ڕەمزیی ھەبوو بۆ ئەردۆغان، کە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ١٩٩٤|ھەڵبژاردنی وەک سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ١٩٩٤دا]] وەک خاڵی دەستپێکی کاروانی سیاسیی خزمەتی کردبوو.<ref name="inglebylove">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Ingleby |یەکەم١=Melvyn |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=A Turkish Opposition Leader Is Fighting Erdoğan With 'Radical Love' |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/06/ex-istanbul-mayor-imamoglu-fights-erdogan-radical-love/591541/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ئیش=The Atlantic}}</ref> بۆ [[ئەکرەم ئیمامئۆغڵو]]، بردنەوەی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ سەرکەوتنێکی گەورەی مەعنەوی بوو، بەڵام بۆ ئەردۆغان لێکەوتەی کرداریی ھەبوو: پارتەکەی، ئاکەپە، کۆنترۆڵی لەسەر بوودجەی <bdi>4.8</bdi> ملیار دۆلاری شارەوانییەکە لەدەستدا، کە بۆ ماوەی <bdi>25</bdi> ساڵ پاراستنی پێگەی جەماوەریی لە کاتی پێشکەشکردنی زۆرێک لە خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا دابین کردبوو.<ref name="pitel2019">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Pitel |یەکەم١=Laura |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Erdoğan's defeat in Istanbul shows opposition's changing tactics |ناونیشان=https://www.ft.com/content/93736230-95f9-11e9-8cfb-30c211dcd229 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|newspaper=Financial Times}}</ref>[[File:Imamoglu press conference April 3, 2019.jpg|thumb|[[ئەکرەم ئیمامئۆغڵو]] لە [[پارتی گەلی کۆماری (تورکیا)|پارتی گەلی کۆماری]] ٣٢ەمین و ئێستای [[سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ|سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ]]ە، [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٩|کە بۆ یەکەم جار لە ٢٠١٩ ھەڵبژێردرا]] و [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ٢٠٢٤|لە ٢٠٢٤ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە]]]] لەم دواییانەدا، ئەستەمبوڵ و زۆرێک لە گەورەشارەکانی تورکیا ڕەوتێکیان گرتۆتەبەر کە لە حکومەت و ئایدۆلۆژیا ڕاستڕەوەکەیان دوور دەکەونەوە. لە ساڵانی <bdi>2013</bdi> و <bdi>2014</bdi>، [[خۆپیشاندانەکانی پارکی گەزی|خۆپیشاندانی بەرفراوانی دژە-حکومەتی ئاکەپە]] لە ئەستەمبوڵ دەستی پێکرد و بە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوبووەوە. ئەم ڕەوتە بۆ یەکەم جار لە ڕووی ھەڵبژاردنەوە دەرکەوت لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ٢٠١٤|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانی لە 2014]]دا کاتێک کاندیدی ئۆپۆزسیۆنی ناوەڕاست-چەپ <bdi>40%</bdi>ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، ھەرچەندە سەرکەوتنی بەدەستنەھێنا. یەکەم شکستی حکومەت لە ئەستەمبوڵ لە [[ڕیفراندۆمی دەستووریی ٢٠١٧ی تورکیا|ڕیفراندۆمی دەستووریی 2017]]دا ڕوویدا، کە تێیدا ئەستەمبوڵ بە ڕێژەی <bdi>51.4%</bdi> بەرامبەر بە <bdi>48.6%</bdi> دەنگی 'نەخێر'ی دا. حکومەتی ئاکەپە پشتگیری لە دەنگی 'بەڵێ' کردبوو و لەسەر ئاستی نیشتمانی دەنگدانەکەی بردەوە بەھۆی پشتگیرییەکی زۆر لە ناوچە گوندنشینەکانی وڵاتەکەدا. خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە بۆ حکومەت لە ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی <bdi>2019</bdi>دا ڕوویدا، کاتێک کاندیدەکەیان بۆ سەرۆک شارەوانی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو [[بیناڵی یڵدرم]]، بە جیاوازییەکی زۆر کەم لەلایەن کاندیدی [[پارتی گەلی کۆماری (تورکیا)|پارتی گەلی کۆماری]] ئەکرەم ئیمامئۆغڵوەوە شکستی پێھێنرا. ئیمامئۆغڵو بە بەدەستھێنانی <bdi>48.77%</bdi>ی دەنگەکان لە بەرامبەر <bdi>48.61%</bdi>ی یڵدرم براوە بوو، بەڵام ھەڵبژاردنەکە بە شێوەیەکی مشتومڕھەڵگر لەلایەن [[ئەنجومەنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی تورکیا|ئەنجومەنی باڵای ھەڵبژاردنەوە]] ھەڵوەشێنرایەوە بەھۆی بانگەشەی ئاکەپە بۆ بوونی ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکەدا. لە دووبارەکردنەوەی ھەڵبژاردنەکەدا ئیمامئۆغڵو <bdi>54.22%</bdi>ی کۆی دەنگەکانی بەدەستھێنا و جیاوازیی سەرکەوتنەکەی زیاتر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Isil Sariyuce and Ivana Kottasová |سەردێڕ=Istanbul election rerun set to be won by opposition, in blow to Erdogan |ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/06/23/europe/turkey-istanbul-mayor-election-intl/index.html |وێبگە=CNN}}</ref> دوای ھەڵبژاردنەکەی <bdi>2019</bdi>، ڕەوتێکی مەیلی زیاتر بۆ جەھەپە (CHP) لە سەرتاسەری شارەکەدا بەردەوام بووە. لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ٢٠٢٣ی تورکیا|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی 2023]]دا کاندیدی جەھەپە، [[کەمال کلچدارئۆغڵو]]، <bdi>48.56%</bdi>ی دەنگی شارەکەی بەدەستھێنا، لەکاتێکدا سەرۆک کۆماری ئێستا و کاندیدی ئاکەپە، [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]، <bdi>46.68%</bdi>ی بەدەستھێنا. لە [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ٢٠٢٤|ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی 2024]]دا، ئەکرەم ئیمامئۆغڵو بە جیاوازییەکی <bdi>12</bdi>-خاڵی دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئیمامئۆغڵو <bdi>51.15%</bdi>ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، لەکاتێکدا کاندیدی ئاکەپە [[مورات کوروم]] <bdi>39.59%</bdi>ی بەدەستھێنا. سەرەڕای ئەوەش، جەھەپە سەرۆکایەتیی شارەوانییەکانی لە <bdi>26</bdi> لە <bdi>39</bdi> قەزاکەی ئەستەمبوڵ بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Seçim 2024 |ناونیشان=https://secim.aa.com.tr/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230514223153/https://secim.aa.com.tr// |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=secim.aa.com.tr}}</ref> لە ڕووی کارگێڕییەوە، ئەستەمبوڵ بەسەر <bdi>39</bdi> قەزادا دابەشکراوە، کە زیاترە لە ھەر [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]]یەکی تری تورکیا. [[پارێزگای ئەستەمبوڵ]] <bdi>98</bdi> [[پەرلەمانی تورکیا#تورکیا|ئەندام پەرلەمان]] دەنێرێت بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا، کە کۆی گشتی <bdi>600</bdi> کورسی ھەیە. بۆ مەبەستی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی، ئەستەمبوڵ دابەشکراوە بۆ [[ئەستەمبوڵ (بازنەکانی ھەڵبژاردن)|سێ بازنەی ھەڵبژاردن]]؛ دوو لە دیوی ئەورووپا و [[ئەستەمبوڵ (یەکەمین بازنەی ھەڵبژاردن)|یەکێک لە دیوی ئاسیا]]، کە بە ڕیزبەندی <bdi>28</bdi>، <bdi>35</bdi> و <bdi>35</bdi> ئەندام پەرلەمان ھەڵدەبژێرن.{{citation needed|date=November 2020}} == دیمۆگرافیا == {{main|دیمۆگرافیای ئەستەمبوڵ}} {{see also|دیمۆگرافیای تورکیا}} [[File:Istanbul population pyramid.svg|thumb|ھەرەمی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ٢٠٢٢]] {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''دانیشتووانی مێژوویی'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Historical populations | title = پێش کۆمار | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | سەدەی ٧ەم| 150–350,000 | سەدەی ٨ەم| 125–500,000 | سەدەی ٩ەم| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[ئیمپراتۆریەتیی لاتین|١٢٦١]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[ڕووخانی قوستەنتینیە|١٤٥٣]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Historical populations | title = سەردەمی کۆمار | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 | 2016| 14,804,116 | 2017| 15,029,231 | 2018| 15,067,724 | 2019| 15,519,267 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | سەرچاوەکان: Jan Lahmeyer 2004, {{harvnb|Chandler|1987}}, {{harvnb|Morris|2010}},{{harvnb|Turan|2010}}<ref name="mfa">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.statista.com/statistics/899051/turkey-population-of-istanbul/|سەردێڕ= Population of Istanbul in Turkey from 2007 to 2019|بڵاوکەرەوە=Statista}}</ref><br /> ژمارەکانی پێش کۆمار خەمڵێنراون{{efn|name=pop-figures|مێژوونووسان ناکۆکن – ھەندێک جار بە شێوەیەکی بەرچاو – لەسەر ژمارەی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ (قوستەنتینیە)، و شارەکانی تری جیھان، پێش سەدەی ٢٠ەم. بەدواداچوونێک بۆ چاندلەر و فۆکس لە ١٩٧٤،{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}<ref name="chfo"/> لێکۆڵینەوە لە خەمڵاندنی سەرچاوە جیاوازەکان دەکات و ئەگەری زۆرترینیان ھەڵدەبژێرێت بەپێی بارودۆخە مێژوویییەکان؛ ئەمە سەرچاوەی زۆربەی ژمارەکانی دانیشتووانە لە نێوان ساڵی ١٠٠ و ١٩١٤. مەودای بەھاکانی نێوان ٥٠٠ و ١٠٠٠ بەھۆی مۆریسەوەیە (٢٠١٠)، کە ھەروەھا شیکردنەوەیەکی گشتگیری سەرچاوەکان دەکات، لەوانە چاندلەر (١٩٨٧)؛ مۆریس تێبینی دەکات کە زۆرێک لە خەمڵاندنەکانی چاندلەر لەو کاتەدا زۆر گەورە دەردەکەون بۆ قەبارەی شارەکە، و خەمڵاندنی بچووکتر دەخاتەڕوو. چاندلەر لەگەڵ توراندا ناکۆکە لەسەر ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا (کە یەکەمیان ئاماژە بە ٨١٧،٠٠٠ دەکات لە ساڵی ١٩٢٥)، بەڵام توران، لاپەڕە ٢٢٤، وەک سەرچاوەی ژمارەی دانیشتووان لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ و ٢٠٠٥ بەکاردێت. ژمارەکانی توران، ھەروەھا ژمارەکەی ٢٠١٠،<ref name="turkstat-curr">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|سەردێڕ=Address Based Population Registration System Results of 2010|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Turkish Statistical Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|format=doc}}</ref> لە پەیمانگای ئاماری تورکیاوە ھاتوون. زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی دانیشتووان لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٨٥ تاڕادەیەکی زۆر بەھۆی گەورەکردنی سنوورەکانی شارەکەوەیە (بڕوانە بەشی [[#کارگێڕی|کارگێڕی]]). ڕوونکردنەوەکان بۆ گۆڕانکارییەکانی دانیشتووان لە سەردەمەکانی پێش کۆماردا دەکرێت لە بەشی [[#مێژوو|مێژوو]]ەوە ھەڵبێنجرێن.}} |} لە بەشێکی زۆری مێژووی خۆیدا، ئەستەمبوڵ لە ڕیزی گەورەترین شارەکانی جیھاندا بووە. لە دەوروبەری ساڵی <bdi>٥٠٠</bdi>ی زایینیدا، قوستەنتینیە لە نێوان <bdi>٤٠٠٬٠٠٠</bdi> بۆ <bdi>٥٠٠٬٠٠٠</bdi> کەسی تێدابوو، کە پێش ڕۆمای پێشەنگی کەوت و بووە گەورەترین شاری جیھان.<ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> قوستەنتینیە ململانێی لەگەڵ شارە مێژوویییە گەورەکانی تری وەک [[بەغدا]]، چانگئان، کایفێنگ و مەرو کرد بۆ بەدەستھێنانی پێگەی گەورەترین شاری جیھان تا سەدەی ١٢. ھەرگیز نەبووەوە بە گەورەترین شاری جیھان، بەڵام وەک گەورەترین شار لە ئەورووپا مایەوە لە نێوان ساڵانی <bdi>١٥٠٠</bdi> بۆ <bdi>١٧٥٠</bdi>، کاتێک لەلایەن [[لەندەن]]ەوە تێپەڕێنرا.<ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> پەیمانگای ئاماری تورکیا مەزەندەی دەکات کە ژمارەی دانیشتووانی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ لە کۆتایی ساڵی <bdi>٢٠١٩</bdi>دا <bdi>١٥٬٥١٩٬٢٦٧</bdi> کەس بووە، کە میوانداری {{nowrap|<bdi>١٩</bdi> لەسەدی}} دانیشتووانی وڵاتەکەی کردووە.<ref name="tuikpop">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Results of Address Based Population Registration System, 2019 |ناونیشان=http://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2019-33705 |وێبگە=data.tuik.gov.tr |بڵاوکەرەوە=Türkiye İstatistik Kurumu |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|شوێن=Istanbul, Turkey |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> <bdi>٦٤٫٤٪</bdi>ی دانیشتووانەکە لە بەشی ئەورووپی و <bdi>٣٥٫٦٪</bdi>یش لە بەشی ئاسیاییدا دەژین.<ref name="tuikpop"/> ئەستەمبوڵ حەوتەمین گەورەترین شارە لە جیھاندا کە بە فەرمی سنووردار کرابێت، و دووەم گەورەترین کۆمەڵگەی شارستانییە لە ئەورووپا، لە دوای ناوچەی گەورەشاری [[مۆسکۆ]]وە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=The United Nations|ئیش=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |سەردێڕ=Frequently Asked Questions|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |بڵاوکەرەوە=The United Nations|ئیش=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|سەردێڕ=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls |ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی شارەکە کە {{nowrap|<bdi>١٫٥</bdi> لەسەدە}} یەکێکە لە بەرزترینەکان لەنێو حەفتا و ھەشت گەورەترین گەورەشارەکانی [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری و گەشەپێدان]] (OECD). گەشە بەرزەکەی دانیشتووان ڕەنگدانەوەی ڕەوتی بەشاربوونە لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا، چونکە دووەم و سێیەم خێراترین گەورەشارەکانی OECD کە گەشە دەکەن شارەکانی [[ئیزمیر]] و ئەنقەرەی تورکیان.<ref name="oecd">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |سەردێڕ=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |بڵاوکەرەوە=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|زنجیرە=Policy Briefs |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٠٤٣٨٣-١}}</ref> ئەستەمبوڵ لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی ٢٠دا گەشەیەکی زۆر خێرای بەخۆیەوە بینی، بە جۆرێک کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ٢٠٠٠دا دە ھێندە زیادی کرد.<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref> ئەم گەشەیە بەھۆی کۆچی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە بوو. دانیشتووانی بیانیی ئەستەمبوڵ کە مۆڵەتی نیشتەجێبوونیان ھەیە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، لە <bdi>٤٣٬٠٠٠</bdi> لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |ئیش=Today's Zaman |دوایین=Kamp |یەکەم=Kristina |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> بۆ <bdi>٨٥٦٬٣٧٧</bdi> لە ساڵی ٢٠١٩دا.<ref name="immig">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=International Migration Statistics, 2019 |ناونیشان=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=International-Migration-Statistics-2019-33709 |وێبگە=data.tuik.gov.tr |بڵاوکەرەوە=Türk İstatistik Kurumu |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|شوێن=Istanbul, Turkey |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="immigft">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Peace |یەکەم١=Fergus |سەردێڕ=City stats: Istanbul versus Athens |ناونیشان=https://www.ft.com/content/d5c87fd0-117d-11ea-a225-db2f231cfeae |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|newspaper=Financial Times |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> بەپێی داتاکانی ساڵی ٢٠٢٠ی TÜİK، نزیکەی <bdi>٢٫١</bdi> ملیۆن کەس لە کۆی دانیشتووانی زیاتر لە <bdi>١٥٫٤</bdi> ملیۆن کەس لە ئەستەمبوڵ تۆمار کراون{{Efn|لەسەر بنەمای داتای تۆماری دەوڵەت، کە نەگۆڕە و لە خێزانەوە بۆماوەتەوە. ژنێکی ھاوسەردار ھەروەھا لەسەر پارێزگاکەی مێردەکەی تۆمار دەکرێت.|group=lower-alpha}}، لەکاتێکدا زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکە لە بنەڕەتدا لە پارێزگاکانی ئەنادۆڵەوە ھاتوون، بەتایبەتی ئەوانەی ناوچەی دەریای ڕەش، ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بەھۆی کۆچی ناوخۆیییەوە لە ساڵانی پەنجاکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murat|یەکەم=Sedat|سەردێڕ=Doğum yerlerine göre İstanbul nüfusu ve iç göçler|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9281}}</ref> ئەو کەسانەی لە پارێزگاکانی קەستەمۆنو، ئۆردو، گیرەسون، ئەرزەڕۆم، سامسون، مەلاتیە، ترابزۆن، سینۆپ و ڕیزە تۆمار کراون، گەورەترین گرووپی دانیشتووان لە ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن، لەکاتێکدا ئەو کەسانەی لە [[سێواس]] تۆمار کراون بەرزترین ڕێژەیان ھەیە بە زیاتر لە <bdi>٧٦٠</bdi> ھەزار نیشتەجێ لە شارەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Şafak|یەکەم=Yeni|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=İstanbul'da en çok nereli var: İstanbul'da en çok hangi ilden vatandaş yaşıyor?|ناونیشان=https://www.yenisafak.com/istanbulda-en-cok-nereli-var-istanbulda-en-cok-hangi-ilden-vatandas-yasiyor-h-3598629|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Yeni Şafak|زمان=tr-TR}}</ref> ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٩ دەریخست کە تەنیا <bdi>٣٦٪</bdi>ی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لەو پارێزگایە لەدایکبوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=23 Haziran 2019 Sandık Analizi ve Seçmen Kümeleri|ناونیشان=https://konda.com.tr/wp-content/uploads/2019/07/23Haziran2019_Istanbul_Sandik_Analizi.pdf|وێبگە=KONDA}}</ref> === گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکان === {{Main|ئایین لە ئەستەمبوڵ}} {{see also|ئاشوورییەکان لە تورکیا|کوردانی ئەستەمبوڵ|بۆسنییەکان لە تورکیا|یۆنانییەکان لە تورکیا|ئەرمەنییەکان لە تورکیا|جووەکان لە تورکیا|ئەلبانییەکان لە تورکیا}} {{bar box|title=گرووپە نەتەوەیییەکان لەنێو ھاووڵاتیانی تورکیا<br>لە ئەستەمبوڵ (ڕاپرسیی KONDA ساڵی ٢٠١٩)|title bar=#fff|float=left|bars={{bar percent|[[گەلی تورک|تورکەکان]]|blue|78}} {{bar percent|[[کوردانی ئەستەمبوڵ|کوردەکان]]|red|17}} {{bar percent|[[زازاکان]]|green|1}} {{bar percent|[[عەرەبەکان لە تورکیا|عەرەبەکان]]|yellow|1}} {{bar percent|ئەوانی تر|turquoise|3}}}} [[File:Greeks_in_Istanbul_1844_1997.png|thumb|left|375px|دانیشتووانی [[یۆنانییەکان لە تورکیا|یۆنانی]] لە ئەستەمبوڵ (١٨٤٤-١٩٩٧)، کە دوای [[جینۆسایدی یۆنانییەکان]] بە تەواوی دادەڕووخێت.]] ئەستەمبوڵ لە زۆربەی مێژووەکەیدا شارێکی فرە-نەتەوە و کولتوور بووە، بەڵام لە دوای کۆتاییھاتنی سەردەمی عوسمانییەوە زیاتر یەکڕەنگ بووەتەوە. نەتەوەی باڵادەست لە شارەکەدا [[گەلی تورک|تورکەکانن]]، کە ھەروەھا زۆرینەی خەڵک لە تورکیادا پێکدەھێنن. بەپێی داتاکانی ڕاپرسییەکی ئەمدوایییە، <bdi>٧٨٪</bdi>ی ھاووڵاتیانی تورکیای لە تەمەنی دەنگدان لە ئەستەمبوڵ خۆیان وەک "تورک" دەناسێنن لە ڕووی نەتەوەیییەوە.<ref name=":2" /> بە خەمڵاندنێک کە لە نێوان ٢ بۆ ٤ ملیۆن کەسە، [[کوردانی ئەستەمبوڵ|کوردەکان]] یەکێک لە گەورەترین کەمینە نەتەوەیییەکانی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن و گەورەترین گرووپن دوای تورکەکان لەنێو ھاووڵاتیانی تورکیادا.<ref name="Karadaghi1995">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Mustafa Mohamed Karadaghi|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2HagAAAAMAAJ|سەردێڕ=Handbook of Kurdish Human Rights Watch, Inc: A Non-profit Humanitarian Organization|بڵاوکەرەوە=UN|ساڵ=١٩٩٥}}</ref><ref name="Tirman1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=John|دوایین=Tirman|ناونیشان=https://archive.org/details/spoilsofwarhuman00tirm|سەردێڕ=Spoils of War: The Human Cost of America's Arms Trade|بڵاوکەرەوە=Free Press|ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٢٧٢٦-١|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ی کۆمپانیای [[لێکۆڵینەوە و ڕاوێژکاری کۆندا|KONDA]]، کوردەکان نزیکەی <bdi>١٧٪</bdi>ی کۆی دانیشتووانی پێگەیشتووی ئەستەمبوڵیان پێکدەھێنا کە ھاووڵاتیی تورکیا بوون.<ref name=":2" /> ھەرچەندە بوونی سەرەتاییی کورد لە شارەکەدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەردەمی عوسمانی،<ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=520–21}}</ref> بەڵام زۆرینەی کوردانی شارەکە لە بنەڕەتدا خەڵکی گوندەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیان.<ref name="BaserToivanen2018">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Bahar|دوایین١=Baser|یەکەم٢=Mari|دوایین٢=Toivanen|یەکەم٣=Begum|دوایین٣=Zorlu|یەکەم٤=Yasin|دوایین٤=Duman|سەردێڕ=Methodological Approaches in Kurdish Studies: Theoretical and Practical Insights from the Field|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=spJ5DwAAQBAJ|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lexington Books|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٨٥-٧٥٢٢-٥|پەڕە=٨٧}}</ref> [[زازاکان]] ھەروەھا لە شارەکەدا بوونیان ھەیە و نزیکەی <bdi>١٪</bdi>ی کۆی دانیشتووانی تەمەنی دەنگدان پێکدەھێنن.<ref name=":2" /> [[عەرەبەکان]] کەمینە نەتەوەیییە گەورەکەی تری شارەکە پێکدەھێنن، بە ژمارەی دانیشتووانێک کە بە زیاتر لە ٢ ملیۆن مەزەندە دەکرێت.<ref name="guardian2020">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McKernan |یەکەم١=Bethan |سەردێڕ=How Istanbul won back its crown as heart of the Muslim world |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/18/how-istanbul-won-back-its-crown-as-heart-of-the-muslim-world |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ئیش=The Guardian |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> دوای پشتگیریی تورکیا بۆ [[بەھاری عەرەبی]]، ئەستەمبوڵ دەرکەوت وەک ناوەندێک بۆ ئۆپۆزسیۆن و ناڕازییەکان لە سەرتاسەری [[جیھانی عەرەبی]]، لەوانە کاندیدانی پێشووی سەرۆکایەتی لە میسر، پەرلەمانتارانی کووەیت، و وەزیرانی پێشوو لە ئوردن، عەرەبستانی سعوودی (لەوانەش [[جەمال خاشقجی]])، سووریا، و یەمەن.<ref name="atlantic2013">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lepeska |یەکەم١=David |سەردێڕ=Istanbul: An Unlikely Refuge for Exiled Journalists |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/12/istanbul-an-unlikely-refuge-for-exiled-journalists/282671/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=The Atlantic |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name="nytarabs">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hubbard |یەکەم١=Ben |سەردێڕ=Arab Exiles Sound Off Freely in Istanbul Even as Turkey Muffles Its Own Critics |ئیش=The New York Times |ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/04/14/world/middleeast/istanbul-turkey-arab-exiles.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="economist2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Why dissidents are gathering in Istanbul |ناونیشان=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/10/11/why-dissidents-are-gathering-in-istanbul |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|newspaper=The Economist |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> تا مانگی ئابی ٢٠١٩، ژمارەی [[پەنابەرانی شەڕی ناوخۆیی سووریا لە تورکیا]] کە لە ئەستەمبوڵ دەژین بە نزیکەی ١ ملیۆن کەس مەزەندە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=Syrian migrants in Turkey face deadline to leave Istanbul|ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-49404739|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> دەرکەوتووە کە [[عەرەبەکان لە تورکیا|دانیشتووانی ڕەسەنی عەرەب لە تورکیا]] کە ھاووڵاتیی تورکیان کەمتر لە <bdi>١٪</bdi>ی کۆی دانیشتووانی پێگەیشتووی شارەکە پێکدەھێنن.<ref name=":2" /> تا ئابی ٢٠٢٣، زیاتر لە <bdi>٥٣٠٬٠٠٠</bdi> پەنابەری شەڕی ناوخۆییی سووریا لە ئەستەمبوڵ ھەبوون، کە بەرزترین ژمارەیە لە ھەر شارێکی تورکیادا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Number of Syrians in Turkey July 2023 – Refugees Association |ناونیشان=https://multeciler.org.tr/eng/number-of-syrians-in-turkey/ |وێبگە=multeciler.org.tr}}</ref> [[File:Süleymaniye Cami, Süleymaniye Moschee - panoramio.jpg|thumb|مزگەوتی سولەیمانیە (<bdi>١٥٥٠</bdi>–<bdi>١٥٥٧</bdi>) کە لەلایەن [[سوڵتان سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]]یەوە دروست کراوە، لەلایەن تەلارسازە سەرەکییەکەیەوە [[میعمار سینان]] دیزاین کراوە، کە دیارترینی ھەموو [[تەلارسازیی عوسمانی|تەلارسازە عوسمانییەکانە]]<ref name="sinan-britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Sinan|سەردێڕ=Sinan, Ottoman architect|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref>]] ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن KONDA کە لێکۆڵینەوەی لە ئاستی ئایینداریی پێگەیشتووانی تەمەنی دەنگدان لە ئەستەمبوڵ کردبوو، دەریخست کە <bdi>٥٧٪</bdi>ی بەشداربووان ئایینێکیان ھەبوو و ھەوڵی جێبەجێکردنی پێداویستییەکانیان دەدا. بەدوای ئەمەدا خەڵکی بێباک (nonobservant) دێت بە ڕێژەی <bdi>٢٦٪</bdi> کە خۆیان بە ئایینێکەوە دەبەستەوە بەڵام بەگشتی پێداویستییەکانیان جێبەجێ نەدەکرد. <bdi>١١٪</bdi> ڕایانگەیاند کە بە تەواوی پابەندن بە ئایینەکەیانەوە، لەکاتێکدا <bdi>٦٪</bdi> [[بێ‌ئایینی لە تورکیا|بێبڕوا]] بوون کە بڕوایان بە ڕێسا و پێداویستییەکانی ئایینێک نەبوو. <bdi>٢٤٪</bdi>ی بەشداربووانیش خۆیان وەک "[[پارێزگاری ئایینی|پارێزگارانی ئایینی]]" ناساند. نزیکەی <bdi>٩٠٪</bdi>ی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ [[سوننە|موسڵمانی سوننەن]] و [[عەلەوی]]یەکان دووەم گەورەترین گرووپی ئایینی پێکدەھێنن.<ref name=":2"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sözlük |وێبگە=Konda İnteraktif |ناونیشان=https://interaktif.konda.com.tr/sozluk |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927164500/https://interaktif.konda.com.tr/sozluk |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەدەی ١٩دا، مەسیحییەکانی ئەستەمبوڵ زیاتر یان [[کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی|ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی]] بوون، یان ئەندامی [[کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی]] یان کاسۆلیکی [[لێڤانتییەکان (مەسیحییە لاتینییەکان)|لێڤانتی]] بوون.<ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=38}}</ref> یۆنانی و ئەرمەنییەکان گەورەترین دانیشتووانی مەسیحی لە شارەکەدا پێکدەھێنن. لەکاتێکدا دانیشتووانە یۆنانییەکەی ئەستەمبوڵ لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووانی ساڵی ١٩٢٣ لەگەڵ [[یۆنان]] بەخشرابوون، گۆڕانکارییەکان لە دۆخی باج و [[کوشتاری ئەستەمبوڵ|پۆگرۆمی دژە-یۆنانی ساڵی ١٩٥٥]] وایکرد [[دەرکردنی یۆنانییەکانی ئەستەمبوڵ|ھەزاران کەس شارەکە جێبھێڵن]].<ref name="greek">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Magra |یەکەم١=Iliana |سەردێڕ=Greeks in Istanbul keeping close eye on developments |ناونیشان=https://www.ekathimerini.com/258839/article/ekathimerini/community/greeks-in-istanbul-keeping-close-eye-on-developments |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|agency=Ekathimerini |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> دوای کۆچکردنی یۆنانییەکان بۆ شارەکە بە مەبەستی کارکردن لە دەیەی ٢٠١٠دا، ژمارەی یۆنانییەکان لە ساڵی ٢٠١٩دا بۆ نزیکەی <bdi>٣٬٠٠٠</bdi> بەرزبووەوە، کە ھێشتا زۆر کەمترە بەراورد بە ساڵی ١٩١٩، کاتێک ژمارەیان گەیشتبووە <bdi>٣٥٠٬٠٠٠</bdi>.<ref name="greek"/> ئەمڕۆ ٥٠،٠٠٠ بۆ ٧٠،٠٠٠ [[ئەرمەنییەکانی ئەستەمبوڵ|ئەرمەنی لە ئەستەمبوڵ]] دەژین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Turay |یەکەم=Anna |سەردێڕ=Tarihte Ermeniler |بڵاوکەرەوە=Bolsohays: Istanbul Armenians |ناونیشان=http://www.bolsohays.com/webac.asp?referans=1 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20061206185130/http://www.bolsohays.com/webac.asp?referans=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە ئەمە دابەزینێکی گەورەیە لە لوتکەی ١٦٤،٠٠٠ لە ساڵی ١٩١٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Grigoryan |یەکەم١=Iliana |سەردێڕ=Armenian Labor Migrants in Istanbul: Reality Check |ڕێکەوت=٢٠١٨|ناونیشان=https://mirekoc.ku.edu.tr/wp-content/uploads/2018/10/Report_Armenian-Labor-Migrants-in-Istanbul.pdf |وێبگە=Migration Research Center at Koç University |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200918201613/https://mirekoc.ku.edu.tr/wp-content/uploads/2018/10/Report_Armenian-Labor-Migrants-in-Istanbul.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٩، مەزەندە دەکرێت کە <bdi>١٨٬٠٠٠</bdi> لە کۆی ٢٥،٠٠٠ مەسیحیی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] وڵاتەکە لە ئەستەمبوڵ بژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Assyrian community thrives again in southeastern Turkey|ناونیشان=https://www.dailysabah.com/turkey/2019/01/10/assyrian-community-thrives-again-in-southeastern-turkey |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Daily Sabah|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> [[File:Istanbul asv2021-11 img71 StAnthony of Padua Church.jpg|thumb|<bdi>٢٣٤</bdi> کڵێسا و کەنیسەی چالاک لە شارەکەدا ھەن،<ref name="heper2018">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper |یەکەم١=Metin |سەردێڕ=Historical dictionary of Turkey |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield Publishers |شوێن=Lanham, ND |ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٢٢٤-٤|پەڕە=٢١١|edition=Fourth}}</ref> لەوانە [[کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا، ئەستەمبوڵ|کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا]] لەسەر شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو (پێرا)]] زۆرینەی کاسۆلیکە ''لێڤانتییەکان'' (بە تورکی: {{lang|tr|Levanten}}) لە ئەستەمبوڵ و [[ئیزمیر]] نەوەی بازرگانان/کۆلۆنیالیستەکانی [[کۆمارە دەریایییەکان|کۆمارە دەریایییەکانی]] ئیتاڵیا لە دەریای ناوین (بەتایبەتی جێنۆا و [[کۆماری ڤێنیز|ڤێنیز]]) و فەرەنسان، کە لە سەدەی ١٦دا ماف و ئیمتیازاتی تایبەتییان بەدەستھێنابوو کە بە [[بەخشینەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|بەخشینەکان]] (کاپیتولەیشن) ناسرابوون لەلایەن سوڵتانەکانی عوسمانییەوە.<ref>[http://www.levantineheritage.com/histor3.htm Levantine historical heritage]</ref> کۆمەڵگەکە زیاتر لە <bdi>١٥٬٠٠٠</bdi> ئەندامی ھەبوو لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەتاتورک لە ساڵانی بیست و سییەکاندا، بەڵام ئەمڕۆ کەمبووەتەوە بۆ تەنیا چەند سەد کەسێک، بەپێی وتەی نووسەری ئیتالۆ-لێڤانتی جیۆڤانی سکۆگنامیلۆ.<ref>[http://www.levantineheritage.com/testi35.htm Interview with Giovanni Scognamillo]</ref> ئەوان بەردەوامن لە ژیان لە ئەستەمبوڵ (بەزۆری لە کاراکۆی، بەیئۆغڵو و نیشانتاشی)، و ئیزمیر (بەزۆری لە کارشیاکا، بۆرنۆڤا و بوجا). ئەستەمبوڵ لە سەدەکانی ١٦ و ١٧دا بوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی جوولەکە لە جیھاندا.<ref name="epstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Epstein |یەکەم١=Mark Alan |سەردێڕ=The Ottoman Jewish communities and their role in the fifteenth and sixteenth centuries |ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=K. Schwarz |شوێن=Freiburg |ژپنک=٩٧٨-٣-٨٧٩٩٧-٠٧٧-٣}}</ref> کۆمەڵگەکانی ڕۆمانیۆت و ئەشکەنازی پێش فەتحی ئەستەمبوڵ لە شارەکەدا ھەبوون، بەڵام ھاتنی جوولەکە سەفاردییەکان بوو کە سەردەمێکی گەشەکردنی کولتووریی دەستپێکرد. جوولەکە سەفاردییەکان لە شارەکەدا نیشتەجێ بوون دوای دەرکردنیان لە ئیسپانیا و پورتوگال لە ساڵانی ١٤٩٢ و ١٤٩٧دا.<ref name="epstein"/> سوڵتان [[بایەزیدی دووەم]] کە ھاوسۆزی بارودۆخی جوولەکە سەفاردییەکان بوو، [[ھێزی دەریاییی عوسمانی]] لەژێر فەرماندەییی دەریاوان کەمال ڕەئیس لە ساڵی ١٤٩٢ نارد بۆ ئیسپانیا بە مەبەستی گواستنەوەی سەلامەتیان بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان.<ref name="epstein"/> بە پێچەوانەی تەواوەتیی [[جوولەکەکان لە ئەورووپا]]، [[مێژووی جوولەکەکان لە ئەورووپا|جوولەکەکانی عوسمانی]] ڕێگەیان پێدرابوو لە ھەر پیشەیەکدا کار بکەن.<ref name="makovetsky">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Makovetsky |یەکەم١=Leah |سەردێڕ=The Mediterranean and the Jews. |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Bar-Ilan University Press |شوێن=Ramat-Gan |ژپنک=٩٧٨-٩٦٥-٢٢٦-٠٩٩-٤|پەڕەکان=٧٥–١٠٤}}</ref> جوولەکەکانی عوسمانی لە ئەستەمبوڵ لە بازرگانیدا پێشکەوتنیان بەدەستھێنا و بەتایبەتی دەستیان بەسەر پیشەی پزیشکیدا گرت.<ref name="makovetsky"/> تا ساڵی ١٧١١، بە بەکارھێنانی ئامێری چاپ، کتێبەکان بە [[زمانی ئیسپانی|ئیسپانی]] و لادینۆ، ییدیش، و عیبری چاپ دەکران.<ref name="nassigad">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Nassi |یەکەم١=Gad |سەردێڕ=Jewish journalism and printing houses in the Ottoman Empire and modern Turkey |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Gorgias Press |شوێن=Piscataway, NJ |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٧١٩-٩٠٩-٧}}</ref> تاڕادەیەکی زۆر بەھۆی کۆچکردن بۆ ئیسرائیل، ژمارەی دانیشتووانی جوولەکە لە شارەکەدا لە <bdi>١٠٠٬٠٠٠</bdi> لە ساڵی ١٩٥٠ەوە دابەزی<ref name="solomon">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Solomon |یەکەم١=Norman |سەردێڕ=Historical dictionary of Judaism |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield Publishers |شوێن=Lanham, MD |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٤١٤١-١|edition=Third}}</ref> بۆ <bdi>١٥٬٠٠٠</bdi> لە ساڵی ٢٠٢١دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-04-15/ty-article/.premium/why-jews-in-terror-stricken-turkey-arent-fleeing-to-israel-yet/0000017f-ed4b-d0f7-a9ff-efcf5ff60000|سەردێڕ=Why Jews in Terror-stricken Turkey Aren't Fleeing to Israel Yet|newspaper=Haaretz |بڵاوکەرەوە=haaretz.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="pop2021">[https://worldpopulationreview.com/country-rankings/jewish-population-by-country Jewish Population by country 2021]</ref> == ئابووری == {{Main|ئابووریی ئەستەمبوڵ}} [[File:IFM_Görsel.jpg|thumb|[[ناوەندی داراییی ئەستەمبوڵ]] لە گەڕەکی فینانسکێنت نزیک ئەتاشەھیر ناوچەی داراییی سەرەکییە لە بەشی ئاسیاییی شارەکە. لێڤێنت، مەسلاک و شیشلی ناوچە دارایییە سەرەکییەکانن لە بەشی ئەورووپیی ئەستەمبوڵ.]] ئەستەمبوڵ [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|یازدەھەمین گەورەترین ئابووریی]] ھەبوو لە نێوان ناوچە شارستانییەکانی جیھاندا لە ساڵی <bdi>٢٠١٨</bdi>، و بەرپرسیارە لە {{nowrap|<bdi>٣٠</bdi> لەسەدی}} بەرھەمی پیشەسازیی تورکیا،<ref name="oecd2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=OECD Regions and Cities at a Glance 2020 |ناونیشان=https://doi.org/10.1787/959d5ba0-en.|ساڵ=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=OECD Publishing|doi=10.1787/959d5ba0-en|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٥٨٧٨٥-٤|s2cid=240715488|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> {{nowrap|<bdi>٣١</bdi> لەسەدی}} بەرھەمی ناوخۆییی گشتی،<ref name="oecd2020"/> و {{nowrap|<bdi>٤٧</bdi> لەسەدی}} داھاتەکانی باج.<ref name="oecd2020"/> [[بەرھەمی ناوخۆییی گشتی]]ی شارەکە کە ڕێکخراوە بەپێی [[یەکسانیی کڕین|پێوانەی یەکسانیی کڕین]] (PPP) لە ساڵی ٢٠١٨دا بریتی بوو لە {{nowrap|<bdi>٥٣٧٫٥٠٧</bdi> ملیار دۆلاری ئەمریکی}}،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regions and Cities in Turkey at a Glance in 2018 |ناونیشان=https://www.oecd.org/cfe/TURKEY-Regions-and-Cities-2018.pdf |وێبگە=Organisation for Economic Co-operation and Development |بڵاوکەرەوە=OECD Publishing |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> کە بەپێی ڕیزبەندی کەرتی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزارییەکان بەرپرسیارن لە {{nowrap|<bdi>٣٦</bdi> لەسەد}} و {{nowrap|<bdi>٦٠</bdi> لەسەد}}ی بەرھەمی ئابووریی شارەکە.<ref name="oecd2020"/> بەرھەمداریی ئەستەمبوڵ بە ڕێژەی {{nowrap|<bdi>١١٠</bdi> لەسەد}} بەرزترە لە تێکڕای نیشتمانی.<ref name="oecd2020"/> بازرگانی لە ڕووی ئابوورییەوە گرنگە، کە {{nowrap|<bdi>٣٠</bdi> لەسەد}}ی بەرھەمی ئابووری لە شارەکەدا پێکدەھێنێت.<ref name="hisdic"/> لە ساڵی <bdi>٢٠١٩</bdi>دا، ئەو کۆمپانیایانەی بنکەیان لە ئەستەمبوڵ بوو ھەناردەیان بە بڕی {{nowrap|<bdi>٨٣٫٦٦</bdi> ملیار دۆلار}} بەرھەمھێنا و ھاوردەیان بە بڕی گشتی {{nowrap|<bdi>١٢٨٫٣٤</bdi> ملیار دۆلار}} وەرگرت؛ ئەم ژمارانە ھاوتان لەگەڵ {{nowrap|<bdi>٤٧</bdi> لەسەد}} و {{nowrap|<bdi>٦١</bdi> لەسەد}}ی، بە ڕیزبەندی، کۆی گشتیی نیشتمانی.<ref name="wbtrade">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey trade statistics |ناونیشان=https://wits.worldbank.org/countryprofile/en/tur |وێبگە=World Bank |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> ئەستەمبوڵ، کە گەرووی بۆسفۆر دەگرێتەوە، بەندەرە نێودەوڵەتییەکان لەخۆ دەگرێت کە ئەورووپا و ئاسیا بەیەکەوە دەبەستنەوە. بۆسفۆر، کە تاکە ڕێڕەوە لە دەریای ڕەشەوە بۆ دەریای ناوین، قەرەباڵغترین و تەسکترین [[گەرووی بەکارھاتوو بۆ ڕێڕەوی دەریاییی نێودەوڵەتی|گەرووە لە جیھاندا کە بۆ ڕێڕەوی نێودەوڵەتی بەکاردێت]]، کە ساڵانە زیاتر لە {{nowrap|<bdi>٢٠٠</bdi> ملیۆن}} تۆن نەوت بەناویدا تێدەپەڕێت.{{sfn|Oxford Business Group|2009|p=112}} [[ڕێککەوتننامەی مۆنترۆ سەبارەت بە ڕژێمی گەرووەکان|ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان]] [[ئازادیی دەریاوانی|گەرەنتیی تێپەڕبوون دەکەن]] لە نێوان دەریای ڕەش و دەریای ناویندا،<ref name="canalguardian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Jones|یەکەم١=Sam|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١١|سەردێڕ=Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama|ئیش=The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/27/istanbul-new-bosphorus-canal|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> تەنانەت کاتێک تانکەرەکان نەوت، غازی سروشتی، ماددە کیمیایییەکان، و ماددە سووتێنەر یان تەقەمەنییەکانی تر وەک بار دەگوازنەوە. لە ساڵی ٢٠١١، وەک چارەسەرێکی جێگرەوە، سەرۆک وەزیرانی ئەوکات ئەردۆغان پێشنیاری [[کەناڵی ئەستەمبوڵ]]ی کرد، پڕۆژەیەک بۆ کردنەوەی گەروویەکی نوێ لە نێوان دەریای ڕەش و مەڕمەڕە.<ref name="canalguardian"/> ھەرچەندە پڕۆژەکە لە ساڵی ٢٠٢٠ ھێشتا لە کارنامەی تورکیادا بوو، بەڵام ھیچ بەروارێکی ڕوون بۆی دیاری نەکراوە.<ref name="hisdic">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper|یەکەم١=Metin|chapter=Istanbul |سەردێڕ=Historical dictionary of Turkey|ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |شوێن=Lanham, MD |ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٢٢٤-٤|edition=4th}}</ref> [[File:Levent Financial Center - Istanbul.jpg|thumb|left|300px|[[شەقامی بویوکدەرە]] لە لێڤێنت]] گواستنەوەی دەریایی بەشێکی گرنگی ئابووریی شارەکەیە، کە {{nowrap|<bdi>٧٣٫٩</bdi> لەسەد}}ی ھەناردە و {{nowrap|<bdi>٩٢٫٧</bdi> لەسەد}}ی ھاوردە لە ساڵی ٢٠١٨دا لە ڕێگەی دەریایییەوە جێبەجێ کراون.<ref name="hisdic"/> ئەستەمبوڵ سێ بەندەری کەشتیوانیی سەرەکیی ھەیە – [[بەندەری حەیدەرپاشا]]، بەندەری ئەمبارلی، و بەندەری زەیتینبورنو – ھەروەھا چەندین بەندەری بچووکتر و تێرمیناڵی نەوت بەدرێژایی بۆسفۆر و دەریای مەڕمەڕە.<ref name="hisdic"/> حەیدەرپاشا، لە کۆتاییی باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆسفۆر، گەورەترین بەندەری ئەستەمبوڵ بوو تا سەرەتای دەیەی ٢٠٠٠.<ref name="lloyds"/> لەو کاتەوە ئۆپەراسیۆنەکان گواسترانەوە بۆ ئەمبارلی، لەگەڵ پلان بۆ گۆڕینی حەیدەرپاشا بۆ کۆمەڵگەیەکی گەشتیاری.<ref name="hisdic"/> لە ساڵی ٢٠١٩دا، ئەمبارلی، لە لێواری ڕۆژئاوای سەنتەری شارستانییەکە، توانای ساڵانەی <bdi>٣٬١٠٤٬٨٨٢</bdi> [[یەکەی ھاوتای بیست-پێ|TEU]] ھەبوو، کە دەیکاتە سێیەم گەورەترین تێرمیناڵی بارھەڵگر لە حەوزی دەریای ناویندا.<ref name="lloyds">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Maritime intelligence on Ambarlı port |ناونیشان=https://lloydslist.maritimeintelligence.informa.com/LL1133308/55-Ambarli-Turkey |وێبگە=Lloyd's List Maritime Intelligence|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Lloyd's Insurance Services |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Deutsche Orientbank AG.jpg | width1 = 168 | alt1 = | caption1 = | image2 = Ottoman Banks Archives and Research Centre.jpg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = بانکی دۆیچە ئۆریێنت (١٩٠٩) لە سیرکەچی (چەپ) و بانکی عوسمانی (١٨٩٢) لەسەر شەقامی بانکەکان (ڕاست) }} ئەستەمبوڵ لە ھەشتاکانەوە بووەتە ناوەندێکی بانکیی نێودەوڵەتی،<ref name="hisdic"/> و ماڵی تاکە [[بۆرسە]]ی چالاکە لە تورکیا، بۆرسەی ئەستەمبوڵ، کە لە بنەڕەتدا وەک بۆرسەی عوسمانی لە ساڵی ١٨٦٦ دامەزرا.<ref name="bnf"/> لە ساڵی ١٩٩٥، بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕەوتە دارایییەکاندا بگونجێت، بۆرسەی ئەستەمبوڵ بارەگاکەی گواستەوە (کە لە بنەڕەتدا لەسەر شەقامی بانکەکان بوو، ناوەندی داراییی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی،<ref name="bnf">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Imperial Ottoman Bank Patrimoines Partagés تراث مشترك|ناونیشان=https://heritage.bnf.fr/bibliothequesorient/en/imperial-ottoman-bank|وێبگە=heritage.bnf.fr|بڵاوکەرەوە=Bibliothèques d'Orient|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> و دواتر لە بینای ٤ەمین ڤاکیف ھان لە سیرکەچی) بۆ ئیستینیە، لە ناوچەی مەسلاک، کە میوانداریی بارەگای چەندین بانکی تورکی دەکات.<ref name="bist">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=nBorsa Istanbul: A Story of Transformation |ناونیشان=https://www.borsaistanbul.com/data/kilavuzlar/Borsa_Istanbul_A_Story_of_Transformation.pdf |وێبگە=borsaistanbul.com|بڵاوکەرەوە=Borsa Istanbul|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە، ناوچەی ئەتاشەھیر لە بەشی ئاسیاییی شارەکە ماڵی [[ناوەندی داراییی ئەستەمبوڵ]]ە (IFC)، کە بارەگا نوێیەکانی بانکە دەوڵەتییەکانی تورکیای تێدایە، لەوانەش [[بانکی ناوەندیی کۆماری تورکیا|بانکی ناوەندیی تورکیا]].<ref name="ifm-aa">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/economy/istanbul-finance-center-opens-with-inauguration-of-banking-section/2874556|سەردێڕ=Istanbul Finance Center opens with inauguration of banking section|نووسەر=Tuba Ongun|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="ifm-1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ifm.gov.tr/properties|سەردێڕ=Istanbul Financial Center: Properties|وێبگە=ifm.gov.tr|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، پێنج [[پێڕستی بەرزترین بیناکانی ئەستەمبوڵ|بەرزترین ئاسمان‌ڕتەکانی ئەستەمبوڵ]] و تورکیا بریتین لە تاوەری CBRT بە بەرزیی {{convert|352|m|ftin|abbr=on}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103411|سەردێڕ=Central Bank of the Republic of Turkey|وێبگە=skyscraperpage.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.skyscrapercenter.com/building/central-bank-of-the-republic-of-turkey/41146|سەردێڕ=Central Bank of the Republic of Turkey|وێبگە=skyscrapercenter.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.limak.com.tr/sectors/construction/projects/domestic/central-bank-turkey|سەردێڕ=Central Bank of the Republic of Turkey Campus Phase I-II|وێبگە=limak.com.tr|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516060941/https://www.limak.com.tr/sectors/construction/projects/domestic/central-bank-turkey|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ناوچەی ئەتاشەھیر لە بەشی ئاسیاییی شارەکە؛ تاوەری Aی میترۆپۆل ئەستەمبوڵ (<bdi>٧٠</bdi> نھۆم / <bdi>٣٠١</bdi> مەتر لەگەڵ لووتکە دووانەکانییەوە)<ref name="GAP_Insaat">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gapinsaat.com/en/superstructure/metropol-istanbul.html|سەردێڕ=Metropol İstanbul|وێبگە=gapinsaat.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref><ref name="aremas">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://aremas.net/assets/img/ProjectHeader/metropol%20eren.png|سەردێڕ=Image of Metropol Istanbul Towers|وێبگە=aremas.net|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ھەر لە ناوچەی ئەتاشەھیر؛ تاوەرەکانی ١ و ٢ی سکایلاند ئەستەمبوڵ (<bdi>٢ × ٢٨٤</bdi> مەتر)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.skylandistanbul.com/|سەردێڕ=Skyland Istanbul}}</ref> کە دەکەونە تەنیشت ڕامس پارک لە گەڕەکی ھوزور سەر بە ناوچەی سارییەر لە بەشی ئەورووپی، و تاوەری سەفایەری ئەستەمبوڵ (<bdi>٥٤</bdi> نھۆم / <bdi>٢٣٨</bdi> مەتر؛ <bdi>٢٦١</bdi> مەتر لەگەڵ لووتکەکەی)<ref name=Sapphire>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070429155334/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=kilertower-istanbul-turkey Emporis: Sapphire]}}</ref> لە لێڤێنت لە بەشی ئەورووپی. {{nowrap|<bdi>١٣٫٤</bdi> ملیۆن}} گەشتیاری بیانی لە ساڵی ٢٠١٨دا سەردانی شارەکەیان کردووە، کە ئەستەمبوڵی کردە پێنجەمین زۆرترین سەردانکراوترین شاری جیھان لەو ساڵەدا.<ref name="statista.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top city destinations by overnight visitors|وێبگە=Statista |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.statista.com/statistics/310355/overnight-visitors-to-top-city-destinations-worldwide/}}</ref> ئەستەمبوڵ و ئەنتاڵیا دوو گەورەترین دەروازەی نێودەوڵەتیی تورکیان، کە چارەکێکی گەشتیارانی بیانی وڵاتەکە وەردەگرن. ئەستەمبوڵ خاوەنی زیاتر لە پەنجا مۆزەخانەیە، و کۆشکی تۆپکاپی، کە زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەیە لە شارەکەدا، ساڵانە زیاتر لە {{nowrap|<bdi>٣٠</bdi> ملیۆن دۆلار}} داھات بەدەستدەھێنێت.<ref name="hisdic"/> ئەستەمبوڵ پێشبینی دەکات ١ ملیۆن گەشتیار لە کۆمپانیاکانی کەشتیی گەشتیارییەوە پێشوازی بکات دوای نۆژەنکردنەوەی بەندەری کەشتییە گەشتیارییەکەی، کە بە [[گالاتاپۆرت]]یش ناسراوە لە ناوچەی کاراکۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-expects-cruise-tourism-boom-in-2022-170574|سەردێڕ=Turkey expects cruise tourism boom in 2022|وێبگە=Hürriyet|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {{wide image|Istanbul_Skyline_Beşiktaş_Şişli.JPG|900px|align-cap=center|دیمەنێکی کۆشکی دۆلمەباخچە و ئاسمان‌ڕتەکانی ناوچەی داراییی لێڤێنت لە پاشبنەمادا.<ref name="Istanbul-panoramic1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://farm8.staticflickr.com/7399/13960279827_8dce6ae69d_k.jpg|سەردێڕ=Panoramic view of the modern skyline of Istanbul's European side, with the skyscrapers of Levent at the center and the Bosphorus Bridge (1973) at right |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="levent-sporcular-park">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://i.hizliresim.com/JDM8NY.jpg|سەردێڕ=A view of the skyscrapers in Levent from Sporcular Park|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> بۆسفۆر کە تاکە ڕێگای دەریایی بۆ دەریای ڕەش دابین دەکات، قەرەباڵغترین ڕێڕەوی ئاویی جیھانە کە بۆ دەریاوانیی نێودەوڵەتی بەکاردەھێنرێت.<ref name="hisdic"/>}} == کولتوور == {{Main|کولتووری ئەستەمبوڵ}} [[File:Zarif Mustafa Paşa Yalısı in Kanlıca on the Bosphorus, Turkey 001.jpg|thumb|خانووەکانی [[یاڵی]] لەسەر بۆسفۆر لەنێو ئەو شوێنانەدان کە زۆرجار لە درامای تەلەڤیزیۆنی تورکیدا بەکاردەھێنرێن]] لە ڕووی مێژوویییەوە ئەستەمبوڵ وەک ناوەندێکی کولتووری ناسرابوو، بەڵام دیمەنە کولتوورییەکەی وەستا دوای ئەوەی کۆماری تورکیا سەرنجی خۆی گواستەوە بۆ ئەنقەرە.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=8}}</ref> حکومەتی نیشتمانیی نوێ بەرنامەی داڕشت کە ئامانجیان ئاراستەکردنی تورکەکان بوو بەرەو نەریتە مۆسیقایییەکان، بەتایبەتی ئەوانەی لە ئەورووپاوە سەرچاوەیان گرتووە، بەڵام دامەزراوە مۆسیقایییەکان و سەردانی ھونەرمەندە کلاسیکییە بیانییەکان بە پلەی یەکەم لە پایتەختە نوێیەکەدا جەنگیان دەگرت.<ref>{{harvnb|Reisman|2006|p=88}}</ref> بەشێکی زۆری دیمەنی کولتووریی تورکیا ڕەگ و ڕیشەی لە ئەستەمبوڵدا ھەبوو، و تا ساڵانی ١٩٨٠ەکان و ١٩٩٠ەکان ئەستەمبوڵ جارێکی تر لەسەر ئاستی جیھانی وەک شارێک دەرکەوتەوە کە گرنگییە کولتوورییەکەی تەنیا لەسەر شکۆمەندیی ڕابردووی دانەمەزراوە.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=2–4}}</ref> تا کۆتاییی سەدەی ١٩، ئەستەمبوڵ خۆی وەک ناوەندێکی ھونەریی ھەرێمی سەلماندبوو، کە ھونەرمەندانی تورک، ئەورووپی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ڕوویان تێدەکرد. سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ ئەوەی ئەنقەرە ببێتە دڵی کولتووریی تورکیا، ئەستەمبوڵ تا ساڵانی ١٩٧٠ەکان خاوەنی دامەزراوەی سەرەکیی ھونەریی وڵاتەکە بوو.<ref name="gosotu2213">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=221–23}}</ref> کاتێک زانکۆ و گۆڤارە ھونەرییەکانی زیاتر لە ئەستەمبوڵ لە دەیەی ١٩٨٠دا دامەزران، ئەو ھونەرمەندانەی پێشتر بنکەیان لە ئەنقەرە بوو گواستیانەوە بۆ ئەوێ.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=223–24}}</ref> [[File:Istanbularcheology.jpg|thumb|مۆزەخانە شوێنەوارییەکانی ئەستەمبوڵ، کە لەلایەن عوسمان حەمدی بەگەوە لە ساڵی ١٨٩١ دامەزراون، کۆنترین مۆزەخانەی مۆدێرنی تورکیا پێکدەھێنن<ref name="kultur">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|بڵاوکەرەوە=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|سەردێڕ=İstanbul – Archaeology Museum|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120203101742/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|alt=The façade of a masonry building, with four Greek adorning its entrance, under a clear blue sky]] بەیئۆغڵو گۆڕدراوە بۆ ناوەندی ھونەریی شارەکە، لەگەڵ ھونەرمەندە گەنجەکان و ھونەرمەندە کۆنەکانی تورک کە پێشتر لە دەرەوەی وڵات دەژیان و لەوێ جێگەی خۆیان دەکەنەوە. مۆزەخانەکانی ھونەری مۆدێرن، لەوانە مۆزەخانەی ھونەر و پەیکەرسازیی دەوڵەتیی ئەستەمبوڵ، مۆزەخانەی تابلۆکانی کۆشکە نەتەوەیییەکان، ئەستەمبوڵ مۆدێرن، مۆزەخانەی پێرا، مۆزەخانەی ساکیپ سابانجی، ئارتەر و سانترال ئەستەمبوڵ، لە ساڵانی ٢٠٠٠دا کرانەوە بۆ تەواوکردنی ئەو شوێنی پێشانگا و ماڵانەی زیادکردن (مەزاد) کە پێشتر بەشدارییان لە سروشتی فرە-کولتووریی شارەکەدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/02/12/magazine/istanbul-art-boom-bubble.html|ئیش=The New York Times|سەردێڕ=The Istanbul Art-Boom Bubble|دوایین=Hansen|یەکەم=Suzy|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> ئەم مۆزەخانانە ھێشتا نەگەیشتوونەتە ئاستی ناوبانگی مۆزەخانە کۆنەکانی سەر نیمچەدوورگە مێژوویییەکە، لەوانەش مۆزەخانە شوێنەوارییەکانی ئەستەمبوڵ، کە سەردەمی مۆزەخانە مۆدێرنەکانی لە تورکیا دەستپێکرد، و مۆزەخانەی ھونەرە تورکی و ئیسلامییەکان.<ref name="kultur"/> {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250px | image1 = The Peninsula Istanbul.jpg | image2 = Restored Paket Postanesi (Parcel post office) is now a symbol of Galataport.jpg | footer = ھوتێلەکانی پێنینسولا ئەستەمبوڵ (پێشتر لۆنجی سەرنشینانی بەندەری کاراکۆی بوو) و نووسینگەی پۆستەی پاکەتە نۆژەنکراوەکە لە [[گالاتاپۆرت]]، کە وەک ناوچەیەکی کات بەسەربردنی کەنار دەریایی لەگەڵ مۆزەخانەکانی ھونەر، چێشتخانەکان و کافێکان نۆژەنکراوەتەوە. }} یەکەم نمایشی فیلم لە تورکیا لە کۆشکی یڵدز بوو لە ساڵی ١٨٩٦، یەک ساڵ دوای ئەوەی تەکنەلۆژیاکە بۆ یەکەم جار بە ئاشکرا لە پاریس دەرکەوت.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=130–31}}</ref> سینەماکان بە خێرایی لە بەیئۆغڵو سەریان ھەڵدا، کە گەورەترین چڕبوونەوەی سینەماکان بەدرێژاییی ئەو شەقامە بوو کە ئێستا بە شەقامی ئیستیقلال ناسراوە.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=133–34}}</ref> ئەستەمبوڵ ھەروەھا بووە دڵی پیشەسازیی فیلمی تازەپێگەیشتووی تورکیا، ھەرچەندە فیلمە تورکییەکان بەردەوام گەشەیان پێنەدەکرا تا دەیەی ١٩٥٠ەکان.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=146}}</ref> لەو کاتەوە، ئەستەمبوڵ بەناوبانگترین شوێن بووە بۆ وێنەگرتنی دراما و کۆمیدیا تەلەڤیزیۆنییەکانی تورکیا.<ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=165}}</ref> پیشەسازیی فیلمی تورکیا لە نیوەی دووەمی سەدەکەدا گەشەی کرد، و بە فیلمەکانی ''دوور'' (٢٠٠٢) و ''باوکم و کوڕەکەم'' (٢٠٠٥)، کە ھەردووکیان لە ئەستەمبوڵ وێنەگیراون، فیلمەکانی نەتەوەکە دەستیان بە بینینی سەرکەوتنی نێودەوڵەتیی بەرچاو کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|بڵاوکەرەوە=Credit-Suisse|سەردێڕ=Golden Age for Turkish Cinema|دوایین=Nikitin|یەکەم=Nikolaj|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130524123154/https://infocus.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەستەمبوڵ و ئاسۆ دڵڕفێنەکەی ھەروەھا وەک پاشبنەمایەک بۆ چەندین فیلمی بیانی بەکارھێنراون، لەوانە ''لە ڕووسیاوە بە خۆشەویستییەوە'' (١٩٦٣)، ''تۆپکاپی'' (١٩٦٤)، ''جیھان بەس نییە'' (١٩٩٩)، و ''مەرجەع ئەستەمبوڵ'' (٢٠٠٨).<ref>{{harvnb|Köksal|2012|pp=24–25}}</ref> ھاوتەریب لەگەڵ ئەم سەرھەڵدانەوە کولتوورییە، دامەزراندنی فیستیڤاڵی ئەستەمبوڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩٧٣ دەستی بە پیشاندانی جۆرەھا ھونەر کرد لە تورکیا و سەرتاسەری جیھانەوە. لەم فیستیڤاڵە پێشەنگەوە، فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئەستەمبوڵ و فیستیڤاڵی جازی ئەستەمبوڵ لە سەرەتای ھەشتاکاندا سەریان ھەڵدا. لەگەڵ ئەوەی ئێستا تەنیا سەرنج دەخاتە سەر مۆسیقا و سەما، فیستیڤاڵی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٩٤ەوە بە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی مۆسیقای ئەستەمبوڵ ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|بڵاوکەرەوە=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|سەردێڕ=History|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> دیارترین فیستیڤاڵ کە لە فیستیڤاڵی ڕەسەنی ئەستەمبوڵەوە پەرەی سەندووە، بیئیناڵی ئەستەمبوڵە، کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت. وەشانە سەرەتایییەکانی ئامانجیان پیشاندانی ھونەری بینراوی تورکی بوو، و لەو کاتەوە بۆ ھونەرمەندانی نێودەوڵەتی کراوەتەوە و لە ڕووی شکۆمەندییەوە بەرزبووەتەوە بۆ ئەوەی بچێتە ڕیزی بیئیناڵە بژاردەکان، لە پاڵ بیئیناڵی ڤێنیز و بیئیناڵی ھونەریی ساو پاوڵۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/travel/2011/sep/21/istanbul-biennial-2011-modern-art|ئیش=The Guardian|دوایین=Gibbons|یەکەم=Fiachra|سەردێڕ=10 of the Best Exhibitions at the Istanbul Biennial|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> === کات بەسەربردن و کەیف و سەفا === [[File:Istiklal Avenue in Istanbul - Turkey.jpg|thumb|شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو]] شەقامی عەبدی ئیپەکچی لە نیشانتاشی، ناوچەی بازاڕکردنی گالاتاپۆرت لە کاراکۆی و شەقامی بەغدا لە بەشی ئاسیاییی شارەکە پەرەیان سەندووە بۆ ناوچەی بازاڕکردنی ئاستبەرز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=abdi-ipekci-street-to-be-the-new-champs-elysee-2010-09-03|ئیش=Hürriyet Daily News|سەردێڕ=Abdi İpekçi Avenue to be new Champs Elysee|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠|دوایین=Emeksiz|یەکەم=İpek|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnngo.com/explorations/shop/mystery-shoppers-rank-worlds-best-shopping-avenues-060108|بڵاوکەرەوە=CNN|سەردێڕ=Shopping in Singapore is Better than Paris|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120417153848/http://www.cnngo.com/explorations/shop/mystery-shoppers-rank-worlds-best-shopping-avenues-060108|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خاڵە سەرەکییەکانی تری بازاڕکردن، کات بەسەربردن و کەیف و سەفا بریتین لە نیشانتاشی، ئۆرتاکۆی، بێبەک و کادیکۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Tomasetti|یەکەم١=Kathryn|دوایین٢=Rutherford|یەکەم٢=Tristan|ناونیشان=https://www.theguardian.com/travel/2012/mar/23/istanbul-nightlife-bars-breakfast-brunch|ئیش=The Guardian|سەردێڕ=A Big Night Out in Istanbul – And a Big Breakfast the Morning After|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> شارەکە خاوەنی چەندین سەنتەری بازاڕکردنە، لە مێژوویییەوە تا مۆدێرن. ئەستەمبوڵ ھەروەھا خاوەنی ژیانی شەوانەی چالاک و مەیخانەی مێژووییە، کە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی شارەکەیە بۆ چەندین سەدە، ئەگەر ھەزارە نەبێت. [[File:Süreyya Opera House in Istanbul, Turkey.jpg|thumb|ماڵی ئۆپێرای سورەیا دەکەوێتە بەشی ئاسیاییی ئەستەمبوڵ و سەنتەری کولتووریی ئەتاتورک ماڵی ئۆپێرای سەرەکییە لە بەشی ئەورووپی]] بازاڕی گەورە (Kapalıçarşı)، کە لە ساڵی ١٤٦١ەوە کاردەکات، لەنێو کۆنترین و گەورەترین بازاڕە داپۆشراوەکانی جیھاندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|editor-last=Hensel|editor-first=Michael|editor2-last=Sungurogl|editor2-first=Defne|editor3-last=Ertaş|editor3-first=Hülya|سەردێڕ=Turkey at the Threshold|journal=Architectural Design|بەرگ=٨٠|ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧٠-٧٤٣١٩-٥|شوێن=London|issue=1}}</ref><ref name="kos9192">{{harvnb|Köse|2009|pp=91–92}}</ref> بازاڕی مەحموودپاشا بازاڕێکی کراوەیە کە لە نێوان بازاڕی گەورە و بازاڕی بەھاراتدا درێژ دەبێتەوە، کە لە ساڵی ١٦٦٠ەوە بازاڕی سەرەکیی بەھاراتی ئەستەمبوڵە. گالێریای ئەتاکۆی سەردەمی سەنتەرەکانی بازاڕکردنی مۆدێرنی لە تورکیا دەستپێکرد کاتێک لە ساڵی ١٩٨٧ کرایەوە.<ref>{{harvnb|Taşan-Kok|2004|p=166}}</ref> لەو کاتەوە، مۆڵەکان بوونەتە سەنتەری بازاڕکردنی سەرەکی لە دەرەوەی نیمچەدوورگە مێژوویییەکە. ئاکمەرکەز نازناوی "باشترین مۆڵی ئەورووپا" و "باشترین مۆڵی جیھان"ی لەلایەن ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی سەنتەرەکانی بازاڕکردنەوە لە ساڵانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ پێبەخشرا؛ ئەستەمبوڵ جەواھیر لە کاتی کردنەوەیەوە لە ساڵی ٢٠٠٥ یەکێکە لە گەورەترینەکانی کیشوەرەکە؛ و کانیۆن مۆڵ خەڵاتی پێداچوونەوەی تەلارسازیی سیتی‌سکەیپی بردەوە لە پۆلێنی بینای بازرگانی لە ساڵی ٢٠٠٦.<ref name="kos9192"/> سەنتەری زۆرلۆ و ئستینیە پارک لەنێو مۆڵە ئاستبەرزەکانی تری ئەستەمبوڵن کە فرۆشگای دیارترین براندەکانی جلوبەرگی جیھانی لەخۆ دەگرن. [[File:Nişantaşı Abdi İpekçi Avenue.jpg|thumb|شەقامی عەبدی ئیپەکچی لە نیشانتاشی، یەکێکە لە شەقامە سەرەکییەکانی بازاڕکردن لە ئەستەمبوڵ]] بەدرێژاییی شەقامی ئیستیقلال، پاساژی چیچەک (Çiçek Pasajı - بە واتای 'پاساژی گوڵ') ھەیە، کە گەلەرییەکی بازاڕکردنی سەدەی ١٩یە و ئەمڕۆ ماڵی شەرابخانەکان (کە بە ''مەیخانەکان'' ناسراون)، باڕەکان و چێشتخانەکانە.<ref>{{harvnb|Freely|2011|p=429}}</ref> شەقامی ئیستیقلال، کە لە بنەڕەتدا بە مەیخانەکانی ناسرابوو، زیاتر بەرەو بازاڕکردن گۆڕدراوە، بەڵام شەقامی نێڤیزادەی نزیکی ھێشتا پڕە لە شەرابخانە و باڕەکان.<ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=34}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kugel|یەکەم=Seth|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E00E4DB1030F934A25754C0A9679D8B63|سەردێڕ=The $100 Istanbul Weekend|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> ھەندێک گەڕەکی تری دەوروبەری شەقامی ئیستیقلال نۆژەنکراونەتەوە بۆ خزمەتکردنی ژیانی شەوانەی بەیئۆغڵو، کە شەقامە بازرگانییەکانی پێشوو ئێستا پڕن لە باڕ، کافێ، و چێشتخانە کە مۆسیقای ڕاستەوخۆ لێدەدەن.<ref>{{harvnb|Knieling|Othengrafen|2009|pp=228–34}}</ref> ئەستەمبوڵ بە چێشتخانە مێژوویییەکانی خواردنی دەریایی ناسراوە. زۆرێک لە بەناوبانگترین و ئاستبەرزترین چێشتخانەکانی خواردنی دەریاییی شارەکە کەوتوونەتە سەر کەنارەکانی بۆسفۆر (بەتایبەتی لە گەڕەکەکانی وەک ئۆرتاکۆی، بێبەک، ئارناڤوتکۆی، یەنی‌کۆی، بەیلەربەیی و چەنگەلکۆی). کومکاپی لەسەر دەریای مەڕمەڕە ناوچەیەکی تایبەت بە پیادەڕەوە کە میوانداری نزیکەی پەنجا چێشتخانەی ماسی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|ئیش=Hürriyet Daily News|سەردێڕ=Managing the Difficult Balance Between Tourism and Authenticity|دوایین=Schäfers|یەکەم=Marlene|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> [[File:Istanbul, Turkey (November 2023) - 611.jpg|thumb|مۆزەخانەی ھونەری مۆدێرنی ئەستەمبوڵ کە لەلایەن ڕێنزۆ پیانۆوە دیزاین کراوە]] دوورگەکانی شازادەکان، کە {{convert|15|km|mi|sp=us|0}} لە ناوەندی شارەوە دوورن، ھەروەھا بە چێشتخانەکانی خواردنی دەریایییان ناسراون. بەھۆی چێشتخانەکانیان، کۆشکە ھاوینە مێژوویییەکان، و شەقامە ئارامە بێ ئۆتۆمبێلەکان، دوورگەکانی شازادەکان شوێنێکی بەناوبانگی پشوودانن لەنێو خەڵکی ئەستەمبوڵ و گەشتیارە بیانییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://travel.nytimes.com/2011/07/10/travel/buyukada-near-istanbul-is-an-island-idyll.html|ئیش=The New York Times|سەردێڕ=A Turkish Idyll Lost in Time|دوایین=Schillinger|یەکەم=Liesl|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> ئەستەمبوڵ ھەروەھا بە خواردنە ئاڵۆز و بە وردی ئامادەکراوەکانی چێشتخانەی عوسمانی بەناوبانگە. لەدوای ھاتنی کۆچبەران لە باشووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتی تورکیاوە، کە لە شەستەکانەوە دەستی پێکرد، دیمەنی خواردنی شارەکە تا کۆتاییی سەدەکە بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕا؛ کە کاریگەرییەکانی چێشتخانەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وەک کەباب شوێنێکی گرنگیان لە دیمەنی خواردنەکەدا گرتووە. ئەو چێشتخانانەی کە خواردنی بیانی پێشکەش دەکەن بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی بەیئۆغڵو، بێشیکتاش، شیشلی و کادیکۆی کۆبوونەتەوە. جگە لە یاریگا، ھۆڵە وەرزشییەکان و ھۆڵەکانی کۆنسێرتی شارەکە، چەندین شوێنی کراوە بۆ کۆنسێرت و فیستیڤاڵەکان ھەن، وەک شانۆی کراوەی جەمیل تۆپوزلو لە ھاربیەی شیشلی، پاراف کوروچەشمەی کراوە لەسەر کەناری بۆسفۆر لە کوروچەشمە، و پارکۆرمان لە دارستانی مەسلاک. فیستیڤاڵی جازی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٩٤ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت. کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ و ٢٠١٣ ڕێکدەخرا، ڕۆک ئێن کۆک گەورەترین فیستیڤاڵی ڕۆکی کراوە بوو لە تورکیا، کە لەلایەن کۆکا کۆلاوە سپۆنسەر دەکرا. بە شێوەیەکی نەریتی لە فڕۆکەخانەی ھەزارفەن لە ئەستەمبوڵ بەڕێوەدەچوو. [[File:EAA Zorlu Center.jpg|thumb|سەنتەری زۆرلۆ، دیزاینکراو لەلایەن EAA و تەلارسازانی تەبانلیئۆغڵو، ھۆڵی پەرەسەندنی ھونەری پێشکەشکردنی زۆرلۆ لەخۆ دەگرێت، کە گەورەترین شانۆی ھونەرەکانی پێشکەشکردن و ھۆڵی کۆنسێرتە لە شارەکەدا]] فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی مۆسیقای ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٧٣ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت، و فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٨٢ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت. بیئیناڵی ئەستەمبوڵ پێشانگایەکی ھونەری ھاوچەرخە کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت. فیستیڤاڵی بازاڕکردنی ئەستەمبوڵ فیستیڤاڵێکی ساڵانەی بازاڕکردنە کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە بەڕێوەدەچێت، و تێکنۆفێست فیستیڤاڵێکی ساڵانەی فڕۆکەوانی، گەردوونناسی و تەکنەلۆژیایە، کە لە ساڵی ٢٠١٨ەوە بەڕێوەدەچێت. کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٣ بەڕێوەچوو، نمایشی شانازیی ئەستەمبوڵ بووە یەکەم نمایشی شانازیی ھاوڕەگەزخوازان لە وڵاتێکدا کە زۆرینەیان موسڵمانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey's LGBT community draws hope from Harvey Milk|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2013/12/turkey-lgbt-discrimination-legal-protection-public-awareness.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Monitor|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، ڕێگە بە ھەموو جۆرە ڕێپێوانێک لە گۆڕەپانی تەقسیم و شەقامی ئیستیقلال (کە لە ساڵی ٢٠١٣دا، خۆپیشاندانەکانی پارکی گەزیی لێ بەڕێوەچوو) نادرێت لەلایەن حکومەتی پارتی داد و گەشەپێدان (AKP)ەوە، بە بیانووی مەترسییە ئەمنییەکانەوە، بەڵام ھەموو ساڵێک سەدان کەس سەرپێچیی قەدەغەکردنەکە دەکەن. ڕەخنەگران بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە قەدەغەکردنەکان لە ڕاستیدا بەھۆی ھۆکاری ئایدیۆلۆژییەوە بوون. == وەرزش == {{see also|پێڕستی دامەزراوە وەرزشییەکان لە ئەستەمبوڵ}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Atatürk_Olimpiyat.jpg | image2 = Turktelekomarenaskgalatasaray.jpg | image3 = Sukrusaracoglu.jpg | image4 = 20220606-L1000240.jpg | footer = {{olist |[[یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەتاتورک]] |[[ڕامس پارک]] |[[یاریگای شوکرو ساراجئۆغڵو]] |[[یاریگای بێشیکتاش]]}} }} ئەستەمبوڵ شوێنی ھەندێک لە کۆنترین [[یانەی وەرزشی|یانە وەرزشییەکانی]] تورکیایە. [[یانەی وەرزشیی بێشیکتاش|بێشیکتاش]]، کە لە ساڵی <bdi>١٩٠٣</bdi> دامەزراوە، بە کۆنترینی ئەم یانە وەرزشییانە دادەنرێت. بەھۆی پێگەی سەرەتاییی وەک تاکە یانەی تورکیا، بێشیکتاش ھەندێک جار نوێنەرایەتیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری تورکیای دەکرد لە پێشبڕکێ وەرزشییە نێودەوڵەتییەکاندا، و بەمەش مافی دانانی ئاڵای تورکیای لەناو لۆگۆی تیپەکەیدا بەدەستھێنا.<ref name="fifa-bes">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44163/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090629192432/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44163/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=FIFA |ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Besiktas: The Black Eagles of the Bosporus}}</ref> [[گالاتاسارای]] و [[فەنەرباخچە]] لە پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکاندا ئاستێکی باشتریا نواندووە و نازناوی زیاتریان لە خولی باڵای تورکیا، [[سووپەرلیگ]] بەدەستھێناوە، بە <bdi>٢٤</bdi> و <bdi>١٩</bdi> جار بە ڕیزبەندی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablest/turkchamp.html|سەردێڕ=Turkey – List of Champions|وێبگە=[[RSSSF]]|بڵاوکەرەوە=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref><ref name="fifa-gal">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110116183044/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=FIFA|سەردێڕ=Galatasaray: The Lions of the Bosporus|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/clubs/52692--fenerbahce/|بڵاوکەرەوە=The Union of European Football Associations|سەردێڕ=UEFA Champions League 2007/08 – History – Fenerbahçe|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> گالاتاسارای و فەنەرباخچە ڕکابەرییەکی مێژوویییان ھەیە، کە گالاتاسارای لە بەشی ئەورووپی و فەنەرباخچە لە بەشی ئاسیاییی شارەکەدان.<ref name="fifa-gal"/> ئەستەمبوڵ حەوت تیپی باسکەی ھەیە – ئانادۆلو ئێفێس، بێشیکتاش، داروشەفەکە، فەنەرباخچە، گالاتاسارای، ئەستەمبوڵ بویوکشەھیر بەلەدیەسپۆر و بویوکچەکمەجە باسکت بۆڵ – کە لە خولی نایابی [[باسکە سووپەرلیگی|باسکەی سووپەرلیگ]] یاری دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |بڵاوکەرەوە=Turkish Basketball Super League |سەردێڕ=Puan Durumu: 2015–2016 Sezonu 30. Hafta |trans-title=League Table: 2015–16 Season, Round 30 |زمان=tr |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160514115655/http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە دامەزراوە وەرزشییەکانی ئەستەمبوڵ لە ساڵی <bdi>٢٠٠٠</bdi>ەوە دروست کراون یان نۆژەن کراونەتەوە بۆ بەھێزکردنی ھەوڵەکانی شارەکە بۆ میوانداریکردنی [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]]. یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەتاتورک، گەورەترین یاریگای فرە-مەبەست لە تورکیا، لە ساڵی <bdi>٢٠٠٢</bdi> تەواو بوو وەک یاریگایەکی پلە یەکی [[یەکێتیی نێودەوڵەتیی فیدراسیۆنەکانی گۆڕەپان و مەیدان|IAAF]] بۆ [[گۆڕەپان و مەیدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iaaf.org/download/download?filename=5b516685-e0c0-499e-8f93-5aa1d5d8b05a.pdf&urlslug=IAAF%20CERTIFICATES%20-%20Certified%20Athletics%20Facilities|بڵاوکەرەوە=The International Association of Athletics Federations|سەردێڕ=List of Certified Athletics Facilities|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> یاریگاکە میوانداریی [[یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٠٥|یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٠٥]]ی کرد، و لەلایەن [[یووفا|UEFA]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکان لە ساڵانی [[یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠|<bdi>٢٠٢٠</bdi>]] و [[یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٢١|<bdi>٢٠٢١</bdi>]]، کە بەھۆی [[پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩|پەتا جیھانییەکەی کۆڤید-١٩]] گواسترانەوە بۆ [[لیسبۆن]] (<bdi>٢٠٢٠</bdi>) و [[پۆرتۆ]] (<bdi>٢٠٢١</bdi>).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/champions-league-final-2020-istanbul-host-uefa-a8367176.html|سەردێڕ=Istanbul to host 2020 Champions League final, Uefa confirms|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> یاریگای شوکرو ساراجئۆغڵو، یاریگای ناوخۆییی فەنەرباخچە، میوانداری [[یاری کۆتاییی جامی یەکێتیی ئەورووپای ٢٠٠٩|یاری کۆتاییی جامی یەکێتیی ئەورووپای ٢٠٠٩]]ی کرد سێ ساڵ دوای تەواوبوونی. تورک تێلێکۆم ئارێنا لە ساڵی <bdi>٢٠١١</bdi> کرایەوە بۆ جێگرتنەوەی یاریگای عەلی سامی یەن وەک یاریگای ناوخۆییی گالاتاسارای،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.archive.uefa.com/competitions/uefacup/history/season=2009/intro.html |بڵاوکەرەوە=The Union of European Football Associations |سەردێڕ=2008/09: Pitmen strike gold in Istanbul |ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130917034224/http://en.archive.uefa.com/competitions/uefacup/history/season%3D2009/intro.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/ascioglu-sues-partners-in-joint-project-over-ali-sami-yen-land.aspx?pageID=238&nID=15972&NewsCatID=345|ئیش=Hürriyet Daily News|سەردێڕ=Aşçıoğlu Sues Partners in Joint Project Over Ali Sami Yen Land|دوایین=Aktaş|یەکەم=İsmail|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لەکاتێکدا یاریگای بێشیکتاش، کە لە ساڵی <bdi>٢٠١٦</bdi> کرایەوە بۆ جێگرتنەوەی یاریگای BJK ئینۆنۆ وەک یاریگای ناوخۆییی بێشیکتاش، میوانداری یاریی [[جامی سووپەری ئەورووپای ٢٠١٩|جامی سووپەری ئەورووپای ٢٠١٩]]ی کرد. ھەر چوار یاریگاکە یاریگای بژاردەی پۆلێنی <bdi>٤</bdi>ی یووفان (پێشتر پێنج ئەستێرە).{{efn|name=uefa-category|وادیارە یووفا پێڕستێکی بۆ یاریگاکانی پۆلێنی ٤ نییە، بەڵام ڕێساکان دیاری دەکەن کە تەنیا ئەم یاریگا بژاردانە شایستەن بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefa/Others/91/48/36/914836_DOWNLOAD.pdf|بڵاوکەرەوە=The Union of European Football Associations|پەڕە=١٤|سەردێڕ=Regulations of the UEFA European Football Championship 2010–12|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> کە یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەتاتورک لە ساڵی ٢٠٠٥ ئەنجامیدا، و یارییەکانی کۆتاییی خولی ئەورووپا (پێشتر جامی یووفا)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/48/48/90/1484890_DOWNLOAD.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100602002855/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/48/48/90/1484890_DOWNLOAD.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=The Union of European Football Associations|پەڕە=١٧|سەردێڕ=Regulations of the UEFA Europa League 2010/11|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> کە یاریگای شوکرو ساراجئۆغڵو لە ساڵی ٢٠٠٩ ئەنجامیدا. تورک تێلێکۆم ئارێنا لەلایەن تەلارسازەکانییەوە وەک یاریگایەکی بژاردەی یووفا ئاماژەی پێکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.asp-stuttgart.de/index2.php?lan=en&n=2&s=3&d=1&id=38&type=&site=http%3A//www.asp-stuttgart.de/asp_content.php%3Flan%3Den%26n%3D2%26s%3D3%26d%3D1%26id%3D38|بڵاوکەرەوە='asp' Architekten|سەردێڕ=Türk Telekom Arena Istanbul|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130426015930/http://www.asp-stuttgart.de/index2.php?lan=en&n=2&s=3&d=1&id=38&type=&site=http%3A%2F%2Fwww.asp-stuttgart.de%2Fasp_content.php%3Flan%3Den%26n%3D2%26s%3D3%26d%3D1%26id%3D38|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref>}} سینان ئەردەم دۆم، کە لەنێو گەورەترین ھۆڵە داخراوەکانی ئەورووپادایە، میوانداری یاریی کۆتاییی [[پاڵەوانێتیی جیھانیی فیبا ٢٠١٠|پاڵەوانێتیی جیھانیی فیبای ٢٠١٠]]، [[پاڵەوانێتیی جیھانیی گۆڕەپان و مەیدانی ناوماڵ ٢٠١٢|پاڵەوانێتیی جیھانیی گۆڕەپان و مەیدانی ناوماڵی ٢٠١٢]]، ھەروەھا یارییەکانی چوارینەی کۆتاییی یۆرۆلیگی [[یۆرۆلیگی ٢٠١١-١٢|<bdi>٢٠١١-١٢</bdi>]] و [[یۆرۆلیگی ٢٠١٦-١٧|<bdi>٢٠١٦-١٧</bdi>]]ی کرد.<ref name="turkey2010"/> پێش تەواوبوونی سینان ئەردەم دۆم لە ساڵی <bdi>٢٠١٠</bdi>، عەبدی ئیپەکچی ئارێنا ھۆڵی ناوخۆییی سەرەکیی ئەستەمبوڵ بوو، کە میوانداری یارییەکانی کۆتاییی [[یۆرۆباسکێتی ٢٠٠١|یۆرۆباسکێتی ٢٠٠١]]ی کردبوو.<ref name="turkey2010">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|بڵاوکەرەوە=FIBA|سەردێڕ=Istanbul – Arenas|ساڵ=٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603101234/http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> چەندین ھۆڵی ناوخۆییی تر، لەوانە بێشیکتاش ئاکاتلار ئارێنا، لە ساڵی <bdi>٢٠٠٠</bdi>ەوە کراونەتەوە، کە وەک یاریگای ناوخۆییی یانە وەرزشییەکانی ئەستەمبوڵ خزمەت دەکەن. دوایین دانەیان ئولکەر سپۆرتس ئارێنایە بە توانای <bdi>١٣٬٨٠٠</bdi> کورسی، کە لە ساڵی <bdi>٢٠١٢</bdi> کرایەوە وەک یاریگای ناوخۆییی تیپەکانی باسکەی فەنەرباخچە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euroleague.net/news/i/92943/180/fenerbahce-ulker-s-new-home-ulker-sports-arena-opens|بڵاوکەرەوە=Euroleague Basketball|سەردێڕ=Fenerbahce Ulker's new home, Ulker Sports Arena, opens|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> سەرەڕای بووژانەوەی بیناسازی، پێنج ھەوڵ بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە – لە [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠|<bdi>٢٠٠٠</bdi>]]، [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤|<bdi>٢٠٠٤</bdi>]]، [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨|<bdi>٢٠٠٨</bdi>]]، [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢|<bdi>٢٠١٢</bdi>]]، و [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠|<bdi>٢٠٢٠</bdi>]] – و ھەوڵە نیشتمانییەکان بۆ میوانداریکردنی [[یۆرۆی ٢٠١٢]] و [[یۆرۆی ٢٠١٦]] بەبێ سەرکەوتن کۆتاییان ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2011/0902/2020-Olympics-Six-cities-lodge-bids-for-the-games|ئیش=The Christian Science Monitor|دوایین=Wilson|یەکەم=Stephen|سەردێڕ=2020 Olympics: Six cities lodge bids for the games|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> شارەکە میوانداری [[یارییەکانی ئەورووپی ٢٠٢٧|خولی ساڵی ٢٠٢٧]]ی [[یارییەکانی ئەورووپا]] دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=EOC signs historic MOU with Istanbul Metropolitan Municipality and Turkish Olympic Committee ahead of 2027 European Games |ناونیشان=https://www.eurolympic.org/eoc-signs-historic-mou-with-istanbul-metropolitan-municipality-and-turkish-olympic-committee-ahead-of-2027-european-games/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=The European Olympic Committees |زمان=en-US}}</ref> ھۆڵی وەرزشیی بورھان فەلەک یەکێکە لە گەورەترین ھۆڵەکانی بالە لە شارەکەدا و میوانداری یانەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=TVF Burhan Felek Volleyball Hall |ناونیشان=https://activeplanet.com/en/sports-facilities/tvf-burhan-felek-volleyball-hall.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Active Planet |زمان=en}}</ref> وەک ئێجزاجیباشی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eczacıbaşı Spor Kulübü {{!}} Eczacıbaşı VitrA lost in the Golden Set |ناونیشان=https://www.eczacibasisporkulubu.org.tr/en/news/eczacibasi-vitra-lost-in-the-golden-set |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.eczacibasisporkulubu.org.tr}}</ref> ڤاکیفبانک SK، و فەنەرباخچە دەکات کە چەندین نازناوی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بۆ بالەی ژنان|ئەورووپی]] و [[پاڵەوانێتیی جیھانیی یانەکانی بالەی ژنانی FIVB|جیھانییان]] بەدەستھێناوە.{{citation needed|date=November 2020}} لە نێوان وەرزەکانی <bdi>٢٠٠٥</bdi>–<bdi>٢٠١١</bdi>،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/22/turkey-f1-grand-prix|ئیش=The Guardian|دوایین=Richards|یەکەم=Giles|سەردێڕ=Turkey Grand Prix Heads for the Scrapyard Over $26m Price Tag |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> و لە وەرزی <bdi>٢٠٢٠</bdi>دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.formula1.com/en/racing/2020/Turkey.html|سەردێڕ=Turkish Grand Prix 2020 (12-15 November 2020) |وێبگە=formula1.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> بازنەی پێشبڕکێی ئینتەرکۆنتینێنتال ئەستەمبوڵ پارک میوانداری [[خەڵاتی گەورەی تورکیا|خەڵاتی گەورەی تورکیای]] فۆرمولا یەکی کرد. خەڵاتی گەورەی تورکیای F1 بۆ ساڵی <bdi>٢٠٢١</bdi> لە سەرەتادا ھەڵوەشێنرایەوە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=2021 F1 calendar reshuffled as Turkey drops off and extra Austria race added|ناونیشان=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-2021-f1-calendar-reshuffled-as-turkey-drops-off-and-extra-austria.3TufMtNBGTB4ALrfGaiN9e.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Formula1.com}}</ref> بەڵام لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا کە خەڵاتی گەورەی تورکیای F1 لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ بەڕێوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-turkish-grand-prix-to-rejoin-2021-formula-1-calendar.7JsDzHsgxu26IxaOmPVnOX.html|سەردێڕ=Turkish Grand Prix to rejoin 2021 Formula 1 calendar|وێبگە=formula1.com|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> ئەستەمبوڵ پارک ھەروەھا شوێنی بەڕێوەچوونی پاڵەوانێتیی جیھانیی ئۆتۆمبێلی گەشتیاری و زنجیرەی لێ مانسی ئەورووپی بوو لە ساڵانی <bdi>٢٠٠٥</bdi> و <bdi>٢٠٠٦</bdi>، بەڵام لەو کاتەوە ھیچ کامیان لەم پێشبڕکێیانەی لەخۆ نەگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fiawtcc.com/events |بڵاوکەرەوە=FIA World Touring Car Championship |سەردێڕ=Events |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.europeanlemansseries.com/en/s02_corporate/s02p17_circuits.php |سەردێڕ=The Circuits |بڵاوکەرەوە=European Le Mans Series |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120707235004/http://www.europeanlemansseries.com/en/s02_corporate/s02p17_circuits.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> ھەروەھا میوانداری خەڵاتی گەورەی ماتۆڕسکیلی تورکیای کرد لە نێوان ساڵانی <bdi>٢٠٠٥</bdi> و <bdi>٢٠٠٧</bdi>. ئەستەمبوڵ ھەندێک جار شوێنی بەڕێوەچوونی پاڵەوانێتیی جیھانیی بەلەمی خێرای F1 بوو، کە دوایین پێشبڕکێی لەسەر گەرووی بۆسفۆر لە <bdi>١٢</bdi>–<bdi>١٣</bdi>ی ئابی <bdi>٢٠٠٠</bdi> ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.f1h2o.net/calendar/2000|بڵاوکەرەوە=F1 Powerboat World Championship|سەردێڕ=2000 Race Calendar|ساڵ=٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref>{{unreliable source?|date=December 2020}} دوایین پێشبڕکێی پاڵەوانێتیی جیھانیی بەلەمی خێرای P1 لەسەر بۆسفۆر لە <bdi>١٩</bdi>–<bdi>٢١</bdi>ی حوزەیرانی <bdi>٢٠٠٩</bdi> ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=LcrqUrNO4dU|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250827232239/https://www.youtube.com/watch?v=LcrqUrNO4dU|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|سەردێڕ=Powerboat P1 – 2009 World Championship – Istanbul, Turkey|بڵاوکەرەوە=Supersport|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦}}{{cbignore}}</ref> یانەی چارۆکەوانیی ئەستەمبوڵ، کە لە ساڵی <bdi>١٩٥٢</bdi> دامەزراوە، ھەموو ساڵێک پێشبڕکێ و بۆنەکانی تری چارۆکەوانی لەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکانی ناوەوە و دەوروبەری ئەستەمبوڵ میوانداری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |بڵاوکەرەوە=The Istanbul Sailing Club |سەردێڕ=2012 Yarış Programı ve Genel Yarış Talimatı |زمان=tr |trans-title=2012 Race Schedule and General Sailing Instructions |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120604022738/http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=sailing-week-starts-in-istanbul-2008-08-23|ئیش=Hürriyet Daily News|نووسەر=Turkish Daily News|سەردێڕ=Sailing Week Starts in Istanbul|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> == میدیا == [[File:ÇamlıcaTower.jpg|thumb|upright|[[تاوەری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی چاملیجای بچووک]] ({{convert|369|m|ft|abbr=on}}) بەرزترین پێکھاتەیە لە شارەکەدا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://camlicakule.istanbul/kule-hakkinda |سەردێڕ=About the Tower|وێبگە=camlicakule.istanbul|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref>]] زۆربەی وێستگەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی دەوڵەت بنکەکەیان لە ئەنقەرەیە، بەڵام ئەستەمبوڵ ناوەندی سەرەکیی میدیای تورکیایە. پیشەسازییەکە ڕەگ و ڕیشەی لە پایتەختی پێشووی عوسمانیدایە، کاتێک یەکەمین ڕۆژنامەی تورکی، ''[[تەقویمی ڤەقایع]]'' (ساڵنامەی ڕووداوەکان)، لە ساڵی <bdi>١٨٣١</bdi> بڵاوکرایەوە. شەقامی جاغالئۆغلو کە ڕۆژنامەکەی تێدا چاپ دەکرا، شەقامی بابی عالی، بە خێرایی بوو بە سەنتەری میدیای چاپکراوی تورکی، لە پاڵ بەیئۆغڵو لە ئەوبەری قۆچی زێڕینەوە.<ref>{{harvnb|Brummett|2000|pp=11, 35, 385–86}}</ref> ئەستەمبوڵ ئێستا چەندین بڵاوکراوەی جۆراوجۆری ھەیە. زۆربەی ڕۆژنامە سەرتاسەرییەکان بنکەکانیان لە ئەستەمبوڵە، لەگەڵ وەشانی ھاوکاتی ئەنقەرە و ئیزمیر.<ref name="loc-pro">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|بڵاوکەرەوە=The Library of Congress Federal Research Division|سەردێڕ=Country Profile: Turkey|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> ''[[حوریەت (ڕۆژنامە)|حوریەت]]''، ''[[سەباح (ڕۆژنامە)|سەباح]]''، ''[[پۆستا (ڕۆژنامە)|پۆستا]]'' و ''[[سۆزجو]]''، کە چوار ڕۆژنامە سەرەکییەکەی وڵاتەکەن، ھەموویان بارەگای سەرەکییان لە ئەستەمبوڵە، و ھەریەکەیان زیاتر لە <bdi>٢٧٥٬٠٠٠</bdi> فرۆشی ھەفتانەیان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.medyatava.com/tiraj |سەردێڕ=Tiraj |زمان=tr |ئیش=Medyatava |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221032505/http://www.medyatava.com/tiraj |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەشانی ئینگلیزیی ڕۆژنامەی حوریەت بە ناوی ''[[حوریەت دەیلی نیوز]]'' لە ساڵی <bdi>١٩٦١</bdi>ەوە چاپ دەکرێت، بەڵام ڕۆژنامەی ئینگلیزیی ''[[دەیلی سەباح]]''، کە یەکەم جار لە ساڵی <bdi>٢٠١٤</bdi> لەلایەن سەباحەوە بڵاوکرایەوە، پێشی کەوتووە لە بڵاوبوونەوەدا. چەندین ڕۆژنامەی بچووکتر، لەوانەش بڵاوکراوە بەناوبانگەکانی وەک {{Lang|tr|[[جومھورییەت (ڕۆژنامە)|جومھورییەت]]}}، {{lang|tr|[[میللییەت (ڕۆژنامە)|میللییەت]]}} و ''[[خەبەرتورک]]'' ھەروەھا بنکەکانیان لە ئەستەمبوڵە.<ref name="loc-pro"/> ئەستەمبوڵ ھەروەھا ڕۆژنامەی [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]ی دێرینی ھەیە، بەتایبەتی ڕۆژنامە ڕۆژانەکانی ''[[مەرمەرە (ڕۆژنامە)|مەرمەرە]]'' و ''[[ژاماناک]]'' و ھەفتەنامەی دووزمانیی ''[[ئاگۆس]]'' بە ھەردوو زمانی ئەرمەنی و تورکی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Vercihan Ziflioğlu |سەردێڕ=Young editor to take helm of Turkish-Armenian weekly |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=young-editor-in-chief-to-weekly-agos-2010-06-17 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١١}}</ref>[[File:İstanbul_radio1.JPG|thumb|ماڵی ڕادیۆی ئەستەمبوڵ]] کۆنترۆڵی پەخشی ڕادیۆیی، و ئەو وێستگە ڕادیۆیییانەی لە دەیەکانی دواتردا دامەزران، لە کۆتاییدا کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا|دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیای دەوڵەتی]] (TRT)، کە قۆرخکاریی ھەبوو بەسەر پەخشی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن لە نێوان دامەزراندنی لە ساڵی <bdi>١٩٦٤</bdi> و <bdi>١٩٩٠</bdi>دا.<ref name="trt-radio">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trt.net.tr/Generic/SayfaTasarimiGoster.aspx?TaslakKodu=bc738c28-15c7-4f98-8793-8d75c4a15cba&dil=en |بڵاوکەرەوە=The Turkish Radio and Television Corporation |سەردێڕ=TRT – Radio |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110609031759/http://www.trt.net.tr/Generic/SayfaTasarimiGoster.aspx?TaslakKodu=bc738c28-15c7-4f98-8793-8d75c4a15cba&dil=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> ئەمڕۆ، TRT چوار وێستگەی ڕادیۆی نیشتمانی بەڕێوەدەبات؛ ئەم وێستگانە ئامێری پەخشکردنیان ھەیە لە سەرتاسەری وڵاتدا بۆ ئەوەی ھەریەکەیان بتوانێت بگاتە زیاتر لە {{nowrap|<bdi>٩٠</bdi> لەسەد}}ی دانیشتووانی وڵاتەکە، بەڵام تەنیا {{nowrap|ڕادیۆی ٢}} بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە. بە پێشکەشکردنی چەندین بەرنامە لە پەروەردەیییەوە بۆ ڕووماڵکردنی بۆنە وەرزشییەکان، {{nowrap|ڕادیۆی ٢}} بەناوبانگترین وێستگەی ڕادیۆیە لە تورکیادا.<ref name="trt-radio" /> شەپۆلەکانی ڕادیۆی ئەستەمبوڵ قەرەباڵغترینن لە تورکیادا، بە پلەی یەکەم بەرنامەی بە زمانی تورکی یان ئینگلیزی پێشکەش دەکەن. یەکێک لە ھەڵاوێردەکان، کە ھەردووکیان پێشکەش دەکات، بریتییە لە ڕادیۆی ئاچیک (٩٤.٩ FM). لەنێو یەکەمین وێستگە تایبەتەکانی تورکیا، و یەکەمین کە مۆسیقای باوی بیانی پەخش دەکرد، میترۆ FM (٩٧.٢ FM)ی ئەستەمبوڵ بوو. {{nowrap|ڕادیۆی ٣}}ی دەوڵەتی، ھەرچەندە بنکەکەی لە ئەنقەرەیە، بەڵام مۆسیقای باوی زمانی ئینگلیزیش پەخش دەکات، و بەرنامەی ھەواڵی زمانی ئینگلیزی لەسەر ڕادیۆی NTV (١٠٢.٨ FM) پێشکەش دەکرێت.<ref>{{harvnb|Time Out Guides|2010|p=224}}</ref> TRT-Children تاکە وێستگەی تەلەڤیزیۆنیی TRTیە کە بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trt.net.tr/Generic/SayfaTasarimiGoster.aspx?TaslakKodu=a7de2f34-dc4f-475e-840f-54812bc5b567&dil=en |بڵاوکەرەوە=The Turkish Radio and Television Corporation |سەردێڕ=TRT – Television |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110814161319/http://www.trt.net.tr/Generic/SayfaTasarimiGoster.aspx?TaslakKodu=a7de2f34-dc4f-475e-840f-54812bc5b567&dil=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١١}}</ref> ئەستەمبوڵ شوێنی بارەگای سەرەکیی چەندین وێستگەی تورکی و بارەگای ھەرێمیی دەزگا ڕاگەیاندنە نێودەوڵەتییەکانە. [[ستار تیڤی (تورکیا)|ستار تیڤی]] کە بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە، یەکەمین تۆڕی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت بوو کە دوای کۆتاییھاتنی قۆرخکاریی TRT دامەزرا؛ ستار تیڤی و شۆو تیڤی (کە ھەروەھا بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە) تا ئێستاش زۆر بەناوبانگن لە سەرتاسەری وڵاتدا، و زنجیرە تورکی و ئەمریکییەکان پەخش دەکەن.<ref>{{harvnb|Norris|2010|p=184}}</ref> کاناڵ دی و ئەی تی ڤی وێستگەکانی تری ئەستەمبوڵن کە تێکەڵەیەک لە ھەواڵ و زنجیرەکان پێشکەش دەکەن؛ NTV و ٣٦٠ – کە ھەردووکیان بنکەکانیان لە شارەکەیە – بە شێوەیەکی سەرەکی تەنیا بە ڕووماڵکردنی ھەواڵەکانیان بە زمانی تورکی ناسراون. [[بی بی سی]] نووسینگەیەکی ھەرێمیی لە ئەستەمبوڵ ھەیە، کە یارمەتیی ئۆپەراسیۆنەکانی ھەواڵی دەدات بە زمانی تورکی. کاناڵی ھەواڵی ئەمریکی [[سی ئێن ئێن]] مۆڵەتی بەکارھێنانی براندەکەی دا بە [[سی ئێن ئێن تورک]]ی زمانی تورکی لە ساڵی <bdi>١٩٩٩</bdi>.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/hi/profiles/newsid_3660000/3660911.stm|بڵاوکەرەوە=BBC|سەردێڕ=Chris Morris|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> == پەروەردە == {{Further|پەروەردە لە تورکیا}} [[File:BeyazıtMeydanı2.jpg|thumb|دەروازەی سەرەکیی چوونەژوورەوەی [[زانکۆی ئەستەمبوڵ]]، کۆنترین دامەزراوەی تورکی لە شارەکەدا، کە لە ساڵی <bdi>١٤٥٣</bdi> دامەزراوە|alt=A triumphal arch adjacent to a Turkish flag and in front of an open plaza]] تا ساڵی <bdi>٢٠١٩</bdi>، جگە لە زانکۆکان، زیاتر لە <bdi>٣٫١</bdi> ملیۆن خوێندکار لە [[پێڕستی قوتابخانەکان لە ئەستەمبوڵ|<bdi>٧٬٤٣٧</bdi> قوتابخانە]] لە ئەستەمبوڵ دەیانخوێند، کە نزیکەی نیوەی قوتابخانەکان [[قوتابخانەی تایبەت|قوتابخانەی تایبەت]] بوون.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Milli Eğitim Bakanlığı İstanbul Eğitim İstatistikleri Açıklandı |ناونیشان=http://istanbul.gov.tr/milli-egitim-bakanligi-istanbul-egitim-istatistikleri-aciklandi |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=istanbul.gov.tr}}</ref> تێکڕای قەبارەی پۆلەکان <bdi>٣٠</bdi> بوو بۆ دامەزراوەکانی پەروەردەی سەرەتایی، <bdi>٢٧</bdi> بۆ قوتابخانە پیشەیییەکان و <bdi>٢٣</bdi> بۆ ئامادەیییە گشتییەکان.<ref name=":1" /> لە کۆی <bdi>٨٤٢</bdi> ئامادەییی حکومی، <bdi>٢٦٣</bdi>یان [[قوتابخانەی پیشەیی|قوتابخانەی پیشەیی]]ن، <bdi>٢٦٣</bdi>ی تریان [[ئامادەییی ئەنادۆڵ|ئامادەییی ئەنادۆڵ]]ن، <bdi>٢٠٧</bdi> قوتابخانەی ئایینیی [[ئیمام خەتیب|ئیمام خەتیبین]]، و <bdi>١٤</bdi> قوتابخانە لەسەر بنەمای [[STEM]] وەک [[پەروەردەی زانست|ئامادەییی زانستی]] کاردەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Şafak |یەکەم=Yeni |سەردێڕ=İstanbul'daki en iyi liseler hangileri: 2022 İstanbul Anadolu Liseleri, Fen Liseleri, İmam Hatip ve Teknik Liseleri taban puanları ve yüzdelik dilimleri belli oldu mu? |ناونیشان=https://www.yenisafak.com/istanbuldaki-en-iyi-liseler-hangileri-2022-istanbul-anadolu-liseleri-fen-liseleri-imam-hatip-ve-teknik-liseleri-taban-puanlari-ve-yuzdelik-dilimleri-belli-oldu-mu-h-3833401 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Yeni Şafak |زمان=tr-TR}}</ref> [[قوتابخانەی ئامادەییی گالاتاسارای]] لە ساڵی <bdi>١٤٨١</bdi> دامەزراوە و کۆنترین قوتابخانەی ئامادەییی گشتییە لە تورکیادا.<ref name="educationheper">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper |یەکەم١=Metin |سەردێڕ=Historical dictionary of Turkey |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٢٢٤-٤|edition=Fourth |شوێن=Lanham, MD |پەڕەکان=١٥٥–٥٧}}</ref> [[ئامادەییی کوڕانی کاباتاش]]، [[ئامادەییی ئەستەمبوڵ]] و [[ئامادەییی ئەنادۆڵی جاغالئۆغلو]] لەنێو قوتابخانە ئامادەیییە گشتییەکانی تری شارەکەدان. ئەستەمبوڵ ھەروەھا قوتابخانەی ئامادەیی لەخۆ دەگرێت کە لە سەدەی ١٩ لەلایەن کۆچبەران و میسیۆنێرە ئەورووپی و ئەمریکییەکانەوە دامەزراون و لە ئێستادا پەروەردەی عەلمانی و بە زمانی بیانی پێشکەش دەکەن، وەک [[کۆلێژی ڕۆبەرت]]، [[قوتابخانەی ئەڵمانیی ئەستەمبوڵ]]، [[ئامادەییی نەمساییی سانت جۆرج|کۆلێژی سانت جۆرج]]، [[لیسێی سانت جۆزێف، ئەستەمبوڵ|لیسێی سانت جۆزێف]] و [[ئامادەییی ئیتاڵی لە ئەستەمبوڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Türkiye'de kaç yabancı lise var? Yasaktan neden muaflar? |ناونیشان=https://www.gazeteilksayfa.com/turkiyede-kac-yabanci-lise-var-186210h.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Gazete İlk Sayfa |زمان=tr}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، [[کەمینەکان لە تورکیا|ھاووڵاتیانی تورک بە ڕەچەڵەک جوو، ئەرمەنی، یۆنانی و ئاشووری]] ڕێگەیان پێدراوە قوتابخانەی خۆیان دابمەزرێنن و تێیدا بخوێنن وەک ئەوەی لە [[پەیماننامەی لۆزان]]دا پێیان دراوە، کە [[کۆلێژی ئۆرسۆدۆکسی یۆنانیی فانار]] نموونەیەکە بۆ ئەمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Azınlık Okulları Sorunlarla Açılıyor |ناونیشان=https://bianet.org/bianet/azinliklar/167867-azinlik-okullari-sorunlarla-aciliyor |وێبگە=bianet.org}}</ref> زۆربەی [[پەروەردە لە تورکیا#پەروەردەی ئامادەیی|قوتابخانە ئامادەیییەکان]] زۆر وردبینن لە وەرگرتندا و داوای نمرەی بەرز دەکەن لە تاقیکردنەوەی نیشتمانیی ستانداردی {{ill|تاقیکردنەوەی LGS|tr|Liselere Geçiş Sistemi|vertical-align=sup}} بۆ وەرگرتن، کە گالاتاسارای و کۆلێژی ڕۆبەرت تەنیا <bdi>٠٫١٪</bdi> بۆ <bdi>٠٫٠١٪</bdi>ی سەرەوەی بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە وەردەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aydınlık |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=İstanbul'un en iyi liseleri açıklandı! İşte 2023 lise taban puanları |ناونیشان=https://www.aydinlik.com.tr/haber/istanbulun-en-iyi-liseleri-aciklandi-iste-2023-lise-taban-puanlari-istanbulun-en-iyi-liseleri-istanbul-lise-taban-puanlari-2023-lise-taban-puanlari-lgs-400928 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=aydinlik.com.tr |زمان=tr-TR}}</ref> ئەستەمبوڵ نزیکەی یەک لەسەر سێی ھەموو [[پێڕستی زانکۆکان لە تورکیا|زانکۆکانی تورکیا]] لەخۆ دەگرێت. تا ساڵی <bdi>٢٠١٩</bdi> ئەستەمبوڵ خاوەنی <bdi>٦١</bdi> کۆلێژ و زانکۆیە، کە بەپێی ئامارە فەرمییەکان زیاتر لە <bdi>١٫٨</bdi> ملیۆن خوێندکاری تێدایە. لەوانە، چواردەیان دەوڵەتین، <bdi>٤٤</bdi>یان [[زانکۆی تایبەت|زانکۆی تایبەت]]ی "سەر بە دامەزراوەی خێرخوازی"ن و سێیان [[زانکۆی پیشەیی|زانکۆی پیشەیی]]ی سەر بە دامەزراوەن بۆ خوێندنی باڵا. ھەروەھا ئەکادیمیای سەربازیش ھەن، لەوانە [[ئەکادیمیای ھێزی ئاسمانیی تورکیا]] و [[ئەکادیمیای دەریاییی تورکیا]] لەگەڵ چوار زانکۆی پیشەییی سەر بە دامەزراوە بۆ خوێندنی باڵا کە سەر بە ھیچ زانکۆیەک نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The City of Universities: Istanbul |ناونیشان=http://en.istanbul.gov.tr/the-city-of-universities-istanbul |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=en.istanbul.gov.tr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230728093130/http://en.istanbul.gov.tr/the-city-of-universities-istanbul |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Istanbul asv2020-02 img69 Maçka Armory.jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Istanbul asv2021-10 img09 Taşkışla.jpg | width2 = 200 | alt2 = | caption2 = | footer = کامپەسەکانی [[مەچکە، ئەستەمبوڵ|مەچکە]] (چەپ) و تاشکیشلا (ڕاست) سەربە [[زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ]] }} ھەندێک لە بەناوبانگترین و ئاستبەرزترین زانکۆکانی تورکیا لە ئەستەمبوڵن. [[زانکۆی ئەستەمبوڵ]]، کۆنترین دامەزراوەی خوێندنی باڵای نەتەوەکە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی <bdi>١٤٥٣</bdi> و قوتابخانەکانی پزیشکیی ددان، یاسا، و پزیشکییەکەی لە سەدەی ١٩ دامەزراون. گەورەترین زانکۆ تایبەتەکانی شارەکە بریتین لە [[زانکۆی سابانجی]]، کە کامپەسی سەرەکی لە [[توزلە، ئەستەمبوڵ|توزلە]]یە، [[زانکۆی کۆچ]] لە سارییەر، [[زانکۆی ئۆزیێگین]] لە نزیک [[ئاڵتونی زادە]]. یەکەم زانکۆی تایبەتی ئەستەمبوڵ، زانکۆی کۆچ، تا درەنگانی ساڵی <bdi>١٩٩٢</bdi> دامەزرا، چونکە زانکۆ تایبەتەکان پێش [[دەستووری تورکیا|ھەمواری ١٩٨٢]]ی دەستوور لە تورکیادا ڕێگەپێدراو نەبوون.<ref name="educationheper" /> ئەستەمبوڵ ھەروەھا شوێنی چەندین پەیمانگای مۆسیقا و قوتابخانەی ھونەرییە، لەوانە [[زانکۆی ھونەرە جوانەکانی میعمار سینان|ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکانی میعمار سینان]]، کە لە ساڵی <bdi>١٨٨٢</bdi> دامەزراوە.<ref name="finearts">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Heper |یەکەم١=Metin |سەردێڕ=Historical dictionary of Turkey |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Preess |شوێن=Lanham, MD |ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٢٢٤-٤|پەڕەکان=١٨٣–٨٥|edition=Fourth}}</ref> زانکۆ گشتییەکان کە پێگەیەکی گەورەیان لە شارەکەدا ھەیە، وەک زانکۆی ئەستەمبوڵ، [[زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ]] (سێیەم کۆنترین زانکۆی جیھان کە تەنیا تەرخانکرابێت بۆ ئەندازیاری، دامەزراو لە ساڵی <bdi>١٧٧٣</bdi>)، و [[زانکۆی بۆغازیچی]] (کە پێشتر بەشی خوێندنی باڵای کۆلێژی ڕۆبەرت بوو تا ساڵی <bdi>١٩٧١</bdi>) پەروەردە بە زمانی ئینگلیزی وەک زمانی بیانیی سەرەکی دابین دەکەن، لەکاتێکدا زمانی بیانیی سەرەکیی پەروەردە لە [[زانکۆی گالاتاسارای]] فەرەنسییە.<ref name="educationheper"/> == خزمەتگوزارییە گشتییەکان == {{Main|خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە ئەستەمبوڵ}} {{Further|پەیوەندییەکان لە تورکیا|چاودێریی تەندروستی لە تورکیا}} [[File:Sunset at Santral Istanbul.jpg|thumb|[[وێستگەی کارەبای سیلاحتارئاغا]]، ناسراو بە [[سانتڕاڵ‌ئەستەمبوڵ]]، بەشێکە لە [[زانکۆی بیلگیی ئەستەمبوڵ]]، تەنیا سەرچاوەی کارەبای ئەستەمبوڵ بوو لە نێوان ساڵانی <bdi>١٩١٤</bdi> بۆ <bdi>١٩٥٢</bdi>|alt=A brick factory stands in front of a park, with open green space, a reflecting pool, and benches]] یەکەمین سیستەمەکانی [[دابینکردنی ئاو]]ی ئەستەمبوڵ دەگەڕێنەوە بۆ مێژووی سەرەتایی شارەکە، کاتێک [[ئاوەڕۆ (کەناڵی ئاو)|ئاوەڕۆکان]] (وەک [[ئاوەڕۆی ڤالێنس]]) ئاویان لەناو چەندین [[ئاوئەمبار|ئاوئەمباری]] شارەکەدا کۆدەکردەوە.<ref name=iskitarihce>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |سەردێڕ=Istanbul and the History of Water in Istanbul |بڵاوکەرەوە=Istanbul Water and Sewerage Administration |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070929003533/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەسەر فەرمانی سوڵتان سولەیمانی قانوونی، تۆڕی دابینکردنی ئاوی کرکچەشمە دروست کرا؛ تا ساڵی <bdi>١٥٦٣</bdi>، تۆڕەکە ڕۆژانە {{convert|4200|m3|ft3|sp=us}} ئاوی بۆ {{nowrap|<bdi>١٥٨</bdi> شوێن}} دابین دەکرد.<ref name=iskitarihce/> لە ساڵانی دواتردا، لە وەڵامی زیادبوونی خواستی خەڵکدا، ئاوی چەندین کانیی جیاواز لە ڕێگەی ھێڵەکانی دابینکردنەوە دەگوازرانەوە بۆ نافوورە گشتییەکان، وەک [[نافوورەی ئەحمەدی سێیەم]].<ref>{{harvnb|Tigrek|Kibaroğlu|2011|pp=33–34}}</ref> ئەمڕۆ، ئەستەمبوڵ خاوەنی دابینکردنی ئاوی کلۆرکراو و پاڵێوراوە لەگەڵ سیستەمێکی [[چارەسەرکردنی ئاوەڕۆ]] کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئاو و ئاوەڕۆی ئەستەمبوڵ (İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi, İSKİ)ەوە بەڕێوەدەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |سەردێڕ=İSKİ Administration |بڵاوکەرەوە=Istanbul Water and Sewerage Administration |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070929003514/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[وێستگەی کارەبای سیلاحتارئاغا]]، کە [[وێستگەی کارەبای خەڵووز|وێستگەیەکی کارەبای خەڵووز]] بوو بەدرێژاییی قۆچی زێڕین، تاکە سەرچاوەی کارەبای ئەستەمبوڵ بوو لە نێوان ساڵی <bdi>١٩١٤</bdi> کاتێک یەکەم ژووری مەکینەکەی تەواو بوو، تا ساڵی <bdi>١٩٥٢</bdi>.<ref name="silah">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |سەردێڕ=Silahtarağa Power Plant |بڵاوکەرەوە=SantralIstanbul |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120730074538/http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، وێستگەکە نۆژەنکرایەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ خواستی لەزیادبووی شارەکەدا بگونجێت؛ تواناکەی لە {{nowrap|<bdi>٢٣</bdi> مێگاوات}}ەوە لە ساڵی <bdi>١٩٢٣</bdi>ەوە گەشەی کرد بۆ لوتکەی {{nowrap|<bdi>١٢٠</bdi> مێگاوات}} لە ساڵی <bdi>١٩٥٦</bdi>.<ref name="silah"/><ref name="teias">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce(ing).htm |ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=Short History of Electrical Energy in Turkey |بڵاوکەرەوە=Turkish Electricity Transmission Company |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091128083310/http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce%28ing%29.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> تواناکەی کەمی کرد تا وێستگەی کارەباکە گەیشتە کۆتایی تەمەنی ئابووریی خۆی و لە ساڵی <bdi>١٩٨٣</bdi> داخرایەوە.<ref name="silah"/> دەسەڵاتی کارەبای تورکیا (TEK) کە لەلایەن دەوڵەتەوە بەڕێوەدەبرا بۆ ماوەیەکی کورت – لە نێوان دامەزراندنی لە ساڵی <bdi>١٩٧٠</bdi> تا <bdi>١٩٨٤</bdi> – قۆرخکاریی ھەبوو بەسەر بەرھەمھێنان و دابەشکردنی کارەبادا، بەڵام ئێستا دەسەڵاتەکە – کە دابەشبووە لە نێوان کۆمپانیای گواستنەوەی بەرھەمھێنانی کارەبای تورکیا (TEAŞ) و کۆمپانیای دابەشکردنی کارەبای تورکیا (TEDAŞ) – ڕکابەری دەکات لەگەڵ [[خزمەتگوزارییە کارەبایییەکان|کۆمپانیا تایبەتەکانی کارەبا]].<ref name="teias"/> [[File:Istanbul Grand Post Office.jpg|thumb|[[نووسینگەی پۆستەی سەرەکیی ئەستەمبوڵ|نووسینگەی پۆستەی گەورە]] لە [[سیرکەچی]]، ئەستەمبوڵ، لەلایەن [[ڤێدات تەک]]ەوە بە [[تەلارسازیی تورکیا#1920s to early 1930s: First national architectural movement|شێوازی نیۆکلاسیکی تورکی]] لە سەرەتای سەدەی ٢٠ دیزاین کراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emporis.com/building/centralpostoffice-istanbul-turkey|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130430172824/http://www.emporis.com/building/centralpostoffice-istanbul-turkey|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Emporis|سەردێڕ=Central Post Office|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref>|alt=An arched neoclassical building with hanging PTT banners]] وەزارەتی پۆست و تەلەگرافی عوسمانی لە ساڵی <bdi>١٨٤٠</bdi> دامەزرا و یەکەم نووسینگەی پۆستە، بە ناوی نووسینگەی پۆستەی ئیمپراتۆری، لە نزیک حەوشەی مزگەوتی یەنی کرایەوە. تا ساڵی <bdi>١٨٧٦</bdi>، یەکەم تۆڕی پۆستەی نێودەوڵەتی لە نێوان ئەستەمبوڵ و ناوچەکانی دەرەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دامەزرێنرا.<ref name="PTT">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|بڵاوکەرەوە=The Post and Telegraph Organization|سەردێڕ=About Us &#124; Brief History|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110807083921/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سوڵتان [[عەبدولمەجیدی یەکەم]] لە ساڵی <bdi>١٨٤٧</bdi> یەکەم خەڵاتی فەرمیی خۆی بەخشییە [[ساموێل مۆرس]] بۆ داھێنانی [[تەلەگرافی کارەبایی]]، و دروستکردنی یەکەم ھێڵی تەلەگراف – لە نێوان ئەستەمبوڵ و [[ئەدرنە]] – لە کاتی خۆیدا تەواو بوو بۆ ڕاگەیاندنی کۆتاییھاتنی [[جەنگی کریمیا]] لە ساڵی <bdi>١٨٥٦</bdi>.<ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=557}}</ref> سیستەمێکی سەرەتاییی تەلەفۆن لە ئەستەمبوڵ لە ساڵی <bdi>١٨٨١</bdi> دەستی بە دەرکەوتن کرد و دوای ئەوەی یەکەم [[سەنتەری تەلەفۆن|سەنتەری گۆڕینەوەی تەلەفۆنی]] دەستی لە ئەستەمبوڵ لە ساڵی <bdi>١٩٠٩</bdi> کەوتە کار، وەزارەتی پۆست و تەلەگراف بوو بە وەزارەتی پۆست، تەلەگراف، و تەلەفۆن.<ref name="PTT"/><ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|p=230}}</ref> تۆڕەکانی مۆبایلی [[مۆبایل|GSM]] لە ساڵی <bdi>١٩٩٤</bdi> گەیشتنە تورکیا، و ئەستەمبوڵ لەنێو یەکەمین شارەکان بوو کە خزمەتگوزارییەکەی وەرگرت.<ref name="turkt">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.turktelekom.com.tr/tt/portal/About-TT/Company-Profile/History/|سەردێڕ=About Türk Telekom: History|بڵاوکەرەوە=Türk Telekom|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160306193336/http://turktelekom.com.tr/tt/portal/about-tt/company-profile/history|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمڕۆ، خزمەتگوزاریی [[مۆبایل]] و [[ھێڵی تەلەفۆنی زەوی]] لەلایەن کۆمپانیا تایبەتەکانەوە دابین دەکرێت، دوای ئەوەی [[تورک تێلێکۆم]]، کە لە ساڵی <bdi>١٩٩٥</bdi> لە وەزارەتی پۆست، تەلەگراف، و تەلەفۆن جیابووەوە، لە ساڵی <bdi>٢٠٠٥</bdi> تایبەتخرا.<ref name="PTT"/><ref name="turkt"/> خزمەتگوزارییەکانی پۆست ھێشتا لەژێر دەسەڵاتی ئەوەدان کە ئێستا پێی دەوترێت ڕێکخراوی پۆست و تەلەگراف (کە ھێشتا کورتکراوەی PTTی پاراستووە).<ref name="PTT"/> [[File:BaşakşehirCityHospital_(1).jpg|thumb|[[نەخۆشخانەی شاریی چام و ساکورای باشاکشەھیر]]ی مۆدێرن نەخۆشخانەیەکی گشتیی گەورەی ناوچەیییە لە ناوچەی باشاکشەھیر لە ئەستەمبوڵ.]] لە ساڵی <bdi>٢٠٠٠</bdi>دا، ئەستەمبوڵ خاوەنی {{nowrap|<bdi>١٣٧</bdi> نەخۆشخانە}} بوو، کە <bdi>١٠٠</bdi>یان تایبەت بوون.<ref>{{harvnb|Sanal|2011|p=85}}</ref>{{Update inline|date=August 2020|reason=}} ھاووڵاتیانی تورک مافی ئەوەیان ھەیە کە چارەسەری تەندروستیی پاڵپشتیکراو وەربگرن لە نەخۆشخانە دەوڵەتییەکانی وڵاتەکەدا.<ref name="loc-pro"/> لەبەر ئەوەی نەخۆشخانە گشتییەکان زۆرجار قەرەباڵغن یان خاون، نەخۆشخانە تایبەتەکان باشترن بۆ ئەوانەی کە توانای دارایییان ھەیە. بڵاوبوونەوەیان بە شێوەیەکی بەرچاو لە دەیەی ڕابردوودا زیادی کردووە، بە جۆرێک کە ڕێژەی ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشخانە تایبەتەکان بەکاردەھێنن لە {{nowrap|<bdi>٦</bdi> لەسەد}}ەوە بەرزبووەتەوە بۆ {{nowrap|<bdi>٢٣</bdi> لەسەد}} لە نێوان ساڵانی <bdi>٢٠٠٥</bdi> و <bdi>٢٠٠٩</bdi>.<ref name="loc-pro"/>{{sfn|Oxford Business Group|2009|p=197}} زۆرێک لەم نەخۆشخانە تایبەتانە، ھەروەھا ھەندێک لە نەخۆشخانە گشتییەکانیش، تەیارکراون بە ئامێری تەکنەلۆژیای بەرز، لەوانە ئامێرەکانی [[وێنەگرتنی کەرتیی موگناتیسی|MRI]]، یان پەیوەستن بە سەنتەرەکانی توێژینەوەی پزیشکییەوە.{{sfn|Oxford Business Group|2009|p=198}} تورکیا زیاتر لە ھەر وڵاتێکی تری جیھان نەخۆشخانەی باوەڕپێکراوی ھەیە لەلایەن [[کۆمیسیۆنی ھاوبەش]]ەوە کە بنکەکەی لە ئەمریکایە، کە زۆربەیان لە شارە گەورەکانی وڵاتەکەدا کۆبوونەتەوە. کوالێتیی بەرزی چاودێریی تەندروستی، بەتایبەتی لە نەخۆشخانە تایبەتەکاندا، بووەتە ھۆی بەرزبوونەوەیەکی ئەم دوایییەی [[گەشتیاریی پزیشکی]] بۆ تورکیا (بە زیادبوونێکی {{nowrap|<bdi>٤٠</bdi> لەسەد}} لە نێوان ساڵانی <bdi>٢٠٠٧</bdi> و <bdi>٢٠٠٨</bdi>).<ref>{{harvnb|Connell|2010|pp=52–53}}</ref> نەشتەرگەریی [[نەشتەرگەریی چاو|چاوی]] لێزەر و نەشتەرگەریی [[چاندنی قژ]] زۆر باون لەنێو گەشتیارە پزیشکییەکاندا، چونکە تورکیا بە پسپۆڕی لەم نەشتەرگەرییانەدا ناسراوە.<ref>{{harvnb|Papathanassis|2011|p=63}}</ref> == گواستنەوە == {{Multiple image | width = 210 | align = right | direction = vertical | header = [[پردی ھەڵواسراو|پردە ھەڵواسراوەکان]]ی سەر بۆسفۆر | caption_align = center | image1 = Bosphorus_Bridge_(1973)_in_Istanbul.jpg | caption1 = [[پردی بۆسفۆر|پردی شەھیدانی ١٥ی تەممووز]] | image2 = Fatih sultan mehmet köprüsü (cropped).jpg | caption2 = [[پردی فاتیح سوڵتان محەممەد]] | image3 = Yavuz Sultan Selim Bridge-1642 (47470304532).jpg | caption3 = [[پردی یاڤوز سوڵتان سەلیم]] }} {{Main|گواستنەوەی گشتی لە ئەستەمبوڵ|میترۆی ئەستەمبوڵ|کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان لە ئەستەمبوڵ}} {{Further|ڕێگاکان لە تورکیا|گواستنەوەی شەمەندەفەر لە تورکیا|فڕۆکەوانی لە تورکیا}} === ڕێگاکان === تۆڕی خێرارێیەکانی ئەستەمبوڵ بریتین لە [[ئۆتۆیۆل ١|O-1]]، [[ئۆتۆیۆل ٢|O-2]]، [[ئۆتۆیۆل ٣|O-3]]، [[ئۆتۆیۆل ٤|O-4]] و [[ئۆتۆیۆل ٧|O-7]]. کۆی درێژیی تۆڕی [[ڕێگای باجدار|ڕێگا باجدارەکانی]] پارێزگای ئەستەمبوڵ {{Cvt|543|km}}یە (٢٠٢٤) و تۆڕی ڕێگاوبانە خێرا نیشتمانییەکان (''devlet yolları'') {{Cvt|353|km}}یە (٢٠٢٤)، کە بە گشتی دەکاتە {{Cvt|896|km}} لە خێرارێیەکان (بە لایەنی کەمەوە ٢×٢ ڕێڕەو)، بەدەر لە ڕێگا لاوەکییەکان و شەقامە شارستانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=YILLAR İTİBARIYLA YAPIMI TAMAMLANMIŞ OTOYOLLAR (2024) |ناونیشان=https://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionDocuments/KGMdocuments/Istatistikler/OtoyolEnvanterBilgisi/Yillar%C4%B0tibariyleYapimiTamamlanmisOtoyollar.pdf |وێبگە=Kgm.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lengths of State Highways according to surface types by Provinces (Km)(2024) |ناونیشان=https://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionDocuments/KGMdocuments/Istatistikler/DevletIlYolEnvanter/IllereGoreDevletYollari.pdf |وێبگە=Kgm.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="Otoyollar1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Otoyollar Istanbul (2024) |ناونیشان=https://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionImages/KGMimages/Otoyollar/istanbul.jpg |وێبگە=Kgm.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> چڕیی تۆڕی خێرارێیەکان <bdi>١٦٫٨</bdi> کم بۆ ھەر <bdi>١٠٠</bdi> کم٢یە. O-1 [[شەقامی بازنەیی|شەقامی بازنەییی]] ناوەوەی شارەکە پێکدەھێنێت، کە بەسەر [[پردی بۆسفۆر]]دا تێدەپەڕێت، و O-2 شەقامی بازنەییی دەرەوەی شارەکەیە، کە بەسەر [[پردی فاتیح سوڵتان محەممەد]]دا تێدەپەڕێت. O-2 بەرەو ڕۆژئاوا تا ئەدرنە بەردەوام دەبێت و O-4 بەرەو ڕۆژھەڵات تا ئەنقەرە بەردەوام دەبێت. O-2، O-3، و O-4 بەشێکن لە ڕێگای ئەورووپیی E80 (خێرارێی ترانس-ئەورووپا) لە نێوان پورتوگال و [[سنووری ئێران و تورکیا|سنووری ئێران-تورکیا]].<ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|access-date=1 April 2012|link=no}}</ref> لە ساڵی ٢٠١١دا، پردی یەکەم و دووەمی سەر بۆسفۆر ڕۆژانە {{nowrap|<bdi>٤٠٠٬٠٠٠</bdi> ئۆتۆمبێلیان}} دەگواستەوە.<ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|p=720}}</ref> O-7<ref name="Otoyollar1" /> یان خێرارێی باکووری مەڕمەڕە، خێرارێیەکە کە لە باکووری ئەستەمبوڵەوە دەسوڕێتەوە. خێرارێی O-7 لە وێستگەی باجی کینالییەوە تا خزمەتگوزاریی پارکی ئەستەمبوڵ درێژییەکەی {{Cvt|139.2|km}}یە، بە ٨ ڕێڕەو (٤×٤)، و لە ئۆدایەری-K10 بۆ [[فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ]] درێژییەکەی {{Cvt|30.4|km}}یە.<ref name="Otoyollar1"/> بەشە تەواوبووەکەی خێرارێکە لە ڕێگەی پردی [[پردی یاڤوز سوڵتان سەلیم|یاڤوز سوڵتان سەلیم (سێیەمین پردی بۆسفۆر)]]ەوە بەسەر بۆسفۆردا تێدەپەڕێت، کە لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦دا کەوتە خزمەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.trtworld.com/turkey/3rd-bosphorus-bridge-opening-ceremony-172455|سەردێڕ=3rd Bosphorus bridge opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[TRT World]]|ڕێکەوت=٢٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160828093449/http://www.trtworld.com/turkey/3rd-bosphorus-bridge-opening-ceremony-172455|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> O-7 (ڕێگای پشتێنەییی باکوور) پشتێنەی سێیەم فڕۆکەخانەی ئەتاتورک دەبەستێتەوە بە فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ و [[فڕۆکەخانەی سەبیحە گۆکچەن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Güzergah Harita Uygulaması |ناونیشان=https://www.ysskoprusuveotoyolu.com.tr/tr/harita |وێبگە=ysskoprusuveotoyolu.com.tr |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=tr}}</ref> گرووپە ژینگەپارێزەکان نیگەرانن لەوەی کە سێیەم پرد مەترسی دەخاتە سەر ئەو ناوچە سەوزانەی لە باکووری ئەستەمبوڵ ماونەتەوە.<ref name="eib">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eib.org/attachments/pipeline/20090678_nts_en.pdf|بڵاوکەرەوە=The European Investment Bank|ئیش=Eurasia Tunnel Environmental and Social Impact Assessment|سەردێڕ=Volume I: Non Technical Summary (NTS)|نووسەر=ERM Group (Germany and UK) and ELC-Group (Istanbul)|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref name="let">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/08/bosphorus-bridge-row-istanbul-turkey|ئیش=The Guardian|دوایین=Letsch|یەکەم=Constanze|سەردێڕ=Plan for New Bosphorus Bridge Sparks Row Over Future of Istanbul|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> جگە لە سێ پردەکەی بۆسفۆر، [[تونێلی یۆرئاسیا|تونێلی یۆرئاسیای]] دوو نھۆمی بە درێژیی {{convert|14.6|km|mi|adj=on|sp=us}} (کە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦دا کەوتە خزمەتەوە) لەژێر گەرووی بۆسفۆرەوە ھەروەھا پەڕینەوەی ڕێگای ئۆتۆمبێلەکان لە نێوان بەشەکانی ئاسیا و ئەورووپای تورکیا دابین دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440|سەردێڕ=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> گواستنەوەی ڕێگاوبان بڕێکی زۆر لە دووانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدات، کە لە ساڵی ٢٠٢١دا بە <bdi>٧</bdi> ملیۆن تۆن خەمڵێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emissions Map - Climate TRACE |ناونیشان=https://climatetrace.org/map/turkey-co2e100 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=climatetrace.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221112141728/https://climatetrace.org/map/turkey-co2e100 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === گواستنەوەی گشتی === [[File:Istanbul asv2020-02 img01 Tünel Karaköy station.jpg|thumb|[[تونێل]] لە ١٧ی کانوونی دووەمی <bdi>١٨٧٥</bdi> کرایەوە، کە دەیکاتە دووەم کۆنترین [[گواستنەوەی خێرا|شەمەندەفەری شارستانیی]] ژێر زەوی لە جیھاندا دوای [[میترۆی لەندەن]] کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی <bdi>١٨٦٣</bdi> کرایەوە.<ref name=Tunel>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iett.istanbul/icerik/Tunnel|سەردێڕ=Tunnel|بڵاوکەرەوە=IETT|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لە بنەڕەتدا بە ھۆی دوو وێستگەی وزەی [[مەکینەی ھەڵمی|ھەڵمی]] بە ھێزی ١٥٠ [[ھێزی ئەسپ|ئەسپ]]ەوە کاردەکرا.<ref name=Tunel/> واگۆنەکان بە [[چرای غاز]] ڕووناک دەکرانەوە بەھۆی نەبوونی [[کارەبا]] لەو قۆناغەدا.<ref name=Tunel/>]] سیستەمی گواستنەوەی گشتیی ناوخۆییی ئەستەمبوڵ تۆڕێکە لە [[شەمەندەفەری گەڕۆک]]، [[تراموای]]، [[شەمەندەفەری کێشراو بە کێبڵ|فونیکولار]]، ھێڵەکانی [[میترۆ (گواستنەوەی خێرا)|میترۆ]]، پاس، [[پاسی خێرا]]، و [[کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان لە ئەستەمبوڵ|کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان]]. کرێی گەشتکردن لە سەرانسەری ھۆکارەکانی گواستنەوەدا یەکخراوە، بە بەکارھێنانی کارتی [[ئەستەمبوڵ‌کارت]]ی [[کارتی زیرەکی بێ‌بەرکەوتن|بێ‌بەرکەوتن]]، کە لە ساڵی ٢٠٠٩ ناسێندرا، یان ئامێری بلیت‌بڕینی ئەلیکترۆنیی کۆنتری [[ئاکبیل (بلیتی زیرەک)|ئاکبیل]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=new-card-alternative-to-akbil-raises-questions-2010-07-16|دوایین=Songün|یەکەم=Sevim|ئیش=Hürriyet Daily News|سەردێڕ=Istanbul Commuters Skeptical of Transit Change|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> تراموایەکان لە ئەستەمبوڵ [[تراموایەکانی ئەستەمبوڵ (١٨٧١-١٩٦٦)|دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢]]، کاتێک بە ئەسپ ڕادەکێشران، بەڵام تەنانەت یەکەمین تراموایە کارەبایییەکانیش لە شەستەکاندا لەکار خران.<ref name="iett-history">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=8 |بڵاوکەرەوە=Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management |سەردێڕ=Chronological History of IETT |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> بە بەڕێوەبردنی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کارەبا، تراموای و تونێلی ئەستەمبوڵ (İETT)، تراموایەکان ھێواش ھێواش لە نەوەدەکاندا گەڕانەوە بۆ شارەکە بە ناساندنی [[تراموای نۆستالژیکی ئەستەمبوڵ]] و ھێڵێکی خێراتری [[تراموای مۆدێرنی ئەستەمبوڵ]]، کە ئێستا ڕۆژانە {{nowrap|<bdi>٢٦٥٬٠٠٠</bdi> سەرنشین}} دەگوازێتەوە.<ref name="iett-history"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx|بڵاوکەرەوە=İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)|سەردێڕ=T1 Bağcılar–Kabataş Tramvay Hattı|زمان=tr|trans-title=T1 Bağcılar–Kabataş Tram Line|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140418201109/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[تونێل]] لە ساڵی ١٨٧٥دا وەک دووەم کۆنترین ھێڵی ئاسنی ژێر زەوی لە جیھاندا کرایەوە، دوای [[میترۆپۆلیتەن ڕەیلوی]] لە لەندەن.<ref name=Tunel/><ref name="iett-history"/> ھێشتا سەرنشینان لە نێوان کاراکۆی و شەقامی ئیستیقلال بەدرێژاییی ڕێگایەکی لێژی {{convert|573|m|ft|adj=on|sp=us}} دەگوازێتەوە؛ ھێڵێکی مۆدێرنتری فونیکولار لە نێوان گۆڕەپانی تەقسیم و [[کاباتاش، ئەستەمبوڵ|کاباتاش]] لە ساڵی ٢٠٠٦دا دەستی بە کارکردن کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=46 |بڵاوکەرەوە=Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel |سەردێڕ=Tunnel |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120106054844/http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=46 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}} (Note: It is apparent this is a machine translation of the original.)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/f1-taksim-%E2%80%93-kabata%C5%9F.aspx|بڵاوکەرەوە=İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)|سەردێڕ=F1 Taksim–Kabataş Füniküler Hattı|زمان=tr|trans-title=F1 Bağcılar–Kabataş Funicular Line|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120826135525/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/f1-taksim-%E2%80%93-kabata%C5%9F.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[میترۆی ئەستەمبوڵ]] لە دە ھێڵ پێکدێت ([[M1 (ئەستەمبوڵ)|M1]]، [[M2 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M2]]، [[M3 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M3]]، [[M6 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M6]]، [[M7 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M7]]، [[M9 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M9]] و [[M11 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M11]] لە بەشی ئەورووپی، وە [[M4 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M4]]، [[M5 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M5]] و [[M8 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M8]] لە بەشی ئاسیایی) لەگەڵ چەند ھێڵێکی تر ([[M12 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M12]] و [[M14 (میترۆی ئەستەمبوڵ)|M14]]) و درێژکردنەوەکانیان کە لە قۆناغی دروستکردندان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler.aspx|بڵاوکەرەوە=İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)|سەردێڕ=Raylı Sistemler|زمان=tr|trans-title=Rail Systems|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140409202426/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/yolcu-hizmetleri/a%C4%9F-haritalar%C4%B1.aspx|بڵاوکەرەوە=İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)|سەردێڕ=Ağ Haritaları|زمان=tr|trans-title=Network Maps|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815003309/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/yolcu-hizmetleri/a%C4%9F-haritalar%C4%B1.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوو بەشەکەی میترۆی ئەستەمبوڵ لەژێر بۆسفۆرەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە لە ڕێگەی [[تونێلی مارمارای]]، کە لە ساڵی ٢٠١٣ وەک یەکەمین ھێڵی ئاسنی نێوان تڕاس و ئەنادۆڵ کرایەوە و درێژییەکەی {{Cvt|13.5|km}}یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxfordbusinessgroup.com/economic_updates/turkey-connecting-continents|بڵاوکەرەوە=Oxford Business Group|سەردێڕ=Turkey: Connecting Continents|ئیش=Economic Updates|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130426121906/http://www.oxfordbusinessgroup.com/economic_updates/turkey-connecting-continents|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تونێلی مارمارای لەگەڵ ھێڵەکانی شەمەندەفەری دەوروبەری شار بەدرێژاییی دەریای مەڕمەڕە، ھێڵی شەمەندەفەری گەڕۆکی نێوان کیشوەرەکانی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن، کە بە فەرمی ناوی B1ە، لە [[وێستگەی شەمەندەفەری ھالکالی|ھالکالی]] لە بەشی ئەورووپییەوە بۆ [[گەبزە]] لە بەشی ئاسیایی. ئەم ھێڵی شەمەندەفەرە {{Cvt|76.6|km}}یە، و تەواوی ھێڵەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٩دا کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=GEBZE-HALKALI BANLİYÖ HATTI 2018 SONUNDA HİZMETE GİRİYOR|ناونیشان=http://www.marmaray.gov.tr/duyurudetay/Haber/GEBZE-HALKALI-BANL%C4%B0Y%C3%96-HATTI-2018-SONUNDA-H%C4%B0ZMETE-G%C4%B0R%C4%B0YOR/182|بڵاوکەرەوە=Marmaray|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|زمان=tr|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190312225203/http://www.marmaray.gov.tr/duyurudetay/Haber/GEBZE-HALKALI-BANL%C4%B0Y%C3%96-HATTI-2018-SONUNDA-H%C4%B0ZMETE-G%C4%B0R%C4%B0YOR/182|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> تا ئەو کاتە، پاسەکان گواستنەوەیان لەناو و لە نێوان ھەردوو بەشەکەی شارەکەدا دابین دەکرد، کە ڕۆژانە جێگەی {{nowrap|<bdi>٢٫٢</bdi> ملیۆن}} گەشتی سەرنشین دەکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=38 |بڵاوکەرەوە=Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management |سەردێڕ=Public Transportation in Istanbul |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130104133258/http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=38 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> [[میترۆبوس (ئەستەمبوڵ)|میترۆبوس]]، کە جۆرێکە لە پاسی خێرا، بەسەر پردی بۆسفۆردا دەپەڕێتەوە، بە ڕێڕەوی تایبەت کە دەگاتە وێستگەکانی کۆتاییی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=58 |بڵاوکەرەوە=Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management |سەردێڕ=Metrobus |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006035227/http://www.iett.gov.tr/en/metin.php?no=58}}</ref> <gallery widths="190px"> File:20260210 Istanbul 002 (17253).jpg|[[تراموای نۆستالژیکی ئەستەمبوڵ|تراموایەکی نۆستالژیک]] لە [[شەقامی ئیستیقلال]]، کە بۆ یادی <bdi>١١٢</bdi> ساڵەی دەستپێکردنی خزمەتگوزاریی [[گواستنەوەی گشتی لە ئەستەمبوڵ|تراموای]] بە [[کارەبا|وزەی کارەبا]] لە شارەکەدا ڕازێنراوەتەوە کە [[وێستگەی کارەبای سیلاحتارئاغا|لە ساڵی ١٩١٤ دەستی پێکرد]]، و جێگەی خزمەتگوزاریی [[تراموای ئەسپ|تراموای بە ئەسپ ڕاکێشراو]]ی گرتەوە کە لە نێوان ساڵانی ١٨٧٢ و ١٩١٤ ھەبوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rmk-museum.org.tr/istanbul/en/collection/rail-transportation/horse-drawn-tram|سەردێڕ=Horse Drawn Tram|وێبگە=rmk-museum.org.tr|بڵاوکەرەوە=[[مۆزەخانەی ڕەھمی م. کۆچ]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> File:Istanbul T1 line Alstom Citadis tram.jpg|[[تراموای مۆدێرنی ئەستەمبوڵ]] File:Bogazici_Universitesi_metro.jpg|وێستگەی [[زانکۆی بۆغازیچی]] لە [[میترۆی ئەستەمبوڵ]] File:MarmarayAyrılıkÇeşmesiStation.JPG|[[مارمارای|شەمەندەفەری گەڕۆکی مارمارای]] لە وێستگەی ئایریلیکچەشمەسی </gallery> === کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان === {{Multiple image | image1 = Emin Kul.jpg | caption1 = M/V ''ئەمین کول''، ''[[کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان لە ئەستەمبوڵ|ڤاپور]]''ێک کە لەلایەن [[شەھیر خەتڵاری]]یەوە کارپێدەکرێت، بەسەر بۆسفۆردا دەپەڕێتەوە | image2 = Ido2.JPG | alt2 = | direction = vertical | caption2 = ''دێنیز ئۆتۆبوسو''یەکی [[İDO]] (پاسی دەریایی) کەشتییەکی نەفەرھەڵگری خێرا لە ئەستەمبوڵەوە بەڕێدەکەوێت }} سێ [[کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان لە ئەستەمبوڵ|کۆمپانیای سەرەکیی کەشتیی نەفەرھەڵگر]] لە ئەستەمبوڵ ھەن. کۆمپانیای [[شەھیر خەتڵاری]] کە خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شارەوانی، کەشتییە نەفەرھەڵگرە نەریتییەکانی ''ڤاپور'' (vapur) بەڕێوەدەبات لە <bdi>٨٩١</bdi> گەشتی ڕۆژانەدا لە نێوان <bdi>٥٣</bdi> شۆستەی کەشتی لە سەرتاسەری بۆسفۆر و [[دوورگەکانی شازادەکان]].<ref>.{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sehirhatlari.istanbul/en/corporate/sehir-hatlari-616 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Sehir Hatlari}}</ref> کۆمپانیای تایبەتی [[İDO]] (پاسە دەریایییەکانی ئەستەمبوڵ) تێکەڵەیەک لە کەشتیی نەفەرھەڵگری خێرا و کەشتیی گواستنەوەی ئۆتۆمبێل بەڕێوەدەبات لە ناوخۆی ئەستەمبوڵ و بۆ ناوچەکانی تری دەریای مەڕمەڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=İstanbul Deniz Otobüsleri - Online Bilet Al|ناونیشان=https://www.ido.com.tr/tr/hizmetlerimiz/iskelelerimiz |ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ido.com.tr}}</ref> کۆمپانیایەکی تایبەتیی بچووکتر بە ناوی [[توریۆل]] ھەروەھا خزمەتگوزارییەکانی بەسەر بۆسفۆردا بەڕێوەدەبات. تێرمیناڵی سەرەکیی کەشتیی گەشتیاریی شارەکە [[بەندەری ئەستەمبوڵ]]ە لە کاراکۆی، کە توانای لەخۆگرتنی <bdi>١٠٬٠٠٠</bdi> سەرنشینی ھەیە لە کاتژمێرێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tdi.com.tr/?s=icerikDetay&icerikId=44 |بڵاوکەرەوە=Turkey Maritime Organization |سەردێڕ=Liman Hizmetleri |زمان=tr |trans-title=Port Services |ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121016021601/http://www.tdi.com.tr/?s=icerikDetay&icerikId=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> === ھێڵی ئاسن === [[File:Bahnhofsfront-Istanbul-Sirkeci retouched 2.jpg|thumb|لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٨٧٣ بە بینایەکی تێرمیناڵی بچووکتر وەک وێستگەی کۆتاییی سەرەکی لە [[ھێڵی ئاسنی ڕۆژھەڵات]]ی عوسمانیدا کرایەوە، کە ئەستەمبوڵی بە [[ڤیێنا]]وە دەبەستەوە، بینای ئێستای [[تێرمیناڵی سیرکەچیی ئەستەمبوڵ|تێرمیناڵی سیرکەچی]] لە نێوان ساڵانی ١٨٨٨ و ١٨٩٠ دروست کرا، و بوو بە وێستگەی کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی شەمەندەفەری [[ئۆریێنت ئێکسپرێس]] لە [[پاریس]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Orient-Express|سەردێڕ=Orient Express|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref>]] خزمەتگوزاریی ھێڵی ئاسنی نێودەوڵەتی لە ئەستەمبوڵەوە لە ساڵی ١٨٨٩ دەستی پێکرد، بە ھێڵێک لە نێوان بوخارێست و [[تێرمیناڵی سیرکەچی]]ی ئەستەمبوڵ، کە لە کۆتاییدا وەک وێستگەی کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی [[ئۆریێنت ئێکسپرێس]] لە پاریسەوە ناوبانگی دەرکرد.<ref name="ha251"/> خزمەتگوزاریی ڕێکخراو بۆ بوخارێست و [[سەلۆنیک]] بەردەوام بوو تا سەرەتای دەیەی ٢٠١٠، کاتێک یەکەمیان پچڕا بەھۆی دروستکردنی مارمارای بەڵام لە ساڵی ٢٠١٩ دووبارە دەستی بە کارکردن کردەوە و دووەمیان وەستێنرا بەھۆی کێشە ئابوورییەکان لە یۆنان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=599|بڵاوکەرەوە=Turkish State Railways|زمان=tr|سەردێڕ=Bölgesel Yolcu Trenleri|trans-title=Regional Passenger Trains|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120404194631/http://www.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=599|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/travel/2012/jun/22/greek-summer-holiday-save-greece|ئیش=The Guardian|دوایین=Keenan|یەکەم=Steve|سەردێڕ=How Your Greek Summer Holiday Can Help Save Greece|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref> دوای ئەوەی [[تێرمیناڵی حەیدەرپاشا]]ی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٠٨ کرایەوە، وەک وێستگەی کۆتاییی ڕۆژئاوای [[ھێڵی ئاسنی بەغدا]] و درێژکراوەیەکی [[ھێڵی ئاسنی حیجاز]] خزمەتی دەکرد؛ ئەمڕۆ، ھیچ کام لەو خزمەتگوزارییانە ڕاستەوخۆ لە ئەستەمبوڵەوە پێشکەش ناکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emporis.com/building/haydarpasatrainstation-istanbul-turkey|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121023021752/http://www.emporis.com/building/haydarpasatrainstation-istanbul-turkey|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Emporis|سەردێڕ=Haydarpasa Train Station|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8518109.stm|بڵاوکەرەوە=BBC|دوایین=Head|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iraq – Turkey railway link re-opens}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |بڵاوکەرەوە=Turkish National Railways |سەردێڕ=Transports to Middle-Eastern Countries |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120415025732/http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> خزمەتگوزاری بۆ ئەنقەرە و خاڵەکانی تری سەرتاسەری تورکیا بە شێوەیەکی ئاسایی لەلایەن [[ھێڵەکانی ئاسنی دەوڵەتیی تورکیا]]وە پێشکەش دەکرێت، بەڵام دروستکردنی مارمارای و [[ھێڵی ئاسنی خێرای ئەنقەرە-ئەستەمبوڵ]] وایان کرد وێستگەکە لە ساڵی ٢٠١٢ دابخرێت.<ref name="akay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |دوایین=Akay |یەکەم=Latifa |ئیش=Today's Zaman |سەردێڕ=2012 Sees End of Line for Haydarpaşa Station |ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130916191411/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> وێستگە نوێیەکان بۆ جێگرتنەوەی ھەردوو تێرمیناڵی حەیدەرپاشا و سیرکەچی، و بەستنەوەی تۆڕە پچڕاوەکانی ھێڵی ئاسنی شارەکە، ئێستا بە تەواوبوونی قۆناغی دووەمی مارمارای کراونەتەوە بۆ خەڵک.<ref name="akay"/> کۆمپانیا تایبەتەکانی پاس تا ئەمڕۆش کاردەکەن. وێستگەی سەرەکیی پاسەکانی ئەستەمبوڵ گەورەترینە لە ئەورووپا، بە توانای ڕۆژانەی {{nowrap|<bdi>١٥٬٠٠٠</bdi> پاس}} و {{nowrap|<bdi>٦٠٠٬٠٠٠</bdi> سەرنشین}}، کە خزمەتی شوێنە دوورەکانی وەک [[فرانکفۆرت]]یش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.otogaristanbul.com/index.php?sayfa=otogar1 |بڵاوکەرەوە=Avrasya Terminal İşletmeleri A.Ş. (Eurasian Terminal Management, Inc.) |سەردێڕ=İstanbul Otogarı |زمان=tr |trans-title=Istanbul Bus Station |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120420152916/http://www.otogaristanbul.com/index.php?sayfa=otogar1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.touring.de/index.php?id=2&L=1|بڵاوکەرەوە=Touring|سەردێڕ=Eurolines Germany–Deutsche Touring GmbH–Europabus|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> === فڕۆکەخانەکان === ئەستەمبوڵ سێ فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی گەورەی ھەبووە، کە ئێستا دووانیان خزمەتی گەشتە بازرگانییەکانی سەرنشینان دەکەن. گەورەترینیان [[فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ]]ی نوێیە، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لە ناوچەی [[ئارناڤوتکۆی (ناوچە)|ئارناڤوتکۆی]] لە باکووری ڕۆژئاوای ناوەندی شارەکە، لە بەشی ئەورووپی، نزیک کەنارەکانی دەریای ڕەش کرایەوە. ھەموو گەشتە بازرگانییە ڕێکخراوەکانی سەرنشینان لە [[فڕۆکەخانەی ئەتاتورک]]ەوە گواسترانەوە بۆ فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ لە ٦ی نیسانی ٢٠١٩، دوای داخرانی فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ بۆ گەشتە ڕێکخراوەکانی سەرنشینان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-turkey-airport/last-flight-leaves-ataturk-as-istanbul-switches-airports-idUSKCN1RI0CY|سەردێڕ=Last flight leaves Ataturk as Istanbul switches airports|وێبگە=Reuters|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> [[کۆدی IATA]]ی (IST) ھەروەھا گواسترایەوە بۆ فڕۆکەخانە نوێیەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://atwonline.com/airports-routes/turkish-airlines-relocates-new-istanbul-airport|سەردێڕ=Turkish Airlines relocates to new Istanbul Airport|بڵاوکەرەوە=ATWOnline|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> کاتێک ھەموو قۆناغەکان لە ساڵی ٢٠٢٥ تەواو دەبن، فڕۆکەخانەکە شەش کۆمەڵە ڕێڕەوی فڕین (بە گشتی ھەشت)، ١٦ ڕێڕەوی ھاتوچۆکردنی فڕۆکە (تەکسی‌وێی) دەبێت، و دەتوانێت جێگەی ٢٠٠ ملیۆن سەرنشین لە ساڵێکدا بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkish Airlines is switching to a new Istanbul airport – all in 45 hours|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.theguardian.com/cities/2019/apr/06/turkish-airlines-switching-to-new-airport-all-in-45-hours|ئیش=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=The opening date has been pushed back three times, but authorities insist that the main terminal building and two runways will be fully operational by Sunday, in what critics say it is a rushed and dangerous attempt to stay on schedule.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Ay|یەکەم١=Hasan|سەردێڕ=Havalimanı değil zafer anıtı|ناونیشان=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2014/06/08/havalimani-degil-zafer-aniti|وێبگە=sabah.com.tr|بڵاوکەرەوە=Sabah|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> گواستنەوە لە فڕۆکەخانەوە بۆ شار لە ڕێگەی O-7ەوەیە، و لە کۆتاییدا بە دوو ھێڵی میترۆی ئەستەمبوڵەوە دەبەسترێتەوە. [[فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سەبیحە گۆکچەن]]، بە دووریی {{convert|45|km|mi|0|sp=us}} لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شارەوە، لە بەشی ئاسیایی، لە ساڵی ٢٠٠١ کرایەوە بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لەسەر فڕۆکەخانەی ئەتاتورک. فڕۆکەخانەی دووەمی ئەستەمبوڵ، کە تێیدا [[ھێڵی ئاسمانیی تێچووکەم|ھێڵە ئاسمانییە تێچووکەمەکان]] باڵادەستن، بە خێرایی ناوبانگی پەیدا کرد، بەتایبەتی دوای کردنەوەی تێرمیناڵێکی نوێی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٩دا؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/3f88624c-d88f-11de-b63a-00144feabdc0.html|ئیش=The Financial Times|دوایین=Strauss|یەکەم=Delphine|سەردێڕ=Sabiha Gökçen: New Terminal Lands on Time and Budget|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠١٢دا مامەڵەی لەگەڵ {{nowrap|<bdi>١٤٫٧</bdi> ملیۆن}} سەرنشیندا کرد، ساڵێک دوای ئەوەی [[ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی فڕۆکەخانەکان]] بە خێراترین فڕۆکەخانەی گەشەسەندووی جیھان ناوی برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dhmi.gov.tr/getBinaryFile.aspx?Type=13&dosyaID=3&IstatistikID=67|بڵاوکەرەوە=General Directorate of State Airports Authority|سەردێڕ=Yolcu Trafiği (Gelen-Giden)|زمان=tr|trans-title=Passenger Traffic (Incoming-Outgoing)|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104222525/http://dhmi.gov.tr/getBinaryFile.aspx?Type=13&dosyaID=3&IstatistikID=67|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=80B2A61513A6823BCDA930B0513BCC04?newsId=254217 |ئیش=Today's Zaman |سەردێڕ=Sabiha Gökçen Named World's Fastest Growing Airport |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130916183259/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3D80B2A61513A6823BCDA930B0513BCC04?newsId=254217 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> فڕۆکەخانەی ئەتاتورک ھەروەھا گەشەیەکی خێرای بەخۆیەوە بینیبوو، کە بەرزبوونەوەی {{nowrap|<bdi>٢٠٫٦</bdi> لەسەدی}} ھاتوچۆی سەرنشینان لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢دا بەرزترین بوو لەنێو ٣٠ گەورەترین فڕۆکەخانەکانی جیھاندا.<ref name="aci"/> فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ، کە دەکەوێتە دووریی {{convert|24|km|mi|sp=us}} لە ڕۆژئاوای ناوەندی شارەوە، لە بەشی ئەورووپی، نزیک کەنارەکانی دەریای مەڕمەڕە، پێشتر گەورەترین فڕۆکەخانەی شارەکە بوو. دوای داخرانی بەڕووی گەشتە بازرگانییەکاندا لە ساڵی ٢٠١٩، بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن فڕۆکە بارھەڵگرەکان و فڕۆکە فەرمییەکانی دەوڵەت کە خاوەندارێتییان دەگەڕێتەوە بۆ حکومەتی تورکیا بەکاردەھێنرا، تا ئەوکاتەی ڕووخاندنی ڕێڕەوەکانی لە ساڵی ٢٠٢٠ دەستی پێکرد. لە ساڵی ٢٠١٥دا مامەڵەی لەگەڵ {{nowrap|<bdi>٦١٫٣</bdi> ملیۆن}} سەرنشیندا کردووە، کە کردیە [[پێڕستی قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکانی ئەورووپا|سێیەم قەرەباڵغترین فڕۆکەخانە لە ئەورووپا]] و [[قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکانی جیھان بەپێی ھاتوچۆی سەرنشینان|١٨ەمین قەرەباڵغترین لە جیھاندا]] لەو ساڵەدا.<ref name="aci">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date|بڵاوکەرەوە=Airports Council International|سەردێڕ=Preliminary 2013 World Airport Traffic and Rankings|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180813170044/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <gallery widths="200px" heights="150px"> File:İstanbul Yeni Havalimanı airport Dec 2019.jpg|[[فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ]] File:Sabiha Gökçen Airport.JPG|[[فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سەبیحە گۆکچەنی ئەستەمبوڵ|فڕۆکەخانەی سەبیحە گۆکچەن]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == {{Portal|تورکیا|شارەکان|ئەورووپا|ئاسیا}} * [[پێڕستی کەسایەتییەکان لە ئەستەمبوڵەوە]] * [[پێڕستی دەستەخوشکە شارەکانی تورکیا#I|پێڕستی دەستەخوشکە شارەکانی ئەستەمبوڵ]] * [[پوختەی ئەستەمبوڵ]] == تێبینییەکان == {{notelist}} === کتێبناسی === {{refbegin|27em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=ʻAner|یەکەم=Nadav|ساڵ=٢٠٠٥|editor-last=Pergola|editor-first=Sergio Della|editor2-last=Gilboa|editor2-first=Amos|editor3-last=Ṭal|editor3-first=Rami|سەردێڕ=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|بڵاوکەرەوە=Gefen Publishing House Ltd.|شوێن=Jerusalem|ژپنک=٩٧٨-٩٦٥-٢٢٩-٣٤٦-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Athanasopulos|یەکەم=Haralambos|سەردێڕ=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=McFarland & Company, Inc.|شوێن=Jefferson, NC|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٠٩٤٣-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Barnes|یەکەم=Timothy David|سەردێڕ=Constantine and Eusebius|ساڵ=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|شوێن=Cambridge, MA|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-١٦٥٣١-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baynes|یەکەم=Norman H.|editor-last=Baynes|editor-first=Norman H.|editor2-last=Moss|editor2-first=Henry S. L. B. |سەردێڕ=Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization|ساڵ=١٩٤٩|بڵاوکەرەوە=Clarendon Press |شوێن=Oxford}} {{ISBN|978-0-674-16531-1}}. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Béhar|یەکەم=Pierre|سەردێڕ=Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique|شوێن=Paris|بڵاوکەرەوە=Éditions Desjonquères|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٢-٨٤٣٢١-٠١٥-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bideleux|یەکەم١=Robert|دوایین٢=Jeffries|یەکەم٢=Ian|سەردێڕ=A History of Eastern Europe: Crisis and Change|شوێن=New York and London|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦١١١-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Boyar|یەکەم١=Ebru|دوایین٢=Fleet|یەکەم٢=Kate|سەردێڕ=A Social History of Ottoman Istanbul|ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-١٣٦٢٣-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bloom|یەکەم١=Jonathan M. |دوایین٢=Blair|یەکەم٢=Sheila|سەردێڕ=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque|ناونیشان={{Google books|un4WcfEASZwC|پەڕە=RA١-PA٣١٥|plainurl=yes}} |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣|ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٩٩١-١|وتەگێڕانەوە=Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century BCE...}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brink-Danan|یەکەم=Marcy|سەردێڕ=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press|زنجیرە=New Anthropologies of Europe |شوێن=Bloomington, IN |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٣٥٦٩٠-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brummett|یەکەم=Palmira Johnson|سەردێڕ=Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911|ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|شوێن=Albany, NY|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٤٤٦٣-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cantor|یەکەم=Norman F.|سەردێڕ=Civilization of the Middle Ages|ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=HarperCollins|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٩٢٥٥٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Çelik|یەکەم=Zeynep|سەردێڕ=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=University of California Press|شوێن=Berkeley and Los Angeles|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٢٣٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Chamber of Architects of Turkey|سەردێڕ=Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula|ساڵ=٢٠٠٦|بەرگ=١|بڵاوکەرەوە=Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch|شوێن=Istanbul|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٣٩٥-٨٩٩-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chandler|یەکەم=Tertius|سەردێڕ=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|ساڵ=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=St. David's University Press|شوێن=Lewiston, NY|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٩٤٦-٢٠٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Connell|یەکەم=John|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Medical Tourism|زنجیرە=CAB Books|بڵاوکەرەوە=CABI|شوێن=Wallingford, Eng.|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥٩٣-٦٦٠-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dahmus|یەکەم=Joseph|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=A History of the Middle Ages|بڵاوکەرەوە=Barnes & Noble Publishing|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٧-٠٠٣٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=De Sélincourt|یەکەم=Aubery|سەردێڕ=The Histories|زنجیرە=Penguin Classics|editor-last=Marincola|editor-first=John M.|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٤٤٩٠٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/histories00hero}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=De Souza|یەکەم=Philip|سەردێڕ=The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٦٨٥٤-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|editor2-last=Stanley|editor2-first=Bruce E. |سەردێڕ=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, CA |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٩١٩-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Efe|یەکەم١=Recep|دوایین٢=Cürebal|یەکەم٢=Isa|chapter=Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul |سەردێڕ=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects |ناونیشان=https://archive.org/details/engineeringearth00brun|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited|ساڵ=٢٠١١|editor-last=Brunn |editor-first=Stanley D|بڵاوکەرەوە=Springer|شوێن=London & New York|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٨١-٩٩١٩-٨|پەڕەکان=٧١٥–٧٣٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Cheikh|یەکەم=Nadia Maria|سەردێڕ=Byzantium Viewed by the Arabs|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|شوێن=Cambridge, MA|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٣٢٨٨٥-٣٠-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkel|یەکەم=Caroline|سەردێڕ=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Basic Books|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٣٩٦-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freely|یەکەم=John|سەردێڕ=Istanbul: The Imperial City|ساڵ=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Viking|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٠-٨٥٩٧٢-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freely|یەکەم=John|سەردێڕ=The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara|ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Companion Guides|شوێن=Woodbridge, Eng.|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٠٦٣٩-٣١-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freely|یەکەم=John|سەردێڕ=A History of Ottoman Architecture|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=WIT Press|شوێن=Southampton, Eng.|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥٦٤-٥٠٦-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Georgacas|یەکەم=Demetrius John |ساڵ=١٩٤٧|سەردێڕ=The Names of Constantinople |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |بەرگ=٧٨|پەڕەکان=٣٤٧–٦٧|doi=10.2307/283503 |jstor=283503}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Göksel|یەکەم١=Aslı|دوایین٢=Kerslake|یەکەم٢=Celia|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Turkish: A Comprehensive Grammar|زنجیرە=Comprehensive Grammars|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=Abingdon, Eng.|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢١٧٦١-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Göktürk|editor-first=Deniz|editor2-last=Soysal|editor2-first=Levent|editor3-last=Türeli|editor3-first=İpek|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe? |بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٥٨٠١١-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grant|یەکەم=Michael|سەردێڕ=The Severans: The Changed Roman Empire|ساڵ=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٢٧٧٢-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gregory|یەکەم=Timothy E.|سەردێڕ=A History of Byzantium|ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=John Wiley and Sons|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٨٤٧١-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gül|یەکەم=Murat|سەردێڕ=The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=IB.Tauris|شوێن=London|edition=Revised Paperback|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٦-٣٧٤-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harter|یەکەم=Jim|سەردێڕ=World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Johns Hopkins University Press|شوێن=Baltimore, MD |edition=illustrated |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٨٠٨٩-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last1=Heper |editor-first1=Metin |editor-last2=Sayarı |editor-first2=Sabri |سەردێڕ=The Routledge Handbook of Modern Turkey |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-١١٠١٠-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=a0yaXTpWR90C |doi=10.4324/9780203118399}} ** {{harvc |last1=Bölükbaşı |first1=H. Tolga |chapter=Political economy |in1=Heper |in2=Sayarı |year=2012 |pages=341–351}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PydWDwAAQBAJ |سەردێڕ=Historical Dictionary of Turkey |ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٢٢٥-١|دوایین١=Heper |یەکەم١=Metin |دوایین٢=Öztürk-Tunçel |یەکەم٢=Duygu |دوایین٣=Criss |یەکەم٣=Nur Bilge |ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |edition=4th}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Holt|editor-first=Peter M.|editor2-last=Lambton|editor2-first=Ann K.S.|editor3-last=Lewis|editor3-first=Bernard|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam|بەرگ=١A|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |شوێن=Cambridge|ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤|edition=illustrated, reprint}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Isaac|یەکەم=Benjamin H.|سەردێڕ=The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest|ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=BRILL|شوێن=Leiden |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٦٩٢١-٣|edition=illustrated}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kapucu|یەکەم١=Naim|دوایین٢=Palabiyik|یەکەم٢=Hamit|سەردێڕ=Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age|زنجیرە=USAK Publications|بەرگ=١٧|بڵاوکەرەوە=USAK|شوێن=Ankara|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٦٠٥-٤٠٣٠-٠١-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karpat|یەکەم=Kemal H.|سەردێڕ=The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization|ساڵ=١٩٧٦|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge, Eng.|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٠٩٥٤-٠|edition=illustrated |ناونیشان=https://archive.org/details/gecekondururalmi0000karp}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Keyder|editor-first=Çağlar|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=Istanbul: Between the Global and the Local|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield|شوێن=Lanham, MD|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٧٦-٩٤٩٥-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=King|یەکەم=Charles|ساڵ=٢٠١٤|سەردێڕ=Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul|بڵاوکەرەوە=Norton & Cy|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٨٩١٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Klimczuk|یەکەم١=Stephen|دوایین٢=Warner|یەکەم٢=Gerald|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies|بڵاوکەرەوە=Sterling Publishing Company |شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٧-٦٢٠٧-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/secretplaceshidd0000klim}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Knieling|یەکەم١=Jörg|دوایین٢=Othengrafen|یەکەم٢=Frank|سەردێڕ=Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning|زنجیرە=Urban and Regional Planning and Development |بڵاوکەرەوە=Ashgate Publishing|شوێن=Surrey, Eng.|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٧٥٦٥-٥|ساڵ=٢٠٠٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Köksal|editor-first=Özlem|سەردێڕ=World Film Locations: Istanbul|بڵاوکەرەوە=Intellect Books|شوێن=Bristol, Eng.|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٥٠-٥٦٧-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Köse|یەکەم=Yavuz|editor-last=Atabaki|editor-first=Touraj|editor2-last=Brockett|editor2-first=Gavin|chapter=Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921) |سەردێڕ=Ottoman and Republican Turkish Labour History|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |شوێن=Cambridge|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-١٢٨٠٥-٦|پەڕەکان=٩١–١١٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Landscapes and Landforms of Turkey |زنجیرە=World Geomorphological Landscapes |editor-last1=Kuzucuoğlu |editor-first1=Catherine |editor-last2=Çiner |editor-first2=Attila |editor-last3=Kazancı |editor-first3=Nizamettin |بڵاوکەرەوە=Springer Cham |ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣٠-٠٣٥١٣-٦| doi=10.1007/978-3-030-03515-0 |ناونیشان=https://paris1.hal.science/hal-03939323}} ** {{harvc |last1=Şengör |first1=A. M. Celâl |last2=Kındap |first2=Tayfun |chapter=The Geology and Geomorphology of İstanbul |in1=Kuzucuoğlu |in2=Çiner |in3=Kazancı |year=2019 |pages=249–263 |doi=10.1007/978-3-030-03515-0_10}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Landau|یەکەم=Jacob M.|ساڵ=١٩٨٤|سەردێڕ=Atatürk and the Modernization of Turkey|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill|شوێن=Leiden |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٧٠٧٠-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Limberis|یەکەم=Vasiliki|سەردێڕ=Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople|ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٩٦٧٧-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lister|یەکەم=Richard P.|سەردێڕ=The Travels of Herodotus|ساڵ=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=Gordon & Cremonesi|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٠٣٣-٠٨١-٣}} * [[Philip Mansel|Mansel, Philip]]. ''[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]'' (2011) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Masters|یەکەم١=Bruce Alan|دوایین٢=Ágoston|یەکەم٢=Gábor|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=Encyclopedia of the Ottoman Empire|بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morris|یەکەم=Ian|سەردێڕ=Social Development|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Stanford University|شوێن=Stanford, CA |ناونیشان=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Necipoğlu|یەکەم=Gülru|سەردێڕ=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=The MIT Press|شوێن=Cambridge, MA|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-١٤٠٥٠-٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/architecturecere0000neci}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Necipoğlu|یەکەم=Gülru|contribution= From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye|editor-last=ölcer|editor-first=Nazan|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=From Byzantion to Istanbul|بڵاوکەرەوە=SSM |شوێن=Istanbul |ژپنک=٩٧٨-٦٠٥-٤٣٤٨-٠٤-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Norris|یەکەم=Pippa|ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Public Sentinel: News Media & Governance Reform |بڵاوکەرەوە=World Bank Publications|شوێن=Washington, DC|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢١٣-٨٢٠٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Organisation for Economic Co-operation and Development|سەردێڕ=Istanbul, Turkey |زنجیرە=OECD Territorial Reviews|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=OECD Publishing|شوێن=Paris|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٠٤٣٧١-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|doi=10.1002/9781118568446 |سەردێڕ=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies |ساڵ=٢٠١٩|editor-last1=Orum |editor-first1=Anthony M. |ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٥٦٨٤٥-٣|بڵاوکەرەوە=Wiley}} ** {{harvc |last1=Tepe |first1=Sultan |chapter=Istanbul |in1=Orum |year=2019 |doi=10.1002/9781118568446.eurs0517}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Report: Turkey 2009|بڵاوکەرەوە=Oxford Business Group|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٢٣٣٩-١٣-٩|ref={{SfnRef|Oxford Business Group|2009}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Papathanassis|یەکەم=Alexis|ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism|بڵاوکەرەوە=Springer|شوێن=Berlin|ژپنک=٩٧٨-٣-٨٣٤٩-٣٠٦٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quantic|یەکەم=Roy|ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Climatology for Airline Pilots|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧٠-٦٩٨٤٧-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reinert|یەکەم=Stephen W.|editor-last=Mango|editor-first=Cyril|سەردێڕ=The Oxford History of Byzantium|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨١٤٠٩٨-٦|chapter=Fragmentation (1204–1453)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reisman|یەکەم=Arnold|سەردێڕ=Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=New Academia Publishing, LLC|شوێن=Washington, DC|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٧٧٩٠٨-٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roebuck|یەکەم=Carl|سەردێڕ=Ionian Trade and Colonization|ساڵ=١٩٥٩|زنجیرە=Monographs on Archaeology and Fine Arts|بڵاوکەرەوە=Archaeological Institute of America|شوێن=New York}} Reprint: {{ISBN|978-0-89005-528-1}}. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Room|یەکەم=Adrian|سەردێڕ=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=McFarland & Company |شوێن=Jefferson, NC|edition=2nd|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٢٢٤٨-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rôzen|یەکەم=Mînnā|سەردێڕ=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=BRILL|شوێن=Leiden |edition=illustrated|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٥٣٠-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sanal|یەکەم=Aslihan|editor-last=Fischer|editor-first=Michael M. J.|editor2-last=Dumit |editor2-first=Joseph|ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy |زنجیرە=Experimental Futures |edition=illustrated|بڵاوکەرەوە=Duke University Press|شوێن=Chapel Hill, NC |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٩١٢-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schmitt|یەکەم=Oliver Jens|سەردێڕ=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oldenbourg |شوێن=Munich |زمان=de|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٨٦-٥٧٧١٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Shaw|یەکەم١=Stanford J.|دوایین٢=Shaw|یەکەم٢=Ezel K.|سەردێڕ=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|بەرگ=٢|ساڵ=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٦٦-٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofottoman00stan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tarasov|یەکەم١=Oleg|دوایین٢=Milner-Gulland|یەکەم٢=R.R.|سەردێڕ=Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Reaktion|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٨٩-١١٨-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taşan-Kok|یەکەم=Tuna|سەردێڕ=Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change|بڵاوکەرەوە=Eburon Uitgeverij B.V.|شوێن=Delft, the Neth.|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٥٩٧٢-٠٤١-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Jane|سەردێڕ=Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne|بڵاوکەرەوە=Tauris Parke Paperbacks|شوێن=New York|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٣٣٤-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tigrek|یەکەم١=Sahnaz|دوایین٢=Kibaroğlu|یەکەم٢=Ayșegül|ساڵ=٢٠١١|editor-last=Kibaroğlu |editor-first=Ayșegül|editor2-last=Scheumann|editor2-first=Waltina|editor3-last=Kramer|editor3-first=Annika |سەردێڕ=Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation|chapter=Strategic Role of Water Resources for Turkey|بڵاوکەرەوە=Springer|شوێن=London & New York|ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٢-١٩٦٣٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor=Time Out Guides|سەردێڕ=Time Out Istanbul|بڵاوکەرەوە=Time Out Guides|شوێن=London |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٧٠-١١٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Turan|یەکەم=Neyran|editor1-last=Sorensen|editor1-first=André|editor2-last=Okata|editor2-first=Junichiro|سەردێڕ=Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability |ناونیشان=https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited|زنجیرە=Library for Sustainable Urban Regeneration|بڵاوکەرەوە=Springer|شوێن=London & New York|ساڵ=٢٠١٠|پەڕەکان=[https://archive.org/details/megacitiesurbanf٠٠sore/page/n٢٣٦ ٢٢٣]–٤٢|chapter=Towards an Ecological Urbanism for Istanbul|ژپنک=٩٧٨-٤-٤٣١-٩٩٢٦٦-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=WCTR Society |نووسەر٢=Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō |سەردێڕ=Urban Transport and the Environment: An International Perspective|ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier|شوێن=Amsterdam|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٨-٠٤٤٥١٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wedel|یەکەم=Heidi|ساڵ=٢٠٠٠|editor1-last=Ibrahim|editor1-first=Ferhad|editor2-last=Gürbey|editor2-first=Gülistan|سەردێڕ=The Kurdish Conflict in Turkey|بڵاوکەرەوە=LIT Verlag Münster|شوێن=Berlin |ژپنک=٩٧٨-٣-٨٢٥٨-٤٧٤٤-٩|پەڕەکان=١٨١–٩٣}} * {{Cite report |author=World Intellectual Property Organization (WIPO) |year=2024 |title=Global Innovation Index 2024: Unlocking the Promise of Social Entrepreneurship |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/assets/67729/2000%20Global%20Innovation%20Index%202024_WEB3lite.pdf |location=Geneva |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.50062 |author-link=World Intellectual Property Organization}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wynn|یەکەم=Martin|سەردێڕ=Planning and Urban Growth in Southern Europe|زنجیرە=Studies in History, Planning, and the Environment|بڵاوکەرەوە=Mansell|شوێن=Los Altos, CA|ساڵ=١٩٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٢٠١-١٦٠٨-٣}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Prone to spam|date=January 2026}} <!-- {{No more links}} Please be cautious when adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page. --> {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} * [https://www.ibb.istanbul/ ماڵپەڕی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906202031/https://www.ibb.istanbul/ |date=6 September 2019 }}) * [http://en.istanbul.gov.tr/ ماڵپەڕی پارێزگاریی ئەستەمبوڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217232114/http://en.istanbul.gov.tr/ |date=17 December 2023 }} * [http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/Map.aspx?&scl=6&cx=88707&cy=96189&ap=uydu&lng=en شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ: وێنەی ئاسمانیی کارلێکەر لە ساڵانی ١٩٤٦، ١٩٦٦، ١٩٧٠، ١٩٨٢، ٢٠٠٦، ٢٠١١ و ٢٠١٣] * [http://historic-cities.huji.ac.il/turkey/istanbul/istanbul.html نەخشە کۆنەکانی ئەستەمبوڵ] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018220434/http://historic-cities.huji.ac.il/turkey/istanbul/istanbul.html |date=18 October 2021 }}); کۆکراوەی کارتۆگرافیای ئەران لاۆر، [[کتێبخانەی نەتەوەییی ئیسرائیل]] – [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html پڕۆژەی توێژینەوەی شارە مێژوویییەکان] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=25 March 2022 }}) {{Istanbul}} {{navboxes | list= {{Districts of Turkey | provname = Istanbul}} {{Provinces of Turkey}} {{Mayors of İstanbul}} {{World Heritage Sites in Turkey}} {{Turkey topics}} {{European Capital of Culture}} {{European Capital of Sport}} {{50th Anniversary Sculptures}} {{World's most populous urban areas}} {{Metropolitan centers in Turkey}} {{Largest cities in Turkey}} {{Megacities}} }} {{Authority control}} <!-- Leave the empty space as per [[WP:EPONYMOUS]] --> == سەرچاوەکان == {{reflist|colwidth=30em}} <references /> {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:ئەستەمبوڵ| ]] [[پۆل:شوێنەوارە ئەرکئۆلۆژییە یۆنانییە کۆنەکان لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنەوارە ئەرکئۆلۆژییەکان لە ناوچەی مەڕمەڕە]] [[پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتەکان]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتانی پێشوو]] [[پۆل:قوستەنتینیە]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] [[پۆل:ناوچە گەورەشارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییە ئاوەدانەکان لە تورکیا]] [[پۆل:ئەو شوێنە ئاوەدانانەی لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین دامەزراون]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان بەدرێژاییی ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنەوارە ڕۆمانییەکان لە تورکیا]] [[پۆل:شارە نێوان کیشوەرییەکان]] [[پۆل:گەورەشارەکان]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:شارە گەورەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] ky3sdxefmo1od9ipcr5we0kov8egj51 0 10345 1614000 1442848 2026-08-01T11:37:52Z Hivja 64112 /* */ 1614000 wikitext text/x-wiki {{Coord|32|5|N|34|48|E|display=title}} {{Infobox settlement | name = ئەڤیڤ | native_name = {{native name|he|תל־אביב-יפו|italics=off}}{{ھن}}{{native name|ar|تل أبیب – یافا|italics=off}} | settlement_type = [[Cities in Israel|City]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Hashalom interchange.jpg | photo2a = Azriely Sarona5.jpg | photo2b = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | photo3a = Tel Aviv Promenade panoramics.jpg | photo4a = Panorama of Tel Aviv (cropped).jpg | size = 280 | color = transparent | border = 0 }} | image_caption = '''لە سەرەوەی چەپەوە''': ئاڵوگۆڕی ھاشالۆم، تاوەری ئازریێلی سارۆنا، تاوەری کاتژمێری جافا، کەناری تەلئەبیب، سەیرانگای تەلئەبیب، پانۆرامای شارەکە | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt = | image_shield = [[پەڕگە:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Brandmark]] | nickname = {{unbulleted list |'یەکەم شاری عیبری' |'شاری سپی' |'شاری بێ وەستان'' |'The Bubble' | 'TLV' |'پرتەقاڵە گەورەکە'}} | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Israel#Asia#Earth | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location within Israel##Location within Asia##Location on Earth | pushpin_relief = ١ | coordinates = {{coord|32.08|N|34.78|E|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | subdivision_name = {{flag|Israel}} | subdivision_type1 = ناوچە | subdivision_name1 = {{flag|Tel Aviv District|name=Tel Aviv}} | subdivision_type2 = Metropolitan area | subdivision_name2 = [[Tel Aviv metropolitan area|Gush Dan]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = دامەزران | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = [[Tel Abib]] in {{bibleverse||Ezekiel|3:15|HE}}, via [[Theodor Herzl|Herzl]]'s ''[[Altneuland]]'' | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = [[Tel Aviv-Yafo Municipality]] | leader_title = سەرۆکی [[شارەوانی]] | leader_name = ڕۆن ھولدای | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = ٥٢ | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = ١٧٦ | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = ١٥١٦ | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = ٥ | elevation_ft = | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} | population_rank = یەکەم لە [[ئیسرائیل]] | population_urban = ١٬٣٨٨٬٤٠٠ | population_metro = ٣٬٨٥٤٬٠٠٠ | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = ٨٤٦٨٫٧ | population_density_rank = ١٢یەم لە ئیسرائیل | population_density_urban_km2 = ٨٠٥٧٫٧ | population_density_metro_km2 = ٢٢٨٦ | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = تێل ئەڤیڤی<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Tel Aviv: Mythography of a City |یەکەم= Maoz |دوایین= Azaryahu |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە= Syracuse University Press |شوێن= Syracuse, New York |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣١٢٩-٣|پەڕەکان=١٣٣–١٣٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |ناونیشان=https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann |یەکەم= Barbara E. |دوایین=Mann |ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە= Stanford University Press |شوێن= Stanford, California |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٥٠١٩-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/placeinhistorymo٠٠٠٠mann/page/١٤٨ ١٤٨], ١٦٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |ناونیشان= https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8 |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە= Lonely Planet |شوێن= Melbourne, Oakland and London |ژپنک= ٩٧٨-١-٧٤١٧٩-٨٨٧-٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/citiesbookjourne٠٠٠٠unse_p٤t٨/page/٣٨٠ ٣٨٠]–٣٨١}}</ref> | population_note = | blank_name_sec1 = GDP | blank_info_sec1 = [[American Dollar|US$]] ١٥٣٫٣ ملیار<ref name="brookingsgdp">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |سەردێڕ= Global city GDP 2014 |بڵاوکەرەوە= Brookings Institution |ڕێکەوتی سەردان= ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> | blank1_name_sec1 = GDP per capita | blank1_info_sec1 = US$42,614<ref name="brookingsgdp"/> | timezone1 = کاتی ستانداردی ئیسرائیل | utc_offset1 = +٢ | timezone1_DST = کاتی ھاوینی ئیسرائیل | utc_offset1_DST = +٣ | postal_code_type = پۆستاڵکۆد | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Telephone numbers in Israel|Area code]] | area_code = +٩٧٢–٣ | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[White City (Tel Aviv)|White City of Tel Aviv]] | designation1_date = ٢٠٠٣ | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = Israel | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = [[List of World Heritage Sites in Israel|Israel]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name = }} '''تێل ئاڤیڤ''' یان '''تەلئەبیب''' (بە [[عیبری]]: תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ) پڕ دانیشتووترین شارە لە ناوچەی گەورەی [[گووش دان]] لە [[ئیسرائیل]]. دەکەوێتە کەنارەکانی [[دەریای ناوین]]ی ئیسرائیل و ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٥ ھەزار و ٦٠٠ کەسە، ناوەندی ئابووری و تەکنەلۆژیای وڵات و ناوەندێکی [[تەکنەلۆژیا]]ی بەرزی جیھانییە. ئەگەر [[قودس]]ی ڕۆژھەڵات بە بەشێک لە ئیسرائیل ھەژمار بکرێت، تەلئەبیب دووەم شاری زۆرترین دانیشتوانی وڵاتەکەیە، دوای قودس؛ ئەگەر نا، تەلئەبیب پڕ دانیشتووترین شارە، پێش قودسی ڕۆژاوا کەوتووە.<ref> West and East Jerusalem combined have 901,000 residents, more than twice as many as Tel Aviv-Yafo. West Jerusalem alone has a population of 348,000.[8] </ref> تەلئەبیب لەلایەن شارەوانی تەلئەبیب-یافۆ بەڕێوەدەبرێت کە سەرۆکی شارەوانی ڕۆن ھولدای سەرۆکایەتی دەکات و زۆربەی باڵیۆزخانە بیانییەکانی ئیسرائیل تێیدا نیشتەجێیە. شاری جیھانی بێتا+ و لە پلەی ٥٣ی پێوەرەکانی ناوەندە داراییە جیھانییەکانە لە ساڵی ٢٠٢٢. تەلئەبیب خاوەنی سێیەم یان چوارەم گەورەترین ئابوورییە و گەورەترین ئابووریی بۆ تاک لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دا ھەیە. لە پلەی چوارەمی سەرەکیی ناوەندەکانی سیستمی ژینگەیی بۆ کۆمپانیاکانە لە جیھانیدا. لە ئێستادا ئەم شارە بەرزترین تێچووی ژیانی لە جیھاندا ھەیە. ساڵانە زیاتر لە ٢.٥ ملیۆن سەردانیکەری نێونەتەوەیی وەردەگرێت. شوێنی زانکۆی تەلئەبیبە کە گەورەترین زانکۆی ئەو وڵاتەیە و زیاتر لە ٣٠ ھەزار خوێندکاری تێدایە.<ref>Jerusalem is Israel's capital according to the Jerusalem Law passed in 1980. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament (Knesset) are located there. The Palestinian Authority foresees East Jerusalem as the capital of its future state. The UN does not recognize Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority.[9] Countries maintain their embassies in Tel Aviv and its suburbs, or suburbs of Jerusalem, such as Mevaseret Zion.[10] The Czech Republic, Guatemala, Honduras, Taiwan, the United States, and Vanuatu recognize Jerusalem as the capital of Israel.</ref><ref>https://www.rfl.rw/docs/GFCI32Report2022.09.22v0.3WithEmbargo.pdf</ref><ref>https://www.longfinance.net/documents/1318/GFCI23.pdf</ref><ref>https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/ https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-moves-up-to-4th-place-in-annual-ranking-of-global-tech-ecosystems/</ref><ref>https://startupgenome.com/report/gser2024</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-59489259</ref><ref>https://www.cnbc.com/2021/11/30/this-is-now-the-worlds-most-expensive-city-to-live-in-eiu.html</ref><ref>https://www.timesofisrael.com/mastercard-ranks-tel-aviv-as-fifth-most-visited-city-in-middle-east-and-africa/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032</ref> == حکوومەتی ناوخۆیی == [[پەڕگە:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[گۆڕەپانی ڕابین]] و [[ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ]] کە سەیری باکووری ڕۆژاوا دەکەن]] تێل ئەڤیڤ لەلایەن ئەنجومەنی شارێکی ٣١ ئەندامییەوە بەڕێوەدەبرێت کە بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە ھەڵبژاردنی ڕێژەیی ڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێت،<ref name="govt">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Encyclopædia Britannica Staff |سەردێڕ=The New Encyclopædia Britannica |ئیش=Encyclopædia Britannica |ساڵ=١٩٧٤|پەڕە=٦٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council |ژپنک=٠-٨٥٢٢٩-٢٩٠-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220409161144/https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و سەرۆکی شارەوانییەک کە بۆ ھەمان خول بە ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ لەژێر سیستەمی دوو خولیدا ھەڵدەبژێردرێت. وەک ھەموو سەرۆک شارەوانییەکانی دیکەی ئیسرائیل، ھیچ سنوورێکی ماوەی سەرۆکایەتی شارەوانی تەلئەبیب نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.idi.org.il/articles/24646 |سەردێڕ=Is There a Connection Between Corruption and Term Limits in Local Government? |بڵاوکەرەوە=The Israel Democracy Institute |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218135659/https://en.idi.org.il/articles/24646 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەموو ھاووڵاتیانی ئیسرائیلی کە تەمەنیان لە سەرووی ١٧ ساڵەوەیە و لانیکەم ساڵێک لە تەلئەبیب نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان ھەیە لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکان. شارەوانی بەرپرسیارە لە خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان، ژێرخانی گشتی، پلاندانانی شارەکان، گەشتیاری و کاروباری ناوخۆیی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.idi.org.il/articles/24646 |سەردێڕ=Is There a Connection Between Corruption and Term Limits in Local Government? |بڵاوکەرەوە=The Israel Democracy Institute |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218135659/https://en.idi.org.il/articles/24646 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm |سەردێڕ=Social Services Administration |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Tel Aviv-Yafo Municipality |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090426095713/http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm |سەردێڕ=Community Life |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Tel Aviv-Yafo Municipality |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050526023203/http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠٠٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm |سەردێڕ=Tourism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Tel Aviv-Yafo Municipality |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080302120451/http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm <!--Added by H3llBot--> |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ھۆڵی شارەوانی تەلئەبیب دەکەوێتە گۆڕەپانی ڕابین. [[ڕۆن ھولدای]] لە ساڵی ١٩٩٨ەوە سەرۆکی شارەوانی تەلئەبیب بووە.<ref name="govt"/> حولدای بۆ خولی پێنجەم لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی ساڵی ٢٠١٨دا ھەڵبژێردرایەوە، بە شکستھێنان بە جێگری پێشووی [[ئەساف زەمیر]]، دامەزرێنەری [[پارتی ھایر]].<ref name="ToIWootliff">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Wootliff |یەکەم١=Raoul |دوایین٢=ToI staff |سەردێڕ=Tel Aviv mayor fends off deputy, cruises to fifth term |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/ |ئیش=The Times of Israel |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191208162858/https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شاری ھولدای بووەتە درێژخایەنترین سەرۆکی [[شارەوانی]] شارەکە، کە ماوەی ١٩ ساڵەی شلۆمۆ لاھاتی تێپەڕاندووە.<ref name="ToIWootliff"/> کورتترین پۆستەکەی [[دەیڤید بلۆچ]] بوو، کە بۆ ماوەی دوو ساڵ لە پۆستەکەیدا بوو، ١٩٢٥–١٩٢٧. لە ڕووی سیاسییەوە تەلئەبیب بە قەڵایەکی چەپ ناسراوە، لە ھەردوو بابەتی ناوخۆیی و نیشتمانیدا. دەنگی چەپ بە تایبەتی لە گەڕەکە دەوڵەمەندەکانی ناوەڕاست و باکووری شارەکەدا باو بووە، ھەرچەندە بۆ گەڕەکە چینی کرێکارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵات کە مەیلیان ھەیە دەنگ بە پارتە ڕاستڕەوەکان بدەن لە ھەڵبژاردنە نیشتمانییەکاندا، وا نییە.<ref>Haviv Rettig Gur, [http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ The 20th Knesset — parliament of a splintered, tribal Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509122619/http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ |date=9 May 2015}}, ''The Times of Israel'', 6 April 2015</ref> لە دەرەوەی کیبوتزیم، مێرێتز لە تەلئەبیب دەنگی زیاتر وەردەگرێت لە چاو ھەر شارێکی دیکەی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shiner |یەکەم=Doron |ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923 |سەردێڕ=How they voted: See Israel election results by city/sector |ئیش=Haaretz |شوێن=Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721225236/http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[گۆڕەپانی ڕابین]] * [[ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پایتەختەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{پۆلی کۆمنز|Tel Aviv-Yafo}} [[پۆل:تێل ئەڤیڤ|*]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] thevtgj2948qn1ixo5f05hefpzeis1v 0 10543 1613963 1590540 2026-08-01T08:39:45Z ~2026-42740-05 78150 1613963 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەخموور | ناوی_فەرمی = Mexmûr - Makhmur - مخمور | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای مەخموور.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی قەزای مەخموور و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=10|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.77622 |frame-long= 43.57974 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = شارۆچکەی مەخموور | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = ئیبراھیم شیخ اللە ئیبراھیم <ref> https://www.basnews.com/so/ </ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٠٬٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = مەخمووری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[کوردیی باکووری|کورمانجی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مەخموور''' یەکێک لە شارۆچکەکانی [[پارێزگای ھەولێر]]ە و ناوەندی [[قەزای مەخموور]]ە.<ref> https://anfkurdi.com/ewropa/nezi-mehek-dorpeca-li-ser-mexmur-dewam-dike-116938 </ref> لەرووی جوگرافییەوە شارۆچکەی مەخموور بەدووری(٦٥) کم دەکەوێتە خۆر ئاوای [[شار]]ی [[ھەولێر]]، دووری لە [[شارەدێ]]ی [[گوێڕ]] (٥٣)کم ، لە [[شارەدێ]]ی قەراج (١٤)کم ، لە [[شارەدێ]]ی دیبەگە (٣٠) کم ، لە [[شارەدێ]]ی [[مەلا قەرە]] (٢٨)کم ، لە [[شارەدێ]]ی گەیارە (٢٨)کم لەلای رۆژئاوای [[شارەدێ]]ی شەرگات (٦٠)کم دوورە لە لای رۆژھەڵاتی مەخموور [[شارەدێ]]ی سەرگەڕان ھەیە بە دووری (٥٥)کم. چیای (قەرەچووغ) دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆر ھەڵاتی باکووری. قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەروی کشتوکاڵیەوە بەتایبەت بۆ ( [[گەنم]] و [[جۆ]]) کە لە سەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] بە پلەی یەکەم دێت، ھەر بۆیە یەکەم و دووەم گەورەترین سایلۆ لەسەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] لە مەخموور دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == * ناوی شارۆچکەی مەخموور، یەکێکە لەو ناوانەی کە چەندین لێکدانەوەی مێژوویی، زمانەوانی و جوگرافی جیاوازی لەسەرە. کۆنترین و بەناوبانگترین بۆچوونەکان ئەمانەن: ** بۆچوونی مێژوویی (مە مۆرا / مەخمور): ئەمە بە بەھێزترین و زانستیترین بۆچوونی مێژوویی دادەنرێت. دەگوترێت لە سەردەمی [[ئاشوورییەکان]] و بابلییەکاندا، بەھۆی ئەوەی ئەم ناوچەیە دەشتاییەکی پان و پۆڕ و خاکی بۆ کشتوکاڵ بەپیت بووە، لە دەقە کۆنەکاندا بە ناوی (مە مۆرا - Ma mora) یان (مەخموور) ھاتووە کە لە زمانە دێرینە سامییەکاندا بە واتای "کۆگای دانەوێڵە" یان "جێگای [[خەرمان]] و [[گەنم]]" دێت. ئەمەش بە تەواوی لەگەڵ سروشتی جوگرافیی مەخمووردا دەگونجێت کە بە "سەبەتەی گەنمی کوردستان" ناسراوە. ** بۆچوونی زمانەوانی (مەغموور - داپۆشراو): ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە وشەکە لە ڕەگی (مەغموور - المغمور)ی [[زمانی عەرەبی|عەرەبییەوە]] ھاتووە، کە بە واتای "ونبوو، نادیار، یان داپۆشراو" دێت. ھۆکاری ئەم لێکدانەوەیەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە [[قەزای مەخموور]] لە نێوان زنجیرە چیای [[قەرەچوغ|قەرەچووغ]] و دەشتاییەکاندا ھەڵکەوتووە و لە دوورەوە وەک شوێنێکی حەشاردرواو یان نادیار ھاتووەتە بەرچاو. ** بۆچوونی ئایینی و سۆفیگەری (مەخموور - سەرخۆش لە عیشق): وشەی "مەخموور" لە ڕووی زمانەوانییەوە (بەتایبەت لە شیعر و ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا) بە واتای "سەرخۆش، خومار، یان مەست" دێت. گێڕانەوەیەکی لۆکاڵی ھەیە کە دەڵێت لە کۆندا شێخ یان پیاوچاکێکی ئایینی لەو ناوچەیە نیشتەجێ بووە کە ھەمیشە لە عیشقی ئیلاھیدا "مەست و مەخموور" بووە، و خەڵکەکە ناوچەکەیان بە ناوی حاڵەتی ئەو زاتەوە ناو ناوە. ** بۆچوونی فۆلکلۆری (مەخمەڵ): بۆچوونێکی تری سادەی دەماودەم ھەیە کە دەڵێت لە وەرزی [[بەھار]]اندا، دەشتی قەراج و دەوروبەری مەخموور بە جۆرێک سەوز و گوڵزار دەبێت کە وەک قوماشی "مەخمەر" (مەخمەڵ) چاو ڕادەکێشێت، بۆیە لە "مەخمەر"ەوە بووە بە مەخموور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == '''مەخموور''' یەکێکە لە شارۆچکە کۆنەکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] کە دەکەوێتە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] و سەرەتای دروستبوونی بۆ سەردەمی چاخە کۆنەکانی بەر لەمێژوو دەگەڕێتەوە، بەشێوەیەکی بەردەوام ئاوەدانی و ژیانی مرۆڤەکانی لێ ھەبووە، ئەوەش پاڵپشت بەو پاشماوە مێژوویانەی لە دەڤەرەکە دۆزراونەتەوە. مەخموور ھەمیشە ناوەندی بڕیاردان و حاکمی سنوورەکە و دەوروبەری بووە و دەسەڵاتدارانی سەردەم (مەخموور)یان کردووەتە پایتەختی دەرکردنی بڕیارەکان لە دەڤەرەکە. لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] و [[ئینگلیز]] لە [[عێراق]]، (مەخموور) ناوچەیەکی گرنگ بووە و چەند بنکەیەکی سیاسی و سەربازی لێ دامەزراوە، وەک سنوورێکی گرنگ ڕۆڵی بینییەوە لە ڕووداوە سیاسییەکان و چارەکردنی کێشمەکێشەکان. مەخموور بە فەرمانی پاشایەتی ژمارە ٤٥٨ لە ١٥ی ئازاری ١٩٢٧ لە پلەی [[ناحیە]] بۆ [[قەزا]] بەرزدەکرێتەوە لەسەر [[پارێزگای ھەولێر]] دەکرێتە (قایمقامییەتی قەزای مەخموور) و (عەبدولرەحمان سەعید بابان) وەک یەکەم قایمقام دەست بەکاربووە. ئەو قەزایە تا ساڵی ١٩٩٦ سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بووە، بەڵام دواتر لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە خرایە سەر [[پارێزگای نەینەوا]] کە (١٢٠)کم لێک دوورن. === پڕۆسەی بەعەرەبکردنی مەخموور === [[عەرەباندن|بەعەرەبکردن]]ی سنوورەکە [[قەزای مەخموور]] بەھۆی گرنگی بوونی لەڕووی جوگرافی و سیاسی و نەتەوەیی و ھەبوونی ماددە جۆربەجۆرەکانی سەر زەوی و ژێرزەوییەکەی بە تایبەتی [[نەوت]]، بۆیە بەدرێژایی مێژووی ڕژێمە یەک لەدوایەکەکان ھەوڵی زۆریان داوە بۆ داگیرکردنی سنوورەکە. ئەم دەڤەرە بە تەواوی گوند و ناحیەکانی بۆ چەندین جار بەر شاڵاوەکانی [[عەرەباندن|تەعریبکردن]] و ڕاگواستن کەوتوەتەوە، لەگەڵ ھاتنی دەسەڵاتی [[ڕژێمی بەعس]]یش ئەو سنوورە زیاتر کەوتە ژێر پلانی بەعەربکردن، بەعس تەواوی ھەوڵەکانی بەگڕخست بۆ گۆرینی جوگرافیا و دیموگرافیای سنوورەکە، ھەر لەم ھەوڵە شۆڤینیانەی دا چەند گوندێکی لە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی دابڕاند و خستییە سەر [[ناحیەی سەرگەڕان]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]، سەرەڕای ھێنانی [[عەرەب]]ی ھاوردە بۆ سنوورەکە و گۆڕینی ناوی گوند و شوێنە گشتییە [[کورد]]ییەکان بۆ ناوی [[عەرەب]]ی، ھاوکات قەدەغەکردنی خوێندن بە [[زمانی کوردی]] و کردنی بە [[زمانی عەرەبی]]، ھتد… لە دوای ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ی پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق و ڕزگاربوونی دەڤەرەکە، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] تەواوی ھەوڵەکانی خۆی خستووەتەگەڕ لەپێناو گەڕاندنەوەی مەخموور بۆ دۆخی ئاسایی خۆی و لەدوای دامەزراندنەوەی قایمقامییەت و بەڕێوەبەرایەتی ناحیەکان و یەکە ئیدارییەکان، یەکەم ھەوڵیشی کردنەوەی (بەڕێوەبەرایەتی پەرورەدەی مەخموور) بوو کە خوێندن بکاتەوە [[زمانی کوردی]]. === مەخموور و ماددەی ١٤٠ === «ماددەی ١٤٠» و چاوەڕوانی گەڕانەوە لە دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق]]، خەڵکی سنوورەکە لە چاوەڕوانی ئەوە بوون کە [[قەزای مەخموور]] بگەڕێتەوە سەر ئیدارەی [[پارێزگای ھەولێر]] و جارێکی تر خەڵکە ڕاگوێزکراوەکان بگەرێنەوە گوندەکانیان و حکومەت گوندەکانیان بۆ ئاوەدان بکاتەوە، بەڵام بەداخەوە بەھۆی ئەو کێشە سیاسی و ئیداریانەی کە حکومەتی نوێی [[عێراق]] لەسەر ناوچە بە عەرەبکراوەکانی درووستکرد، بۆیە قەزای مەخمووریش لەم چوارچێوەیە بە ھەڵواسراوی مایەوە و ھەر دوای ماددەی ٥٨ی ئەنجومەنی حکوم و ١٤٠ی دەستووری نوێی عێراقی ئەو سنوورە کەوتە نێوان چوارچێوەی بەرنامەی ئەو ماددانە بۆ ئاسایی کردنەوە و گەڕانەوەی بۆ ژێر ئیدارەی [[ھەرێمی کوردستان]]. ھەربۆیەش ئەو نەگەڕانەوەیە بۆشایەکی زۆری ئاوەدانی و درووستکرد و وای کرد خەڵکەکە لە گەڕانەوەیان بۆ گوندەکانیان بەھۆی نەبوونی ھاوکاری ئاوەدانی سست ببنەوە. === داعش === لە ماوەی قەیرانی ٢٠١٤ی داعشدا، شارۆچکەکە لەلایەن چەکدارانی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا، پێش ئەوەی جارێکی دیکە لەلایەن ھێزە [[کورد]]ییە یەکگرتووەکانەوە وەربگیرێتەوە.<ref> https://www.vice.com/en/article/ev787k/meet-the-pkk-terrorists-battling-the-islamic-state-on-the-frontlines-of-iraq </ref> لە وەڵامدا میلیشیایەکی مەدەنی خۆبەخش بۆ بەرگریکردن لە شارۆچکەکە دروستکرا.<ref> https://foreignpolicy.com/2014/08/20/the-locked-and-loaded-carpenters-of-makhmour/ </ref> دواتر شارۆچکە کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لەلایەن [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]]ەوە لە ژێر دەستی [[پێشمەرگە]] وەگیرایەوە. لە میانی [[ململانێی کورد-عێراق ٢٠١٧]]دا، لە جەرگەی شارۆچکەکە شەڕ و پێکدادان لە نێوان ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] و [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]] دروستبوو، بە پشتیوانی [[حەشدی شەعبی]]، تاوەکو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە.<ref> https://www.rudaw.net/english/kurdistan/241020174 </ref> == کەمپی ئاوارەکانی مەخموور == ھەروەھا لە [[قەزای مەخموور]] کەمپی ئاوارەکانی مەخموور ھەیە کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە.<ref> statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Çerny, Hannes. Iraqi Kurdistan, the PKK and International Relations. Routledge. p. 260 </ref> نزیکەی ١٢ ھەزار پەنابەری [[کورد]]، کە لە شەڕی ناوخۆی نێوان [[کورد]] و دەوڵەتی [[تورکیا]] لە نەوەدەکانی سەدەی رابردوودا ھەڵاتوون، لەم کەمپە پەنابەرانەدا دەژین.<ref> https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdish-villagers-under-fire-in-pkkcontrolled-iraq-say-turkey-is-no-different-from-isis-10433995.html </ref> == جوگرافیای مەخموور == لەڕووی جیوگرافییەوە مەڵبەندی قەزای مەخموور بەدووری (٥٦) کم دەکەوێتە خۆر ئاوای شاری [[ھەولێر]]، لە باکوورییەوە [[قەزای دەشتی ھەولێر]] و [[قەزای خەبات]]ە و لە باشوورییەوە ڕووباری [[دیجلە]]یە، لە خۆرھەڵاتی [[زێی بچووک]]ە و خۆر ئاوای [[زێی گەورە]]یە. لەگەڵ ([[پارێزگای نەینەوا]] - [[پارێزگای کەرکووک]] - [[پارێزگای سەلاحەددین]]) ھاوسنوورە. [[چیای بلباس]](قەرەچووغ) دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆرھەڵاتی باکووری. قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەڕووی کشتوکاڵییەوە بەتایبەت بۆ ([[گەنم]] و [[جۆ]]) کە لە سەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] بە پلەی یەکەم دێت، ھەر بۆیە یەکەم و دووەم گەورەترین سایلۆ لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق لە مەخموور دروستکراوە. شارۆچکەی مەخموور دەکەوێتە سەر ھێلی (٣٥) پانی و (٤٣–٤٤) درێژی و ئاوھەواکەی گەرم و [[ئاوی ژێرزەوی]] ناسازە و ناشێت بۆخواردنەوە، بۆیە لەسەرچاوەی زێی گەورە لە پرۆژەی ئاوی (سلتان عبداللە) و دەمارەشیرینی کەندێناوە لەگوندی ([[گاوەرە]]) ئاو بۆ مەخمووردابین کراوە. بۆ [[ناحیەی قەراج]]یش لە [[زێی گەورە]] لە پرۆژەی ئاوی (حاجی عەلی) ئاو دابینکراوە لەگەڵ پڕۆژە ئاوی گوندی ([[دووانزە ھەوار]]). بۆ [[دیبەگە]]ش لە پڕۆژە ئاوی دیبەگە لە گوندی منارەی دەشتی مرکیە ئاو دابینکراوە. بۆ [[ناحیەی گوێڕ]] لە [[زێی گەورە]] ئاو دابینکراوە. لە ئێستاکەشدا پلان ھەیە لەرێگەی پارێزگای ھەولێر و ڕێکخراوەکانەوە پڕۆژەیەکی تری ستراتیژی ئاو بۆ مەخموور و ناحیەکانی [[گوێڕ]] و [[دیبەگە]] دروستبکرێت لە سەر [[زێی گەورە]] لە گوندی ([[کوشاف]])ی [[ناحیەی گوێڕ]]. قەزاکە لە دوو دەشتی سەرەکی فراوان پێک دێت (قەراج و کەندێناوە) لەگەڵ بەشێک لە [[دەشتی شەمامک]] کە ناوەندی قەزاکە کەوتووەتە بەری قەراج و پتر لە ٢١٠ [[گوند]] لەخۆ دەگرێت. سنوری قەزای مەخموور جیا لەوەی ناوچەیەکی دەوڵەمەندی کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییە، ھاوکات لەرووی بەرھەمە بیناسازی و [[نەوت]]ییەکانیش دەوڵەمەندە و بەتایبەت لەناحیەکانی دیبەگە و قەراج بەدەیان بیرە [[نەوت]] ھەیە و پاڵاوگەی (خورمەڵە)ش کەوتووەتە دیبەگە کە نەوت لەرێگەی [[کەرکووک]]ەوە بەرەو بەندەری جیھانی ڕەوانە دەکات. بەشێوەیەکی گشتی === ڕووبەر === ڕووبەری قەزاکە (٣٥٢٬٠٠٠) دۆنمە و ڕێژەی ٨٪ی کۆی گشتی ڕووبەری [[پارێزگای ھەولێر]] پێکدێنێت. ڕووبەری قەزای ناوەندیش (٨٨٠)کم٢. قەزای مەخموور سێ ناحیە لەخۆ دەگرێت ئەوانیش (قەراج"باقرت"، گوێڕ و کەندێناوە"دیبەگە")، لە ساڵی ١٩٩٦یش دوای لکاندنی قەزاکە بە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ڕژێمی بەعس]] گوندی ([[مەلاقەرە]])ی سەر بە ناحیەی کەندێناوەی بۆ عەرەبە ھاوردە و تەعریب چییەکان بە فەرمانی دیوانی سەرۆکایەتی ژمارە (٢٠٥٨٤) لە بەروای ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩٦ کردە ناحیە و ناوی نا(عەدنانییە) ئەوەش بەناوی (عەدنان خەیروللا)ی کوڕە خەزوری [[دیکتاتۆر]] سەدام حسێن) بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨لە فرۆکە لە پلانێکی سەدام و بەعس کەوتە خوارە ولە ئاسمانی ئەم گوندە گیانی لەدەست دا. بەڵام لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ و نەمانی [[ڕژێمی بەعس]] و گەڕانەوەی تەعریبچییەکان ئەو ناحیە بۆوە بە گوند، لەئێستادا ھەوڵی زۆر ھەیە کە جارێکی تر بکرێتەوە ناحیە بۆیە ئێستا تەوای ھۆکارەکانی بۆ ئامادەکراوە و چاوەڕێی ھەڵبژاردنی قەزاو ناحیەکانە. ھاوکات کەمپی کوردەکانی باکووری کوردستان لە بەری خۆرئاوای شارۆچکەکە بەدووری ٣کم نیشتەجێن و لەرووی ئیدارییەوە سەربە مەخموورن و لەلایەن کۆمسیۆنی بالای پەناھەندەکان سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان(unhcr) وحکوومەتی ھەرێم سەرپەرشتی دەکرێن. کە وەک ئیدارەیەکی گشتی بەرێوەبەر و فەرمانگەی ھەیە و نزیکەی (١٢٠٠٠) دوانزە ھەزار مرۆڤی سڤیلی تێدادەژیت کە لە ساڵی ١٩٩٨ وە لەو قەزایە نیشتەجێنە. ئەو کەمپەش تەنھا لەلایەن حکومەتی ھەرێم و پارێزگای ھەولێر کاروپرۆژەی بۆ ئەنجامداروە و لەرووی خوێندن و پەرورەدە و تەندروستی و ئەمنی و ھەلی کارەوە حکوومەتی ھەرێم ڕۆڵی بۆیان ھەیە.<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/394 </ref> == نەتەوەکانی مەخموور == لەڕووی [[نەتەوە]]یییەوە بەشێوەیەکی سەرەکی زۆرینەی دانیشتوانی سنوورەکە [[کورد]]ن، بەڵام بەھۆی ھۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتەیەکانەوە چەند گوندێکی [[عەرەب]] لەناوچەکە درووست بوون بەتایبەتی لەھەردوو [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی گوێڕ]] و ناوەندی قەزای مەخموور. == ئایین == لەڕووی ئاینییەوە خەڵکی سنوورەکە لە ئاین [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] مەزھەبن، بەدەیان کەسایەتی و زانای ئاینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە و چەندین تەکیە و خانەقاش لەسنوورەکە ھەبووە و ھەیە، جێگەی ئاماژە پێدانە دوو گوندی سنووری [[ناحیەی گوێڕ]] لە [[یارسان|کوردە کاکەیەکان]]ن. لەساڵانی سەدەی نۆزدە [[جوو]]ش لە سنوورەکە ھەبونە، بەڵام دوای دروستبونی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] چونەوەی جولەکەکان بۆ ئیسرائیل، ئێستاکەش ئەوان بەردەوام پەیوەندیان بەسنوورەکە ھەیە و سەردانی دەکەنەوە. == وەرزش == لەڕووی [[وەرزش]]ییەوە گەنجانی مەخموور لەرووی وەرزشییەوە خودان جەستەیەکی بتەون و لەگەڵ بڵاو بونەوەی یارییە وەرزشییە فۆلکلۆرییەکان تاکو یارییە جیھانییە باوەکان خودان یاریزانی پێشەنگ بوونە و لەم ڕۆژگارەش یانەیەکی وەرزشیی و ناوەندێک و بنکەیەکی وەرزشی و چەندین یاریگای وەرزشی و یاریگایەکی گەورەی ھەیە. ھاوکات پتر لە ١٥٠ تیپی میللیشی ھەیە. شیاوی گوتنە حکومەتی ھەرێم و ڕێکخراوەکانی لاوان لەروی وەرزشییەوە بایەخێکی زۆریان بەلاوانی سنورەکە داوە ھەر لە دابینکردنی یاریگا و پێداویستییە وەرزشییەکان و ھاوکارییە ماددیی و مەعنەوەیەکانەوە. == کشتووکاڵ == لەڕووی کشتوکاڵییەوە خاکی قەزای مەخموور بەشێوەیەکی گشتی زۆر بە پرشتە و خاکێکی قاوەیی و تۆخە و زەویەکانی دێمەکارن و [[گەنم]] و [[جۆ]] بە پلەی یەک دەچیندرێت و بێستان و شینایشی لێدەکرێت و دەشتێکی کاکی بەکاکی یە ئاو ھەواکەشی نیمچە گەرمەسێرە. ئاژەڵداریش بنەمایەکی تری کاری کشتوکاڵی و بژێوی جوتیارانی سنورەکەیە کە بەپلەی یەکیش بەخێوکردنی [[مەڕ]] و [[بزن]]، [[مانگا]] و پەلەوریش بەخوێودەکرێت. زەوی دێمی کشتوکاڵی و بەراویشی ھەیە لەسەر [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]. ھاوکات لە ھەردوو زێ سامانێکی زۆری ماسی ھەیە و ڕاودەکرێن. بەشی ھەرە زۆری کشتوکاڵی بە شێوەی (دێمی) بەپشت بەستن بەئاوی [[باران]] تیێدا ئەنجام دەدرێت، لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەێکی زۆر لە گوندەکان پشت بە بیرەکان دەبەستن بۆ کاری کشتوکاڵ، نموونە گوندی (کونە سیخوڕە) لە دەشتی قەراج بە نزیکی (٧کم) لە سەنتەری شارۆچکەی مەخموور دوورە، ڕووبەری گوندەکە نزیکەی(٥٠٠٠دۆنم) زەویە، بە شێوەی ئاودان لە ڕێگای بیرە پێشکەوتووەکان کشتوکاڵ ئەنجام دەدەن، ئەمە سەرەڕای ئەو گوندانەی کەوتونەتە نزیک [[زێی بچووک]] یان [[زێی گەورە]] یان نزیک ڕووباری [[دیجلە]]، کە بە شێوەی بەراو کشتوکاڵ ئەنجام دەدەن. == ڕۆشنبیری و کەلتووری == لەڕووی ڕۆشنبیری و کەلتورییەوە قەزای مەخموور ڕۆشنبیرییەتی و کەلتورێکی تایبەت مەندی بە خۆیەوە ھەیە و خاوەنی کەلتورێکی دەوڵەمەندە بە [[حەیران]] و بابەتە فۆلکلۆرییەکان و ڕۆشنبیرییەکانەوە، مەخموور یان دەشتی کاکی بەکاکی (قەراج و کەندێناوە) بە مەڵبەندی لە دایک بوونی حەیران و بەستە دادەنرێت، ھەربۆیەش گوتەک ھەیە کەدەڵێت «قەراج و کەندێناوە ھەوێنی حەیرانن». چەند کەڵە ڕۆشنبیر و نوسەر و شاعیر و ھونەرمەندی دیاری [[کورد]] لەم دەڤەرە لەدایک بوونە و ژیاون، لەم ڕۆژگارەشدا خودان سەدان کەسایەتی دیاری ڕۆشنبیرە، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لەرێگەی لایەنەپەیوەندارەکانەوە بایەخێکی تەواوی بەم سنورەداوە ئێستا لەناوەندی سەنتەری قەزا دوو (سەنتەری ڕۆشنبیری) و لەناحیەکانیش سەنتەری ڕۆشنبیری ھەیە. == ئاوەدانکردنەوە == لەرووی ئاسایشەوە بەھۆی ھاوسنوور بوونی لەگەڵ [[پارێزگای نەینەوا]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای کەرکووک]] کە لەدوای پرۆسەی ئازادی و بەردەوام کردەی تیرۆرستی لەو شارانە بوونی ھەیە، بەتایبەتی [[مووسڵ]] کە مۆلگەی گروپە تیرۆرستەکانە، دەشێت قەزای مەخمووریش شلژانی ئەمنی بەخۆوە ببینێت، بەڵام دڵسۆزی و شەو نخونی کارمەندانی ھێزەکانی ئاسایش پارێزی سنوورەکە بە پاڵپشتی خەڵکی دەڤەرکە، وایان کردوە کە قەزاکە جیابکرێتەوە لەتەواوی ناوچەکانی تری [[عێراق]] و ناوچەدابرێندراوەکان لەروی ئارامییەوە. ئێستا قەزاکە ئاسایش و ئارامییەکی تەوای ھەیە وەک ناوچەکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. حکوومەتی ھەرێمیش لەم ڕووەوە بایەخێکی تایبەتی بۆ سنورەکە ھەیە و ھاوکاری دەزگاکانی ئاسایش دەکات. لە نێوان دوو ئیدارییەوە بەھۆی لکاندنی بە [[پارێزگای نەینەوا]] و کارنەکردنی ئەو پارێزگایە بۆیە مەخموور لەروی ئاوەدانییەوە بێ بەش بووە، لەبەرئەوەی بەشە بودجەی قەزاکە لەلایەن حکوومەتی ناوەندەوە لەسەر پارێزگای نەینەوا تەرخانکراوە مووسڵیش بودجەکە ڕەوانە ناکات و ھیچ دەستێکی ھاوکاریشی نەبووە، تا ئێستا بۆ دەڤەرکە، ئەوەی دەبیندرێت ھەوڵ و کۆششی حکوومەتی ھەرێم و [[پارێزگای ھەولێر]] و ڕێکخراوە [[خێرخوازی]]یەکانە بۆ سنورەکەیان کردوە. بۆیە ئەمڕۆ لەروی ئاوەدانییەوە مەخموور پێداویستییەکی زۆری ھەیە و خەڵکی سنورەکە خوازیاری گەرانەوەی قەزاکەیانن بۆسەر ھەولێر، تا ئەو دایکە دڵسۆزە لەباوەشیانگرێت و دەستی ھاوکاری و ئاوەدانیان بۆدرێژبکاتەوە ناوچەکەیان ببوژێتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * https://web.archive.org/web/20180919045520/http://hawlergov.org/ * کۆچەر شاکر شێروانی، لایەنی ئابووری لە قەزای مەخمور، گۆڤاری ڕامان، ژمارە (١٨١),٢٠١٢/٥/٦. {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] q82x839ijj60bhshhlk7p6441xd8d1w 1613964 1613963 2026-08-01T08:41:18Z ~2026-42740-05 78150 /* */ kurdistan 1613964 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەخموور | ناوی_فەرمی = Mexmûr - Makhmur - مخمور | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای مەخموور.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی قەزای مەخموور و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=10|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.77622 |frame-long= 43.57974 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = شارۆچکەی مەخموور | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = ئیبراھیم شیخ اللە ئیبراھیم <ref> https://www.basnews.com/so/ </ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٠٬٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = مەخمووری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[کوردیی باکووری|کورمانجی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''مەخموور''' یەکێک لەشارۆچکەکانی [[پارێزگای ھەولێر]]ە و ناوەندی [[قەزای مەخموور]]ە.<ref> https://anfkurdi.com/ewropa/nezi-mehek-dorpeca-li-ser-mexmur-dewam-dike-116938 </ref> لەرووی جوگرافییەوە شارۆچکەی مەخموور بەدووری(٦٥) کم دەکەوێتە خۆر ئاوای [[شار]]ی [[ھەولێر]]، دووری لە [[شارەدێ]]ی [[گوێڕ]] (٥٣)کم ، لە [[شارەدێ]]ی قەراج (١٤)کم ، لە [[شارەدێ]]ی دیبەگە (٣٠) کم ، لە [[شارەدێ]]ی [[مەلا قەرە]] (٢٨)کم ، لە [[شارەدێ]]ی گەیارە (٢٨)کم لەلای رۆژئاوای [[شارەدێ]]ی شەرگات (٦٠)کم دوورە لە لای رۆژھەڵاتی مەخموور [[شارەدێ]]ی سەرگەڕان ھەیە بە دووری (٥٥)کم. چیای (قەرەچووغ) دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆر ھەڵاتی باکووری. قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەروی کشتوکاڵیەوە بەتایبەت بۆ ( [[گەنم]] و [[جۆ]]) کە لە سەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] بە پلەی یەکەم دێت، ھەر بۆیە یەکەم و دووەم گەورەترین سایلۆ لەسەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] لە مەخموور دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == * ناوی شارۆچکەی مەخموور، یەکێکە لەو ناوانەی کە چەندین لێکدانەوەی مێژوویی، زمانەوانی و جوگرافی جیاوازی لەسەرە. کۆنترین و بەناوبانگترین بۆچوونەکان ئەمانەن: ** بۆچوونی مێژوویی (مە مۆرا / مەخمور): ئەمە بە بەھێزترین و زانستیترین بۆچوونی مێژوویی دادەنرێت. دەگوترێت لە سەردەمی [[ئاشوورییەکان]] و بابلییەکاندا، بەھۆی ئەوەی ئەم ناوچەیە دەشتاییەکی پان و پۆڕ و خاکی بۆ کشتوکاڵ بەپیت بووە، لە دەقە کۆنەکاندا بە ناوی (مە مۆرا - Ma mora) یان (مەخموور) ھاتووە کە لە زمانە دێرینە سامییەکاندا بە واتای "کۆگای دانەوێڵە" یان "جێگای [[خەرمان]] و [[گەنم]]" دێت. ئەمەش بە تەواوی لەگەڵ سروشتی جوگرافیی مەخمووردا دەگونجێت کە بە "سەبەتەی گەنمی کوردستان" ناسراوە. ** بۆچوونی زمانەوانی (مەغموور - داپۆشراو): ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە وشەکە لە ڕەگی (مەغموور - المغمور)ی [[زمانی عەرەبی|عەرەبییەوە]] ھاتووە، کە بە واتای "ونبوو، نادیار، یان داپۆشراو" دێت. ھۆکاری ئەم لێکدانەوەیەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە [[قەزای مەخموور]] لە نێوان زنجیرە چیای [[قەرەچوغ|قەرەچووغ]] و دەشتاییەکاندا ھەڵکەوتووە و لە دوورەوە وەک شوێنێکی حەشاردرواو یان نادیار ھاتووەتە بەرچاو. ** بۆچوونی ئایینی و سۆفیگەری (مەخموور - سەرخۆش لە عیشق): وشەی "مەخموور" لە ڕووی زمانەوانییەوە (بەتایبەت لە شیعر و ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا) بە واتای "سەرخۆش، خومار، یان مەست" دێت. گێڕانەوەیەکی لۆکاڵی ھەیە کە دەڵێت لە کۆندا شێخ یان پیاوچاکێکی ئایینی لەو ناوچەیە نیشتەجێ بووە کە ھەمیشە لە عیشقی ئیلاھیدا "مەست و مەخموور" بووە، و خەڵکەکە ناوچەکەیان بە ناوی حاڵەتی ئەو زاتەوە ناو ناوە. ** بۆچوونی فۆلکلۆری (مەخمەڵ): بۆچوونێکی تری سادەی دەماودەم ھەیە کە دەڵێت لە وەرزی [[بەھار]]اندا، دەشتی قەراج و دەوروبەری مەخموور بە جۆرێک سەوز و گوڵزار دەبێت کە وەک قوماشی "مەخمەر" (مەخمەڵ) چاو ڕادەکێشێت، بۆیە لە "مەخمەر"ەوە بووە بە مەخموور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = وڵاتەکەت باشتربناسە | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011103122042362685&lng=1 | نووسەر = مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == '''مەخموور''' یەکێکە لە شارۆچکە کۆنەکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] کە دەکەوێتە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] و سەرەتای دروستبوونی بۆ سەردەمی چاخە کۆنەکانی بەر لەمێژوو دەگەڕێتەوە، بەشێوەیەکی بەردەوام ئاوەدانی و ژیانی مرۆڤەکانی لێ ھەبووە، ئەوەش پاڵپشت بەو پاشماوە مێژوویانەی لە دەڤەرەکە دۆزراونەتەوە. مەخموور ھەمیشە ناوەندی بڕیاردان و حاکمی سنوورەکە و دەوروبەری بووە و دەسەڵاتدارانی سەردەم (مەخموور)یان کردووەتە پایتەختی دەرکردنی بڕیارەکان لە دەڤەرەکە. لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] و [[ئینگلیز]] لە [[عێراق]]، (مەخموور) ناوچەیەکی گرنگ بووە و چەند بنکەیەکی سیاسی و سەربازی لێ دامەزراوە، وەک سنوورێکی گرنگ ڕۆڵی بینییەوە لە ڕووداوە سیاسییەکان و چارەکردنی کێشمەکێشەکان. مەخموور بە فەرمانی پاشایەتی ژمارە ٤٥٨ لە ١٥ی ئازاری ١٩٢٧ لە پلەی [[ناحیە]] بۆ [[قەزا]] بەرزدەکرێتەوە لەسەر [[پارێزگای ھەولێر]] دەکرێتە (قایمقامییەتی قەزای مەخموور) و (عەبدولرەحمان سەعید بابان) وەک یەکەم قایمقام دەست بەکاربووە. ئەو قەزایە تا ساڵی ١٩٩٦ سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بووە، بەڵام دواتر لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە خرایە سەر [[پارێزگای نەینەوا]] کە (١٢٠)کم لێک دوورن. === پڕۆسەی بەعەرەبکردنی مەخموور === [[عەرەباندن|بەعەرەبکردن]]ی سنوورەکە [[قەزای مەخموور]] بەھۆی گرنگی بوونی لەڕووی جوگرافی و سیاسی و نەتەوەیی و ھەبوونی ماددە جۆربەجۆرەکانی سەر زەوی و ژێرزەوییەکەی بە تایبەتی [[نەوت]]، بۆیە بەدرێژایی مێژووی ڕژێمە یەک لەدوایەکەکان ھەوڵی زۆریان داوە بۆ داگیرکردنی سنوورەکە. ئەم دەڤەرە بە تەواوی گوند و ناحیەکانی بۆ چەندین جار بەر شاڵاوەکانی [[عەرەباندن|تەعریبکردن]] و ڕاگواستن کەوتوەتەوە، لەگەڵ ھاتنی دەسەڵاتی [[ڕژێمی بەعس]]یش ئەو سنوورە زیاتر کەوتە ژێر پلانی بەعەربکردن، بەعس تەواوی ھەوڵەکانی بەگڕخست بۆ گۆرینی جوگرافیا و دیموگرافیای سنوورەکە، ھەر لەم ھەوڵە شۆڤینیانەی دا چەند گوندێکی لە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی دابڕاند و خستییە سەر [[ناحیەی سەرگەڕان]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]، سەرەڕای ھێنانی [[عەرەب]]ی ھاوردە بۆ سنوورەکە و گۆڕینی ناوی گوند و شوێنە گشتییە [[کورد]]ییەکان بۆ ناوی [[عەرەب]]ی، ھاوکات قەدەغەکردنی خوێندن بە [[زمانی کوردی]] و کردنی بە [[زمانی عەرەبی]]، ھتد… لە دوای ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ی پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق و ڕزگاربوونی دەڤەرەکە، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] تەواوی ھەوڵەکانی خۆی خستووەتەگەڕ لەپێناو گەڕاندنەوەی مەخموور بۆ دۆخی ئاسایی خۆی و لەدوای دامەزراندنەوەی قایمقامییەت و بەڕێوەبەرایەتی ناحیەکان و یەکە ئیدارییەکان، یەکەم ھەوڵیشی کردنەوەی (بەڕێوەبەرایەتی پەرورەدەی مەخموور) بوو کە خوێندن بکاتەوە [[زمانی کوردی]]. === مەخموور و ماددەی ١٤٠ === «ماددەی ١٤٠» و چاوەڕوانی گەڕانەوە لە دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق]]، خەڵکی سنوورەکە لە چاوەڕوانی ئەوە بوون کە [[قەزای مەخموور]] بگەڕێتەوە سەر ئیدارەی [[پارێزگای ھەولێر]] و جارێکی تر خەڵکە ڕاگوێزکراوەکان بگەرێنەوە گوندەکانیان و حکومەت گوندەکانیان بۆ ئاوەدان بکاتەوە، بەڵام بەداخەوە بەھۆی ئەو کێشە سیاسی و ئیداریانەی کە حکومەتی نوێی [[عێراق]] لەسەر ناوچە بە عەرەبکراوەکانی درووستکرد، بۆیە قەزای مەخمووریش لەم چوارچێوەیە بە ھەڵواسراوی مایەوە و ھەر دوای ماددەی ٥٨ی ئەنجومەنی حکوم و ١٤٠ی دەستووری نوێی عێراقی ئەو سنوورە کەوتە نێوان چوارچێوەی بەرنامەی ئەو ماددانە بۆ ئاسایی کردنەوە و گەڕانەوەی بۆ ژێر ئیدارەی [[ھەرێمی کوردستان]]. ھەربۆیەش ئەو نەگەڕانەوەیە بۆشایەکی زۆری ئاوەدانی و درووستکرد و وای کرد خەڵکەکە لە گەڕانەوەیان بۆ گوندەکانیان بەھۆی نەبوونی ھاوکاری ئاوەدانی سست ببنەوە. === داعش === لە ماوەی قەیرانی ٢٠١٤ی داعشدا، شارۆچکەکە لەلایەن چەکدارانی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا، پێش ئەوەی جارێکی دیکە لەلایەن ھێزە [[کورد]]ییە یەکگرتووەکانەوە وەربگیرێتەوە.<ref> https://www.vice.com/en/article/ev787k/meet-the-pkk-terrorists-battling-the-islamic-state-on-the-frontlines-of-iraq </ref> لە وەڵامدا میلیشیایەکی مەدەنی خۆبەخش بۆ بەرگریکردن لە شارۆچکەکە دروستکرا.<ref> https://foreignpolicy.com/2014/08/20/the-locked-and-loaded-carpenters-of-makhmour/ </ref> دواتر شارۆچکە کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لەلایەن [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]]ەوە لە ژێر دەستی [[پێشمەرگە]] وەگیرایەوە. لە میانی [[ململانێی کورد-عێراق ٢٠١٧]]دا، لە جەرگەی شارۆچکەکە شەڕ و پێکدادان لە نێوان ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] و [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]] دروستبوو، بە پشتیوانی [[حەشدی شەعبی]]، تاوەکو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە.<ref> https://www.rudaw.net/english/kurdistan/241020174 </ref> == کەمپی ئاوارەکانی مەخموور == ھەروەھا لە [[قەزای مەخموور]] کەمپی ئاوارەکانی مەخموور ھەیە کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە.<ref> statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Çerny, Hannes. Iraqi Kurdistan, the PKK and International Relations. Routledge. p. 260 </ref> نزیکەی ١٢ ھەزار پەنابەری [[کورد]]، کە لە شەڕی ناوخۆی نێوان [[کورد]] و دەوڵەتی [[تورکیا]] لە نەوەدەکانی سەدەی رابردوودا ھەڵاتوون، لەم کەمپە پەنابەرانەدا دەژین.<ref> https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdish-villagers-under-fire-in-pkkcontrolled-iraq-say-turkey-is-no-different-from-isis-10433995.html </ref> == جوگرافیای مەخموور == لەڕووی جیوگرافییەوە مەڵبەندی قەزای مەخموور بەدووری (٥٦) کم دەکەوێتە خۆر ئاوای شاری [[ھەولێر]]، لە باکوورییەوە [[قەزای دەشتی ھەولێر]] و [[قەزای خەبات]]ە و لە باشوورییەوە ڕووباری [[دیجلە]]یە، لە خۆرھەڵاتی [[زێی بچووک]]ە و خۆر ئاوای [[زێی گەورە]]یە. لەگەڵ ([[پارێزگای نەینەوا]] - [[پارێزگای کەرکووک]] - [[پارێزگای سەلاحەددین]]) ھاوسنوورە. [[چیای بلباس]](قەرەچووغ) دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆرھەڵاتی باکووری. قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەڕووی کشتوکاڵییەوە بەتایبەت بۆ ([[گەنم]] و [[جۆ]]) کە لە سەر ئاستی [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]] بە پلەی یەکەم دێت، ھەر بۆیە یەکەم و دووەم گەورەترین سایلۆ لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق لە مەخموور دروستکراوە. شارۆچکەی مەخموور دەکەوێتە سەر ھێلی (٣٥) پانی و (٤٣–٤٤) درێژی و ئاوھەواکەی گەرم و [[ئاوی ژێرزەوی]] ناسازە و ناشێت بۆخواردنەوە، بۆیە لەسەرچاوەی زێی گەورە لە پرۆژەی ئاوی (سلتان عبداللە) و دەمارەشیرینی کەندێناوە لەگوندی ([[گاوەرە]]) ئاو بۆ مەخمووردابین کراوە. بۆ [[ناحیەی قەراج]]یش لە [[زێی گەورە]] لە پرۆژەی ئاوی (حاجی عەلی) ئاو دابینکراوە لەگەڵ پڕۆژە ئاوی گوندی ([[دووانزە ھەوار]]). بۆ [[دیبەگە]]ش لە پڕۆژە ئاوی دیبەگە لە گوندی منارەی دەشتی مرکیە ئاو دابینکراوە. بۆ [[ناحیەی گوێڕ]] لە [[زێی گەورە]] ئاو دابینکراوە. لە ئێستاکەشدا پلان ھەیە لەرێگەی پارێزگای ھەولێر و ڕێکخراوەکانەوە پڕۆژەیەکی تری ستراتیژی ئاو بۆ مەخموور و ناحیەکانی [[گوێڕ]] و [[دیبەگە]] دروستبکرێت لە سەر [[زێی گەورە]] لە گوندی ([[کوشاف]])ی [[ناحیەی گوێڕ]]. قەزاکە لە دوو دەشتی سەرەکی فراوان پێک دێت (قەراج و کەندێناوە) لەگەڵ بەشێک لە [[دەشتی شەمامک]] کە ناوەندی قەزاکە کەوتووەتە بەری قەراج و پتر لە ٢١٠ [[گوند]] لەخۆ دەگرێت. سنوری قەزای مەخموور جیا لەوەی ناوچەیەکی دەوڵەمەندی کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییە، ھاوکات لەرووی بەرھەمە بیناسازی و [[نەوت]]ییەکانیش دەوڵەمەندە و بەتایبەت لەناحیەکانی دیبەگە و قەراج بەدەیان بیرە [[نەوت]] ھەیە و پاڵاوگەی (خورمەڵە)ش کەوتووەتە دیبەگە کە نەوت لەرێگەی [[کەرکووک]]ەوە بەرەو بەندەری جیھانی ڕەوانە دەکات. بەشێوەیەکی گشتی === ڕووبەر === ڕووبەری قەزاکە (٣٥٢٬٠٠٠) دۆنمە و ڕێژەی ٨٪ی کۆی گشتی ڕووبەری [[پارێزگای ھەولێر]] پێکدێنێت. ڕووبەری قەزای ناوەندیش (٨٨٠)کم٢. قەزای مەخموور سێ ناحیە لەخۆ دەگرێت ئەوانیش (قەراج"باقرت"، گوێڕ و کەندێناوە"دیبەگە")، لە ساڵی ١٩٩٦یش دوای لکاندنی قەزاکە بە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ڕژێمی بەعس]] گوندی ([[مەلاقەرە]])ی سەر بە ناحیەی کەندێناوەی بۆ عەرەبە ھاوردە و تەعریب چییەکان بە فەرمانی دیوانی سەرۆکایەتی ژمارە (٢٠٥٨٤) لە بەروای ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩٦ کردە ناحیە و ناوی نا(عەدنانییە) ئەوەش بەناوی (عەدنان خەیروللا)ی کوڕە خەزوری [[دیکتاتۆر]] سەدام حسێن) بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨لە فرۆکە لە پلانێکی سەدام و بەعس کەوتە خوارە ولە ئاسمانی ئەم گوندە گیانی لەدەست دا. بەڵام لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ و نەمانی [[ڕژێمی بەعس]] و گەڕانەوەی تەعریبچییەکان ئەو ناحیە بۆوە بە گوند، لەئێستادا ھەوڵی زۆر ھەیە کە جارێکی تر بکرێتەوە ناحیە بۆیە ئێستا تەوای ھۆکارەکانی بۆ ئامادەکراوە و چاوەڕێی ھەڵبژاردنی قەزاو ناحیەکانە. ھاوکات کەمپی کوردەکانی باکووری کوردستان لە بەری خۆرئاوای شارۆچکەکە بەدووری ٣کم نیشتەجێن و لەرووی ئیدارییەوە سەربە مەخموورن و لەلایەن کۆمسیۆنی بالای پەناھەندەکان سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان(unhcr) وحکوومەتی ھەرێم سەرپەرشتی دەکرێن. کە وەک ئیدارەیەکی گشتی بەرێوەبەر و فەرمانگەی ھەیە و نزیکەی (١٢٠٠٠) دوانزە ھەزار مرۆڤی سڤیلی تێدادەژیت کە لە ساڵی ١٩٩٨ وە لەو قەزایە نیشتەجێنە. ئەو کەمپەش تەنھا لەلایەن حکومەتی ھەرێم و پارێزگای ھەولێر کاروپرۆژەی بۆ ئەنجامداروە و لەرووی خوێندن و پەرورەدە و تەندروستی و ئەمنی و ھەلی کارەوە حکوومەتی ھەرێم ڕۆڵی بۆیان ھەیە.<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/394 </ref> == نەتەوەکانی مەخموور == لەڕووی [[نەتەوە]]یییەوە بەشێوەیەکی سەرەکی زۆرینەی دانیشتوانی سنوورەکە [[کورد]]ن، بەڵام بەھۆی ھۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتەیەکانەوە چەند گوندێکی [[عەرەب]] لەناوچەکە درووست بوون بەتایبەتی لەھەردوو [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی گوێڕ]] و ناوەندی قەزای مەخموور. == ئایین == لەڕووی ئاینییەوە خەڵکی سنوورەکە لە ئاین [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] مەزھەبن، بەدەیان کەسایەتی و زانای ئاینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە و چەندین تەکیە و خانەقاش لەسنوورەکە ھەبووە و ھەیە، جێگەی ئاماژە پێدانە دوو گوندی سنووری [[ناحیەی گوێڕ]] لە [[یارسان|کوردە کاکەیەکان]]ن. لەساڵانی سەدەی نۆزدە [[جوو]]ش لە سنوورەکە ھەبونە، بەڵام دوای دروستبونی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] چونەوەی جولەکەکان بۆ ئیسرائیل، ئێستاکەش ئەوان بەردەوام پەیوەندیان بەسنوورەکە ھەیە و سەردانی دەکەنەوە. == وەرزش == لەڕووی [[وەرزش]]ییەوە گەنجانی مەخموور لەرووی وەرزشییەوە خودان جەستەیەکی بتەون و لەگەڵ بڵاو بونەوەی یارییە وەرزشییە فۆلکلۆرییەکان تاکو یارییە جیھانییە باوەکان خودان یاریزانی پێشەنگ بوونە و لەم ڕۆژگارەش یانەیەکی وەرزشیی و ناوەندێک و بنکەیەکی وەرزشی و چەندین یاریگای وەرزشی و یاریگایەکی گەورەی ھەیە. ھاوکات پتر لە ١٥٠ تیپی میللیشی ھەیە. شیاوی گوتنە حکومەتی ھەرێم و ڕێکخراوەکانی لاوان لەروی وەرزشییەوە بایەخێکی زۆریان بەلاوانی سنورەکە داوە ھەر لە دابینکردنی یاریگا و پێداویستییە وەرزشییەکان و ھاوکارییە ماددیی و مەعنەوەیەکانەوە. == کشتووکاڵ == لەڕووی کشتوکاڵییەوە خاکی قەزای مەخموور بەشێوەیەکی گشتی زۆر بە پرشتە و خاکێکی قاوەیی و تۆخە و زەویەکانی دێمەکارن و [[گەنم]] و [[جۆ]] بە پلەی یەک دەچیندرێت و بێستان و شینایشی لێدەکرێت و دەشتێکی کاکی بەکاکی یە ئاو ھەواکەشی نیمچە گەرمەسێرە. ئاژەڵداریش بنەمایەکی تری کاری کشتوکاڵی و بژێوی جوتیارانی سنورەکەیە کە بەپلەی یەکیش بەخێوکردنی [[مەڕ]] و [[بزن]]، [[مانگا]] و پەلەوریش بەخوێودەکرێت. زەوی دێمی کشتوکاڵی و بەراویشی ھەیە لەسەر [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]. ھاوکات لە ھەردوو زێ سامانێکی زۆری ماسی ھەیە و ڕاودەکرێن. بەشی ھەرە زۆری کشتوکاڵی بە شێوەی (دێمی) بەپشت بەستن بەئاوی [[باران]] تیێدا ئەنجام دەدرێت، لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەێکی زۆر لە گوندەکان پشت بە بیرەکان دەبەستن بۆ کاری کشتوکاڵ، نموونە گوندی (کونە سیخوڕە) لە دەشتی قەراج بە نزیکی (٧کم) لە سەنتەری شارۆچکەی مەخموور دوورە، ڕووبەری گوندەکە نزیکەی(٥٠٠٠دۆنم) زەویە، بە شێوەی ئاودان لە ڕێگای بیرە پێشکەوتووەکان کشتوکاڵ ئەنجام دەدەن، ئەمە سەرەڕای ئەو گوندانەی کەوتونەتە نزیک [[زێی بچووک]] یان [[زێی گەورە]] یان نزیک ڕووباری [[دیجلە]]، کە بە شێوەی بەراو کشتوکاڵ ئەنجام دەدەن. == ڕۆشنبیری و کەلتووری == لەڕووی ڕۆشنبیری و کەلتورییەوە قەزای مەخموور ڕۆشنبیرییەتی و کەلتورێکی تایبەت مەندی بە خۆیەوە ھەیە و خاوەنی کەلتورێکی دەوڵەمەندە بە [[حەیران]] و بابەتە فۆلکلۆرییەکان و ڕۆشنبیرییەکانەوە، مەخموور یان دەشتی کاکی بەکاکی (قەراج و کەندێناوە) بە مەڵبەندی لە دایک بوونی حەیران و بەستە دادەنرێت، ھەربۆیەش گوتەک ھەیە کەدەڵێت «قەراج و کەندێناوە ھەوێنی حەیرانن». چەند کەڵە ڕۆشنبیر و نوسەر و شاعیر و ھونەرمەندی دیاری [[کورد]] لەم دەڤەرە لەدایک بوونە و ژیاون، لەم ڕۆژگارەشدا خودان سەدان کەسایەتی دیاری ڕۆشنبیرە، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لەرێگەی لایەنەپەیوەندارەکانەوە بایەخێکی تەواوی بەم سنورەداوە ئێستا لەناوەندی سەنتەری قەزا دوو (سەنتەری ڕۆشنبیری) و لەناحیەکانیش سەنتەری ڕۆشنبیری ھەیە. == ئاوەدانکردنەوە == لەرووی ئاسایشەوە بەھۆی ھاوسنوور بوونی لەگەڵ [[پارێزگای نەینەوا]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای کەرکووک]] کە لەدوای پرۆسەی ئازادی و بەردەوام کردەی تیرۆرستی لەو شارانە بوونی ھەیە، بەتایبەتی [[مووسڵ]] کە مۆلگەی گروپە تیرۆرستەکانە، دەشێت قەزای مەخمووریش شلژانی ئەمنی بەخۆوە ببینێت، بەڵام دڵسۆزی و شەو نخونی کارمەندانی ھێزەکانی ئاسایش پارێزی سنوورەکە بە پاڵپشتی خەڵکی دەڤەرکە، وایان کردوە کە قەزاکە جیابکرێتەوە لەتەواوی ناوچەکانی تری [[عێراق]] و ناوچەدابرێندراوەکان لەروی ئارامییەوە. ئێستا قەزاکە ئاسایش و ئارامییەکی تەوای ھەیە وەک ناوچەکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. حکوومەتی ھەرێمیش لەم ڕووەوە بایەخێکی تایبەتی بۆ سنورەکە ھەیە و ھاوکاری دەزگاکانی ئاسایش دەکات. لە نێوان دوو ئیدارییەوە بەھۆی لکاندنی بە [[پارێزگای نەینەوا]] و کارنەکردنی ئەو پارێزگایە بۆیە مەخموور لەروی ئاوەدانییەوە بێ بەش بووە، لەبەرئەوەی بەشە بودجەی قەزاکە لەلایەن حکوومەتی ناوەندەوە لەسەر پارێزگای نەینەوا تەرخانکراوە مووسڵیش بودجەکە ڕەوانە ناکات و ھیچ دەستێکی ھاوکاریشی نەبووە، تا ئێستا بۆ دەڤەرکە، ئەوەی دەبیندرێت ھەوڵ و کۆششی حکوومەتی ھەرێم و [[پارێزگای ھەولێر]] و ڕێکخراوە [[خێرخوازی]]یەکانە بۆ سنورەکەیان کردوە. بۆیە ئەمڕۆ لەروی ئاوەدانییەوە مەخموور پێداویستییەکی زۆری ھەیە و خەڵکی سنورەکە خوازیاری گەرانەوەی قەزاکەیانن بۆسەر ھەولێر، تا ئەو دایکە دڵسۆزە لەباوەشیانگرێت و دەستی ھاوکاری و ئاوەدانیان بۆدرێژبکاتەوە ناوچەکەیان ببوژێتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * https://web.archive.org/web/20180919045520/http://hawlergov.org/ * کۆچەر شاکر شێروانی، لایەنی ئابووری لە قەزای مەخمور، گۆڤاری ڕامان، ژمارە (١٨١),٢٠١٢/٥/٦. {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] 7e1wx6nmdulncvab3mymf8q4z5udces 3 13682 1613810 1613559 2026-07-31T15:25:59Z Pirehelokan 5097 /* وتاری عەبدوڵڵا_عبدی */ چاوەڕوانی وڵام 1613810 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 1bncuu1cyhxkaq5gcl86i3q7snnvwyx 1613820 1613810 2026-07-31T16:06:34Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613820 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) t8krm25kmmmr0l8seqz2maone57uma0 1613821 1613820 2026-07-31T16:26:52Z Pirehelokan 5097 /* وتاری عەبدوڵڵا_عبدی */ و 1613821 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) d51qdoztopmtrhfp001wxeymdgaub0k 1613823 1613821 2026-07-31T16:33:22Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613823 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 7154wuwhrgs2f109qme2pbbirzl5353 1613826 1613823 2026-07-31T17:16:56Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613826 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) pvrjrz3yf5tmnpwma94wnzoxa90latb 1613835 1613826 2026-07-31T19:12:42Z Pirehelokan 5097 /* وتاری عەبدوڵڵا_عبدی */ و 1613835 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) qvsbbfpji729eb4ih08igtgejthty6i 1613864 1613835 2026-07-31T23:50:52Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613864 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) c2mqnnvutq9jj0bvyuphgoy8l4iu5ep 1613865 1613864 2026-07-31T23:53:37Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613865 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ئەو ھەموو گفتوگۆیەمان کردووە و وتووێژم کردووە گەر کردەوەکەم ھەڵە بووبا ئێستا دەمگەڕاندەوە و داوای لێبوردنم دەکرد! بەڵام نابێ چیتر پێوەری سڕینەوەی خێرا بۆ بابەتێک بەکاربێنین کە ناچێتە ژێر پێوەرەکە ئەزانم وتووێژی سڕینەوە بۆتۆ شتێکی نوێیە و تا ئێستا لە ویکیی سۆرانی نەبووە و بەشداری تەواوت لەسەری نییە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت پێت وابێت ھەمووشتێک ئەبێ بە سڕینەوەی خێرا بسڕدرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) h0vafouqf31rhg3jswtewbbgls7tyxu 1613868 1613865 2026-08-01T00:16:23Z Pirehelokan 5097 و 1613868 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ئەو ھەموو گفتوگۆیەمان کردووە و وتووێژم کردووە گەر کردەوەکەم ھەڵە بووبا ئێستا دەمگەڕاندەوە و داوای لێبوردنم دەکرد! بەڵام نابێ چیتر پێوەری سڕینەوەی خێرا بۆ بابەتێک بەکاربێنین کە ناچێتە ژێر پێوەرەکە ئەزانم وتووێژی سڕینەوە بۆتۆ شتێکی نوێیە و تا ئێستا لە ویکیی سۆرانی نەبووە و بەشداری تەواوت لەسەری نییە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت پێت وابێت ھەمووشتێک ئەبێ بە سڕینەوەی خێرا بسڕدرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر وتارێک پێوەری سخ بێت دەبێ تاگی سخی لێ بدرێت و بسڕدرێتەوە. ئەو وتارەش گشت پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرای هەیە و پێویستە بەخێرایی بسڕدرێتەوە. مانەوەی هەر ناشیرینکردنی ویکیی سۆرانییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٠:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 5js6woo3jafxzp443w0698qgcvuac1t 1613873 1613868 2026-08-01T00:43:46Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613873 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ئەو ھەموو گفتوگۆیەمان کردووە و وتووێژم کردووە گەر کردەوەکەم ھەڵە بووبا ئێستا دەمگەڕاندەوە و داوای لێبوردنم دەکرد! بەڵام نابێ چیتر پێوەری سڕینەوەی خێرا بۆ بابەتێک بەکاربێنین کە ناچێتە ژێر پێوەرەکە ئەزانم وتووێژی سڕینەوە بۆتۆ شتێکی نوێیە و تا ئێستا لە ویکیی سۆرانی نەبووە و بەشداری تەواوت لەسەری نییە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت پێت وابێت ھەمووشتێک ئەبێ بە سڕینەوەی خێرا بسڕدرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر وتارێک پێوەری سخ بێت دەبێ تاگی سخی لێ بدرێت و بسڕدرێتەوە. ئەو وتارەش گشت پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرای هەیە و پێویستە بەخێرایی بسڕدرێتەوە. مانەوەی هەر ناشیرینکردنی ویکیی سۆرانییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٠:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ئێ وایە بەڵام ئەمە ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوە وا پێت ئەڵێم! گەر دەتەوێ بە زۆر بیسڕیتەوە فەرموو من دەستت ناگرم! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٤٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 5hcbwsm74rohnl1wqyx5750mz13vmxj 1613874 1613873 2026-08-01T00:44:20Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا_عبدی */ 1613874 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ئەو ھەموو گفتوگۆیەمان کردووە و وتووێژم کردووە گەر کردەوەکەم ھەڵە بووبا ئێستا دەمگەڕاندەوە و داوای لێبوردنم دەکرد! بەڵام نابێ چیتر پێوەری سڕینەوەی خێرا بۆ بابەتێک بەکاربێنین کە ناچێتە ژێر پێوەرەکە ئەزانم وتووێژی سڕینەوە بۆتۆ شتێکی نوێیە و تا ئێستا لە ویکیی سۆرانی نەبووە و بەشداری تەواوت لەسەری نییە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت پێت وابێت ھەمووشتێک ئەبێ بە سڕینەوەی خێرا بسڕدرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر وتارێک پێوەری سخ بێت دەبێ تاگی سخی لێ بدرێت و بسڕدرێتەوە. ئەو وتارەش گشت پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرای هەیە و پێویستە بەخێرایی بسڕدرێتەوە. مانەوەی هەر ناشیرینکردنی ویکیی سۆرانییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٠:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ئێ وایە بەڵام ئەمە ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا وا پێت ئەڵێم! گەر دەتەوێ بە زۆر بیسڕیتەوە فەرموو من دەستت ناگرم! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٤٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 7277548js9u1uapfzq7dclznkym6qby 1613877 1613874 2026-08-01T00:57:52Z Sakura emad 42467 /* وتاری عەبدوڵڵا عبدی */ وەڵامدانەوە 1613877 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، پیرەهەڵۆکان، ئەمە دووەم نامەیە پێت دەگات، پێویستمان بە هەژمارێکی تێلێگرامت دەبێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٣٢، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}}، سڵاو و ڕێز. داوای لێبوردن دەکەم کە دێر وڵام دەدەمەوە.نیمە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢١:٤٥، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەی چی تۆڕێکی سۆشیال میدیاتان ھەیە و چۆن پەیوەندیتان پێوە بکەین؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر کارێک دەربارەی ویکیپیدیا ببێ لێرە لە پەڕەی لێدوانی خۆم لە خزمەتدام. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:٠٨، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] بەڵام لێرە زۆر باش نابێت چونکە جار وا ھەیە بە ھەفتە بەڕێزتان نابینین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گەڕاندنەوە == سڵاو پیرەھەڵۆکان [https://w.wiki/RwCN ئەم لێدوانەت] بۆچی گەڕاندۆتەوە ھیچ کێشەیەکی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Sakura emad}}، داوای لێبوردن دەکەم. بە هەڵە دەستم لێی کەوتووە. ڕەنگە کێشەی تاچپدەکەم بووبێ. تکایە بیگەڕێنەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٤٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::کێشە نییە : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == لیژنەی ناوبژی == پیرەهەڵۆکان، بە تکاوە خۆت بۆ لیژنەی ناوبژی هەڵبژێرە. لێدوانەکەتم خوێندەوە کە پێویست بەمە ناکا بوریۆکراسی ئاڵۆز ئەکا، بەڵام تکایە لە یادت بێ کە کاری ٢٤ کاتژمێریمان نابێ بەمە، ئەم پرۆژەیە گرنگە لەکاتی سەرهەڵدانی ناکۆکی گەورە ئەویش دوای ئەوەی ئەندامان شکست بێنن لەوەی لە بەینی خۆیان بابەتەکان چارەسەر بکەن، لەو حاڵەتەدا پێویستمان بە کەسانێکی دەرەکی دەبێ سیاسەتەکان بە دروستی بسەپێنن. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == کێشەی ئاڵاکە == سڵاو ئێپێن ئەمڕۆ بەربەست نەکراوە بۆ شەش مانگ و یەکەم بەربەستنیشی بێت کاک پیرەھەڵۆکان ئەم بابەتە زۆر قووڵ و درێژە ھی بیست ڕۆژ پێش ئێستایە ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنە و بەوەی کاک محمد ھەر ڕاناوەستێ شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان کردووە ھەرکە بەربەستنەکەی دەکەینەوە یەکسەر دەچێ ئەوە دەکا کە دەیەوێ بەبێ ئەوەی وتووێژ بکاتەوە و کۆمەڵگا بانگ بکات و قسە لەسەر ئاڵاکە بکەین، ھەربۆیە شەش مانگ بەربەستنی بەسەر دانراوە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٢، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەبەر ئەوەی ئێپێن لێدوانەکەی سڕیمەوە لە پەڕەکەی ناچارم لێرە دایبنێم فەرموو ئەوەی لەوێ بۆم نووسیت: :{{گێڕانەوەی لێدوان| :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] گەر چێکی لۆگەکەی بکەن دەبینن پێشووتر بۆ یەک ھەفتە بەربەستکراوە بە سەرانسەری لەلایەن من تا بەس ئەو شەڕە دەستکارییە ڕابگرێ ئەوکات زەمەنیش بوو، زەمەن دوای بەربەستنەکە وەستا بەڵام ئەو ھەرکە بەربەستنەکەی نەماوە یەکسەر گەڕاوەتەوە شەڕە دەستکاری، ھەرخۆی پەڕەی وتووێژەکەی خۆی بەڵگەیە کە دان بەوە دادەنێ شەڕە دەستکاری بکات تا ئەوکاتەی پێی دەکرێ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بڕوانە ئێرە]]) ھەتا ئاڵاکە دادەنێ لە وتارەکە کە ئاڵاکەش بەپێی یەکدەنگی نابێ دابنرێ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|پێمان وتووە]] گەر ئەتەوێ ئاڵاکە دابنێی بڕۆ وتووێژ بکەوە و یەکدەنگی وەرگرەوە بەڵام قەت نەیکردووە و ھەر بەقسەی خۆی کردووە، و من بە شەخسی خۆم ھیچ دژایەتیەکم نییە لەگەڵ ئاڵاکە ھەرخۆشم وتاری [[ترانسجێندەر]]م نوێ کردۆتەوە و چاکم کردووە و ھیچ کێشەیەکی کەسیشم لەگەڵ ئێپێن نییە. بەڵام ئەوەی کێشەم لەگەڵی ھەیە ئەو سەپاندنەی ئێپێنە بەسەر کۆمەڵگاکە و ئەنجام نەدانی ئەو پراکتیزانەیە کە پێی وتراوە بیکات و دواتریش کە بەربەست دەکرێ و دەچێ سکاڵا دەکا و دەڵی ستەمیان لێکردووم و ناچێ ھەموو ڕووداوەکان وەک خۆی باس بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}}[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:١٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ پەیامەکەت. بەڵێ بینیم کە پێشتریش بلۆک کرابوو. بەڵام وەک خۆشت دەزانی بلۆککردن چارەسەر نیە. پێم سەیرە {{وب|Épine}} خۆی خستووەتە شەڕەدەستکاری. پێویستە هەردوو لاکە تەنازول بکەن ئەگەرنا کێشەکە بەردەوام دەبێ. ئێپین تۆش ئەوە بزانە هەموو شتێ بە دڵی من و تۆ نابێ. وەک وتم لابردنی ئەو وێنەیە لە یەک وتار بە سانسۆر نازانم و بە ڕێگەیەکی کردەوەیی دەزانم. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::بەخوا کاک @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] لەتۆم زۆر پێ خۆشترە ئێستا ئێپێن تەنازوول بکات و واز بێنێ بەڵام بەخوا بەڵام نایکات من بیست ڕۆژە خەریکم لەگەڵی، ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی، من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#بەربەستکردنی ھەمیشەیی لە ھاوزایەندخوازی|لەپەڕی وتووێژەکەی]] پێم وتووە گەر ئەتەوێ بەربەستنت لاچێ تکایە وتووێژ لەگەڵ کۆمەڵگا بکە لەسەر ئاڵاکە، نەیکرد و ئیھمالی کردم ھەر خەریکی شەڕ بوو، و خۆزگە بەتەنھا کێشەی لەگەڵ من بوایە [https://w.wiki/Ru3D سەیری ئێرە] بکە چەن شەڕە دەستکاری لەگەڵ کاک محمدی بەرێوەبەر کردووە ئەوە بەس لێرە و لە شوێنی تریش وایکردووە، لە دیوەخان خۆی دانی پێدادەنێ کە تا پێی بکرێ شەڕە دەستکاریمان لەگەڵ دەکات تا مەرامەکەی ئەو دەچێتە سەر، یان لەپەڕەی وتووێژی کاک محمد بە ڕوونی و ئاشکرایی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine#هۆشداری: بەکارەهێنانی وێنەی ناکۆکی لەسەر|بە کاک محمد ئەڵێ]] تا بەربەستنەکەم لانەدەی و ئاڵاکە لە شوێنی خۆی دانەنێی منیش چیم پێ بکرێ ئەیکەم تا ئەم ئاڵایە بگەینمە شوێنی خۆی، ئەو شەش مانگ بەربەستنە لە ناچارییە تا بەس شەڕە دەستکاری نەکات و بوەستێت، ئەوە ئێستا وتووێژیش ھەیە لەسەر ئاڵاکە خۆشت بەشداریت کرد و ئەزانیت با بوەستێت تا یەکلایی بینەوە لەسەر باسەکە و بزانین کۆمەڵگاکە چیدەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::بانگی چالاک دەکەم کە ئەمە بخوێنێتەوە @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] چونکە ڕێک سەبارەت بە ئاڵاکەیە و کە ئەویش داوای کەمکردنەوە دەکات ئاگاداری ئەوە نین ئێپێن ئەوە سێیەم بەربەستنییەتی و تەواو شەڕە دەستکاری لەگەڵ ھەمووان دەکات ھەرکە بەربەستنەکەی دەکرێتەوە لادەچێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٦، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == تێبینی! == سڵاو، کاک پیرەهەڵۆ دەنگەکەت لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی]] چێک بکە بزانە درووست داتناوە! چونکە '''لەگەڵ''' واتا دەتەوێت ئاڵاکە بمێنێتەوە، کە ئەمەش پێچەوانەی دەقەکەتە، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەرەتا منیش ویستم ئەوە بڵێم، لێدوانی بەڕێز پیرەھەڵۆ ماناکەی هەر وەک لێدوانی کاک هەریاد بوو (کە ئەو دژ بوو)، بەڵام بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی#کۆدەنگی دەنگدان نییە|یاسای یەکدەنگی]] جۆر و ژمارەی دەنگەکان گرینگ نییە بەڵکوو کوالیتییان گرنگە؛ هەر بەو پێیەش تائێستا کوالیتیی دەنگەکان لەسەر ئەوە بووە کە ئاڵاکە لە وتاری هاوزایەندخوازی لابدرێ و وتارێکی وەک مافەکەنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و ئاڵاکە لەوێ دابنرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەزانم مانای دەنگەکەی چییە، بەڵام با هەر چاکی بکات باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٢٠، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتاری [[عەبدوڵڵا_عبدی]] == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ بەشدارییەکانتان لە سڕینەوە و چالاکبوونەوەتان وەک بەرێوەبەر، ڕاستی بێت وتارەکەم گەڕاندەوە چونکە وتارەکە لەژێر پێوەری سڕینەوە ناتوانرێ بسڕدرێتەوە و ناچێتە ژێر پێوەرەکانی. لەڕێگەی وتووێژی سڕینەوە دەسڕدرێتەوە، ئێمەش ئێستا خەریکی دامەزراندنین لەڕێگەی توینکڵەوە: بڕوانە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)#چالاککردنی توینکڵ: وتووێژی سڕینەوە|دیوەخان]]، پێشووتر یەکجار وتووێژی سڕینەوە ئەنجام دراوە بڕوانە '''[[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە/جەمیل عەلی|وتووێژی سڕینەوەی وتاری جەمیل عەلی]]''' خۆشت تیایدا بەشدار بوویت، و وتاری عەبدوڵاڵا عەبدی تەنھا بەوە دەسڕدرێتەوە {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :وابزانم خۆشتان لە [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Abdollah_Abdi ویکیپیدیای ئینگلیزی وتووێژی سڕینەوەتان کردۆتەوە]! چونکە لەوێش وتیان ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٢٤، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}، سپاس بۆ بانگکردنەکەت. تکایە کاتمژێرێک وەختی بۆ دابنێ و پێم بڵێ بەپێی [[en:Wikipedia:Notability(people)]] و [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] چەند دانە سەرچاوەی دووەمییەی بڕواپێکراو لە سەر وێب یان ئۆفلاین دەست دەکەوێت کە باسی ئەم کەسایەتییە زیندووەیان کردبێت. بە دڵنیاییەوە نزیکی سفر. ئەوەی ویکیی ئینگلیزی چیان کردووە پەیوەندیی بە کۆمەڵگەکەی ئێمەوە نیە. لەوێ تاگی سڕینەوەی خێڕایان لێ نەداوە، چون وتارەکە چەند مانگێک لەوێ بووە و کەس پێی نەزانیوە، بۆیە تاگی پرس بۆ سڕینەوەیان لێ داوە. ئینجا زۆربەی بەکارهێنەران زمانی سەرچاوەکان تێناگەن و شارەزاییان لە بابەتەکە نیە. زۆربەی ئەو سەرچاوانە دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەمە سپەمکردنی ویکییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}} چاوەڕێی وڵامم. کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرێکی ترت گەڕاندووەتەوە بێ وتووێژ. دوایی کە گەڕاندووتەوە لێرە نووسیوتە وتارەکە ناکەوێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا. کارم بەوە نیە کە زیاتر لە یەک حەفتە کات بوو دوای ئەوەی تاگ لە وتارەکە درابوو کە ناڕەزایەتی دەرببڕدرێت و دەکرا بەرلە گەڕانەوەی کردەوەکەی من وتووێژ بکەی، بەڵام ئیستە بۆم شی بکەوە بۆچی وتارەکە بەپێی سخ نابێ بسڕێتەوە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەڵۆ کردەوەی بەرێوەبەری ناگەڕێندرێتەوە بەبێ وتووێژ ئەوەیان ڕاستە بەڵام ئێستا ھاتووم لەگەڵت وتووێژ بکەم و پێت ئەلێم ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا چونکە سەرچاوەی ھەیە و بایەخداری دەسەلمێنێ ئایا بایەخداری تەواو دەسەلمێنێ یان نا ئەوەیان بە وتووێژی سڕینەوە یەکلایی دەکرێتەوە، ناکرێ تەنھا یەک بەرێوەبەر بڕیاری یەکلاکەرەوە لە وتارێک بدات کە پێوەری سڕینەوەی خێرای بایەخداری نایگرێتەوە ئەمە سیاسەتە : )، پەلەتان چییە بەم زووانە وتووێژی سڕینەوە چالاک دەکەین لەوێ وتووێژی لەسەر بکەن؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}}پەلەم نەکردووە. یەک حەفتە تاگی سخی پێوە بووە و ئێوە هیچتان نەوتووە. ئیستە ئەگەر پەلە دەکەم پەلەکەم لەوەدایە ئەمە ژیاننامەی کەسێکی زیندووە. تکایە [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] بخوێنەوە لەگەڵ ئینگلیزییەکەیدا. ئینجا، سەرچاوەی کوا؟ ئەگەر چوار ژمارە لە ژێرەوەی وتارێکەوە بێ ئەوە نابێ بە سەرچاوە. لە هیچکام لەو ماڵپەڕانەدا باسی ئەو ئیدیعایانەی ناو وتارەکە نەکراوە. هیچکام لەو بەحسێب سەرچاوانە ڕاستەوخۆ دەربارەی کەسایەتییەکە نین. ئەسڵەن ئەو سەرچاوانە دەناسی؟ چۆن دەتوانین ژیاننامەی کەسێک بنووسین بەو سەرچاوانە؟ ئەی سەرچاوەی بڕواپێکراو و دووەمییە چیی بەسەر هات؟ باشە خۆ بڵێین فارسی نازانی، خۆ ئینگلیزی دەزانی کوا ئەو وتارەی نوویۆرک تایمز دەربارەی ئەو کەسەیە؟ [https://www.nytimes.com/2025/01/08/world/middleeast/iran-general-syria-defeat.html] یا ئەوەی میدڵئیست ئای لە کوێ دەکرێ ببێتە پێوەری ژیاننامە؟ ئەوەی ویکیی ئینگلیزی وتوویانە بۆ سخ نابێ لەبەر کۆنبوونی وتارەکەیە. ویکیی تر پێوەر نیە. ئەگەر ویکیی تر پێوەر بێ چۆن لە ویکیی فارسی کە گشت بەکارهێنەرەکانی سەرچاوەکان دەناسن سڕدراوەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٢٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کاک پیرەھەڵۆ ئەگەر قسەکانیشت لەسەر سەرچاوەکان ڕاست بن ناتوانی بەتەنھا بڕیار لەسەر وتارێک بدەیت کە بانگەشەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو دەکات و دەرزەنێک سەرچاوەی داناوە ئەگەر ئێوە زۆر بەپەلەن و دەتانەوێت ئێستا بسڕدرێتەوە من ھەر ئێستا وتووێژێکی سڕینەوەتان بۆ دەکەمەوە بەکارھێنەرە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکە بانگ دەکەم و باسی سڕینەوەی بکە ھیچ کێشەم نییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دواتریش شتێکم بیرچوو وەڵامی بۆ بنووسم ئەڵێی یەک ھەفتەیە تاگی سخی پێوەیە ئێوە ھیچتان نەکردووە وەک ئەوەی من ئیھمالم کردبێ لە کاتێکدا گەر یەکەمئەو نامەیە بخوێنیەوە کە لەسەرەوە بۆم ناردی بۆت دەردەکەوێ ھەموو ئەو وتارانەم واز لێھێناوە بە ئەنقەست کە بۆ پێوەری سڕینەوەی خێرا ناشێن و خەریکی دامەزراندنی وتووێژی سڕینەوەین، ئەوەش مانای ئەوەیە یان تەرکیزتان نەکردۆتە سەر قسەکەم یان نازانن من باسی چیدەکەم کە باسی وتووێژی سڕینەوە دەکەم. : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Sakura emad}}، دوو مەسەلە هەیە لێرە. :::یەک، ئەوەی کە کردەوەی بەڕێوەبەریی منت بێ وتووێژ گەڕاندووەتەوە کە چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد لە بەکارهێنەرێکی بەئەزموون کە بەڕێوەبەرە. :::دوو، کێشەی سڕینەوەی خێرا. لەسەر ئەوە قسەیەکم نیە، چون سیاسەتەکان ڕوونن و ئەوەی من کردوومە بەپێی ئەو ڕێنوێنیانەی بوو لەسەرەوە ئاماژەم پێ کردن. ئەو کارەی نووسەری وتارەکە کردبووی پێی دەوترێ [[en:Wikipedia:No original research]] و کێشەی [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]]ی بوو و چیرۆکی ژیانی ئەو کەسە لە هیچکام لە سەرچاوەکاندا نەبوو و ئەو کارەی کراوە جەعلی سەرچاوەیە. سیاسەتی ویکیپیدیا دەربارەی ژیاننامەی زۆر هەستیارانەیە و دەڵێت تەنانەت پێویست بە وتووێژ ناکا سڕینەوەی. ویکیپیدیای ئێمە بێخاوەن نیە کە ببێ بە بواری ویکیسپەمکارەکان. بۆیە تکایە وتارەکە بسڕەوە یان تاگی سخی لێ بدەرەوە یان ئەگەر چەند سەرچاوەی بڕواپێکراوت لایە کە باسی ژیانی ئەو کەسەیان کردووە بۆمی بنێرە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:١٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::کاک پیرەھەلۆ وتووێژم لەگەڵ کردووی نەھاتووم وتار بگەڕێنمەوە و ھیچیش نەڵێم دواتر ئەگەر منت پێ بەئەزموونە وا پێت ئەڵێم ئەم وتارە ئاوا ناسڕدرێتەوە گەر وا بوایە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێگەیان پێئەدای بیسڕیتەوە لە ویکیی ئینگلیزی سادەش من بەشداری دەکەم وتاری ئاوامان زۆر بۆدێ کە کۆمەڵێک سەرچاوەیان داناوە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی نییە بە بابەتەکە بەڵام ناچن بە سڕینەوەی خێرا بیسڕنەوە ئەچن بە وتووێژی سڕینەوە ئەیکەن، [https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion سەیرێکی ئێرە] بکە پڕە لەو جۆرە وتارانەی ئێستا تۆ ئەتەوێ بیسڕیتەوە، دەڵێی وییکیی ئینگلیزی و ئینگلیزی سادە پەیوەندی بە ئێمەوە نییە بەڵام ئەوە بەتەواوی ڕاست نییە، ویکیی ئینگلیزی تەنھا وەک سیاسەت و ڕێسا ناتوانن کاریگەریمان بخەنە سەر و پێمان بڵێن دەبێ چی بکەین ئەگەرنا ئەتوانین سوود لە شێوزای بەرێوبردنیان وەربگرین ھەر ئەوەتا خۆت سیاسەتی ویکیپیدیای ئینگلیزی بەکاردێنی تۆ بۆمی شی بکەیەوە ئەم وتارە دەبێ یەکسەر بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ئەو ھەموو گفتوگۆیەمان کردووە و وتووێژم کردووە گەر کردەوەکەم ھەڵە بووبا ئێستا دەمگەڕاندەوە و داوای لێبوردنم دەکرد! بەڵام نابێ چیتر پێوەری سڕینەوەی خێرا بۆ بابەتێک بەکاربێنین کە ناچێتە ژێر پێوەرەکە ئەزانم وتووێژی سڕینەوە بۆتۆ شتێکی نوێیە و تا ئێستا لە ویکیی سۆرانی نەبووە و بەشداری تەواوت لەسەری نییە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت پێت وابێت ھەمووشتێک ئەبێ بە سڕینەوەی خێرا بسڕدرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٥٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::{{وب|Sakura emad}} ئەگەر وتارێک پێوەری سخ بێت دەبێ تاگی سخی لێ بدرێت و بسڕدرێتەوە. ئەو وتارەش گشت پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرای هەیە و پێویستە بەخێرایی بسڕدرێتەوە. مانەوەی هەر ناشیرینکردنی ویکیی سۆرانییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٠:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ئێ وایە بەڵام ئەمە ناچێتە ژێر پێوەری سڕینەوەی خێرا وا پێت ئەڵێم! گەر دەتەوێ بە زۆر بیسڕیتەوە فەرموو من دەستت ناگرم! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٤٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ھەربۆ زانیاری چونکە ئەمەی ئێستا دەبێتە مێژوو نەکا بیسڕیتەوە با ئەمانەش وەک مێژوو بمێنن، بەڕێوەبەرەکەی ئەوێ لەبەر ئەوە نەیوت بڕۆ وتووێژی سڕینەوە بگە لەبەر ئەوەی کۆنە وەک ئەوەی خۆت دەیڵێی لەسەرەوە بەڵکو ھەمان قسەکەی منی کردۆتەوە فەرموو ::::::::{{گێڕانەوەی لێدوان|Sjb72 talk contribs 7,490 bytes −10 →(top): '''CSD Declined''' (Again). '''The article makes credible claim for notability''', so A7 does not apply. Suggest PROD/AFD/Improve. undothankrestore Tag: Manual revert}} ::::::::{{گێڕانەوەی لێدوان|CSD Declined - notability asserted. Suggest PROD/AFD/Improve}} ::::::::ئەمە قسەکانی ئەو بەڕێوەبەرەیە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی کە دەڵێ بایەخداری دامەزرێنراوە و ناتونرێ لە ڕێگەی پسخەوە بسڕدرێتەوە و بڕۆ وتووێژی سڕینەوە بکەوە ئەگەر ھەر دەسەڵاتی بەرێوەبەرایەتیت بەکارھێنا و بە زۆر وتارەکەت سڕیەوە ئەمە وەک بەڵگە با بمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٥٧، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) hup54599okmzfha0pcbw4w4igigxw0v 1 18330 1613813 1413556 2026-07-31T15:41:27Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613813 wikitext text/x-wiki ڕۆژهەڵاتی ناوین هەڵەیە. تکایە با چیتر ئەم هەڵەیە دووپات نەکەینەوە.--[[بەکارھێنەر:Ebrequ|Ebrequ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ebrequ|وتووێژ]]) ٢٢:٥٠, ١٨ حوزەیران ٢٠١٢ (UTC) :: ئەگەر تەماشای ئەنجامەکانی گەڕانی گووگڵ بکەین «ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست» زۆر لەپێشترە، ھەروەھا لە نووسراوەکانیش. لەگەڵ «ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»م. | [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:13px">سەرچیا'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Serchia|'''<span style="color:orange">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٣:٠٩، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ (UTC) :لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:٥٦، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613812 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/ بۆ https://mideast.unc.edu/where/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/ بۆ https://mideast.unc.edu/where/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٤١، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 7fjgj76gghchkxz2uhkqxy9f0waehaw 0 19077 1613735 1613676 2026-07-31T12:03:35Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نیویۆرک<!--بەبێ گفتوگۆکردن دەستکاریی مەکە.--> | subdivision_type = وڵات | settlement_type = [[دابەشکارییە کارگێڕییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)#شار|شار]] | named_for = [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|جەیمز ستیوارت، دوکی یۆرک]]<ref name="homberger400"/> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = میدتاون مانھاتن | caption1 = [[میدتاون مانھاتن]] لەگەڵ [[ئیمپایەر ستەیت بیڵدینگ]] (ناوەڕاست) و [[خوارووی مانھاتن]] لەگەڵ [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر|وەن WTC]] (پاشبنەما) | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = بینای بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان | caption2 = [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان|بارەگای UN]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = پەیکەری ئازادی | caption3 = [[پەیکەری ئازادی]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = گڵۆپە درەوشاوەکانی تایمز سکوێر | caption4 = [[تایمز سکوێر]] | image5 = Unisphere at night (cropped).jpg | alt5 = یونیسفێر، پەیکەرێکی گەورەی گۆی کانزایی | caption5 = [[یونیسفێر]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = دیمەنی سێنتڕاڵ پارک | caption6 = [[سێنتڕاڵ پارک]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = پردی بڕوکلین | caption7 = [[پردی بڕوکلین]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = پردێک بەسەر ڕووبارێکدا | caption8 = [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = کتێبخانەی باخچەی ڕووەکیی نیویۆرک | caption9 = [[کتێبخانەی باخچەی ڕووەکیی نیویۆرک]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_type = [[نیشانەی وشەیی]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapsize = | map_caption = نەخشەی کارلێکەری کە سنووری شاری نیویۆرک پیشان دەدات | pushpin_map = New York#USA | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|شاری نیویۆرک}} | pushpin_map_caption = ھەڵکەوتە لەناو [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]##ھەڵکەوتە لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکان | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١١ |سەردێڕ=پەڕگەکانی گازێتێری ئەمریکا: ٢٠١٠، ٢٠٠٠، و ١٩٩٠ |ناونیشان=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]}}</ref> | official_name = <!-- بەبێ کۆدەنگی ھیچ بۆ ئەم پارامەترە زیاد مەکە --> | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_type2 = ویلایەت | subdivision_name2 = {{Flag|New York}} | parts_type = [[کاونتی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کاونتییە پێکھێنەرەکان]] ([[ناوچەکانی شاری نیویۆرک|ناوچەکان]]) | parts = {{ubl|[[زە بڕۆنکس|بڕۆنکس (زە بڕۆنکس)]]|[[بڕوکلین|کینگز (بڕوکلین)]]|[[مانھاتن|نیویۆرک (مانھاتن)]]|[[کوینز|کوینز (کوینز)]]|[[ستەیتن ئایلەند|ڕیچمۆند (ستەیتن ئایلەند)]]}} | established_title = [[نیو ئەمستەردام#گەڕانەوەی هۆڵەندییەکان|نیشتەجێبوون]] | established_date = {{start date and age|1624|5|20|p=yes}} | established_title1 = [[نیو ئەمستەردام#داگیرکردنی ئینگلیزەکان|ناوی ئێستا]] | established_date1 = {{start date and age|1664|9|8|p=yes}} | established_title2 = [[شاری گەورەی نیویۆرک|یەکخراو]] | established_date2 = {{start date and age|1898|1|1|p=yes}} | government_type = [[حکومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن|سەرۆک شارەوانیی بەھێز-ئەنجومەن]] | governing_body = [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک]] | founder = [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]] | leader_title = [[سەرۆک شارەوانیی شاری نیویۆرک|سەرۆک شارەوانی]] | leader_name = [[زۆھران مەمدانی]] ([[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|D]]) | total_type = کۆی گشتی | unit_pref = Imperial | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بنکەدراوەی خزمەتگوزارییەکانی ArcGIS REST |ناونیشان=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |بڵاوکەرەوە=نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |سەردێڕ=دەستەی ئەمریکا بۆ ناوە جوگرافییەکان |ناونیشان=http://geonames.usgs.gov/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |بڵاوکەرەوە=[[ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]}} گەڕان بۆ پێناسی تایبەتمەندیی 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{Efn|بەرزترین خاڵ لە شاری نیویۆرک بریتییە لە [[تۆدت ھیڵ]].}} | elevation_min_footnotes = | population_rank = [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووان|یەکەم]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_as_of = [[سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠٢٠]] | population_total = 8804190 | population_footnotes = | population_est =8,584,629 | pop_est_as_of = ٢٠٢٥ | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داتای ویلایەت بۆ دانیشتووان و نیشتەجێبوونی ٢٠٢٠ |ناونیشان=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | population_metro = 20140470 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |سەردێڕ=پێڕستی ناوچە شارییەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٠ |وێبگە=census.gov |بڵاوکەرەوە=نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> | population_urban = 19426449 | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = نیویۆرکی | demographics_type2 = تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=کۆی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ نیویۆرک-نیوارک-جێرسی سیتی، NY-NJ-PA (MSA) |ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |وێبگە=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = کۆی گشتی | demographics2_info1 = $١.٣٧٨&nbsp;تریلیۆن (٢٠٢٤) | blank7_name = | demographics2_title2 = گەورەشار | demographics2_info2 = $٢.٤٤٣&nbsp;تریلیۆن (٢٠٢٤) ([[پێڕستی ناوچە میترۆپۆلیتانییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|یەکەم]]) | timezone1 = [[ناوچەی کاتیی ڕۆژھەڵات|EST]] | utc_offset1_DST = –4 | timezone1_DST = [[ناوچەی کاتیی ڕۆژھەڵات|EDT]] | utc_offset1 = –5 | postal_code_type = [[زیپ کۆد]]ەکان | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[کۆدەکانی ناوچەی ٢١٢، ٦٤٦ و ٣٣٢|212/646/332]]، [[کۆدەکانی ناوچەی ٧١٨، ٣٤٧ و ٩٢٩|718/347/929]]، [[کۆدی ناوچەی ٩١٧|917]] | blank_name = [[پێوەرەکانی پرۆسێسکردنی زانیاریی فیدراڵی|کۆدی FIPS]] | blank_info = 36-51000 | blank1_name = پێناسی تایبەتمەندیی [[سیستەمی زانیاریی ناوە جوگرافییەکان|GNIS]] | blank1_info = 975772 | website = {{URL|https://www.nyc.gov}} | nicknames = [[سێوی گەورە|سێوە گەورەکە]]، [[ئەو شارەی ھەرگیز نانوێت (نازناو)|ئەو شارەی ھەرگیز نانوێت]]، [[سالماگوندی (بڵاوکراوە)|گۆتەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nigro |یەکەم=Carmen |ناونیشان=https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway |سەردێڕ=کەواتە، بۆچی پێی دەڵێین گۆتەم؟ |بڵاوکەرەوە=[[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]] |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٣ |وتەگێڕانەوە=لێرەدا تێدەگەین کە زاراوەی گۆتەم پەیوەستە بە نووسەر واشینگتن ئیرڤینگ، کە بە کورتەچیرۆکەکانی 'ئەفسانەی سلیپی ھۆڵۆ' و 'ڕیپ ڤان وینکل' بەناوبانگە. ھەروەھا لێرەدا تێدەگەین کە ئیرڤینگ زۆر مەبەستی پیاھەڵدان نەبوو کاتێک لە ساڵی ١٨٠٧دا ئەم نازناوەی لە شارەکە نا.}}</ref> و [[نازناوەکانی شاری نیویۆرک|ئەوانی تر]] }} '''نیویۆرک'''، کە زۆرجار پێی دەوترێت '''شاری نیویۆرک''' ('''NYC''')،{{efn|بۆ جیاکردنەوەی لە [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]}} [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووان|پڕدانیشتووترین شارە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا]]. شارەکە دەکەوێتە نووکی باشووری [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]] لەسەر [[بەندەری نیویۆرک]]، کە یەکێکە لە گەورەترین بەندەرە سروشتییەکانی جیھان. شارەکە لە [[ناوچەکانی شاری نیویۆرک|پێنج ناوچە]] پێکدێت&mdash;[[مانھاتن]]، [[بڕوکلین]]، [[کوینز]]، [[زە بڕۆنکس]]، و [[ستەیتن ئایلەند]]؛ ھەریەکەیان لەگەڵ [[پێڕستی کاونتییەکان لە نیویۆرک|کاونتییەکەی خۆیدا]] ھاوسنوور و یەکە. ئەم شارە ناوەندی جوگرافی و دیمۆگرافییە بۆ ھەردوو [[مێگالۆپۆلیسی باکووری ڕۆژھەڵات]] و [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]، کە گەورەترین ناوچەی میترۆپۆلیتانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی ھەردوو ژمارەی دانیشتووان و ڕووبەری شارنشینییەوە. نیویۆرک [[شاری جیھانی|ناوەندێکی جیھانییە]] بۆ [[ناوەندی دارایی|دارایی]]<ref name="NYCFinancialCapitalWorldA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.china.org.cn/english/China/219124.htm |سەردێڕ=Shanghai and New York—Similar, But Different |بڵاوکەرەوە=China.org |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="NYCFinancialCapitalWorldGFCI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-39-explore-the-data/gfci-39-rank/|سەردێڕ=GFCI 39 Rank|بڵاوکەرەوە=Z/Yen Group Limited|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[ئابووری شاری نیویۆرک|بازرگانی]]، [[کولتووری شاری نیویۆرک|کولتوور]]، [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیا]]،<ref name="NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech |سەردێڕ=New York is closer than ever to beating the Bay Area on tech |یەکەم=Cara |دوایین=Eisenpress |newspaper=[[Crain Communications]] |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> [[پایتەختی کاتبەسەربردنی جیھان|کاتبەسەربردن]] و [[ڕاگەیاندن لە شاری نیویۆرک|ڕاگەیاندن]]، ئەکادیمیا و [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی زانستی|بەرھەمی زانستی]]،<ref name="NYCScientificCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leading 200 science cities {{!}} Nature Index 2022 Science Cities |ناونیشان=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2022-science-cities/tables/overall |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=nature.com |زمان=en}}</ref> [[ھونەرەکان]] و [[پایتەختی مۆدە|مۆدە]]، و بەو پێیەی ماڵی [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان|بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکانە]]، دڵی دیپلۆماسییەتی نێونەتەوەیییە.{{efn|بە پشتبەستن بە چەندین سەرچاوە: <ref name="The City of New York">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC Mayor's Office for International Affairs |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=DDC New York |ناونیشان=http://www.digidiplomats.org/newyork/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180727142713/http://www.digidiplomats.org/newyork/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٨ |بڵاوکەرەوە=Digital Diplomacy Coalition, New York |وتەگێڕانەوە=DDCی نیویۆرک کە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە، هاوبەشی لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمپانیا گەورەکانی تەکنۆلۆژیا و سۆشیال میدیا، چەندین حکومەت، و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کردووە بۆ هێنانی بەرنامەی ناوازە بۆ کۆمەڵگەی ناوچەکە. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostImportantCity2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/most-influential-cities-in-the-world-2018-5?amp |سەردێڕ=The 21 most influential cities in the world |نووسەر١=Will Martin |نووسەر٢=Libertina Brandt |بڵاوکەرەوە=[[Business Insider]] |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="NYCTheCapitaloftheWorld">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Epic of New York City: A Narrative History |نووسەر=Edward Robb Ellis |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |بڵاوکەرەوە=Basic Books |پەڕە=٥٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٧-١٤٣٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Sx3RDQAAQBAJ&pg=PA594}}</ref><ref name="NewYorkCapitaloftheWorld2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Sam |دوایین=Roberts |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |سەردێڕ=When the World Called for a Capital |newspaper=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/09/14/nyregion/when-the-world-called-for-a-capital.html |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>}} شاری نیویۆرک بە خێراییی ژیان و وزە شارییە بەردەوامەکەی ناسراوە.<ref name="FastPaceNYC1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city |سەردێڕ=15 Things NOT to Do in New York City |نووسەر=Kelsy Chauvin |بڵاوکەرەوە=[[Fodor's]] |وتەگێڕانەوە=زیاتر لە ٨.٦ ملیۆن ھاووڵاتی لە شاری نیویۆرک ھەن، و نزیکەی ھەموویان پەلەیانە. ئەوان ھەروەھا ژیرن، ڕاشکاون، و بە شانازییەوە دەتوانن لەو گەورەشارەدا بژین کە مەیلی سزادانی کەسە لاوازەکانی ھەیە. سیستەمی میترۆ قەرەباڵغەکەی بە تەنھا ھێمایەکە بۆ چۆنیەتیی کارکردنی ئەم شارە: بەشێکی بالیێیە، بەشێکی گۆڕەپانی جەنگە. دانیشتووان و سەردانیکەران بە ھەمان شێوە دەتوانن ببینن بۆچی نیویۆرک بە مەزنترین شاری جیھان دادەنرێت. |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |سەردێڕ=Adjusting To New York City |نووسەر=Shira Poliak |بڵاوکەرەوە=Sun Sentinel |وتەگێڕانەوە=سەرەڕای ئەوەش، شێوازی ژیانی خێرای شاری نیویۆرک پێویستی بە خۆگونجاندن ھەیە. |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Stephen |دوایین=Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tfsmDAAAQBAJ&q=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york&pg=PA50 |سەردێڕ=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole |ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٧٤٢٥-٣|پەڕەکان=٤٦, ٥٠, ١٣١|بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> <!-- Demographics --> بە مەزەندەی ژمارەی دانیشتووانی ٨,٥٨٤,٦٢٩ کەس لە تەممووزی ٢٠٢٥دا،<ref name=NYCQuickFacts>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QuickFacts Kings County, New York; Queens County, New York; New York County, New York; Bronx County, New York; Richmond County, New York |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/kingscountynewyork,queenscountynewyork,newyorkcountynewyork,bronxcountynewyork,richmondcountynewyork/PST045224 |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> کە دابەشبوون بەسەر {{convert|300.46|sqmi|km2}}دا، نیویۆرک [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی چڕیی دانیشتووان|چڕترین شاری گەورەیە لە ڕووی دانیشتووانەوە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. شاری نیویۆرک زیاتر لە دوو ھێندەی دانیشتووانی [[لۆس ئانجلەس]]ی ھەیە، کە دووەم پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکەیە.<ref name="CensusNYC">[https://www.census.gov/history/www/homepage_archive/2023/january_2023.html U.S. Census Bureau History: New York City and the New Year], [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. سەردانیکراوە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤. "لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٣,٠٧٩,٧٧٦ نیویۆرکی خۆیان وەک لەدایکبووی دەرەوە ناساند، لە نێویاندا ١,٥٤٢,٤١٣ کۆچبەری ئەمریکای لاتین، ٩١٠,١٥١ ئاسیایی، و ٤٤٣,١١٣ ئەورووپی... سەرژمێریی ٢٠٢٠ دەرخەری ئەوە بوو کە شاری نیویۆرک ماڵی ٨,٨٠٤,١٩٠ کەس بووە. لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا، بە جیاوازییەکی زۆر دووەم پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکە بوو بە ٣,٨٩٨,٧٤٧ دانیشتووەوە."</ref> زیاتر لە ٢٠.١&nbsp;ملیۆن کەس لە [[ناوچەی ئاماریی میترۆپۆلیتان]]ی شاری نیویۆرک دەژین<ref>[https://data.census.gov/table?g=310XX00US35620 Census Data for the New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA Metro Area], [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. سەردانیکراوە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤.</ref> و ٢٣.٥ ملیۆن کەسیش لە [[ناوچەی ئاماریی تێکەڵ]]ی شارەکەدا دەژین تا ساڵی ٢٠٢٠، کە ھەردووکیان گەورەترینن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. شاری نیویۆرک یەکێکە لە پڕدانیشتووترین [[مێگاشار|مێگاشارەکانی]] جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.statsamerica.org/radius/big.aspx |سەردێڕ=Big Radius Tool: StatsAmerica |بڵاوکەرەوە=Indiana Business Research Center |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانییەکەی وەک دەروازەی سەرەکی بۆ [[کۆچکردن بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان|کۆچکردنی یاسایی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کاردەکەن. بەپێی خەمڵاندنەکان ٨٠٠ زمان لە شاری نیویۆرکدا قسەیان پێدەکرێت،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bosp.stanford.edu/explore/new-york/spring-quarter/languages-and-cultures|سەردێڕ=Languages and Cultures of Immigrant New York|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=لە نێوان ھەموو ئەو پێشەنگییانەی دەدرێتە پاڵ شاری نیویۆرک، لەوانەیە ئەوەی کەمترین لێکۆڵینەوەی لەسەر کرابێت و بە خراپترین شێوە تێگەیشتنی بۆ کرابێت پێگەی شارەکەیە وەک فرەچەشنترین شار لە ڕووی کولتووری و زمانەوانییەوە لە جیھاندا، چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا. نیویۆرکییەکان نەک تەنھا لە ھەموو وڵاتێکی سەر زەوییەوە ھاتوون بەڵکو بە نزیکەی ٨٠٠ زمان قسە دەکەن، کە زۆرێکیان لە مەترسیدان، و نوێنەرایەتی مەودایەکی بێپێشینە لە کولتوورە ڕەسەن و کەمینەکان دەکەن.}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity3Top">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.economist.com/science-and-technology/2011/09/10/say-what|سەردێڕ=Say what? To find new subjects of study, some linguists simply open their front doors|بڵاوکەرەوە=The Economist|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.weforum.org/agenda/2017/02/queens-in-new-york-has-more-languages-than-anywhere-in-the-world/#:~:text=There%20are%20as%20many%20as,Endangered%20Language%20Alliance%20(ELA). |سەردێڕ=Welcome to the language capital of the world: Queens, New York |نووسەر=Gus Lubin |بڵاوکەرەوە= [[کۆڕبەندی ئابووریی جیھانی]]، بە هاوبەشی لەگەڵ [[Business Insider]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥ |وتەگێڕانەوە=بەپێی ھاوپەیمانیی زمانە لەمەترسیداکان (ELA)، نزیکەی ٨٠٠ زمان ھەن کە لە شاری نیویۆرکدا قسەیان پێدەکرێت، و لە ھیچ شوێنێکی جیھاندا ھێندەی [[کوینز]] زمانی تێدا نییە.}}</ref> ئەمەش دەیکاتە فرەچەشنترین شار لە ڕووی زمانەوانییەوە لە جیھاندا.<ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/04/29/nyregion/29lost.html?hpw|سەردێڕ=Listening to (and Saving) the World's Languages|نووسەر=Sam Roberts|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=ئەمانە تەنھا ھەندێک لەو زمانانە نین کە نیویۆرک دەکەنە فرەچەشنترین شار لە ڕووی زمانەوانییەوە لە جیھاندا. بەڵکو ئەوان بەشێکن لە گەنجینەیەکی سەرسووڕھێنەری زمانە لەمەترسیداکان کە لە نیویۆرکدا ڕەگیان داكوتاوە، ئەو زمانانەی کە لە ھەموو گۆشەیەکی جیھاندا لەدایکبوون و ئێستا زیاتر لە گۆشە جیاوازەکانی نیویۆرکدا دەبیسترێن وەک لە ھەر شوێنێکی تر.}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.columbia.edu/news/new-york-worlds-most-linguistically-diverse-metropolis|سەردێڕ=New York, the World's Most Linguistically Diverse Metropolis|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University]]|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی شاری نیویۆرک ماڵی [[لەدایکبووانی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتان و شارییەکان بە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوە|گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیە لە ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتان لە جیھاندا]]، کە بە نزیکەیی ٥.٩ ملیۆن کەسن تا ساڵی ٢٠٢٣. <!-- History --> [[دوورگەی مانھاتن]] لەلایەن گەلی [[لێناپی]]یەوە کە بە [[زمانی مونسی|مونسی]] قسەیان دەکرد لە دەوروبەری ١٦٢٤دا [[لێناپێھۆکینگ|نیشتەجێ بوون]]. تا ئەو کاتە، [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی لە ئەمریکاکان|کۆلۆنیالیستە ھۆڵەندییەکان]] [[قەڵای ئەمستەردام]]یان وەک ناوەندێکی بازرگانی لەسەر دوورگەکە دامەزراندبوو. ئەمە یەکەمین نیشتەجێبوونی ئەورووپی بوو لەو شوێنەی کە دواتر دەبووە شاری نیویۆرک. نیشتەجێبوونەکە لە ساڵی ١٦٢٦ ناوی [[نیو ئەمستەردام]]ی لێنرا و لە ساڵی ١٦٥٣ وەک شارێک [[میساق|میساقی (بڕوانامەی مۆڵەت)]] پێدرا. شارەکە لە ساڵی ١٦٦٤ کەوتە ژێر [[کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ئەمریکاکان|دەسەڵاتی ئینگلیزەکان]] و بە شێوەیەکی کاتی ناوی گۆڕدرا بۆ نیویۆرک دوای ئەوەی پاشا [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|چارلزی دووەم]] زەوییەکانی بەخشی بە براکەی، [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|دوکی یۆرک]]،<ref name="npsnetherland" /> پێش ئەوەی ئەم ناوە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە ساڵی ١٦٧٤ پەسەند بکرێت. لە دوای سەربەخۆیی لە [[شانشینیی مەزنی بەریتانیا]]، شارەکە [[پێڕستی پایتەختەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پایتەختی نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوو لە ساڵی ١٧٨٥ تا ١٧٩٠.<ref name="senate"/> شاری مۆدێرن پێکھێنرا لە ڕێگەی [[یەکخستنی شاری نیویۆرک|یەکخستنەکەی ساڵی ١٨٩٨]]ی پێنج ناوچەکەی. <!-- Economy --> بە پشتبەستن بە [[وۆڵ ستریت]] لە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی]]ی مانھاتن، شاری نیویۆرک ھەم بە پێشەنگترین ناوەندی دارایی و [[تەکنۆلۆژیای دارایی (فینتێک)|فینتێک]]ی جیھان<ref name="NYCFinancialAndFintechCapitalWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.zyen.com/publications/public-reports/the-global-financial-centres-index-37/ |سەردێڕ=GFCI 37 Rank |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ |بڵاوکەرەوە=Long Finance |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name=reuters-2022-03-24>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/business/new-york-widens-lead-over-london-top-finance-centres-index-2022-03-24/ |سەردێڕ=New York widens lead over London in top finance centres index |وێبگە=Reuters |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |دوایین١=Jones |یەکەم١=Huw}}</ref> و ھەم بە بەھێزترین شاری جیھان لە ڕووی ئابوورییەوە وەسف کراوە.<ref name="NewYorkMostPowerfulGlobalCity">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2021 Global Cities Report |ناونیشان=https://www.kearney.com/global-cities/2021 |ڕێکەوت=٢٠٢١|وێبگە=[[Kearney (کۆمپانیای ڕاوێژکاری)|Kearney]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> {{As of|2024}}، ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی (GDP)|گەورەترین ئابووری میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا]]، بە ھەبوونی [[پێڕستی ناوچە میترۆپۆلیتانییەکانی ئەمریکا بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|بەرھەمی ناوخۆیی میترۆپۆلیتان]] کە زیاترە لە ٢.٤٤&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=County in the New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA MSA |ناونیشان=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIzNDAwMCIsIjM2MDAwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIzNDAwMyIsIjM0MDEzIiwiMzQwMTciLCIzNDAxOSIsIjM0MDIzIiwiMzQwMjUiLCIzNDAyNyIsIjM0MDI5IiwiMzQwMzEiLCIzNDAzNSIsIjM0MDM3IiwiMzQwMzkiLCIzNjAwNSIsIjM2MDQ3IiwiMzYwNTkiLCIzNjA2MSIsIjM2MDc5IiwiMzYwODEiLCIzNjA4NSIsIjM2MDg3IiwiMzYxMDMiLCIzNjExOSJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyIzIl1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMjQiLCIyMDIzIiwiMjAyMiIsIjIwMjEiLCIyMDIwIiwiMjAxOSJdXSxbIlllYXJCZWdpbiIsIi0xIl0sWyJZZWFyX0VuZCIsIi0xIl1dfQ== |وێبگە=apps.bea.gov}}</ref> ئابووری ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک [[پێڕستی وڵاتان بەپێی بەرھەمی ناوخۆییی کڕین (ناوەکی)|لەنێو تەواوی وڵاتانی جیھاندا گەورەترە بێجگە لە نۆ وڵات نەبێت]]. سەرەڕای ھەبوونی [[میترۆی شاری نیویۆرک|سیستەمێکی ترانزێتی خێرا کە ٢٤ کاتژمێر لە ٧ ڕۆژی ھەفتەدا کاردەکات]]، نیویۆرک ھەروەھا پێشەنگی جیھانە لە [[قەرەباڵغیی ھاتوچۆ|قەرەباڵغیی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلی شارنشینیدا]].<ref name=NYCCongestion/> شارەکە ماڵی دوو [[پێڕستی بۆرسەکانی پشک|گەورەترین بۆرسەی پشکە]] لە جیھاندا لە ڕووی [[سەرمایەی بازاڕ|سەرمایەی بازاڕی]] کۆمپانیا تۆمارکراوەکانیانەوە: ئەوانیش [[بۆرسەی نیویۆرک]] و [[نازداک]]ن. شاری نیویۆرک پەناگەیەکی چەسپاوە بۆ وەبەرھێنەرە جیھانییەکان.<ref name=NYCSafeHavenGlobalInvestors>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |سەردێڕ=International investors eye New York as safe haven |نووسەر=Marc Da Silva |بڵاوکەرەوە=Angelsmedia |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231103153122/https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <!-- Expense and Wealth --> {{As of|2025}}، شاری نیویۆرک گرانترین شارە لە جیھاندا بۆ [[تاراوگەنشین|تاراوگەنشینان]]<ref name=MostExpensiveCityExpats>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/amp/2023/06/08/nyc-overtakes-hong-kong-as-most-expensive-city-in-world-for-expats-eca.html |سەردێڕ=New York overtakes Hong Kong as the most expensive city in the world for expats, new survey shows |نووسەر=Goh Chiew Tong |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> و بە جیاوازییەکی زۆر بەرزترین کرێی نیشتەجێبوونی ھەیە لە نێوان ھەموو شارەکانی ئەمریکادا؛<ref name=NYCMostExpensiveRents>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.newsweek.com/new-york-rent-hits-all-time-high-1945346 |سەردێڕ=New York City Rent Hits All-Time High |نووسەر=Giulia Carbonaro |بڵاوکەرەوە=[[Newsweek]] |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ |وتەگێڕانەوە=دانیشتووان بڕی مامناوەندی ٤,٥٠٠ دۆلار دەدەن بۆ شوقەیەکی یەک-نووستنی لە شارەکەدا، کە بەرێژەی ١٢.٨ لەسەد بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵێک پێشتر و ٣.٤ لەسەد بە بەراورد بە مانگی تەممووز. ئەوانەی شوقەی دوو-نووستنی بەکرێ دەگرن دۆخیان زۆر لەوە باشتر نییە. بەپێی Zumper، کرێی مامناوەندی دوو-نووستنی گەیشتە ژمارەیەکی پێوانەیی بەرز کە ٥,١٠٠ دۆلار بوو لە مانگی ئابدا، کە بەرێژەی ١٣.٣ لەسەد ساڵ بە ساڵ و ٣.٧ لەسەد مانگ بە مانگ بەرزبووەتەوە... ئەم ژمارانە نیویۆرک دەکەنە گرانترین شار بۆ خەڵک بۆ بەکرێگرتنی شوقەی یەک-نووستنی یان دوو-نووستنی لە سەرتاسەری وڵاتدا. دووەم گرانترین بازاڕی کرێ، بە بەراورد، جێرسی سیتی (NJ) بوو، بە کرێی مامناوەندی ٣,٤٠٠ دۆلار بۆ شوقەیەکی یەک-نووستنی و ٣,٩٠٠ دۆلار بۆ شوقەیەکی دوو-نووستنی.}}</ref> لە کاتێکدا [[کاونتیی نیویۆرک]] (مانھاتن) بە جیاوازییەکی بەرچاو گرانترین [[کاونتییەکانی ئەمریکا|کاونتیی ئەمریکییە]] بۆ تێکڕای نرخی خانوو بۆ ھەر پێیەکی چوارگۆشە،<ref name=ManhattanHighestMedianPricePerSquareFoot>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/release/tables?eid=1137279&rid=462|سەردێڕ=Median Listing Price Per Square Foot Counties|بڵاوکەرەوە=[[Federal Reserve Bank of St. Louis]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[پێڕستی کاونتییەکانی ئەمریکا بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|بەرزترین بەرھەمی ناوخۆییی کاونتی لە ئەمریکادا بەرھەم دەھێنێت بەپێی ھەردوو پێوەری ڕەھا و بۆ ھەر تاکێک]]. [[پێنجەم ئەڤینیو|شەقامی پێنجەم]] ڕێڕەوێکی بازاڕکردنی نێونەتەوەیییە کە زۆر لوکسە و خەریکە وەبەرھێنانی زیاتر لە ژێرخانەکەیدا دەکرێت.<ref name=FifthAvenueUltraLuxuryInvestment>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fashionunited.com/news/retail/inside-fifth-avenues-luxury-land-rush-why-2026-will-be-a-defining-year/2026020670471|سەردێڕ=Inside Fifth Avenue’s luxury land rush: Why 2026 will be a defining year|وتەگێڕانەوە=شەقامی پێنجەم دەکەوێتە چەقی چاکسازییەکی بەرفراوانەوە. ئەم ڕێڕەوی بازاڕکردنە بەناوبانگەی جیھان ھاوکات خەریکە دیزاینێکی مێژوویی بۆ دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کەمترین ئاستی بەردەستبوونی فرۆشتنی تاکی بەخۆیەوە بینیوە، و ھێشتاش ملیاران دۆلار لە وەبەرھێنانی براندە لوکسەکان ڕادەکێشێت.|نووسەر=Rachel Douglass|بڵاوکەرەوە=FashionUnited|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> شاری نیویۆرک ماڵی [[پێڕستی شارەکان بەپێی ژمارەی ملیاردێرەکان|بەرزترین ژمارەی ملیاردێرەکانە]]،<ref name=NYCHighestNumberBillionaires>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html#:~:text=New%20York%20City%20remains%20the,2021%2C%20when%20Beijing%20overtook%20it. |سەردێڕ=New York Is 2025's Richest City With 123 Billionaires |بڵاوکەرەوە=Realty+ |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250414225445/https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html#:~:text=New%20York%20City%20remains%20the,2021%2C%20when%20Beijing%20overtook%20it. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو کەسانەی کە خاوەنی [[کەسی خاوەن سەرمایەی زۆر بەرز|سەرمایەی زۆر بەرزن]] (زیاتر لە ٣٠&nbsp;ملیۆن دۆلاری ئەمریکی)،<ref name=NYCUltraHighNetWorth>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2024/07/19/population-ultra-high-net-worth-wealth.html#:~:text=The%20global%20population%20of%20ultra,the%20year%2Dend%20stock%20rally. |سەردێڕ=The ultra-wealthy just gained $49 trillion in wealth thanks to stocks |نووسەر=Robert Frank |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٤ |وتەگێڕانەوە=نیویۆرک گەورەترین دانیشتووانی ھەیە لە جیھاندا لەو کەسانەی کە سەرمایەکەیان ٣٠ ملیۆن دۆلار یان زیاترە، بە ١٦,٦٣٠ کەس. ھۆنگ کۆنگ پلەی دووەمی گرتووە بە ١٢,٥٤٦ کەس، بەدوایدا لۆس ئانجلەس دێت بە ٨,٩٥٥ و تۆکیۆ بە ٦,٤٤٥ کەس.}}</ref> و [[پێڕستی شارەکان بەپێی ژمارەی ملیۆنێرەکان|ملیۆنێرەکان]] لە ھەر شارێکی جیھاندا بە جیاوازییەکی بەرچاو.<ref name=NewYorkArtMarketGlobalHeadquarters>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The New York Art Market Report |ناونیشان=https://nyartmarket.independenthq.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |بڵاوکەرەوە=Arts Economics |وتەگێڕانەوە=نیویۆرک بارەگای سەرەکیی جیھانییە بۆ بازاڕی ھونەر، بە بەرزترین پشکی بازاڕ لە ڕووی بەھای فرۆشتنی ھونەر لە جیھاندا. ھەروەھا ناوەندێکە بۆ سامانی زۆر بەرز، گەورەترین دانیشتووانی ملیۆنێر و ملیاردێرەکانی ھەیە لەسەر ئاستی جیھان، و سەرباری ئەوەش ناوەندی دارایی سەرەکیی ئەمریکایە.}}</ref> == وشەناسی == {{See_also|نازناوەکانی شاری نیویۆرک}} لە ساڵی ١٦٦٤دا، نیویۆرک بەناوی دوکی یۆرکەوە (کە دواتر بوو بە پاشا [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|جەیمزی دووەم]]) ناونرا بۆ ڕێزلێنان لێی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |سەردێڕ=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |یەکەم=Etta |دوایین=Badoe |بڵاوکەرەوە=[[Queens Chronicle]] |ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برا گەورەکەی جەیمز، [[چارلسی دووەمی ئینگلتەرا|چارلسی دووەم]]، ئەوی وەک [[کۆلۆنی تایبەت|خاوەنی]] خاکی پێشووی [[نیو نێدەڕلاند]] دیاری کرد، لە نێویاندا شاری [[نیو ئەمستەردام]]، کاتێک ئینگلتەرا [[داگیرکردنی نیو نێدەڕلاند|دەستی بەسەردا گرت]] و لە ژێر [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی لە ئەمریکاکان|دەسەڵاتی ھۆڵەندییەکان]] دەریھێنا.<ref name="Archdeacon2013a">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Thomas J. |دوایین=Archdeacon |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |سەردێڕ=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٦٨٩١-٩|پەڕە=١٩|بەستەری نووسەر١=Thomas J. Archdeacon}}</ref> نیو نێدەڕلاند ناوەکەی گۆڕدرا بۆ [[پارێزگای نیویۆرک]] (کە ئێستا [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]ە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=James, Duke of York |ناونیشان=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١ |وێبگە=Historical Society of the New York Courts |وتەگێڕانەوە=جەیمز کەشتیگەلێکی نارد [...]، ھۆڵەندییەکان خۆیان بەدەستەوە دا، فەرمانڕەوایی ئینگلیزی دامەزرا، و کۆلۆنییەکە [نیو نێدەڕلاند] ناوەکەی گۆڕدرا بۆ نیویۆرک.}}</ref> == مێژوو == {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک|ھێڵکاتی شاری نیویۆرک}} {{Further|مێژووی مانھاتن|ھێڵکاتی بڕوکلین |ھێڵکاتی کوینز|ھێڵکاتی زە بڕۆنکس|ھێڵکاتی ستەیتن ئایلەند}} === مێژووی سەرەتایی === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (پێش مێژوو–١٦٦٤)}} لە [[سەردەمی پێش کۆلۆمبوس]]، ئەو ناوچەیەی کە ئێستا شاری نیویۆرکە لەلایەن گەلانی [[ئەلگۆنکیان|ئەلگۆنکیان]]ەوە نیشتەجێ بوو، لە نێویاندا گەلی [[لێناپی]] کە بە [[زمانی مونسی|مونسی]] قسەیان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grumet |یەکەم=Robert Steven |سەردێڕ=The Munsee Indians: a history |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٤٠٦٢-٩|زنجیرە=Civilization of the American Indian series |شوێن=Norman}}</ref> نیشتمانی لێناپییەکان، کە بە [[لێناپێھۆکینگ]] ناسرابوو، ناوچەکانی ئێستای [[ستەیتن ئایلەند]]، [[مانھاتن]]، [[زە بڕۆنکس]]، بەشی ڕۆژاوای [[لۆنگ ئایلەند]] (لە نێویاندا [[بڕوکلین]] و [[کوینز]])، و [[دۆڵی خوارووی ھادسۆن]]ی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Evan T. |دوایین=Pritchard |ساڵ=٢٠٠٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=c5hky9f5PgoC&pg=PA27 |سەردێڕ=Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York |پەڕە=٢٧|بڵاوکەرەوە=Council Oak Books |ژپنک=١-٥٧١٧٨-١٠٧-٢}}</ref> یەکەمین سەردانی تۆمارکراو بۆ [[بەندەری نیویۆرک]] لەلایەن ئەورووپییەکەوە لە ساڵی ١٥٢٤دا بوو، لەلایەن گەڕیدەی [[ئیتاڵی|ئیتالی]] [[جیۆڤانی دا ڤێرازانو]].<ref name="Debo2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Angie |دوایین=Debo |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 |سەردێڕ=A History of the Indians of the United States |بڵاوکەرەوە=[[University of Oklahoma Press]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٩٦٥-٩|پەڕە=٢٨}}</ref> ئەو ناوچەکەی بۆ [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] داگیرکرد و ناوی لێنا ''Nouvelle Angoulême'' (نیو [[ئەنگولێم]]).<ref name="rodgers">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rankin |یەکەم١=Rebecca B. |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |سەردێڕ=New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |دوایین٢=Rodgers |یەکەم٢=Cleveland |بڵاوکەرەوە=[[Harper (بڵاوکەرەوە)|Harper]] |ساڵ=١٩٤٨}}</ref> گەشتێکی ئیسپانی، بە سەرکردایەتی کاپتنێکی پورتوگالی بە ناوی [[ئێستیڤاۆ گۆمێس]] کە بۆ پاشا [[کارلۆسی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمای پیرۆز|ئیمپراتۆر کارلۆسی پێنجەم]] کەشتیی دەهاژووت، لە کانوونی دووەمی ١٥٢٥دا گەیشتە بەندەری نیویۆرک و نەخشەی دەمی ڕووباری [[ڕووباری ھادسۆن|ھادسۆن]]ی کێشا، کە ناوی لێنا {{lang|es|Río de San Antonio}} ('ڕووباری سانت ئەنتۆنی').<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=WPA Writer's Project |سەردێڕ=A Maritime History of New York |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |پەڕە=٢٤٦|بڵاوکەرەوە=Going Coastal Productions |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٩٧٢٩٨٠٣-١-٨}}</ref> لە ساڵی ١٦٠٩دا، گەڕیدەی ئینگلیزی [[ھێنری ھادسۆن]] دووبارە بەندەری نیویۆرکی دۆزییەوە لەکاتێکدا بەدوای [[ڕێڕەوی باکووری ڕۆژاوا]]دا دەگەڕا بەرەو [[ڕۆژھەڵات (ئاسیا)|ڕۆژھەڵات]] بۆ [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی]].<ref name="Lankevich2002">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=George J. |دوایین=Lankevich |ناونیشان=https://archive.org/details/newyorkcity00geor |سەردێڕ=New York City: A Short History |بڵاوکەرەوە=[[NYU Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٥١٨٦-٢|پەڕە=[https://archive.org/details/newyorkcity٠٠geor/page/٢ ٢]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەو بەو ڕووبارەدا ڕۆیشت کە ھۆڵەندییەکان پێیان دەگوت [[ڕووباری باکوور (ڕووباری ھادسۆن)|ڕووباری باکوور]] (کە ئێستا ڕووباری ھادسۆنە)، کە یەکەم جار لەلایەن ھادسۆنەوە ناوی ''ماوریشیۆس''ی لێنرا بە ناوی [[مۆریس، شازادەی ئۆرەنج]].<ref name="hudsonnni">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Hudson River |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]]}}</ref> ھادسۆن ناوچەکەی بۆ کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی داگیرکرد. لە ساڵی ١٦١٤دا، ناوچەی نێوان [[کەیپ کۆد]] و [[کەنداوی دێلاوێر]] لەلایەن ھۆڵەنداوە داگیرکرا و ناوی {{lang|nl|Nieuw-Nederland}} ("[[نیو نێدەڕلاند]]")ی لێنرا. یەکەمین دانیشتووی نا-ئەمریکی ڕەسەن لەو ناوچەیەی کە دواتر بوو بە شاری نیویۆرک [[خوان (جان) ڕۆدریگێز]] بوو، کە بازرگانێک بوو لە [[کاپتنیی گشتی سان دۆمینگۆ|سانتۆ دۆمینگۆ]]وە و لە زستانی ١٦١٣–١٤ گەیشتە مانھاتن، و وەک نوێنەری ھۆڵەندییەکان دەستی کرد بە ڕاوکردن بۆ [[پێستە|پێستە]] و بازرگانیکردن لەگەڵ دانیشتووانە ناوخۆیییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Honoring a Very Early New Yorker |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2012/10/02/honoring-a-very-early-new-yorker/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٣ |سەردێڕ=CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant |ناونیشان=https://www.ccny.cuny.edu/news/juan-rodriguez-monograph |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=[[The City College of New York]]}}</ref> === دەسەڵاتی ھۆڵەندی === {{Main|نیو ئەمستەردام|قەڵای ئەمستەردام|نیو نێدەڕلاند}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg | caption1 = [[پلانی کێستێلۆ]]، نەخشەیەکی ساڵی ١٦٦٠ بۆ [[نیو ئەمستەردام]] لە [[خوارووی مانھاتن]] | image2 = GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg | caption2 = [[نیو ئەمستەردام]]، چەقی ئەو ناوچەیەی کە دواتر بوو بە خوارووی مانھاتن، لە ساڵی ١٦٦٤دا، ئەو ساڵەی کە [[کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ئەمریکاکان|ئینگلتەرا]] دەسەڵاتی گرتە دەست و ناوی گۆڕی بۆ نیویۆرک }} ئامادەیییەکی ھەمیشەییی [[کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی لە ئەمریکاکان|ئەورووپی]] لە نزیک [[بەندەری نیویۆرک]] لە ساڵی ١٦٢٤دا دامەزرا، کە ئەمەش نیویۆرک دەکاتە ١٢ەمین کۆنترین نیشتەجێبوونی ئەورووپی کە بە بەردەوامی نیشتەجێبووی ھەبێت لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (خاکی سەرەکی)|خاکی سەرەکیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، لەگەڵ دامەزراندنی نیشتەجێبوونێکی ھۆڵەندی بۆ [[بازرگانیی پێستە|بازرگانیکردن بە پێستە]] لە [[دوورگەی پارێزگاران]]. لە ساڵی ١٦٢٥دا، دەستکرا بە دروستکردنی [[قەڵا|قەڵایەک]] و قەڵای ئەمستەردام، کە دواتر پێی وترا ''Nieuw Amsterdam'' (نیو ئەمستەردام)، لەسەر دوورگەی مانھاتنی ئێستا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kingston Ubarn Cultural Park |سەردێڕ=Dutch Colonization |ناونیشان=http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=www.nps.gov}}</ref><ref name="Tolerance">[http://www.tolerancepark.org/id2.html GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance], Tolerance Park. Retrieved February 9, 2017. See Legislative Resolutions Senate No. 5476 and Assembly No. 2708.</ref> کۆلۆنیی نیو ئەمستەردام درێژ دەبووەوە لە نووکی باشووری مانھاتنەوە بۆ وۆڵ ستریتی ئێستا، کە لەوێدا کۆتەیەکی دارین بە بەرزی {{Convert|12|ft|adj=on}} لە ساڵی ١٦٥٣ دروستکرا بۆ پاراستنیان لە ھێرشی ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئینگلیزەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/crash-selected-wall-street-chronology/ |سەردێڕ=Timeline: A selected Wall Street chronology |بڵاوکەرەوە=[[PBS]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> لە ساڵی ١٦٢٦دا [[پیتەر مینویٹ]]، بەڕێوەبەری نیو نێدەڕلاند، وەک چۆن لەلایەن [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]]یەوە پێی سپێردرابوو، دوورگەی مانھاتنی لە ''کانارسی''، کە [[گەلی لێناپی|گرووپێکی بچووکی لێناپی]] بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Frederick M. |دوایین١=Binder |یەکەم٢=David M. |دوایین٢=Reimers |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |سەردێڕ=All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City |پەڕە=٤|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٠-٢٣١-٠٧٨٧٩-X|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]]}}</ref> کڕی بە "بەھای ٦٠ [[گیلدەری ھۆڵەندی|گیلدەر]]"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.s4ulanguages.com/laet2.html |سەردێڕ=Pieter Schaghen Letter |ساڵ=١٦٢٦|وتەگێڕانەوە="...&nbsp;hebben t'eylant Manhattes van de wilde gekocht, voor de waerde van 60 gulden: is groot 11000 morgen.&nbsp;..." ("...&nbsp;ئەوان دوورگەی مانھاتێسیان لە ھیندییەکان کڕیوە بە بەھای ٦٠ گیلدەر. قەبارەکەی ١١,٠٠٠ مۆرگێنە&nbsp;...) |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |وێبگە=S4ulanguages.com}}</ref> (نزیکەی ٩٠٠ دۆلار لە ساڵی ٢٠١٨دا).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Value of the Guilder versus Euro |ناونیشان=http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=[[International Institute of Social History]]}}</ref> ئەفسانەیەکی باو بەڵام ھەڵەویست دەکەوێتە بانگەشەی ئەوەی کە مانھاتن بە بڕی ٢٤ دۆلار موورووی شووشە کڕدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Schaghen Letter |ناونیشان=http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101023083225/http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=usurped |بڵاوکەرەوە=Nnp.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Miller |یەکەم١=Christopher L. |دوایین٢=Hamell |یەکەم٢=George R. |ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٨٦|سەردێڕ=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |journal=[[The Journal of American History]] |بەرگ=٧٣|issue=2 |پەڕەکان=٣١١–٣٢٨|doi=10.2307/1908224 |jstor=1908224 |issn=0021-8723}}</ref> دوای کڕینەکە، نیو ئەمستەردام بە ھێواشی گەشەی کرد.<ref name="npsnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dutch Colonies |ناونیشان=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref> بۆ ڕاکێشانی نیشتەجێبووان، ھۆڵەندییەکان [[پاترۆن|سیستەمی پاترۆنیان]] لە ساڵی ١٦٢٨ دامەزراند، کە بەپێی ئەو پیاوە دەوڵەمەندە ھۆڵەندییەکان (''پاترۆنەکان''، یان خاوەنکارەکان) کە ٥٠ کۆلۆنیستیان بھێنایە [[نیو نێدەڕلاند]] خەڵات دەکران بە زەوی، ئۆتۆنۆمیی سیاسیی ناوخۆیی، و مافی بەشداریکردن لە بازرگانیی قازانجبەخشی پێستەدا. ئەم بەرنامەیە سەرکەوتنی کەمی ھەبوو.<ref name="locnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Patroon System |ناونیشان=http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی دەسەڵاتی ئەو میثاقەی کە لەلایەن [[دەوڵەتە گشتییەکانی ھۆڵەندا|دەوڵەتە گشتییەکانی ھۆڵەندا]] لە حوزەیرانی ١٦٢١ پێی بەخشرابوو، [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]] قۆرخکارییەکی تەواوی بەسەر کۆلۆنیالیزم و بازرگانی لە نیو نێدەڕلاند دامەزراند. لە ساڵی ١٦٣٩-١٦٤٠دا، بۆ بەھێزکردنی گەشەی ئابووری، دەستی لە قۆرخکاری بازرگانی پێستە ھەڵگرت، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕان بەرەو بەرھەمھێنانی خۆراک، دار، تووتن، و کاری کۆیلایەتی (بەتایبەتی لەگەڵ [[ئەنتێڵیی ھۆڵەندی|ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]]).<ref name="npsnetherland" /><ref name="nahcnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Story of New Amsterdam |ناونیشان=http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=New Amsterdam History Center}}</ref> لە ساڵی ١٦٤٧دا، [[پیتەر ستۆیڤێسانت]] دەستی بە خزمەتەکەی کرد وەک دوایین [[بەڕێوەبەرانی نیو نێدەڕلاند|بەڕێوەبەری گشتیی]] نیو نێدەڕلاند. لە ماوەی خزمەتەکەیدا، ژمارەی دانیشتووانی نیو نێدەڕلاند لە ٢,٠٠٠ەوە بۆ ٨,٠٠٠ زیادی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jacobs |یەکەم=Jaap |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC |سەردێڕ=The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America |بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|پەڕە=٣٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٧٥١٦-٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eisenstadt |یەکەم١=Peter |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 |سەردێڕ=The Encyclopedia of New York State |دوایین٢=Moss |یەکەم٢=Laura-Eve |دوایین٣=Huxley |یەکەم٣=Carole F. |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٠٨٠٨-٠|پەڕە=١٠٥١}}</ref> ستۆیڤێسانت شانازیی باشترکردنی یاسا و ڕێسای پێدەکرێت؛ بەڵام، ھەروەھا ناوبانگێکی وەک سەرکردەیەکی [[دیپۆتیزم|دیکتاتۆر (دیپۆتیست)]] دەرکرد. ئەو ڕێساکانی لەسەر فرۆشتنی مەی دامەزراند، ھەوڵیدا کۆنتڕۆڵ بەسەر [[کڵێسای ڕیفۆرمی ھۆڵەندی]]دا بکات، و ڕێگەی لە گرووپە ئاینییەکانی تر گرت بۆ دامەزراندنی شوێنی پەرستن.<ref name="nyhsstuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Stuyvesant |ناونیشان=http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New-York Historical Society]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === دەسەڵاتی ئینگلیزی === {{Main|پارێزگای نیویۆرک|مێژووی شاری نیویۆرک (١٦٦٥–١٧٨٣)}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg | caption1 = ''[[کەوتنی نیو ئەمستەردام]]''، تابلۆیەکی [[جان لیۆن ژێرۆم فێریس]]، کە [[داگیرکردنی نیو نێدەڕلاند]] پیشان دەدات | image2 = A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg | caption2 = [[قەڵای ئەمستەردام|قەڵای جۆرج]] و نیویۆرک لەگەڵ کەشتییە جەنگییەکانی بەریتانیا، {{Circa|1731}} }} لە ساڵی ١٦٦٤دا، بەبێ ئەوەی بتوانێت ھیچ بەرگرییەکی بەرچاو کۆبکاتەوە، ستۆیڤێسانت نیو ئەمستەردامی ڕادەستی ھێزەکانی ئینگلیز کرد، بە سەرکردایەتیی کۆلۆنێل [[ڕیچارد نیکۆڵس]]، بەبێ ڕشتنی خوێن.<ref name="nyhsstuyvesant" /><ref name="nnistuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Stuyvesant |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/dutch_americans/peter-stuyvesant/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]]}}</ref> مەرجەکانی خۆبەدەستەوەدانەکە ڕێگەی دا بە دانیشتووانە ھۆڵەندییەکان لە کۆلۆنییەکەدا بمێننەوە و ڕێگەی بە ئازادی ئایینی دا.<ref name="lehrmanstuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The surrender of New Netherland, 1664 |ناونیشان=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Gilder Lehrman Institute of American History]]}}</ref> لە ساڵی ١٦٦٧دا، لە کاتی دانوستانەکان کە بووە ھۆی [[پەیماننامەی بێردا (١٦٦٧)|پەیماننامەی بێردا]] دوای [[دووەمین جەنگی ئینگلیز-ھۆڵەندی]]، ھۆڵەندییە براوەکان بڕیاریان دا کۆلۆنیی کێڵگەی تازە دروستبووی ئەو شوێنە بھێڵنەوە کە ئێستا پێی دەوترێت [[سورینام]]، کە لە ئینگلیزەکانیان گرتبوو،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda |title=Treaty of Breda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ }}</ref> و لە بەرامبەردا، ئینگلیزەکان نیو ئەمستەردامیان ھێشتەوە. نیشتەجێبوونەکە بەخێرایی ناوی گۆڕدرا بۆ "نیویۆرک" بەناوی [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|دوکی یۆرک]] (کە دواتر بوو بە پاشا جەیمزی دووەم و حەوتەم).<ref name="homberger400">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Homberger |یەکەم=Eric |سەردێڕ=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |بڵاوکەرەوە=Owl Books |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٨٤٢-٨|پەڕە=٣٤}}</ref> دوکەکە بەشێکی کۆلۆنییەکەی دا بە خاوەنکاران [[جۆرج کارتێرێت]] و [[جۆن بێرکڵی، یەکەمین بارۆن بێرکڵیی ستراتۆن|جۆن بێرکڵی]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=John |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=McEJCAAAQBAJ |سەردێڕ=James II (The English Monarchs Series) |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٨٧٢٨-٤|پەڕەکان=٤٤–٤٥}}</ref> لە ٢٤ی ئابی ١٦٧٣دا، لە کاتی [[سێیەمین جەنگی ئینگلیز-ھۆڵەندی]]، [[ئەنتۆنی کۆلڤ]] لە ھێزی دەریایی ھۆڵەندی لەسەر داوای [[کۆرنێلیس ئێڤێرتسێنی بچووکترین]] [[ھێرشی ھۆڵەندی بۆ سەر ئەمریکای باکوور|دەستی بەسەر نیویۆرکدا گرت]] و دووبارە ناوی لێنایەوە "نیو ئۆرەنج" بەناوی [[ویلیامی سێیەمی ئینگلتەرا|ویلیامی سێیەم]]، [[شازادەی ئۆرەنج]].<ref name="Roper2017">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=L. H. |دوایین=Roper |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8wnDwAAQBAJ&pg=PA215 |سەردێڕ=Advancing Empire |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١٨٩١-١|پەڕە=٢١٥}}</ref> لە تشرینی دووەمی ١٦٧٤دا، ھۆڵەندییەکان دوورگەکەیان گەڕاندەوە بۆ ئینگلتەرا بەپێی [[پەیماننامەی وێستمینستەر (١٦٧٤)|پەیماننامەی وێستمینستەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Van Luling |یەکەم=Todd |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٤ |سەردێڕ=8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City |ئیش=[[HuffPost]] |ناونیشان=https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Peter |دوایین=Douglas |سەردێڕ=The Man Who Took Back New Netherland |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> چەندین شەڕی ناوخۆیی لە نێوان خێڵە ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئەو پەتایانەی کە بەھۆی بەرکەوتن لەگەڵ ئەورووپییەکانەوە سەریان ھەڵدا بوونە ھۆی لەدەستدانی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی لێناپی لە نێوان ١٦٦٠ و ١٦٧٠دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.penntreatymuseum.org/americans.php |سەردێڕ=Native Americans |بڵاوکەرەوە=Penn Treaty Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> تا ساڵی ١٧٠٠، دانیشتووانی لێناپی کەمبوونەوە بۆ ٢٠٠ کەس.<ref>[http://www.gothamcenter.org/ "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700–1800</ref> نیویۆرک تووشی چەندین پەتای [[تای زەرد]] بوو لە سەدەی ١٨یەمدا، و تەنھا لە ساڵی ١٧٠٢دا ١٠٪ی دانیشتووانەکەی لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Pedro |دوایین=Nogueira |ناونیشان=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium |سەردێڕ=The Early History of Yellow Fever (PDF) |بڵاوکەرەوە=[[Thomas Jefferson University]] |ساڵ=٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/ |سەردێڕ=Timeline – Yellow Fever in America |بڵاوکەرەوە=[[Public Broadcasting Service]] (PBS) |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا، گرنگیی نیویۆرک وەک بەندەرێکی بازرگانی لە ناو [[پارێزگای نیویۆرک|کۆلۆنیی دەوروبەریدا]] زیادی کرد.<ref name="Foote2004">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Thelma Wills |دوایین=Foote |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 |سەردێڕ=Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]], US |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٨٠٩-٠|پەڕە=٦٨}}</ref> بوو بە ناوەندێکی [[کۆیلایەتی لە کۆلۆنییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا|کۆیلایەتی]]، و تا ساڵی ١٧٣٠، ٤٢٪ی خێزانەکان ئەفریقییەکانیان وەک کۆیلە بەکاردەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Oltman |یەکەم=Adele |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ |سەردێڕ=The Hidden History of Slavery in New York |ناونیشان=http://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york# |journal=[[The Nation]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆربەیان [[کۆیلەی ناوماڵ]] بوون؛ ئەوانی تریان وەک کرێکار بەکرێ دەدران. کۆیلایەتی بەتەواوی بەسترابووەوە بە ئابووری نیویۆرکەوە لە ڕێگەی کاری کۆیلەکانەوە لە سەرتاسەری بەندەرەکەدا، و پیشەسازییەکانی بانکی و کەشتیوانی کە بازرگانییان لەگەڵ [[باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|باشووری ئەمریکادا]] دەکرد. لە کاتی دروستکردنێکدا لە [[فۆلی سکوێر]] لە ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا، [[گۆڕستانی ئەفریقییەکان]] دۆزرایەوە؛ گۆڕستانەکە ١٠,٠٠٠ بۆ ٢٠,٠٠٠ گۆڕی ئەفریقییەکانی سەردەمی داگیرکاریی لەخۆدەگرت، کە ھەندێکیان کۆیلە بوون و ھەندێکی تریش ئازاد بوون.<ref name="AsanteMazama2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Molefi Kete |دوایین١=Asante |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA33 |سەردێڕ=Encyclopedia of Black Studies |یەکەم٢=Ama |دوایین٢=Mazama |یەکەم٣=Marie-José |دوایین٣=Cérol |بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publishing|SAGE]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦١٩-٢٧٦٢-٤|پەڕە=٣٣}}</ref> دادگاییکردن و بێتاوانکردنی [[جۆن پیتەر زێنگەر]] لە ساڵی ١٧٣٥ لە مانھاتن، کە تۆمەتبار کرابوو بە [[ناوزڕاندنی یاخیبووانە]] دوای ڕەخنەگرتن لە [[پێڕستی پارێزگارە داگیرکارەکانی نیویۆرک|پارێزگاری داگیرکار]] [[ویلیام کۆسبی]]، یارمەتیدەر بوو بۆ چەسپاندنی [[ئازادیی ڕۆژنامەگەری]] لە ئەمریکای باکووردا.<ref name="zenger">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Linder |یەکەم=Doug |ساڵ=٢٠٠١ |سەردێڕ=The Trial of John Peter Zenger: An Account |ناونیشان=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |بڵاوکەرەوە=[[University of Missouri–Kansas City]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121122040556/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٧٥٤دا، [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moore |یەکەم=Nathaniel Fish |ناونیشان=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog |سەردێڕ=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876 |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University]] |ساڵ=١٨٧٦|پەڕە=[https://archive.org/details/anhistoricalske٠٠univgoog/page/n١٤ ٨]}}</ref> === شۆڕشی ئەمریکی === {{Further|شۆڕشی ئەمریکی}} [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|[[شەڕی لۆنگ ئایلەند]]، کە یەکێک بوو لە گەورەترین شەڕەکانی [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]]، و لە ٢٧ی ئابی ١٧٧٦ لە [[بڕوکلین]] ڕوویدا]] [[کۆنگرێسی یاسای مۆر (ستامپ ئاکت)]] لە تشرینی یەکەمی ١٧٦٥ لە نیویۆرک کۆبووەوە، لە کاتێکدا ڕێکخراوی [[کوڕانی ئازادی]] لە شارەکەدا سەریھەڵدا و لە دە ساڵی داھاتوودا پێکدادان ڕوویدا لەگەڵ ئەو ھێزە بەریتانیانەی کە لەوێ جێگیر کرابوون.<ref name="BoyerClark2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Paul |دوایین١=Boyer |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=O7NsCgAAQBAJ&pg=PA100 |سەردێڕ=The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise |یەکەم٢=Clifford |دوایین٢=Clark |یەکەم٣=Sandra |دوایین٣=Hawley |یەکەم٤=Joseph |دوایین٤=Kett |یەکەم٥=Andrew |دوایین٥=Rieser |بڵاوکەرەوە=[[Cengage Learning]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٧٨٥٥٣-٦|پەڕە=١٠٠}}</ref> [[شەڕی لۆنگ ئایلەند]]، کە گەورەترین شەڕی ناو [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]] بوو، لە ئابی ١٧٧٦ لە ناو سنووری مۆدێرنی بڕوکلیندا ئەنجامدرا.<ref name="Reno2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Linda Davis |دوایین=Reno |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KvhogpG5154C&pg=PA3 |سەردێڕ=The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776 |بڵاوکەرەوە=[[McFarland & Company|McFarland]] |ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥١٨٤-٥|پەڕە=٣}}</ref> تێکشکاندنی سوپای کیشوەری (ئەمریکییەکان) لەلایەن بەریتانییەکانەوە لە [[شەڕی قەڵای واشینگتن]] لە تشرینی دووەمی ١٧٧٦دا دوایین مۆڵگەی ئەمریکییەکانی لە مانھاتن لەناوبرد، و وایکرد [[جۆرج واشینگتن]] و ھێزەکانی بەسەر ڕووباری ھادسۆندا بەرەو [[نیوجێرزی]] پاشەکشە بکەن، لەکاتێکدا لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە ڕاودەنران.<ref>[https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/fort-washington Fort Washington], [[American Battlefield Trust]]. Accessed December 31, 2023. "شەڕی قەڵای واشینگتن، کە لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٧٧٦ لەسەر دوورگەی مانھاتن ڕوویدا، دوایین بەشی وێرانکەری ھەڵمەتە کارەساتبارەکەی جەنەراڵ واشینگتن بوو لە نیویۆرک... ھاو کاتێک بینی پێگەی ئەمریکییەکان چەندە لاوازە، ھێرشێکی سێ-قۆڵی بۆ سەر قەڵای واشینگتن و کارە بەرگرییە دەرەکییەکانی دەستپێکرد. ھێزی ھێرشبەری ھاوبەشی بەریتانی-ھێسی کە لە ٨,٠٠٠ پیاو پێکھاتبوو ژمارەیان زۆر زیاتر بوو لە ٣,٠٠٠ بەرگریکاری قەڵاکە... لە کاتژمێر ٣:٠٠ی پاشنیوەڕۆ، دوای ھەوڵێکی بێھوودە بۆ بەدەستھێنانی مەرجی نەرمتر بۆ پیاوەکانی، ماگاو قەڵای واشینگتن و ٢,٨٠٠ بەرگریکارە ڕزگاربووەکەی ڕادەستی بەریتانییەکان کرد."</ref><ref>Schenawolf, Harry. [https://revolutionarywarjournal.com/washingtons-retreat-across-new-jersey-a-british-fox-chase/ "Washington's Retreat Across New Jersey: A British Fox Chase"], Revolutionary War Journal, August 5, 2019. Accessed December 31, 2023.</ref> دوای شەڕەکە، کە ئەمریکییەکان تێیدا دۆڕان، بەریتانییەکان نیویۆرکیان کردە بنکەی ئۆپەراسیۆنە سەربازی و سیاسییەکانیان لە ئەمریکای باکووردا.<ref>[[Rohit Aggarwala|Aggarwala, Rohit T.]] [https://www.jstor.org/stable/90018770 "'I want a Packet to arrive': Making New York City the headquarters of British North America 1696–1783"], ''New York History'', Winter 2017. Accessed December 29, 2023. "یەکێک لە جیاکەرەوە سەرەکییەکانی شاری نیویۆرک لە کۆتایی سەردەمی داگیرکاریدا ڕۆڵی بوو وەک بارەگای سەرەکی سوپای بەریتانیا لە ئەمریکای باکوور، کە بە شێوەیەکی نزیک لە بەردەوام لە ساڵی ١٧٥٥ تا ١٧٨٣ بەو شێوەیە بوو."</ref> شارەکە بووە پەناگەیەک بۆ ئاوارەکانی [[دڵسۆزەکان (شۆڕشی ئەمریکا)|دڵسۆزانی بەریتانیا]] و کۆیلە ھەڵاتووەکان کە چوونە پاڵ ڕیزەکانی بەریتانیا لە پێناو ئەو ئازادییەی کە لەلایەن [[تاجی بەریتانیا|تاجی بەریتانیاوە]] بەڵێنیان پێدرابوو، و نزیکەی ١٠,٠٠٠ کۆیلەی ھەڵاتوو لە کاتی داگیرکاریی بەریتانییەکاندا لە شارەکەدا کۆببوونەوە، کە گەورەترین کۆمەڵگەی لەو جۆرە بوو لە کیشوەرەکەدا.<ref>[https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah "Finding Freedom: Deborah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231230351/https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah |date=December 31, 2023 }}, [[Museum of the American Revolution]], May 4, 2018. Accessed December 31, 2023. "ئەوان ڕایانکرد بۆ لای سوپای بەریتانیا، کە ئازادی پێشکەش بەو کەسانە دەکرد کە کۆیلە بوون لای خاوەنە یاخیبووەکانیان بەپێی ڕاگەیاندنی فیلیپسبێرگ لە ساڵی ١٧٧٩ کە لەلایەن جەنەراڵی بەریتانی ھێنری کلینتۆنەوە دەرکرابوو. مێژوونووسان مەزەندە دەکەن کە ١٠,٠٠٠ کەسی کۆیلە بە ھەڵاتن بۆ لای بەریتانییەکان لە کاتی شەڕی شۆڕشگێڕیدا بەدوای ئازادیدا گەڕابێتن."</ref><ref>Goulet, L.; and Tsaltas-Otoomanelli, Mary. [https://www.gothamcenter.org/blog/black-loyalists-evaculation-zy4la "Black Loyalists In The Evacuation Of New York City, 1783"], [[The Gotham Center for New York City History]], November 15, 2023. Accessed December 31, 2023. "تا ساڵی ١٧٨٣، شاری نیویۆرک ببووە گەورەترین کۆمەڵگەی کۆیلە ھەڵاتووەکان لە ئەمریکای باکووردا... خەڵکی ڕەشپێستی ئازاد و خۆ-ئازادکراو چوونە ناو شاری نیویۆرکەوە لە کاتی داگیرکاری بەریتانییەکاندا بۆ گەڕان بەدوای پاراستندا."</ref> کاتێک ھێزەکانی بەریتانیا لە کۆتایی شەڕەکەدا لە ساڵی ١٧٨٣ نیویۆرکیان [[ڕۆژی چۆڵکردن (نیویۆرک)|چۆڵ کرد]]، ھەزاران لە [[ئازادکراوان]]یان گواستەوە بۆ دووبارە نیشتەجێکردنیان لە [[نۆڤا سکۆشیا]]، ئینگلتەرا، و [[کاریبی]].<ref name="Hinks2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Peter P. |دوایین=Hinks |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3UXQs0uO0VMC&pg=PA508 |سەردێڕ=Encyclopedia of Antislavery and Abolition |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣١٤٤-٢|پەڕە=٥٠٨}}</ref> ھەوڵدان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی ئاشتییانە بۆ جەنگەکە لە [[کۆنفرانس ھاوس]] لە ستەیتن ئایلەند بەڕێوەچوو لە نێوان نوێنەرانی ئەمریکی، لە نێویاندا [[بنجامین فرانکلین]]، و جەنەراڵی بەریتانی [[ڕیچارد ھاو، یەکەمین ئێڕڵی ھاو|لۆرد ھاو]] لە ١١ی ئەیلوولی ١٧٧٦دا.<ref>Mattera, John. [https://www.nycgovparks.org/parks/conference-house-park/dailyplant/19934 Conference House Park The Daily Plant: Thursday, September 7, 2006], [[New York City Department of Parks and Recreation]]. Accessed December 29, 2023.</ref> کەمێک دوای دەستپێکردنی داگیرکاریی بەریتانییەکان، [[ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک (١٧٧٦)|ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک]] نزیکەی ٥٠٠ بینای وێران کرد، کە دەکاتە نزیکەی چوارەکی پێکھاتەکانی شارەکە، لە نێویاندا [[کڵێسای ترینیتی (شاری نیویۆرک)|کڵێسای ترینیتی]].<ref>Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7</ref><ref>[https://baruch.cuny.edu/nycdata/disasters/fires-1776.html New York City (NYC) The Great Fire of 1776], [[Baruch College]]. Accessed December 29, 2023. "ئاگرەکە لە بینایەکی دارین لە نزیک وایت ھۆڵ سلیپ دەستی پێکرد، کە پێی دەگوترا مەیخانەی فایتینگ کۆکس، کە ماڵێکی کاتبەسەربردن بوو و لەلایەن خراپترین دانیشتووانی شارەکەوە سەردان دەکرا. بەھۆی ئەو بایەی کە لە باشووری ڕۆژاوای شارەکەوە ھەڵیدەکرد، ئاگرەکە گەورەتر بوو و بەخێرایی بەناو شەوەکەدا بڵاوبووەوە، و لە ئەنجامدا ٤٩٣ بینا و خانووی وێران کرد."</ref> === سەردەمی دوای شۆڕش و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٧٨٤–١٨٥٤)}} [[File:Ramon Elorriaga - Inauguration of George Washington.jpg|thumb|وێنەیەکی [[یەکەمین سوێندخواردنی جۆرج واشینگتن]] لە ساڵی ١٧٨٩دا]] لە کانوونی دووەمی ١٧٨٥دا، ئەنجومەنی [[کۆنگرێسی کۆنفیدڕاڵی]] شاری نیویۆرکی کردە پایتەختی نیشتمانی.<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 "January Highlight: Superintending Independence, Part 1"], [[Harvard University]] Declaration Resources Project, January 4, 2017. Accessed December 29, 2023. "لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٧٨٥ەوە تا ١٧٨٩، کۆنگرێسی کۆنفیدڕاڵی لە شاری نیویۆرک کۆبووەوە، لە ھۆڵی شار (کە دواتر بوو بە فیدراڵ ھۆڵ) و لە مەیخانەی فراونسێس."</ref> نیویۆرک دوایین پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو لەژێر [[ماددەکانی کۆنفیدڕاڵی]] و یەکەمین پایتەخت بوو لەژێر [[دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|دەستووردا]].<ref name="Post-Revolutionary War"/> وەک پایتەختێک، شاری نیویۆرک میوانداریی مەراسیمی سوێندخواردنی یەکەمین سەرۆک، [[جۆرج واشینگتن]]، و یەکەمین [[کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکان|کۆنگرێسی]] کرد، لە [[فیدراڵ ھۆڵ]] لە [[وۆڵ ستریت]]. کۆنگرێس [[پەیماننامەی مافەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|پەیماننامەی مافەکانی]] لەوێ داڕشت.<ref name="Post-Revolutionary War">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789) |ناونیشان=https://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |magazine=[[U.S. News & World Report]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|دادگای باڵا]] یەکەمین کۆبوونەوەی ڕێکخستنی خۆی لە نیویۆرک ئەنجامدا لە ساڵی ١٧٩٠دا. لە ساڵی ١٧٩٠دا، بۆ یەکەمین جار، شاری نیویۆرک پێشی [[فیلادێلفیا]] کەوت و بووە گەورەترین شاری وڵاتەکە. لە کۆتایی ساڵی ١٧٩٠دا، پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان [[یاسای نیشتەجێبوون|گواسترایەوە بۆ فیلادێلفیا]]، کە لەوێ مایەوە تا ئەوکاتەی [[واشینگتن دی سی]] دروستکرا.<ref name="residence act">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Residence Act |ناونیشان=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170222110855/https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٧ |ئیش=Web Guides: Primary Documents in American History |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]]}}</ref><ref name="senate">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Robert |دوایین=Fortenbaugh |ناونیشان=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |سەردێڕ=The Nine Capitals of the United States |ساڵ=١٩٤٨|پەڕەکان=٩|بڵاوکەرەوە=[[United States Senate]]}}</ref> لە ماوەی سەدەی ١٩یەمدا ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک لە ٦٠,٠٠٠ کەسەوە بۆ ٣.٤٣&nbsp;ملیۆن بەرزبووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smil |یەکەم=Vaclav |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=52yuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Growth: From Microorganisms to Megacities |بڵاوکەرەوە=[[The MIT Press]] |ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤٢٨٣-٣|پەڕە=٣٣٦|بەستەری نووسەر=Vaclav Smil}}</ref> لەژێر یاسای [[ئازادکردنی پلەبەپلە (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|ئازادکردنی پلەبەپلە]]ی ویلایەتی نیویۆرک لە ساڵی ١٧٩٩دا، ئەو منداڵانەی کە لە دایکێکی کۆیلە لەدایکدەبوون لە کۆتاییدا ئازاد دەکران، بەڵام لە ڕووی یاسایییەوە ناچارکرابوون وەک [[خزمەتکاری گرێبەستدار|خزمەتکاری گرێبەستدار]] خزمەت بکەن تا تەمەنی ٢٨ ساڵی بۆ نێرەکان و تەمەنی ٢٥ ساڵی بۆ مێیەکان.<ref>"An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" ([[Laws of New York|L. 1799, Ch. 62]])</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harper |یەکەم=Douglas |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Emancipation in New York |ناونیشان=http://www.slavenorth.com/nyemancip.htm |ئیش=Slave North |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی ڕەشپێستی ئازاد وردە وردە لە مانھاتن گەشەی کرد، کە پێکھاتبوون لە کۆیلە پێشووەکان کە لەلایەن خاوەنەکانیانەوە ئازادکرابوون دوای [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]]، ھەروەھا کۆیلە ھەڵاتووەکان. [[کۆمەڵەی ئازادکردنی نیویۆرک]] کاری بۆ ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی دەکرد و [[قوتابخانەی ئازادی ئەفریقییەکانی]] دامەزراند بۆ پەروەردەکردنی منداڵە ڕەشپێستەکان.<ref name="Divided">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |سەردێڕ=New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit |بڵاوکەرەوە=New-York Historical Society (physical exhibit) |ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا ساڵی ١٨٢٧ بوو کە [[مێژووی کۆیلایەتی لە نیویۆرک (ویلایەت)|کۆیلایەتی بەتەواوی لە ویلایەتەکەدا ھەڵوەشێنرایەوە]].<ref>[https://www.nyhistory.org/community/slavery-end-new-york-state When Did Slavery End in New York State?], [[New-York Historical Society]]. Accessed January 16, 2024. "لە ساڵی ١٧٩٩دا، نیویۆرک یاسایەکی ئازادکردنی پلەبەپلەی دەرکرد کە ئەو منداڵە کۆیلانەی ئازاد دەکرد کە دوای ٤ی تەممووزی ١٧٩٩ لەدایکدەبوون، بەڵام وەک گرێبەستدار دایدەمەزراندن تا دەبوونە پێگەیشتووی گەنج. لە ساڵی ١٨١٧دا، یاسایەکی نوێ دەرچوو کە ئەو کۆیلانەی ئازاد دەکرد کە پێش ساڵی ١٧٩٩ لەدایکببوون، بەڵام ئەمە تا ساڵی ١٨٢٧ نەبوو."</ref> ڕەشپێستە ئازادەکان بەدەست جیاکارییەوە دەیانناڵاند، و چالاکیی [[دژە-کۆیلایەتی|دژە-کۆیلایەتی]] نێوان-ڕەگەزەکان بەردەوام بوو. ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک لە ١٢٣,٧٠٦ کەس لە ساڵی ١٨٢٠ەوە (کە ١٠,٨٨٦یان ڕەشپێست بوون و لەوانە ٥١٨یان کۆیلە بوون) بەرزبووەوە بۆ ٣١٢,٧١٠ کەس تا ساڵی ١٨٤٠ (کە ١٦,٣٥٨یان ڕەشپێست بوون).<ref name="Census1790to1990">Gibson, Campbell; and Jung, Kay. [https://www.census.gov/content/dam/Census/library/working-papers/2005/demo/POP-twps0076.pdf#page=81 ''Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States''], [[United States Census Bureau]], February 2005. Accessed January 16, 2024.</ref> [[File:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|alt=تابلۆیەکی شەقامێکی شاری بەفراوی بە خلیسکێنەی ئەسپ‌ڕاکێشراو و بارهەڵگرێکی ئاگرکوژێنەوەی سەدەی ١٩یەم لەژێر ئاسمانێکی شیندا|thumb|[[برۆدوەی (مانھاتن)|برۆدوەی]]، کە بەدوای ڕێڕەوی ئەمریکییە ڕەسەنەکانی [[Wecquaesgeek]]دا دەڕوات بەناو مانھاتندا، ١٨٤٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shorto |یەکەم=Russell |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٠٤ |سەردێڕ=The Streets Where History Lives |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2004/02/09/opinion/the-streets-where-history-lives.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref>]] لە سەدەی ١٩یەمدا، شارەکە گۆڕا بەھۆی ھەردوو گەشەسەندنی بازرگانی و نیشتەجێبوون کە پەیوەست بوو بە پێگەکەیەوە وەک ناوەندێکی بازرگانی نیشتمانی و نێونەتەوەیی، ھەروەھا بەھۆی کۆچبەریی ئەورووپییەکانەوە.<ref name="Rosenwaike">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rosenwaike |یەکەم=Ira |ناونیشان=https://archive.org/details/populationhistor00irar |سەردێڕ=Population History of New York City |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٢١٥٥-٣|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref>{{Rp|page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/55 55]}} شارەکە [[پلانی کۆمیسیارەکانی ساڵی ١٨١١]]ی پەسەند کرد، کە [[شێوازی تۆڕی#ئەمریکای سەرەتایی (سەدەکانی ١٧–١٩)|تۆڕی شەقامەکانی]] شارەکەی فراوان کرد بۆ ئەوەی نزیکەی ھەموو مانھاتن بگرێتەوە. تەواوبوونی [[نۆکەندی ئیری]] لە ساڵی ١٨٢٥ بەناو [[ناوەڕاستی نیویۆرک]]دا بەندەری زەریای [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|ئەتڵەسی]]ی بەستەوە بە بازاڕە کشتوکاڵییەکان و کاڵاکانی ناوەوەی ئەمریکای باکوور لە ڕێگەی ڕووباری ھادسۆن و [[دەریاچە مەزنەکان]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bridges |یەکەم=William |سەردێڕ=Map of the City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |ساڵ=١٨١١}}; Lankevich (1998), pp. 67–68.</ref> سیاسەتی ناوخۆیی کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[تامانی ھۆڵ]]، کە [[ئامێری سیاسی|ئامێرێکی سیاسیی]] بوو و لەلایەن کۆچبەرانی [[ڕەوەندی ئێرلەندی|ئێرلەندی]] و [[ڕەوەندی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]یەوە پشتگیری دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mushkat |یەکەم=Jerome |ناونیشان=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |سەردێڕ=Fernando Wood: A Political Biography |بڵاوکەرەوە=[[Kent State University Press]] |ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٣٨-٤١٣-١|پەڕە=[https://archive.org/details/fernandowoodpoli٠٠٠٠mush/page/٣٦ ٣٦]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> لە ساڵی ١٨٣١دا، [[زانکۆی نیویۆرک]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Communications |یەکەم=NYU Web |سەردێڕ=A Brief History of New York University |ناونیشان=http://www.nyu.edu/content/nyu/en/faculty/governance-policies-and-procedures/faculty-handbook/the-university/history-and-traditions-of-new-york-university/a-brief-history-of-new-york-university |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤ |وێبگە=nyu.edu |زمان=en}}</ref> چەندین کەسایەتیی وێژەییی دیاری ئەمریکی لە ساڵانی ١٨٣٠ەکان و ١٨٤٠ەکاندا لە نیویۆرک دەژیان، لەوانە [[ویلیام کوڵین براینت]]، [[واشینگتن ئیرڤینگ]]، [[ھێرمان مێلڤێل]]، [[ڕوفوس ویڵمۆت گریسۆڵد]]، [[جۆن کیس]]، [[ناثانیێل پارکەر ویلیس]]، و [[ئێدگار ئالان پۆ]]. ئەندامانی نوخبەی بازرگانی لۆبییان کرد بۆ دامەزراندنی [[سێنتڕاڵ پارک]]، کە لە زستانی ١٨٥٨ وەک یەکەمین [[دیزاینی لاندسکەیپ|پارکی لاندسکەیپکراو]] لە شارێکی ئەمریکادا کرایەوە.<ref>Waxman, Sarah. [https://www.ny.com/articles/centralpark.html "History of Central Park, New York"], NY.com. Accessed January 16, 2024. "سێنتڕاڵ پارکی نیویۆرک یەکەم پارکی شاریی لاندسکەیپکراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا."</ref> [[قاتقڕیی گەورە (ئێرلەندا)|قاتقڕیی گەورەی ئێرلەندا]] لێشاوێکی گەورەی لە کۆچبەرانی ئێرلەندی ھێنا، کە زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠یان تا ساڵی ١٨٦٠ لە نیویۆرک دەژیان، و زیاتر لە چوارەکی دانیشتووانی شارەکەیان پێکدەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Cholera in Nineteenth Century New York |ناونیشان=http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |وێبگە=Virtual New York |بڵاوکەرەوە=[[City University of New York]] |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525074050/http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆچبەریی بەرفراوان لە پارێزگاکانی ئەڵمانیاوە وایکرد کە ئەڵمانییەکانیش ٢٥٪ی تری دانیشتووانی نیویۆرک تا ساڵی ١٨٦٠ پێکبھێنن.<ref name="Harris">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Leslie M. |دوایین=Harris |بەستەری نووسەر=Leslie M. Harris |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TZx6A_M0yjQC |سەردێڕ=In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of Chicago Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣١٧٧٥-٥|لە=Excerpted from pages 279–288 |section=The New York City Draft Riots |section-url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/317749.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=M.G. Leonard |سەردێڕ=H. Doc. 29-54 - Paupers and criminals. Memorial of the Corporation of the City of New York, relative to the exportation from abroad of paupers and criminals. January 25, 1847. Read, and referred to the Committee on the Judiciary |ناونیشان=https://www.govinfo.gov/app/details/SERIALSET-00499_00_00-043-0054-0000 |وێبگە=GovInfo.gov |بڵاوکەرەوە=U.S. Government Printing Office |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ |پەڕەکان=٨–٩|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ١٨٤٧ |وتەگێڕانەوە='بەجێھێشتنی ماڵەکانیان،' [کۆچبەران] دەڵێن، 'بە گەشاوەترین ئومێدەوە،' بەو وێنا ڕاکێشەرانەی کە پێشکەشیان کرا بوو لەبارەی دۆخی پیرۆزی ژیانی ئەمریکییەوە، چەند دراوێکی کەم لە گیرفانیاندا، ھەرچەندە ھەستیان بە تەندروستییەکی باش دەکرد، و بە دەوروبەریاندا منداڵە گەنج و بێتاوانەکانیان ھەبوون، کەمتر بیریان لەو سەختییانە دەکردەوە کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؛ بەڵام لە کۆتاییدا بە خەمبارییەوە، و ناڕەزایەتییەکی زۆر سروشتییەوە، بۆیان دەردەکەوێت کە ژێرزەمینە پیسەکەی کەشتییەکی زەریا-بڕ کەناودا دەبێتە شوێنی مانەوەی پیسی کەسەکان، کە پڕکراونەتەوە لە کۆمەڵە خەڵکێکی زۆری مرۆڤ، بە نەبوونی شوێنی پێویست تەنانەت بۆ لەخۆگرتنی نیوەیان—بێگومان نەک زیاتر لە ''چوارەکیان'' بە ''ئاسوودەیی''؛ و بەم جۆرە ھەموویان بەیەکەوە وەک یەک ''بارستە''، دەبنە ئەو "''سەرنشینە کۆچبەرانەی''" کە بۆ ئەم وڵاتە نێردراون.}}</ref> === شەڕی ناوخۆی ئەمریکا === {{Main|شاری نیویۆرک لە شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا|مێژووی شاری نیویۆرک (١٨٥٥–١٨٩٧)}} [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|ڕۆیشتنی فەوجی ٧ی میلیشیای نیویۆرک بۆ بەرگریکردن لە واشینگتن دی سی، ١٩ی نیسانی ١٨٦١]] کاندیدەکانی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]] بەردەوام ھەڵدەبژێردران بۆ پۆستە ناوخۆیییەکان، ئەمەش پەیوەندییەکانی شارەکەی لەگەڵ باشوور و پارتە زاڵەکەیدا بەھێزتر کرد. لە کانوونی دووەمی ١٨٦١دا، لە دوای جودابوونەوەی باشوور، سەرۆک شارەوانیی شاری نیویۆرک [[فێرناندۆ وود]] پێشنیاری بۆ [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک|ئەنجومەنی گشتی]] کرد کە شارەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ویلایەتی نیویۆرک جیاببێتەوە بۆ ئەوەی ببێتە "شارێکی ئازاد"ی سەربەخۆ کە بتوانێت بازرگانییە قازانجبەخشەکەی لۆکە بپارێزێت، بەڵام پێشنیارەکەی کاری لەسەر نەکرا.<ref name="Divided" /> توڕەیی بەرامبەر بە یاسا نوێیەکانی [[سەربازگیریی زۆرەملێی سەربازی]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆی ئەمریکا]] (١٨٦١-١٨٦٥)، کە ئەو پیاوە دەوڵەمەندانەی دەپاراست کە دەیانتوانی جێگرەوەیەک بۆ خۆیان بەکرێ بگرن، بووە ھۆی [[ئاژاوەکانی سەربازگیری شاری نیویۆرک|ئاژاوەکانی سەربازگیری ساڵی ١٨٦٣]]، کە دیارترین بەشداربووانی بریتی بوون لە چینی کرێکاری ڕەچەڵەک ئێرلەندی.<ref name="Divided" /> ئاژاوەکانی سەربازگیری گۆڕان بۆ ھێرشکردنە سەر نوخبەی نیویۆرک، و دواتر ھێرشکردنە سەر نیویۆرکییە ڕەشپێستەکان دوای ململانێیەکی توند بۆ ماوەی دە دەیە لە نێوان کۆچبەرە ئێرلەندییەکان و ڕەشپێستەکان بۆ دۆزینەوەی کار. ئاژاوەگێڕەکان خانەی بێسەرپەرشتانی ڕەنگاوڕەنگیان (Colored Orphan Asylum) تا سەر زەوی سووتاند.<ref name="Harris" /> لایەنی کەم ١٢٠ کەس کوژران.<ref name="McPherson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=McPherson |یەکەم١=James M. |دوایین٢=Hogue |یەکەم٢=James Keith |ناونیشان=https://books.google.com/books?isbn=0077430352 |سەردێڕ=Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction |بڵاوکەرەوە=[[McGraw-Hill Education]] |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٧-٧٤٣٠٣٥-١|پەڕە=٣٩٩}}</ref> یازدە پیاوی ڕەشپێست لە ماوەی پێنج ڕۆژدا بەبێ دادگاییکردن کوژران، و ئاژاوەکان بوونە ھۆی ھەڵاتنی سەدان ڕەشپێست. ژمارەی دانیشتووانی ڕەشپێست لە مانھاتن دابەزی بۆ خوار ١٠,٠٠٠ کەس تا ساڵی ١٨٦٥. چینی کرێکاری سپیپێست باڵادەستیی خۆی سەلماندبوو.<ref name="Harris" /><ref name="McPherson" /> ئەمە یەکێک بوو لە خراپترین ڕووداوەکانی [[پێڕستی ڕووداوەکانی پشێویی مەدەنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پشێویی مەدەنی لە مێژووی ئەمریکادا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cook |یەکەم=Adrian |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ |سەردێڕ=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |ساڵ=١٩٧٤|پەڕەکان=١٩٣–١٩٥|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٦٢٥٥-٣}}</ref> === کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٨٩٨–١٩٤٥)|مێژووی شاری نیویۆرک (١٩٤٦–١٩٧٧)}} [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|[[ئیتاڵیای بچووک، مانھاتن|ئیتاڵیای بچووک]] لە مانھاتن {{Circa|1900}}]] لە ساڵی ١٨٨٦دا، [[پەیکەری ئازادی]]، کە دیارییەک بوو لەلایەن فەڕەنساوە، لە بەندەری نیویۆرک تەرخانکرا. پەیکەرەکە پێشوازی لە ١٤ ملیۆن کۆچبەر کرد کاتێک لە ڕێگەی [[ئێلیس ئایلەند]]ەوە بە کەشتی گەیشتن لە کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، و ھێمایەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئایدیاڵە ئەمریکییەکانی ئازادی و ئاشتییە.<ref name="Statue of Liberty UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/307 Statue of Liberty], [[UNESCO]]. Accessed December 28, 2023. "لە ساڵی ١٨٨٦دا کرایەوە، پەیکەرەکە لە دەروازەی بەندەری نیویۆرکدا وەستاوە و لەو کاتەوە پێشوازی لە ملیۆنان کۆچبەر کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان."</ref><ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm The Immigrant's Statue], [[Statue of Liberty National Monument]]. Accessed December 28, 2023. "لە نێوان ١٨٨٦ و ١٩٢٤دا، نزیکەی ١٤ ملیۆن کۆچبەر لە ڕێگەی نیویۆرکەوە چوونە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە. پەیکەری ئازادی نیشانەیەکی دڵنیاکەرەوە بوو کە ئەوان گەیشتوونەتە خاکی خەونەکانیان."</ref> لە ساڵی ١٨٩٨دا، شاری نیویۆرک پێکھێنرا بە [[شاری گەورەی نیویۆرک|یەکخستنی]] بڕوکلین (کە تا ئەوکاتە شارێکی جیاواز بوو)، کاونتیی نیویۆرک (کە ئەوکات بەشەکانی بڕۆنکسیشی دەگرتەوە)، کاونتیی ڕیچمۆند، و بەشی ڕۆژاوای کاونتیی کوینز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City |ناونیشان=http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071011221627/http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |وێبگە=NYC100 Centennial Celebration}}</ref> کردنەوەی [[میترۆی شاری نیویۆرک]] لە ساڵی ١٩٠٤، کە سەرەتا وەک سیستەمی تایبەتی جیاواز دروستکرا، یارمەتی دا بۆ پێکەوەبەستنی شارە یەکخراوەکە.<ref name="Cudahy2004">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian J. |دوایین=Cudahy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 |سەردێڕ=The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904 |بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٢٤٠١-٢|پەڕە=٢}}</ref> لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، شارەکە بووە ناوەندێکی جیھانی بۆ پیشەسازی، بازرگانی، و پەیوەندییەکان.<ref name="Blake2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Angela M. |دوایین=Blake |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 |سەردێڕ=How New York Became American, 1890–1924 |بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٨٨٧٤-٨|پەڕەکان=٦٣–٦٦}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٤دا، [[کەشتیی ھەڵمی|کەشتییەکی ھەڵمی]] بە ناوی ''[[PS General Slocum|General Slocum]]'' ئاگری گرت لە [[ڕووباری ڕۆژھەڵات (ئیست ڕیڤەر)|ڕووباری ڕۆژھەڵات]]، کە بووە ھۆی کوژرانی ١,٠٢١ کەس.<ref name="Sheard1998">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Bradley |دوایین=Sheard |ناونیشان=https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea |سەردێڕ=Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York |بڵاوکەرەوە=Aqua Quest Publications, Inc. |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-١-٨٨١٦٥٢-١٧-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/lostvoyagestwoce٠٠٠٠shea/page/٦٧ ٦٧]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> لە ساڵی ١٩١١دا، [[ئاگرکەوتنەوەی کارگەی ترایەنگڵ شێرتوەیست]]، کە خراپترین کارەساتی پیشەسازی بوو لە مێژووی شارەکەدا، بووە ھۆی کوژرانی ١٤٦ کرێکاری جلوبەرگ و بووە ھۆی گەشەسەندنی [[سەندیکای نێونەتەوەییی ژنانی کرێکاری جلوبەرگ]] و باشتربوونی گەورە لە پێوەرەکانی سەلامەتیی بیناکاندا.<ref name="cornell1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 1911 Triangle Factory Fire |ناونیشان=https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=Kheel Center, [[Cornell University]] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20251019102100/https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> [[File:Old_timer_structural_worker2.jpg|alt=پیاوێک کار لەسەر کۆڵەکەیەکی پۆڵا دەکات لە بەرزایییەکی زۆردا بەسەر ئاسۆی شارێکەوە.|thumb|[[کرێکاری بیناسازی|کرێکارێکی بیناسازی]] لەسەرەوەی [[ئیمپایەر ستەیت بیڵدینگ]] لە کاتی دروستکردنیدا لە ساڵی ١٩٣٠. [[بینای کرایسلەر]] لەلای ڕاستەوە دەردەکەوێت.]] دانیشتووانی نا-سپیپێستی نیویۆرک ٣٦,٦٢٠ کەس بوون لە ساڵی ١٨٩٠دا.<ref name="Rosenwaike"/>{{Rp|at=Table 30}} شاری نیویۆرک شوێنێکی مەبەستی سەرەکی بوو لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا بۆ ڕەشپێستەکان لە کاتی [[کۆچی گەورە (ئەفریقی-ئەمریکی)|کۆچی گەورە]] لە باشووری ئەمریکاوە، و تا ساڵی ١٩١٦، شاری نیویۆرک گەورەترین [[ڕەوەندی ئەفریقی]] شاری لە ئەمریکای باکوور ھەبوو.<ref name="GatesHigginbotham2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Henry Louis Jr. |دوایین١=Gates |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PR7 |سەردێڕ=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography |یەکەم٢=Evelyn Brooks |دوایین٢=Higginbotham |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٨٧٩٥-٧|پەڕە=٧}}</ref> بوژانەوەی [[ھارلێم ڕێنێسانس]] لە ژیانی وێژەیی و [[کولتووری شاری نیویۆرک|کولتووری]] لە کاتی سەردەمی [[قەدەغەکردنی مەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|قەدەغەکردنیدا]] گەشەی کرد.<ref name="Roche2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Linda De |دوایین=Roche |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cOGOCgAAQBAJ&pg=PR18 |سەردێڕ=The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٦٦٨-٥|پەڕەکان=١٨–١٩}}</ref> گەشەسەندنی ئابووریی گەورەتر بووە ھۆی دروستکردنی باڵەخانە بەرزەکان (ھەوربڕەکان) کە کێبڕکێیان دەکرد لە بەرزیاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Willis |یەکەم١=Carol |سەردێڕ=Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Princeton Architectural Press |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٨٩٨-٠٤٤-٧|پەڕەکان=٤١, ٨٥, ١٦٥}}</ref> شاری نیویۆرک بووە پڕدانیشتووترین [[ناوچەی شاری#ویلایەتە یەکگرتووەکان|ناوچەی شارنشین]] لە جیھاندا لە سەرەتای ١٩٢٠ەکاندا، کە پێشی لەندەن کەوت. ناوچە میترۆپۆلیتانییەکە لە ١٠ ملیۆن کەس تێپەڕی لە سەرەتای ١٩٣٠ەکاندا، و بووە یەکەمین [[مێگاشار]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional) |ناونیشان=http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ |بڵاوکەرەوە=[[Demographia]]}}</ref> لە سەردەمی [[قەیرانی ئابووریی گەورە]] (نیگەرانیی گەورە) چاکسازخواز [[فیۆرێلۆ لا گواردیا]] وەک سەرۆک شارەوانی ھەڵبژێردرا و تامانی ھۆڵ دوای ھەشتا ساڵ لە باڵادەستیی سیاسی کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=Oliver E. |سەردێڕ=The Tiger—The Rise and Fall of Tammany Hall |بڵاوکەرەوە=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠١-٦٢٤٦٣-٢|chapter=Chapter 9: The Decline |chapter-url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle}}</ref> گەڕانەوەی پێشمەرگە دێرینەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بووە ھۆی [[سوڕی بازرگانی|گەشەیەکی ئابووری]] دوای جەنگ و پەرەپێدانی [[یەکەی نیشتەجێبوون|پرۆژەی نیشتەجێبوونی]] گەورە لە ڕۆژھەڵاتی کوینز و [[کاونتیی ناساو، نیویۆرک|کاونتیی ناساو]]، لەکاتێکدا وۆڵ ستریت پێشەنگی پێگەی ئەمریکا بوو وەک زلھێزی ئابووریی باڵادەستی جیھان. دروستکردنی [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٥٢ تەواو بوو، کە کاریگەرییە [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلەتیکییە]] جیھانییەکانی نیویۆرکی بەھێزتر کرد، و سەرهەڵدانی [[ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت]] لە شارەکەدا بووە ھۆی ئەوەی نیویۆرک جێگەی پاریس بگرێتەوە وەک ناوەندی جیھانی ھونەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Burns |یەکەم=Ric |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠٣ |سەردێڕ=The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript) |ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |بڵاوکەرەوە=PBS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623065806/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کۆتایی سەدەی ٢٠ەم و سەرەتای سەدەی ٢١ەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٩٧٨–ئێستا)|ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر}} [[File:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|alt=بینایەکی دوو-نھۆمی بە خشت لە نھۆمی یەکەمدا، لەگەڵ دوو دەرگای کەوانەیی، و ستوکۆی خۆڵەمێشی لە نھۆمی دووەمدا، کە چەندین ئاڵای پەلکەزێڕینەی پێوە ھەڵواسراوە.|thumb|[[ستۆنواڵ ئین]] لە [[گرینیچ ڤیلێج]]، کە شوێنی [[ئاژاوەکانی ستۆنواڵ]]ی حوزەیرانی ١٩٦٩ و بێشکەی بزووتنەوەی مۆدێرنی [[مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان|مافەکانی LGBTQ+]]ە<ref name="GayGreenwichVillage1">{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=Julia |دوایین=Goicichea |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٧ |سەردێڕ=Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers |ناونیشان=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=The Culture Trip |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200102084000/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |ناونیشان=https://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Eli |دوایین=Rosenberg |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-gay-rights-movement.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref>]] لە ساڵی ١٩٦٩دا، [[ئاژاوەکانی ستۆنواڵ]] زنجیرەیەک خۆپیشاندانی توندوتیژانە بوون لەلایەن ئەندامانی [[کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازان|کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازانەوە]] دژی [[ھەڵکوتانە سەر بۆ پۆلیس|ھەڵکوتانێکی پۆلیس]] کە لە بەیانی زووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٦٩ لە [[ستۆنواڵ ئین]] لە [[گرینیچ ڤیلێج]] ڕوویدا.<ref name="Murphy2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Timothy |دوایین=Murphy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA572 |سەردێڕ=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٢٣٤-٢|پەڕە=٥٧٢}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک گرنگترین ڕووداوی تاکەکەسی دادەنرێن کە بووە ھۆی بزووتنەوەی [[ئازادکردنی ھاوڕەگەزخوازان]]<ref name="GayGreenwichVillage1"/><ref name="KentuckyStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S. |ناونیشان=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[University of Kentucky]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="PinkNewsStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Nell |دوایین=Frizzell |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |سەردێڕ=Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/2013/06/28/feature-how-the-stonewall-riots-started-the-gay-rights-movement/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[PinkNews]]}}</ref><ref name="EncycloStonewall">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Stonewall-riots |title=Stonewall riots |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=٣١ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> و خەباتی مۆدێرن بۆ [[مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان بەپێی وڵات یان ناوچە|مافەکانی LGBTQ+]].<ref name="NPSStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Civil Rights at Stonewall National Monument |ناونیشان=https://www.nps.gov/places/stonewall.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref><ref name="ObamaStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots |ناونیشان=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١٣ |بڵاوکەرەوە=[[North Jersey Media Group]]}}</ref> [[وەین ئاڕ. داینز]]، نووسەری ''[[ئینسایکلۆپیدیای ھاوڕەگەزخوازی]]''، نووسیویەتی کە [[دراگ کوین]]ـەکان (پیاوانێک کە وەک ژن خۆیان دەگۆڕن بۆ نماییش) تەنھا "کەسانی [[ترانسجێندەر]]ی دەوروبەر" بوون لە کاتی ئاژاوەکانی ستۆنواڵدا. کۆمەڵگەی ترانسجێندەر لە شاری نیویۆرک ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە خەباتکردن بۆ یەکسانی LGBTQ+.<ref name="TransEqualityNYC">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Cristan |دوایین=Williams |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=So, what was Stonewall? |ناونیشان=http://transadvocate.com/so-what-was-stonewall_n_8424.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=The TransAdvocate}}</ref> [[File:Ford to City.PNG|thumb|right|لاپەڕەی یەکەمی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥ی ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]'' لەسەر ڕەتکردنەوەی سەرۆک فۆرد بۆ یارمەتیدانی شارەکە بۆ خۆپاراستن لە مایەپووچبوون|upright]] لە ساڵانی ١٩٧٠ەکاندا، لەدەستدانی کارەکان بەھۆی [[بێپیشەسازیبوون|ڕێکخستنەوەی پیشەسازییەوە]] وایکرد کە شاری نیویۆرک بەدەست کێشە ئابوورییەکان و بەرزبوونەوەی ڕێژەی تاوانەوە بناڵێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tannenbaum |یەکەم=Allan |سەردێڕ=New York in the 70s: A Remembrance |ناونیشان=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[The Digital Journalist]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گەشەسەندنی کورھێنانی دارایی لە ساڵی ١٩٧٥ وایکرد کە شارەکە داوای یارمەتی دارایی لە حکومەتی فیدراڵی بکات، کە سەرۆک [[جێراڵد فۆرد]] ڕەتیکردەوە لە وتارێکدا کە لەلایەن ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]''ەوە بەمشێوەیە کورتکرایەوە "[[فۆرد بۆ شار: بمرە|فۆرد بۆ شار: بمرە (FORD TO CITY: DROP DEAD)]]".<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html "Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford"], ''[[The New York Times]]'', December 28, 2006. Accessed February 20, 2024. "بەڕێز فۆرد، لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥، وتارێکی پێشکەش کرد کە تێیدا ڕەتیکردەوە یارمەتی فیدراڵی بدات بۆ ئەوەی نیویۆرک لە مایەپووچبوون بپارێزێت. لاپەڕەی یەکەمی The Daily News لە ڕۆژی دواتردا نووسیبووی: "فۆرد بۆ شار: بمرە."... لەگەڵ ئەوەشدا، وتارەکە سەرکردە مەدەنی، بازرگانی و کرێکارییەکانی نیویۆرکی ھاندا بۆ ئەوەی بانکدارەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و دەرەوە کۆبکەنەوە، کە ترسیان ھەبوو وەبەرھێنانەکانی خۆیان زیانیان پێبگات ئەگەر نیویۆرک قەرزەکانی نەداتەوە."</ref> [[کۆمپانیای ھاوکاری شارەوانی]] پێکھێنرا و دەسەڵاتی چاودێریکردنی بەسەر دارایی شارەکەدا پێدرا.<ref>Chan, Sewell. [https://www.nytimes.com/2019/12/14/nyregion/felix-rohatyn-dead.html "Felix G. Rohatyn, Financier Who Piloted New York's Rescue, Dies at 91"], ''[[The New York Times]]'', December 14, 2019. Accessed February 20, 2024. "بۆ نزیکەی دوو دەیە، لە ١٩٧٥ تا ١٩٩٣، وەک سەرۆکی کۆمپانیای ھاوکاری شارەوانی کە لەلایەن ویلایەتەکەوە دیاریکرابوو، بەڕێز ڕۆھاتین قسەی ھەبوو، زۆرجار قسەی کۆتایی، لەسەر باجەکان و خەرجییەکان لە گەورەترین شاری وڵاتەکەدا، کە ئەم ئاستەی کاریگەری بۆ بەرپرسێکی ھەڵنەبژێردراو ھەندێک لە ڕەخنەگرانی تووڕە دەکرد. ھەوڵەکانی بۆ تێکەڵکردنی قازانجی تایبەت لەگەڵ بەرژەوەندی گشتیدا ناسنامەی ئەویان پێکھێنا: لە تێڕوانینی زۆر کەسدا، ناوەکەی ھاوتای دوو دامەزراوە بوو—M.A.C.، کە بەپەلە لە ساڵی ١٩٧٥ دروستکرا بۆ ڕزگارکردنی شارەکە لە مایەپووچبوون، و لازارد (پێشتر لازارد فرێریس)، کۆمپانیا بەناوبانگەکەی وەبەرھێنان کە لە ساڵی ١٨٤٨ وەک بازرگانییەکی کاڵای وشک لە نیو ئۆرلینز دەستی پێکرد."</ref> لەکاتێکدا بوژانەوەیەکی پیشەسازیی دارایی تەندروستیی ئابووریی شارەکەی لە ١٩٨٠ەکاندا باشتر کرد، ڕێژەی تاوانی نیویۆرک بەردەوام بوو لە بەرزبوونەوە بەدرێژایی ئەو دەیە و تا سەرەتای ١٩٩٠ەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Effgen |یەکەم=Christopher |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ |سەردێڕ=New York Crime Rates 1960–2009 |ناونیشان=http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |بڵاوکەرەوە=Disastercenter.com}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک بۆ یەکەمین جار لە ٨ ملیۆن تێپەڕی لە [[سەرژمێریی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرژمێریی ٢٠٠٠دا]]؛<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/census-summary-2000.page Population – Decennial Census – Census 2000], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "بەپێی نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک تا ١ی نیسانی ٢٠٠٠ بریتی بوو لە ٨,٠٠٨,٢٧٨ کەس، کە گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی تۆمارکراوە لە مێژووی شارەکەدا. لوتکەی پێشوو لە ساڵی ١٩٧٠ بوو، کاتێک دانیشتووانە تۆمارکراوەکە گەیشتە ٧,٨٩٤,٨٦٢."</ref> ژمارەی پێوانەیی زیاتر تۆمارکرا لە سەرژمێرییەکانی [[سەرژمێریی ٢٠١٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠١٠]] و [[سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠٢٠دا]].<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/nyc-population.page Population], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "ژمارەی تۆمارکراوی دانیشتووانی شاری نیویۆرک گەیشتە ٨,٨٠٤,١٩٠ کەس تا ١ی نیسانی ٢٠٢٠، کە ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەیی بەرزە. ئەمە زیادبوونێکی ٦٢٩,٠٥٧ کەسییە لە دوای سەرژمێریی ٢٠١٠ەوە."</ref> کەرتە ئابوورییە نوێیە گرنگەکانی وەک [[سیلیکۆن ئالێی]] سەریان ھەڵدا.<ref name="Waller2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Irvin |دوایین=Waller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qQPGAgAAQBAJ&pg=PA38 |سەردێڕ=Smarter Crime Control |بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٢١٧٠-٣|پەڕە=٣٨}}</ref> ساڵی ٢٠٠٠ بە ئاھەنگگێڕانێکی گەورەوە لە [[تایمز سکوێر]] یادکرایەوە.<ref name=NYC-Y2K>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2000/01/02/nyregion/year-2000-overview-2000-draws-rave-reviews-after-opening-night-night-jitters.html |سەردێڕ=THE YEAR 2000: THE OVERVIEW; 2000 Draws Rave Reviews After Opening Night Night Jitters |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|thumb|upright|[[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (١٩٧٣–٢٠٠١)|ناوەندی بازرگانیی جیھانی (وۆرڵد ترەید سەنتەر)]]، لە [[خوارووی مانھاتن]]، لە کاتی [[ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] لە ساڵی ٢٠٠١]] شاری نیویۆرک تووشی زۆربەی [[شوێنەوارە ئابوورییەکانی ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر#شاری نیویۆرک|زیانە ئابوورییەکان]] و گەورەترین لەدەستدانی ژیانی مرۆڤ بوو لە دوای [[ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] لە ساڵی ٢٠٠١دا.<ref name="Dieterle2017">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=David A. |دوایین=Dieterle |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LmphDgAAQBAJ&pg=PA396 |سەردێڕ=Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes] |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٩٧٠٨-٠|پەڕە=٣٩٦}}</ref> دوو لەو چوار فڕۆکە ڕفێندراوە خۆیان کێشا بە ھەردوو تاوەرە دووانەکەی [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (١٩٧٣–٢٠٠١)|ناوەندی بازرگانیی جیھانیدا]]، کە بووە ھۆی داڕمانی ھەردوو بیناکە و گیانلەدەستدانی ٢,٧٥٣ کەس، لە نێویاندا ٣٤٣ فریاگوزاری سەرەتایی لە [[بەشی ئاگرکوژێنەوەی شاری نیویۆرک]] و ٧١ ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا.<ref>Nelson, Joshua Q. [https://www.foxnews.com/media/former-fdny-commissioner-firefighters-9-11 "Former FDNY commissioner on losing 343 firefighters on 9/11: 'We had the best fire chiefs in the world'"], ''[[Fox News]]'', September 11, 2021. Accessed January 30, 2024. "لەو ٢,٧٥٣ کەسەی لە ناوەندی بازرگانیی جیھانی کوژران، ٣٤٣ کەسیان فریاگوزارانی سەرەتایی بەشی ئاگرکوژێنەوەی نیویۆرک بوون، لەکاتێکدا ٧١ کەسی تریان ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا بوون لە ١٠ ئاژانسی جیاوازەوە."</ref> [[پێگەی ناوەندی بازرگانیی جیھانی#پلاندانان بۆ ناوەندی نوێی بازرگانیی جیھانی|ناوچەکە دووبارە دروستکرایەوە]] بە دروستکردنی [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (٢٠٠١–ئێستا)|ناوەندێکی نوێی بازرگانیی جیھانی]]، [[مۆزەخانە و یادپەیکەری نیشتمانی ١١ی سێپتەمبەر]]، و بینا و ژێرخانی تری نوێ،<ref name="Greenspan2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Elizabeth |دوایین=Greenspan |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DMHzmpTK5rYC&pg=PA152 |سەردێڕ=Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]]/[[Harvard University]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٧-٣٦٥٤٧-٧|پەڕە=١٥٢}}</ref> لە نێویاندا [[سەنتەری گواستنەوەی ناوەندی بازرگانیی جیھانی]]، کە سێیەم گەورەترین مەکۆیە لە شارەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103164156/https://old.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |سەردێڕ=World Trade Center Transportation Hub |بڵاوکەرەوە=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |وتەگێڕانەوە=سەنتەری گواستنەوەی پێشکەوتووی ناوەندی بازرگانیی جیھانی، کە لە ساڵی ٢٠١٦دا تەواو بووە، ڕۆژانە خزمەت بە ٢٥٠,٠٠٠ سەرنشینی گەشتیاری دەسەڵاتی بەندەر-ھادسۆن (PATH) و ملیۆنان سەردانیکەری ساڵانە دەکات لە سەرتاسەری جیھانەوە. بە نزیکەی ٨٠٠,٠٠٠ پێی چوارگۆشە، سەنتەرەکە کە لەلایەن تەلارسازێکی نێونەتەوەییی بەناوبانگەوە دیزاین کراوە بە ناوی سانتیاگۆ کالاتراڤا، سێیەم گەورەترین سەنتەری گواستنەوەیە لە شاری نیویۆرک. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەن وۆرڵد ترەید سەنتەری نوێ (یەکەمین ناوەندی بازرگانی جیھانی) بەرزترین ھەوربڕە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا<ref name="OneWTCtallest">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hetter |یەکەم١=Katia |دوایین٢=Boyette |یەکەم٢=Chris |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper |بڵاوکەرەوە=[[CNN]] |ناونیشان=http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> و [[پێڕستی بەرزترین بیناکانی جیھان|حەوتەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا]] لە ڕووی بەرزیی [[لووتکە]]وە، بە [[منارە|شووشەکەیدا]] کە دەگاتە بەرزییەکی ڕەمزیی {{convert|1776|ft|m|1}}، کە ئاماژەیە بۆ ساڵی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەربەخۆییی ئەمریکا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Skyscraper Diagram |ناونیشان=http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |وێبگە=[[SkyscraperPage.com]] |بڵاوکەرەوە=Skyscraper Source Media}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=One World Trade Center |ناونیشان=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7788 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |وێبگە=[[SkyscraperPage.com]] |بڵاوکەرەوە=Skyscraper Source Media |وتەگێڕانەوە=بەرزی سەقفەکە ھەمان بەرزی وەن وۆرڵد ترەید سەنتەری ڕەسەنە. بیناکە بە لوتکەیەکی ١٢٤ مەتری (٤٠٨ پێ) کۆتایی دێت. بۆیە تاوەرەکە دەگاتە بەرزیی ١,٧٧٦ پێ (٥٤١ مەتر)، کە ئاماژەیە بۆ ساڵی ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئەمریکا.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lesser |یەکەم=Benjamin |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٢ |سەردێڕ=It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper |ناونیشان=https://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/official-1-wtc-new-york-new-tallest-building-article-1.1069925 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ئیش=[[New York Daily News|Daily News]] |شوێن=New York}}</ref> خۆپیشاندانەکانی [[ئۆکوپای وۆڵ ستریت]] لە [[زوکۆتی پارک]] لە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی]] خوارووی مانھاتن لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١ دەستی پێکرد، و سەرنجی جیھانی ڕاکێشا و وایکرد کە [[بزووتنەوەی ئۆکوپای]] دژی [[نایەکسانیی کۆمەڵایەتی|نایەکسانیی کۆمەڵایەتی]] و [[نایەکسانیی ئابووری]] لە سەرتاسەری جیھاندا ناوبانگ دەربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Joe |دوایین=Nocera |بەستەری نووسەر=Joe Nocera |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/09/15/opinion/nocera-two-days-in-september.html |سەردێڕ=Two Days in September |ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧ |وتەگێڕانەوە=لەلایەنی چەپەوە، ئەو توڕەیییە وایکرد، ساڵێک لەمەوبەر، بزووتنەوەی ئۆکوپای وۆڵ ستریت سەرهەڵبدات. بەم جۆرە، ساڵیادی ژمارە ٢: ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١، ئەو ڕێکەوتە بوو کە ئۆکوپای وۆڵ ستریت دەستی بەسەر زوکۆتی پارکدا گرت لە خوارووی مانھاتن، کە بەزوویی بووە ھۆی کردەوەی ھاوشێوە لە شارەکانی سەرتاسەری وڵاتەکەدا. کێشەی سەرەکیی بزووتنەوەکە نایەکسانیی داھات بوو—"ئێمە سەدا ٩٩ەکەین"، ئەوان بەو جۆرە دروشمیان دەدا.}}</ref> شاری نیویۆرک [[شوێنەوارەکانی زریانی ساندی لە نیویۆرک|بە توندی زیانی بەرکەوت]] لەلایەن [[زریانی ساندی]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا. لایەنی کەم ٤٣ کەس لە شاری نیویۆرک گیانیان لەدەستدا بەھۆی ساندیەوە، و زیانە ئابوورییەکان لە شاری نیویۆرکدا بە ١٩ ملیار دۆلار مەزەندە کرا.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy "NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "زریانی ساندی بەناو شاری نیویۆرکدا تێپەڕی لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا، و بووە ھۆی ٤٣ گیانلەدەستدان و زیانێک بە بڕی خەمڵێنراوی ١٩&nbsp;ملیار دۆلار... نیویۆرک پێویستە ھەوڵەکانی چڕبکاتەوە و ئەو ١٥&nbsp;ملیار دۆلارەی باجە فیدراڵییەکان خەرج بکات کە وەرگرتبووی بۆ ھەوڵەکانی چاکبوونەوە، بەپێی ڕاپۆرتێکی نوێی چاودێری داراییی شاری نیویۆرک براد لاندەر کە لە ڕۆژی پێنجشەممە بڵاوکراوەتەوە."</ref> لافاوەکە بووە ھۆی داخرانی سیستەمی میترۆ بۆ چەندین ڕۆژ،<ref>Flegenheimer, Matt. [https://www.nytimes.com/2012/10/31/nyregion/subways-may-be-shut-for-several-days-after-hurricane-sandy.html "Flooded Tunnels May Keep City's Subway Network Closed for Several Days"], ''[[The New York Times]]'', October 30, 2012. Accessed January 15, 2024. "کاتێک پاشماوەکانی زریانی ساندی لە ڕۆژی سێشەممەدا شارەکەی بەجێھێشت، بەرپرسانی گواستنەوە پێداچوونەوەیان بۆ زیانەکانی سەر سیستەمەکە کرد، کە لە ڕۆژی یەکشەممەی شەودا وەک ڕێکارێکی پێشوەختە دایانخستبوو. ئەوەی دۆزییانەوە ھێرشێکی بێپێشینە بوو: تونێلە پڕ لە ئاوەکان، وێستگە و سویچە وێرانبووەکان، و ئەو ئاماژەدانانەی کە بەئەگەرێکی زۆرەوە زیانیان پێگەیشتبوو."</ref> و یەکەمین داخرانی پەیوەندیدار بە کەشوھەوا بۆ بۆرسەی نیویۆرک لە دوای [[بایە بەفراوییە گەورەکەی ١٨٨٨]]ەوە ڕوویدا.<ref>Strasburg, Jenny; Cheng, Jonathan; and Bunge, Jacob. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204789304578087131092892180 "Behind Decision to Close Markets"], ''[[The Wall Street Journal]]'', October 29, 2012. Accessed January 15, 2024. "زریانی سەختی ساندی وایکرد ڕێکخەران و کارپێکەرانی بۆرسە بازاڕەکانی پشکی ئەمریکا لە ڕۆژی سێشەممەدا بە داخراوی بھێڵنەوە، ئەمەش یەکەمین داخرانی پەیوەست بە کەشوھەوا بوو کە زیاتر لە ڕۆژێکی خایاندبێت لە دوای بایە بەفراوییەکەی ساڵی ١٨٨٨ەوە. بڕیاری داخستنی بۆرسەی نیویۆرک و بازاڕەکانی تری پشکی ئەمریکا بۆ دووەم ڕۆژی لەسەریەک—کە لە نیوەی پاشنیوەڕۆی دووشەممەدا درا—پرسیارەکانی دەربارەی ئامادەیی پیشەسازییەکە بۆ کارەساتەکان نوێ کردەوە."</ref> ئەو زیانە درێژخایەنانەی کە بەر چەندین تونێلی میترۆ و ڕێگاوبانەکان کەوت<ref>[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-112shrg81827/html/CHRG-112shrg81827.htm ''Superstorm Sandy: The Devastating Impact On The Nation's Largest Transportation Systems''], [[United States Senate Commerce Subcommittee on Surface Transportation, Maritime, Freight, and Ports]], December 6, 2012. Accessed January 15, 2024. "خراپترین زیانی زریانەکە، لە ڕوانگەی گواستنەوەوە، لەسەر شاڕێگەکان، گواستنەوەی گشتی، و تونێلەکانی شەمەندەفەر بوو بەرەو ناوەوە و دەرەوەی مانھاتن. ھەر حەوت تونێلی میترۆکە لەژێر ڕووباری ئیست ئاویان تێچوو، ھەروەھا تونێلی میترۆی ڕووباری ھادسۆن، تونێلەکانی شەمەندەفەری گەشتیاریی ڕووباری ئیست و ڕووباری ھادسۆن، و تونێلەکانی میترۆ لە خوارووی مانھاتن. سێ لە چوار تونێلی شاڕێگەکە بۆ ناو مانھاتن ئاویان تێچوو، کە تەنھا تونێلی لینکۆڵن بە کراوەیی مایەوە. لەکاتێکدا ھەندێک لە خزمەتگوزارییەکانی میترۆ سێ ڕۆژ دوای زریانەکە گەڕێنرانەوە، خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری PATH بۆ ناوەندی بازرگانیی جیھانی تەنھا لە ٢٦ی تشرینی دووەم گەڕێنرایەوە، کە چوار ھەفتە دوای زریانەکە بوو، و پێشبینی نەدەکرا خزمەتگوزاریی میترۆ لە نێوان نیمچەدوورگەی ڕۆکەوەی و ھاوارد بیچ بۆ چەند مانگێک بکرێتەوە."</ref> بووە ھۆی دەستپێکردنی ھەوڵێکی درێژخایەن بۆ پرۆژەکانی ژێرخان بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[گۆڕانی کەشوھەوا]] و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان، لە نێویاندا ١٥&nbsp;ملیار دۆلار لە تەمویلی فیدراڵی کە تا ساڵی ٢٠٢٢ وەرگیراون بۆ ئەو ھەوڵانەی خۆڕاگری.<ref name=ClimateResiliency2/><ref>[https://comptroller.nyc.gov/reports/ten-years-after-sandy/ ''Ten Years After Sandy; Barriers to Resilience''], [[New York City Comptroller]] [[Brad Lander]], October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "لە کۆی ئەو ١٥&nbsp;ملیار دۆلارە باجە فیدراڵییانەی کە بۆ چاکبوونەوە و خۆڕاگری ساندی تەرخان کرابوون، شارەکە ١١&nbsp;ملیار دۆلاری خەرج کردووە، یان ٧٣٪، تا حوزەیرانی ٢٠٢٢."</ref> لە ئازاری ٢٠٢٠دا، یەکەمین حاڵەتی [[پەتای کۆڤید-١٩ لە شاری نیویۆرک|کۆڤید-١٩ لە شارەکەدا]] پشتڕاست کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=West |یەکەم=Melanie Grayce |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٠ |سەردێڕ=First Case of Coronavirus Confirmed in New York State |زمان=en-US |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ |issn=0099-9660}}</ref> بەھۆی چڕیی دانیشتووانەکەی و بەرکەوتنی زۆری بە گەشتیارە جیھانییەکان، شارەکە بەخێرایی جێگەی [[وھان]]ی چین گرتەوە وەک چەقی جیھانیی [[پەتای کۆڤید-١٩|پەتاکە]] لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا، کە ئەمەش فشارێکی زۆری خستە سەر ژێرخانی چاودێری تەندروستی شارەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care |journal=[[The Journal of Trauma and Acute Care Surgery]] |pmc=٩٣٢٢٨٩٣|وتەگێڕانەوە=لە سەرەتای بەھاری ٢٠٢٠دا، شاری نیویۆرک (NYC) بەخێرایی بووە یەکەمین چەقی پەتای کۆڤید-١٩ لە ئەمریکادا. |دوایین١=Liveris |یەکەم١=A. |دوایین٢=Stone Jr |یەکەم٢=M. E. |دوایین٣=Markel |یەکەم٣=H. |دوایین٤=Agriantonis |یەکەم٤=G. |دوایین٥=Bukur |یەکەم٥=M. |دوایین٦=Melton |یەکەم٦=S. |دوایین٧=Roudnitsky |یەکەم٧=V. |دوایین٨=Chao |یەکەم٨=E. |دوایین٩=Reddy |یەکەم٩=S. H. |دوایین١٠=Teperman |یەکەم١٠=S. H. |دوایین١١=Meltzer |یەکەم١١=J. A. |بەرگ=٩٣|issue=2 |پەڕەکان=٢٤٧–٢٥٥|doi=10.1097/TA.0000000000003460 |pmid=٣٥٨٨١٠٣٥}}</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ "COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means"], ''[[The Journal News]]'', March 27, 2020. Accessed January 13, 2024. "بەرزبوونەوەی شاری نیویۆرک لەم مانگەدا بۆ ئەوەی ببێتە چەقی نوێی پەتای کۆرۆناڤایرۆس لێکەوتەی زۆر فراوانی ھەیە بۆ کۆمەڵگەکانی سەرتاسەری ویلایەتەکە. ئەوەی زۆر بەپەلەیە ئەوەیە کە، ئەم ڤایرۆسە خێرا بڵاوبووەوەیە کە لە وھانی چین سەریھەڵداوە، ھەڕەشە لەوە دەکات کە تەواوی سیستەمی پزیشکیی ویلایەتی نیویۆرک دابپۆشێت، کە ئەمەش پاڵنەرێکە بۆ ھەوڵێکی گەورە بۆ دابینکردنی ھەزاران جێگەی نوێی نەخۆشخانەکان بۆ چارەسەرکردنی نیویۆرکییە تووشبووەکان. سەرباری ئەوە، بڵاوبوونەوەکە، کە تا ڕۆژی ھەینی گەیشتە زیاتر لە ٤٤,٦٠٠ حاڵەتی پشتڕاستکراوە لە سەرتاسەری ویلایەتەکەدا، لە نێویاندا ٢٣,٠٠٠ لە شاری نیویۆرک بەتەنھا، ھەروەھا ئابووری تەواوی ویلایەتەکە وێران دەکات و خەزێنەکانی حکومەت لە ھەموو ئاستەکاندا خاڵی دەکاتەوە... بۆچی چڕیی شاری نیویۆرک، گەشتیارییەکەی وایکرد کە ئامادە بێت بۆ گیرۆدەبوون بە کۆرۆناڤایرۆس"</ref> تا ئازاری ٢٠٢٣، شاری نیویۆرک زیاتر لە ٨٠,٠٠٠ حاڵەتی گیانلەدەستدانی بەھۆی لێکەوتەکانی پەیوەندیدار بە کۆڤید-١٩ تۆمارکردووە.<ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/new-york-covid-cases.html "Tracking Coronavirus in New York: Latest Map and Case Count"], ''[[The New York Times]]'', March 23, 2023. Accessed January 13, 2024. "لە سەرەتای سەرهەڵدانی پەتاکەوە، کۆی گشتی ٦,٨٠٥,٢٧١ حاڵەت تۆمارکراون. لایەنی کەم ١ لە ھەر ٢٤٣ دانیشتووێک بەھۆی کۆرۆناڤایرۆسەوە گیانیان لەدەستداوە، کە دەکاتە کۆی گشتی ٨٠,١٠٩ حاڵەتی گیانلەدەستدان."</ref> لێرەدا تەواوی دەقەکە بێ کورتکردنەوە و بێ دەستکاریکردنی قاڵب و کۆدەکان وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی (سۆرانی): == جوگرافیا == {{Main|Geography of New York City|Geography of New York–New Jersey Harbor Estuary}} [[File:Core_of_New_York_City_by_Sentinel-2.jpg|alt=|thumb|دیمەنێکی ئاسمانی [[ناوچەی گەورەشاری نیویۆرک|ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی]] کە مانھاتن لە ناوەڕاستیدایە]] نیویۆرک سیتی دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتی نیویۆرک، نزیکەی لە نیوەی ڕێگای نێوان واشینگتن دی سی و [[بۆستن]]. ھەڵکەوتەکەی لەسەر دەمی [[ڕووباری ھادسۆن]]، کە دەڕژێتە ناو بەندەرێکی پارێزراوی سروشتی و پاشان بۆ ناو زەریای ئەتڵەسی، یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی شارەکە ببێتە بەندەرێکی بازرگانیی گرنگ. زۆربەی شارەکە لەسەر سێ دوورگەی [[لۆنگ ئایلەند]]، [[مانھاتن]]، و [[ستەیتن ئایلەند]] دروستکراوە. لە سەردەمی [[سەردەمی سەھۆڵبەندانی ویسکۆنسن|سەھۆڵبەندانی ویسکۆنسندا]]، لە ٧٥,٠٠٠ بۆ ١١,٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا، ناوچەی نیویۆرک سیتی دەکەوتە قەراغی [[پەڕەی سەھۆڵی|پەڕەیەکی سەھۆڵیی]] گەورەوە.<ref name="JacksonKeller2010a">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Kenneth T. |دوایین١=Jackson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&pg=PT2384 |سەردێڕ=The Encyclopedia of New York City: Second Edition |یەکەم٢=Lisa |دوایین٢=Keller |یەکەم٣=Nancy |دوایین٣=Flood |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٨٢٥٧-٦|پەڕە=٢٣٨٤}}</ref> جووڵەی وێرانکەری بەرەوپێشچوونی سەھۆڵەکە (و پاشەکشێی دواتری) بەشدار بوو لە جیاکردنەوەی ئەوەی کە ئێستا لۆنگ ئایلەند و ستەیتن ئایلەندە. ئەو کردارە [[بەردی بنچینە|بەردی بنچینەی]] لە قووڵایییەکی تا ڕادەیەک کەمدا بەجێھێشت، کە [[بنیاتنان (ئەندازیاری)|بنیاتنانێکی]] بەھێزی بۆ زۆربەی ھەوربڕەکانی مانھاتن دابین کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/about/history/geology |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks and Recreation]]}}</ref> ڕووباری ھادسۆن بەناو دۆڵی ھادسۆندا دەڕژێتە ناو [[کەنداوی نیویۆرک]]. لە نێوان نیویۆرک سیتی و [[ترۆی، نیویۆرک|ترۆی لە نیویۆرک]]، ڕووبارەکە [[ئێستواری]] (دەمی ڕووبار)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Hudson River Estuary |ناونیشان=http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=Life.bio.sunysb.edu |بڵاوکەرەوە=[[Stony Brook University]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170604154033/http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕووباری ھادسۆن شارەکە لە نیوجێرزی جیا دەکاتەوە. ڕووباری ڕۆژھەڵات (East River) —کە [[گەروویەکی مەد و جەزر|گەروویەکی کێشکردنی ئاوە]]— لە [[لۆنگ ئایلەند ساوند]]ەوە دەڕژێت و دە بڕۆنکس و مانھاتن لە لۆنگ ئایلەند جیا دەکاتەوە. [[ڕووباری ھارلم]]، کە گەروویەکی دیکەی کێشکردنی ئاوە لە نێوان ڕووباری ڕۆژھەڵات و ڕووباری ھادسۆن، زۆربەی مانھاتن لە دە بڕۆنکس جیا دەکاتەوە. [[ڕووباری بڕۆنکس]]، کە بەناو دە بڕۆنکس و [[کاونتیی وێستچێستەر]]دا دەڕژێت، تاکە ڕووباری تەواو [[ئاوی شیرین|ئاوی شیرینە]] لە شارەکەدا.<ref name="nytimes">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Berger |یەکەم=Joseph |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/07/20/nyregion/20river.html |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref>{{importance inline|date=July 2023}} زەویی شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بە دەستێوەردانی مرۆڤ گۆڕدراوە، بە [[دروستکردنەوەی زەوی]] (وشککردنەوەی ئاو)ی بەرچاو بەدرێژایی [[کەناراوەکان|کەناراوەکان]] لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندییەوە؛ وشککردنەوەی زەوی بەتایبەتی لە خوارووی مانھاتن بەرچاوە، لەگەڵ پەرەپێدانەکانی وەک [[باتەری پارک سیتی]] لە ١٩٧٠ەکان و ١٩٨٠ەکاندا.<ref name="gillespie-p71">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gillespie |یەکەم=Angus K. |ناونیشان=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |سەردێڕ=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٣٨-٩٧٨٥-١|پەڕە=[https://archive.org/details/twintowerslifeof٠٠gill/page/٧١ ٧١]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ھەندێک لە بەرز و نزمییە سروشتییەکانی تۆپۆگرافیا یەکسان کراون، بەتایبەتی لە مانھاتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lopate |یەکەم=Phillip |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QR69izwr9dcC |سەردێڕ=Waterfront: A Walk Around Manhattan |بڵاوکەرەوە=Anchor Press |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٥-٤٩٧١٤-٥}}</ref> ڕووبەری گشتی شارەکە {{convert|468.484|sqmi}}یە. {{cvt|302.643|sqmi}} لە شارەکە وشکانییە و {{cvt|165.841|sqmi}}ی ئاوە.<ref name="CensusGazetteer">[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_36.txt New York State Gazetteer from 2010 United States Census], [[United States Census Bureau]]. Retrieved February 9, 2017.</ref><ref name="NYT Land Estimate">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=It's Still a Big City, Just Not Quite So Big |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> بەرزترین خاڵی شارەکە [[تۆدت ھیڵ]]ە لە ستەیتن ئایلەند، کە بە بەرزی {{convert|409.8|ft}} [[ئاستی ڕووی دەریا|لە سەرووی ئاستی دەریاوە]]، بەرزترین خاڵە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات لە باشووری ویلایەتی [[مەین]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lundrigan |یەکەم=Margaret |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-p4lHNbJfE8C |سەردێڕ=Staten Island: Isle of the Bay |بڵاوکەرەوە=[[Arcadia Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٨٥-٢٤٤٣-٦|پەڕە=١٠}}</ref> لوتکەی گردەکە بەزۆری بە [[دارستان|دارستان]] داپۆشراوە وەک بەشێک لە پڕۆژەی [[پشتێنەی سەوزی ستەیتن ئایلەند]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZfCcxk4OcwkC |سەردێڕ=Outside Magazine's Urban Adventure New York City |بڵاوکەرەوە=[[W.W. Norton & Company]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٣٢٢١٢-٥|پەڕە=٣٥}}</ref> === ناوچەکان === {{main|Boroughs of New York City|Neighborhoods in New York City}} [[File:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|alt=نەخشەیەک کە پێنج ناوچەکە بە ڕەنگی جیاواز پیشان دەدات.|thumb|{{legend|#4DAF4A|١. [[مانھاتن]] (کاونتی نیویۆرک)}}{{legend|#FFFF33|٢. [[بروکلین]] (کاونتی کینگز)}}{{legend|#FF7F00|٣. [[کوینز]] (کاونتی کوینز)}}{{legend|#E41A1C|٤. [[دە بڕۆنکس]] (کاونتی بڕۆنکس)}}{{legend|#984EA3|٥. [[ستەیتن ئایلەند]] (کاونتی ڕیچمۆند)}}]] {{nowrap|نیویۆرک سیتی}} ھەندێک جار بە کۆکراوەیی بە ''پێنج ناوچەکە'' (Five Boroughs) ناودەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description |ناونیشان=http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=The History Box |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> ھەر ناوچەیەک ھاوسنوورە لەگەڵ [[دابەشکارییە کارگێڕییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)#کاونتی|کاونتییەکی]] پەیوەندیداری ویلایەتی نیویۆرک، ئەمەش وایکردووە نیویۆرک سیتی ببێتە یەکێک لەو [[پێڕستی شارەوانییەکانی ئەمریکا لە چەند کاونتییەکدا|شارەوانییانەی ئەمریکا کە دەکەونە چەند کاونتییەکەوە]]. [[مانھاتن]] (کاونتی نیویۆرک) بچووکترین ناوچەیە لە ڕووی جوگرافییەوە و چڕترین ناوچەی دانیشتووانە. ماڵی سەنتڕاڵ پارک و زۆربەی ھەوربڕەکانی شارەکەیە، و ھەندێک جار لەسەر ئاستی ناوخۆیی بە ''شارەکە'' (The City) دەناسرێت.<ref name="ManhattanTheCity">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Jen |دوایین=Carlson |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Do You Refer To Manhattan As "The City"? |ناونیشان=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Gothamist]]}}</ref> چڕیی دانیشتووانی مانھاتن کە {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} بوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا دەیکاتە [[ئامارەکانی کاونتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان#چڕیی دانیشتووان|بەرزترین لە ھەر کاونتییەکی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]] و [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی چڕیی دانیشتووان#ناوچەکانی نیویۆرک سیتی|بەرزترە لە چڕیی ھەر شارێکی تاکی ئەمریکی]].<ref name=CensusDensity2022/> مانھاتن ناوەندی کولتووری، کارگێڕی، و [[ناوەندی دارایی|دارایی]] نیویۆرک سیتییە و بارەگای زۆرێک لە [[کۆمپانیای فرەنەتەوەیی|کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکان]]، [[بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان]]، وۆڵ ستریت، و چەندین زانکۆی گرنگ لەخۆدەگرێت. ئەم ناوچەیە زۆرجار وەک ناوەندی دارایی و کولتووریی جیھان وەسف دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Barry, Dan |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=A roaring void has been created in the financial center of the world.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Sorrentino, Christopher |ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ=When He Was Seventeen |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=In 1980 there were still the remains of the various downtown revolutions that had reinvigorated New York's music and art scenes and kept Manhattan in the position it had occupied since the 1940s as the cultural center of the world.}}</ref> [[بروکلین]] (کاونتی کینگز)، لە لوتکەی ڕۆژاوای [[لۆنگ ئایلەند]]، پڕدانیشتووترین ناوچەی شارەکەیە. بروکلین بە فرەچەشنیی کولتووری، کۆمەڵایەتی، و نەتەوەیی، دیمەنی سەربەخۆی مۆسیقا و ھونەر، [[پێڕستی گەڕەکەکانی بروکلین|گەڕەکە جیاوازەکان]]، و میراتێکی تەلارسازیی تایبەتمەند ناسراوە. [[داونتاون بروکلین]] گەورەترین گەڕەکی ناوەندییە لە ناوچەکانی دەرەوەی مانھاتن. ناوچەکە کەنار دەریایەکی درێژی ھەیە لەوانەش [[کۆنی ئایلەند]]، کە لە ١٨٧٠ەکاندا وەک یەکێک لە سەرەتاییترین گۆڕەپانەکانی کاتبەسەربردن لە ئەمریکادا دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Immerso |یەکەم=Michael |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC |سەردێڕ=Coney Island: The People's Playground |بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٥-٣١٣٨-٠|پەڕە=٣}}</ref> [[پارکی دەریایی (پارکی بروکلین)|پارکی دەریایی]] و [[پرۆسپێکت پارک (بروکلین)|پرۆسپێکت پارک]] دوو گەورەترین پارکی بروکلینن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughes |یەکەم=C.J. |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air |وێبگە=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=The neighborhood of Marine Park, a compact enclave in southeast Brooklyn, has a major claim to fame. It sits next to the borough's largest park, Marine Park}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، بروکلین پەرەی سەندووە بۆ ناوەندێکی گەشەسەندووی [[کارساز|کارسازی]] و [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیای بەرزی]] [[کۆمپانیای تازەدامەزراو|کۆمپانیاکانی ستارت‌ئەپ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot |ناونیشان=https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=CB Insights}}</ref><ref name="BrooklynDesignHub">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Vanessa |دوایین=Friedman |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Brooklyn's Wearable Revolution |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> و ھونەری [[پۆست‌مۆدێرنیزم|پۆست‌مۆدێرن]] و دیزاین.<ref name="BrooklynDesignHub" /><ref name="BrooklynArt1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Alexandria |دوایین=Symonds |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> بروکلین ھەروەھا ماڵی [[فۆرت ھامیلتۆن]]ە، تاکە بنکەی سەربازیی چالاکی [[ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەربازی ئەمریکی]] لە ناو نیویۆرک سیتی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Military Bases in the Continental United States |ناونیشان=http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Nps.gov]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بێجگە لە ئۆپەراسیۆنەکانی [[پاسەوانی کەناراوی ویلایەتە یەکگرتووەکان|پاسەوانی کەناراوی]]. دامەزراوەکە لە ساڵی ١٨٢٥ لە شوێنی [[پاتری تۆپخانە|پاترییەکی تۆپخانە]] کە لە کاتی [[شۆڕشی ئەمریکا]]دا بەکاردەھێنرا دروستکرا، و یەکێکە لەو قەڵا سەربازییانەی کە درێژترین ماوەیە خزمەت دەکات لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york |سەردێڕ=The History of New York City |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٤٦٥-٢|editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |پەڕە=٣٠}}</ref> [[کوینز]] (کاونتی کوینز)، لەسەر لۆنگ ئایلەند لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی [[بروکلین]]، لە ڕووی جوگرافییەوە گەورەترین ناوچەیە، ھەروەھا [[فرەچەشنیی نەتەوەیی|فرەنەتەوەترین]] کاونتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref name="queensdiverse">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=O'Donnell |یەکەم=Michelle |ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th&nbsp;... |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> و فرەنەتەوەترین ناوچەی شارنشینە لە جیھاندا.<ref name="QueensMostDiverseWorld1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Christine |دوایین١=Kim |سەردێڕ=Queens, New York, Sightseeing |newspaper=[[USA Today]] |ناونیشان=http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref><ref name="QueensMostDiverseWorld2">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Andrew |دوایین=Weber |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Queens |ناونیشان=http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=NewYork.com}}</ref> کوینز شوێنی یاریگای [[سیتی فیڵد]]ە، کە ماڵی تیمی بەیسبۆڵی [[نیویۆرک مێتس]]ە، و ساڵانە میوانداریی [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|پاڵەوانێتی تێنسی جامی کراوەی ئەمریکا]] دەکات لە [[ناوەندی نەتەوەییی تێنسی USTA Billie Jean King]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]]، لەگەڵ پلان بۆ دروستکردنی [[ئیتیحاد پارک]]، کە یاریگایەکی تایبەت بە تۆپی پێیە بۆ تیمی [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]].<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ "Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field"], [[WABC-TV]], November 7, 2023. Accessed January 15, 2024. "The property surrounding Citi Field is home to Flushing Corona Park, the US Open Tennis Center, and a planned soccer stadium for New York City FC."</ref> جگە لەوەش، دوو لەو سێ فڕۆکەخانەیەی کە قەرەباڵغترینن لە خزمەتکردنی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] و [[فڕۆکەخانەی لاگواردیا]]، لە کوینزن.<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports "What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here's everything you need to know before booking your flight."], ''[[Travel and Leisure]]'', January 10, 2024. Accessed January 15, 2024. "NYC's main airport, John F. Kennedy International, is in Queens. It's the largest and busiest of the three major airports serving the city, seeing more than 55 million passengers per year... LaGuardia is the smallest of the NYC area's three major airports, but it has been called the most efficient in the world. It's located in Queens, about 10 miles north of JFK, and is most accessible from Queens, Manhattan's Upper East Side, the Bronx, and northern Brooklyn."</ref> [[دە بڕۆنکس]] (کاونتی بڕۆنکس) ھەم باکوورترین ناوچەی نیویۆرک سیتییە و ھەم تاکە ناوچەیە کە زۆربەی دەکەوێتە سەر [[خاکی سەرەکی ئەمریکا|خاکی سەرەکیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. ئەوە شوێنی [[یاریگای یانکی]]یە، کە یاریگای بەیسبۆڵی تیمی [[نیویۆرک یانکیز]]ە، و ماڵی گەورەترین کۆمەڵگەی [[ھەرەوەزی خانووبەرە|خانووبەرەی ھەرەوەزییە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، [[کۆئۆپ سیتی، بڕۆنکس|کۆ-ئۆپ سیتی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Frazier |یەکەم=Ian |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Utopia, the Bronx |magazine=[[The New Yorker]] |ناونیشان=https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> ئەوە ماڵی [[باخچەی ئاژەڵانی بڕۆنکس]]ە، کە گەورەترین باخچەی ئاژەڵانی میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا،<ref name="BronxZoo">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Animals & Exhibits |ناونیشان=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[Bronx Zoo]] |بڵاوکەرەوە=[[Wildlife Conservation Society]]}}</ref> و ڕووبەرەکەی {{convert|265|acre|km2}} دەگرێتەوە و زیاتر لە ٦,٠٠٠ ئاژەڵ لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward |یەکەم=Candace |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC |سەردێڕ=New York City Museum Guide |بڵاوکەرەوە=[[Dover Publications]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤١٠٠٠-٥|پەڕە=٧٢}}</ref> دە بڕۆنکس شوێنی لەدایکبوونی [[مۆسیقای ھیپ ھۆپ]] و [[کولتووری ھیپ ھۆپ|کولتوورە]] پەیوەندیدارەکەیەتی.<ref name="Toop-1992">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Toop |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ |سەردێڕ=Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop |بڵاوکەرەوە=[[Serpent's Tail]] |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٤٢-٢٤٣-١}}</ref> [[پارکی کەنداوی پێلھام]] گەورەترین پارکە لە نیویۆرک سیتی، بە ڕووبەری {{convert|2772|acre|ha}}.<ref name="nyt20130601">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Foderaro, Lisa W. |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=How Big Is That Park? City Now Has the Answer |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> [[ستەیتن ئایلەند]] (کاونتی ڕیچمۆند) شێوەی شارنشینی دەوروبەر (سبێرب)ی تێدا زاڵە بە بەراورد بە پێنج ناوچەکەی تر. لە ڕێگەی [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]]ەوە بە بروکلین دەبەسترێتەوە، و لە ڕێگەی [[بەلەمی ستەیتن ئایلەند]]ی بێبەرامبەرەوە بە مانھاتن دەبەسترێتەوە. ستەیتن ئایلەند بە "ناوچەی پارکەکان"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parks You Must Visit on Staten Island : NYC Parks |ناونیشان=https://www.nycgovparks.org/highlights/parks-you-must-visit-on-staten-island |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.nycgovparks.org}}</ref> و "سەوزترین ناوچە" ناسراوە بەھۆی ئەو ١٢,٣٠٠ دۆنم زەوییە پارێزراوانەی پارکەکان و زیاتر لە ١٧٠ پارکی تێدایە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Staten Island Parks - The Peopling of New York City |ناونیشان=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=eportfolios.macaulay.cuny.edu }}{{بەستەری مردوو|url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ناوەڕاستی ستەیتن ئایلەند، [[پشتێنەی سەوزی ستەیتن ئایلەند]] بە نزیکەی {{cvt|2500|acres|km2}} درێژ دەبێتەوە، کە {{convert|28|mi|km}} لە ڕێڕەوی پیاسەکردن و یەکێک لە دوایین دارستانە دەستلێنەدراوەکانی شارەکە لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Staten Island Greenbelt |ناونیشان=http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=NYNJTC.org |بڵاوکەرەوە=[[New York–New Jersey Trail Conference]]}}</ref> پشتێنە سەوزەکە کە لە ساڵی ١٩٨٤ دیاریکرا بۆ پاراستنی زەوییە سروشتییەکانی دوورگەکە، حەوت پارکی شارەکە لەخۆدەگرێت. ھەروەھا سەنتەرەکانی ژینگەپارێزی بۆ مەبەستی پەروەردەیی و کاتبەسەربردن لەخۆدەگرێت.<ref name=":0" /> === ئاو و ھەوا === {{main|Climate of New York City}} {{climate chart | نیویۆرک | 27.9 | 39.5 | 3.64 | 29.5 | 42.2 | 3.19 | 35.8 | 49.9 | 4.29 | 45.5 | 61.8 | 4.09 | 55.0 | 70.8 | 3.96 | 64.4 | 79.7 | 4.54 | 70.1 | 84.9 | 4.60 | 68.9 | 83.3 | 4.56 | 62.3 | 76.2 | 4.31 | 51.4 | 64.5 | 4.38 | 42.0 | 54.0 | 3.58 | 33.8 | 44.3 | 4.38 | units = imperial | float = right | clear = right | source = "New York City Weatherbox NOAA" }} لەژێر [[پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن]]، نیویۆرک سیتی خاوەنی [[ئاووھەوای ژێر-خولگەیی شێدار]]ە (''Cfa'') و باکوورترین شاری گەورەیە لە کیشوەری ئەمریکای باکوور کە ئەم پۆلێنەی ھەبێت. ناوچەکانی دەوروبەری شار (سەبەربەکان) لە باکوور و ڕۆژاوا دەکەونە ناوچەی گواستنەوەی نێوان ئاووھەوای ژێر-خولگەیی شێدار و [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار]] (''Dfa'').<ref name="Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Peel |یەکەم١=M.C. |دوایین٢=Finlayson |یەکەم٢=B.L. |دوایین٣=McMahon |یەکەم٣=T.A |سەردێڕ=World Map of Köppen-Geiger climate classification |ناونیشان=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150113015116/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[The University of Melbourne]]}}</ref><ref name="newyorkpolonia.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Polonia Polish Portal in New York |ناونیشان=http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=NewYorkPolonia.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130530180028/http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە ساڵانە بە تێکڕا {{convert|49.5|in|sigfig=3}} دابارینی ھەیە، کە تا ڕادەیەک بە یەکسانی بەسەر ساڵەکەدا دابەشبووە. نیویۆرک بە تێکڕا [[کەشوھەوای نیویۆرک سیتی#دیاردەکانی تر|زیاتر لە ٢,٥٠٠ کاتژمێر تیشکی خۆری]] ھەیە ساڵانە.<ref name=NYCSunshine>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Average monthly hours of sunshine in New York City (NY) |ناونیشان=https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,New-York,United-States-of-America |بڵاوکەرەوە=World Weather & Climate Information |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=On average, the total annual amount of sun is 2540 hours.}}</ref> زستانەکان سارد و شێدارن، و شێوازی با زاڵەکان کە [[بای دەریا]] بەرەو وشکانی دەھێنن کاریگەرییە مامناوەندەکانی [[زەریای ئەتڵەسی]] ھاوسەنگ دەکەن. زەریای ئەتڵەسی و بەربەستی بەشەکی لە ھەوای ساردتر بەھۆی [[چیاکانی ئەپالاچی]]یەوە وا دەکات شارەکە لە زستاندا گەرمتر بێت بە بەراورد بەو شارانەی ئەمریکای باکوور کە دەکەونە ناوەوەی وشکانی و لە ھەمان ھێڵی پانی یان خوارووتریشدان.<ref>[http://www.climateandweather.com/weather-in-new-york Weather in New York], Climate and Weather. Accessed December 31, 2023. "Sprawling across three islands at the mouth of the Hudson River in the north-eastern United States, New York City's climate benefits from the warm Gulf Stream of the Atlantic Ocean. This, coupled with the protection of the Appalachian Mountains inland, keeps the city warmer than other big American cities at similar latitudes."</ref> تێکڕای پلەی گەرمیی ڕۆژانە لە مانگی کانوونی دووەمدا، کە ساردترین مانگی ناوچەکەیە، {{convert|33.3|°F|1}}یە.<ref name="NOAA txt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=New York, NY |ناونیشان=http://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |بڵاوکەرەوە=United States [[National Weather Service]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210816095750/https://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلەکانی گەرمی زۆرجار دادەبەزن بۆ خوار {{convert|10|°F|0}} چەند جارێک لە زستاندا،<ref name="NYC climate">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Climate of New York |ناونیشان=https://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University]]}}</ref> و دەشکرێت بگەنە {{convert|60|°F}} بۆ چەند ڕۆژێک تەنانەت لە ساردترین مانگی زستانیشدا. بەھار و پاییز پێشبینی نەکراون و دەکرێت لە فێنکەوە بۆ گەرم بگۆڕێن، ھەرچەندە بەزۆری مامناوەندن لەگەڵ شێی کەم. ھاوینەکان بەزۆری گەرم و شێدارن، لەگەڵ تێکڕای پلەی گەرمی ڕۆژانەی {{convert|77.5|°F|1}} لە مانگی تەممووزدا.<ref name="NOAA txt" /> پلەکانی گەرمیی شەوانە بە تێکڕا {{Convert|9.5|F-change}} پلە بەرزترن بۆ دانیشتووێکی ئاساییی شار بەھۆی کاریگەریی [[دوورگەی گەرمیی شاری]]یەوە، کە بەھۆی شەقامە قیرتاوکراوەکان و بینا بەرزەکانەوە دروست دەبێت.<ref>Maldonando, Samantha. [https://www.thecity.nyc/2023/07/26/heat-island-hot-map-temperature/ "How Much Hotter Is NYC's Heat Island Effect Making Your Neighborhood?"], [[The City (website)|The City]], July 26, 2023. Accessed December 30, 2023. "The city as a whole feels about 9.5 degrees hotter for the average New Yorker. That's thanks to the human-made surroundings that define the cityscape: tall buildings that limit air circulation, abundant asphalt and pavement, and the heat-generating things New Yorkers do fairly close to one another, like running appliances and driving."</ref> پلەکانی گەرمیی ڕۆژانە تێدەپەڕن لە {{convert|90|°F|0}} بە تێکڕا لە ١٧ ڕۆژدا لە ھەر ھاوینێکدا و لە ھەندێک ساڵدا دەگەنە سەرووی {{convert|100|°F|0}}، ھەرچەندە ئەمە ڕووداوێکی دەگمەنە و کۆتا جار لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٢دا تۆمارکراوە.<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |سەردێڕ=NowData – NOAA Online Weather Data |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150527215410/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |سەردێڕ=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name = noaasun>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Central Park, NY Climate Normals 1961–1990 |ناونیشان=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525073803/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Weather Atlas NYC">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |سەردێڕ=New York, New York, USA – Monthly weather forecast and Climate data |بڵاوکەرەوە=Weather Atlas |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211201112345/https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلەی گەرمیی {{convert|0|°F|0}} زۆر دەگمەنە، کۆتا جار لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٦ تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.weather2000.com/NY_Cold.html |سەردێڕ=Days below 0&nbsp;°F in New York City |بڵاوکەرەوە=Weather 2000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326153735/http://weather2000.com/NY_Cold.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلە گەرمییە ئەوپەڕییەکان لە نێوان {{convert|106|°F|0}} بووە، کە لە ٩ی تەممووزی ١٩٣٦ تۆمارکراوە، تا دەگاتە {{convert|−15|°F|0}} لە ٩ی شوباتی ١٩٣٤.<ref name="NOAA txt" /> ساردترین پلەی ساردیی با (wind chill) بە {{convert|−37|°F|0}} تۆمارکراوە لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە نزمترین پلەی گەرمیی مێژوویی تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pollak |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Determining New York City's Record Wind Chill |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2014/01/12/nyregion/determining-new-york-citys-record-wind-chill.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> تێکڕای بەفربارینی زستانە لە نێوان ١٩٩١ و ٢٠٢٠دا {{convert|29.8|in|cm|0}} بووە. ئەمە بە شێوەیەکی بەرچاو لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر دەگۆڕێت. نزمترین (ساردترین) بەرزترین پلەی گەرمیی ڕۆژانە {{convert|2|°F|0}} بووە لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧. بەرزترین (گەرمترین) نزمترین پلەی گەرمیی ڕۆژانە {{convert|87|°F|0}} بووە لە ٢ی تەممووزی ١٩٠٣.<ref name="New York City Weatherbox NOAA" /> تێکڕای پلەی گەرمیی ئاوی زەریای ئەتڵەسیی نزیک لە شارەکە لە نێوان {{convert|39.7|°F|1}} لە مانگی شوباتەوە بۆ {{convert|74.1|°F|1}} لە مانگی ئاب دەگۆڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures |ناونیشان=https://www.seatemperature.org/north-america/united-states/new-york-city.htm |وێبگە=World Sea Temperatures |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھێڵی کەناراوی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک یەکێکە لەوانەی کە خێراترین [[گەرمبوونی جیھانی|گەرمبوونی]] کەناراوە شارییەکانی ئۆقیانووسی ھەیە لە جیھاندا.<ref name=NYCFastestWarmingUrbanShorelineWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/2021/sep/23/atlantic-ocean-warming-climate-change|سەردێڕ=US north-east faces rapid warming amid global climate crisis|نووسەر=Oliver Milman|بڵاوکەرەوە=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[گێژەڵووکە (زریان)|زریانەکان]] (Hurricanes) و [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکان]] لە ناوچەی نیویۆرک دەگمەنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dolnick |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١١|سەردێڕ=Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/08/29/nyregion/wind-and-rain-from-hurricane-irene-lash-new-york.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> زریانی ساندی لە ئێوارەی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا [[شەپۆلی زریان|شەپۆلێکی]] وێرانکەری ھێنایە نیویۆرک سیتی، کە بووە ھۆی ژێرئاوکەوتنی چەندین شەقام، تونێل، و ھێڵەکانی میترۆ لە خوارووی مانھاتن و ناوچەکانی تری شارەکە و پچڕانی کارەبا لە زۆر بەشی شارەکە و دەوروبەریدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast |ناونیشان=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[CNN]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130120072118/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زریانەکە و کاریگەرییە قووڵەکانی بوونە ھۆی ورووژاندنی گفتوگۆ سەبارەت بە دروستکردنی [[دیواری دەریایی]] و بەربەستە کەناراوییەکانی تر لە دەوری کەناراوەکانی شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانەکە بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی دەرئەنجامە وێرانکەرەکان لە ڕووداوێکی ھاوشێوە لە داھاتوودا.<ref name=ClimateResiliency2>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eshelman |یەکەم=Robert S. |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Adaptation: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form |ناونیشان=http://www.eenews.net/public/climatewire/2012/11/15/1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702082031/http://www.eenews.net/stories/1059972561 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Environment & Energy Publishing]], LLC |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{Weather box | name = New York City weatherbox | location = نیویۆرک ([[قەڵای بێلڤێدێر]]، [[سەنتڕاڵ پارک]]), نۆرمەڵەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠,{{efn|تێکڕای مانگانەی بەرزترین و نزمترین (واتە چاوەڕوانکراوترین بەرزترین و نزمترین خوێندنەوەکانی پلەی گەرمی لە ھەر کاتێکی ساڵ یان مانگێکی دیاریکراودا) کە بەپێی داتای ئەو شوێنە لە ١٩٩١ تا ٢٠٢٠ ھەژمار کراوە}} ئەوپەڕییەکان ١٨٦٩–ئێستا{{efn|تێبینییە کەشوھەوایییە فەرمییەکان بۆ سەنتڕاڵ پارک لە ساڵی ١٨٦٩ تا ١٩١٩ لە ئارسیناڵ لە شەقامی پێنجەم و شەقامی ٦٤ ئەنجام دەدران، و لە ساڵی ١٩١٩ەوە لە قەڵای بێلڤێدێر ئەنجام دەدرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |سەردێڕ=Belvedere Castle at NYC Parks |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140702010127/http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} | single line = Y | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 78 | Mar record high F = 86 | Apr record high F = 96 | May record high F = 99 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 106 | Aug record high F = 104 | Sep record high F = 102 | Oct record high F = 94 | Nov record high F = 84 | Dec record high F = 75 | year record high F = 106 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary, and values are obtained under "mean" -->| Jan avg record high F = 60.4 | Feb avg record high F = 60.7 | Mar avg record high F = 70.3 | Apr avg record high F = 82.9 | May avg record high F = 88.5 | Jun avg record high F = 92.1 | Jul avg record high F = 95.7 | Aug avg record high F = 93.4 | Sep avg record high F = 89.0 | Oct avg record high F = 79.7 | Nov avg record high F = 70.7 | Dec avg record high F = 62.9 | year avg record high F = 97.0 | Jan high F = 39.5 | Feb high F = 42.2 | Mar high F = 49.9 | Apr high F = 61.8 | May high F = 71.4 | Jun high F = 79.7 | Jul high F = 84.9 | Aug high F = 83.3 | Sep high F = 76.2 | Oct high F = 64.5 | Nov high F = 54.0 | Dec high F = 44.3 | year high F = 62.6 | Jan mean F = 33.7 | Feb mean F = 35.9 | Mar mean F = 42.8 | Apr mean F = 53.7 | May mean F = 63.2 | Jun mean F = 72.0 | Jul mean F = 77.5 | Aug mean F = 76.1 | Sep mean F = 69.2 | Oct mean F = 57.9 | Nov mean F = 48.0 | Dec mean F = 39.1 | year mean F = 55.8 | Jan low F = 27.9 | Feb low F = 29.5 | Mar low F = 35.8 | Apr low F = 45.5 | May low F = 55.0 | Jun low F = 64.4 | Jul low F = 70.1 | Aug low F = 68.9 | Sep low F = 62.3 | Oct low F = 51.4 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 33.8 | year low F = 48.9 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minimum under summary, and values are obtained under "mean" -->| Jan avg record low F = 9.8 | Feb avg record low F = 12.7 | Mar avg record low F = 19.7 | Apr avg record low F = 32.8 | May avg record low F = 43.9 | Jun avg record low F = 52.7 | Jul avg record low F = 61.8 | Aug avg record low F = 60.3 | Sep avg record low F = 50.2 | Oct avg record low F = 38.4 | Nov avg record low F = 27.7 | Dec avg record low F = 18.0 | year avg record low F = 7.7 | Jan record low F = −6 | Feb record low F = −15 | Mar record low F = 3 | Apr record low F = 12 | May record low F = 32 | Jun record low F = 44 | Jul record low F = 52 | Aug record low F = 50 | Sep record low F = 39 | Oct record low F = 28 | Nov record low F = 5 | Dec record low F = −13 | year record low F = -15 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 3.64 | Feb precipitation inch = 3.19 | Mar precipitation inch = 4.29 | Apr precipitation inch = 4.09 | May precipitation inch = 3.96 | Jun precipitation inch = 4.54 | Jul precipitation inch = 4.60 | Aug precipitation inch = 4.56 | Sep precipitation inch = 4.31 | Oct precipitation inch = 4.38 | Nov precipitation inch = 3.58 | Dec precipitation inch = 4.38 | year precipitation inch = 49.52 | Jan snow inch = 8.8 | Feb snow inch = 10.1 | Mar snow inch = 5.0 | Apr snow inch = 0.4 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 4.9 | year snow inch = 29.8 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 10.8 | Feb precipitation days = 10.0 | Mar precipitation days = 11.1 | Apr precipitation days = 11.4 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 11.2 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 10.0 | Sep precipitation days = 8.8 | Oct precipitation days = 9.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 11.4 | year precipitation days = 125.4 | unit snow days = 0.1 in | Jan snow days = 3.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 2.1 | year snow days = 11.4 | humidity colour = green | Jan humidity = 61.5 | Feb humidity = 60.2 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 55.3 | May humidity = 62.7 | Jun humidity = 65.2 | Jul humidity = 64.2 | Aug humidity = 66.0 | Sep humidity = 67.8 | Oct humidity = 65.6 | Nov humidity = 64.6 | Dec humidity = 64.1 | year humidity = 63.0 | Jan sun = 162.7 | Feb sun = 163.1 | Mar sun = 212.5 | Apr sun = 225.6 | May sun = 256.6 | Jun sun = 257.3 | Jul sun = 268.2 | Aug sun = 268.2 | Sep sun = 219.3 | Oct sun = 211.2 | Nov sun = 151.0 | Dec sun = 139.0 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 55 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 57 | Jul percentsun = 59 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 61 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 | year dew point C = 4.6 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (شێی ڕێژەیی و تیشکی خۆر ١٩٦١–١٩٩٠; خاڵی شه‌ونم ١٩٦٥–١٩٨٤)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" /><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt"/><ref name = noaasun/> }} {{Queens airports weatherbox}} === پارکەکان === {{main|New York City Department of Parks and Recreation|List of New York City parks}} [[File:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|thumb|[[پەیکەری ئازادی]] لە [[دوورگەی لیبێرتی]] لە [[بەندەری نیویۆرک]]، ھێمایەکی جیھانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان و [[شێوازی ئەمریکی|ئامانجەکانیەتی بۆ ئازادی، سەربەستی، و دەرفەت]]<ref name="Statue of Liberty UNESCO" />]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|[[گۆلاو و پەناگەی سروشتی ھالێت|گۆلاوەکە]] و [[میدتاون مانھاتن]] وەک ئەوەی لە پردی [[گاپستۆو]]ەوە لە [[سەنتڕاڵ پارک]] دەردەکەوێت]] شاری نیویۆرک خاوەنی سیستەمێکی پارکی ئاڵۆزە، کە زەوییە جۆراوجۆرەکان لەلایەن [[خزمەتگوزاری پارکە نەتەوەیییەکان]]، [[نووسینگەی پارکەکان، کاتبەسەربردن و پاراستنی مێژووییی ویلایەتی نیویۆرک]]، و [[وەزارەتی پارکەکان و کاتبەسەربردنی نیویۆرک سیتی]]یەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ڕیزبەندیی ParkScoreی ساڵی ٢٠٢٣دا، [[تڕەست فۆر پبلیک لاند]] ڕایگەیاند کە سیستەمی پارکەکان لە نیویۆرک سیتی دەیەمین باشترین سیستەمی پارکەکان بووە لە نێوان پڕدانیشتووترین شارەکانی ئەمریکادا، بە ئاماژەدان بە ڕووبەری دۆنمی پارکەکانی شارەکە، وەبەرھێنان لە پارکەکاندا، و ئەوەی کە ٩٩٪ی دانیشتووان لە دووری {{Convert|1/2|mi}}ی پارکێکدان.<ref>[https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf 2023 ParkScore Index New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240115145230/https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf |date=January 15, 2024 }}, [[Trust for Public Land]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[ناوچەی کاتبەسەربردنی نەتەوەیی گەیتوەی]] زیاتر لە {{convert|26000|acres|km2}} لەخۆدەگرێت، کە زۆربەی لە نیویۆرک سیتییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Discover the truly wild side of New York's metropolitan area |ناونیشان=https://www.nps.gov/gate/index.htm |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[nps.gov]]}}</ref> لە بروکلین و کوینز، پارکەکە زیاتر لە {{convert|9000|acre|km2}}ی [[زۆنگاوی سوێر]]، [[زۆنگاو|زۆنگاوەکان]]، دوورگەکان، و ئاو لەخۆدەگرێت، لەوانە زۆربەی [[کەنداوی جامایکا]] و [[پەناگەی ژیانی کێویی کەنداوی جامایکا]]. ھەروەھا لە کوینز، پارکەکە بەشێکی گرنگی [[نیمچەدوورگەی ڕۆکاواێی]] ڕۆژاوا لەخۆدەگرێت، بەتایبەتی [[جەیکەب ڕیس پارک]] و [[فۆرت تیلدن]].<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/map_jbu.htm Maps for Jamaica Bay Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "Within the Jamaica Bay Unit, there are several places to visit. Floyd Bennett Field, Jamaica Bay Wildlife Refuge, Canarsie Pier, Breezy Point, Fort Tilden, and Jacob Riis Park."</ref> لە ستەیتن ئایلەند، [[فۆرت وادزۆرس]] لەخۆدەگرێت، بە [[پاتریی ویید]]ی مێژوویی سەردەمی پێش شەڕی ناوخۆ و [[چوارگۆشەی فۆرت تۆمپکینس|فۆرت تۆمپکینس]]، ھەروەھا [[گرەیت کیڵس پارک]].<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/maps_siu.htm Maps for Staten Island Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "The Staten Island Unit is made of three different areas, Fort Wadsworth, Miller Field, and Great Kills Park."</ref> [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی پەیکەری ئازادی]] و [[مۆزەخانەی کۆچبەرانی دوورگەی ئێلیس]] لەلایەن خزمەتگوزاریی پارکە نەتەوەیییەکانەوە بەڕێوەدەبرێن و لە ھەردوو نیویۆرک و نیوجێرزیدان. لە بەندەرەکەدا پەیوەست دەبن بە [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی دوورگەی پارێزگاران]]ەوە. ئەو ناوچە مێژووییانەی لەژێر بەڕێوەبردنی فیدراڵیدان لەسەر دوورگەی مانھاتن بریتین لە [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی ستۆنوۆڵ]]؛ [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی کاستڵ کلینتۆن]]؛ یادی نەتەوەیی ھۆڵی فیدراڵی؛ [[پێگەی مێژوویی نەتەوەیی شوێنی لەدایکبوونی تیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]]؛ [[یادی نەتەوەیی ژەنەڕاڵ گرانت]] (گۆڕی گرانت)؛ [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی گۆڕستانی ئەفریقییەکان]]؛ و [[یادی نەتەوەیی ھامیلتۆن گرەینج]]. [[پێڕستی نیشانە مێژووییە نەتەوەیییەکان لە نیویۆرک سیتی|سەدان موڵک]] لەسەر [[تۆماری نەتەوەییی شوێنە مێژووییەکان]] یان وەک [[نیشانەی مێژوویی نەتەوەیی]] تۆمارکراون. حەوت پارکی ویلایەتی لە ناو نیویۆرک سیتی ھەن. ئەوان بریتین لە: [[پارێزراوی پارکی ویلایەتی کلەی پیت پۆندز]]، ناوچەیەکی سروشتی کە [[ڕێڕەوی ئەسپسواری|ڕێڕەوی ئەسپسواریی]] بەرفراوان لەخۆدەگرێت؛ [[پارکی ویلایەتی ڕیڤەربانک]]، کە دامەزراوەیەکی {{convert|28|acre|ha|adj=on}}یە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region |ناونیشان=http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110215035615/http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|Nysparks.state.ny.us]]}}</ref> و [[پارکی ویلایەتی مارشا پی جۆنسۆن]]، کە پارکێکی ویلایەتییە لە بروکلین و مانھاتن و ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری ڕۆژھەڵات و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕێزگرتن لە [[مارشا پی جۆنسۆن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marsha P. Johnson State Park (East River State Park) |ناونیشان=https://www.parks.ny.gov/parks/155/details.aspx |وێبگە=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> نیویۆرک سیتی زیاتر لە {{convert|28000|acre|km2}}ی لە [[پارکی شاری|زەوی پارکی شارەوانی]] و {{convert|14|mi|km}}ی لە کەناراوی گشتی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed {{convert|28000|acre|km2 |adj=on}} Mark |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=New York City Mayor's Office}}; {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beaches |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/facilities/beaches |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks & Recreation]]}}</ref> گەورەترین پارکی شارەوانی لە شارەکەدا پارکی کەنداوی پێلھامە لە دە بڕۆنکس، بە {{cvt|2772|acres|0}}،<ref name="nyt20130601" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pelham Bay Park |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks and Recreation]]}}</ref> و زۆرترین سەردانیکراوترین پارکی شاریش [[سەنتڕاڵ پارک]]ە، و یەکێکە لە زۆرترین وێنەگیراوترین و سەردانیکراوترین شوێنەکانی جیھان، بە ٤٢ ملیۆن سەردانیکەر لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref name=NYCvisitors/> === ژینگە === {{main|Environmental issues in New York City}} [[File:Recycling_combine_-_Sunset_Pk,_NYC_05.jpg|thumb|[[دامەزراوەی وەرگرتنەوەی ماددەی سەنسێت پارک]] گەورەترین دامەزراوەی [[ڕیسایکلکردنی یەک-ڕێڕەوی|ڕیسایکلکردنی تێکەڵ]]ە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Szczepanski |یەکەم=Mallory |ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Behind the Scenes of Sims Municipal Recycling's MRF in Brooklyn |ناونیشان=https://www.waste360.com/mrfs/behind-scenes-sims-municipal-recyclings-mrf-brooklyn |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Waste360 |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paben |یەکەم=Jared |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Closed Loop picks up an MRF operator with strong financials – Resource Recycling |ناونیشان=https://resource-recycling.com/recycling/2022/01/11/closed-loop-picks-up-a-mrf-operator-with-strong-financials/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Resource Recycling News |زمان=en-US}}</ref>]] پرسە ژینگەیییەکان لە نیویۆرک سیتی کاریگەرن بە قەبارەی شارەکە، چڕییەکەی، [[گواستنەوە لە نیویۆرک سیتی|ژێرخانی زۆری گواستنەوەی گشتی]]، و ھەڵکەوتەکەی لەسەر دەمی ڕووباری ھادسۆن. بۆ نموونە، یەکێکە لە گەورەترین سەرچاوەکانی پیسبوون لە وڵاتەکەدا و کەمترین ڕێژەی دەردانی [[گازی خانووی شووشەیی]] و بەکارھێنانی کارەبای ھەیە بۆ ھەر تاکێک. پلان وایە [[دوورگەی پارێزگاران]] ببێتە میوانداری سەنتەرێکی توێژینەوە و پەروەردە بە بڕی ١ ملیار دۆلاری ئەمریکی بۆ ئەوەی نیویۆرک سیتی بکاتە پێشەنگی جیھانی لە مامەڵەکردن لەگەڵ [[گۆڕانی کەشوھەوا|قەیرانی کەشوھەوا]].<ref name="NYCGlobalClimateLeader">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Mayor Adams, Trust For Governors Island Unveil Finalist Proposals For Climate Solutions Center |ناونیشان=https://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/781-22/mayor-adams-trust-governors-island-finalist-proposals-climate-solutions-center#/0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> وەک شارێکی [[بەندەر|بەندەری ئۆقیانووسی]]، نیویۆرک سیتی لە مەترسیدایە بەرامبەر دەرکەوتە درێژخایەنەکانی [[گەرمبوونی جیھانی]] وەک [[بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا]] کە بەھۆی [[دابەزینی زەوی]]یەوە خراپتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Prisco |یەکەم١=Jacopo |سەردێڕ=New York City is sinking due to its million-plus buildings, study says |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2023/05/23/world/nyc-sinking-sea-level-climate-scn/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|agency=CNN |بڵاوکەرەوە=Earth's Future |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> گۆڕانی کەشوھەوا بووەتە ھۆی پەرەپێدانی ئابوورییەکی بەرچاوی سەقامگیریی کەشوھەوا لە [[ئابووریی سەوز|کەشوھەوا]] و [[بەرگەگرتنی ژینگەیی]] لە شارەکەدا. نیویۆرک سیتی سەرنجی خستووەتە سەر کەمکردنەوەی [[کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ژینگە|کاریگەرییە ژینگەیییەکانی]] و [[پەنجەمۆری کاربۆنی]].<ref name="NYCCarbonFootprint">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Mayor de Blasio Commits to 80 Percent Reduction of Greenhouse Gas Emissions by 2050, Starting with Sweeping Green Buildings Plan |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/451-14/mayor-de-blasio-commits-80-percent-reduction-greenhouse-gas-emissions-2050-starting-with#/0 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> بەکارھێنانی [[ترانزێتی بەکۆمەڵ]] بەرزترینە لە وڵاتەکەدا. [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین بەکارھێنانی ترانزێتیان ھەیە|ڕێژەی بەرزی بەکارھێنانی ترانزێتی گشتی]] لە نیویۆرک، زیاتر لە ٦١٠,٠٠٠ گەشتی ڕۆژانەی پاسکیل تا ساڵی ٢٠٢٢،<ref name=NYCcycling/> و بوونی [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین پیادەی ھاتوچۆکەری تیادایە|چەندین ھاتوچۆکەری پیادە]] وای لێدەکات ببێتە کاراترین شاری گەورە لە ڕووی بەکارھێنانی وزەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name="NYC energy consumption">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jervey |یەکەم=Ben |ناونیشان=https://archive.org/details/biggreenappleyou00jerv |سەردێڕ=The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City |بڵاوکەرەوە=[[Globe Pequot Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٢٧-٣٨٣٥-٩}}</ref> شێوازەکانی ڕۆیشتن بە پێ و پاسکیل ڕێژەی ٢١٪ی ھەموو شێوازەکانی گەشتکردن لە شارەکەدا پێکدەھێنن؛ لەسەر ئاستی نیشتمانی، ڕێژەکە بۆ ناوچە میترۆپۆلیتانەکان نزیکەی ٨٪یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=2001 National Household Travel Survey: Summary of Travel Trends |ناونیشان=http://nhts.ornl.gov/2001/pub/STT.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Transportation]]}}</ref> لە ھەردوو ساڵی ٢٠١١ و ٢٠١٥دا، [[وۆک سکۆر]] نیویۆرک سیتی وەک گونجاوترین شاری گەورە بۆ [[پیادەڕەوی|ڕۆیشتن بە پێ]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستنیشان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Florida |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=2015's Most Walkable U.S. Cities |newspaper=[[The Atlantic]] |بڵاوکەرەوە=[[MSN]] |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150411013021/http://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC tops list of most walkable cities in America—video narrative by Mara Montalbano |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024120549/https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Buzz60, on [[MSN]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The 10 Most Walkable U.S. Cities |ناونیشان=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١|ئیش=[[MarketWatch]]}}</ref> و لە ساڵی ٢٠١٨دا، ''Stacker'' نیویۆرکی وەک پیادەڕەوترین شاری ئەمریکی ڕیزبەند کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Betsy |دوایین=Ladyzhets |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Most walkable cities in America |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/smart-living/most-walkable-cities-in-america/ss-AAw27Ti?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Stacker, via [[MSN]]}}</ref> [[سیتی‌بانک]] سپۆنسەری پاسکیلی گشتی کرد بۆ پڕۆژەی [[ھاوبەشیکردنی پاسکیل]]ی شارەکە، کە لە ساڵی ٢٠١٣دا بە [[سیتی بایک]] ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hamblin |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The Summer Bicycles Took Control |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/06/the-summer-bicycles-took-control/277166/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ئیش=[[The Atlantic Monthly]] |بڵاوکەرەوە=The Atlantic Monthly Group}}</ref> پێوەری ژمارەییی نیویۆرک سیتی بۆ "پێوەری پاسکیلسواری وەرزی" لە شارەکەدا گەیشتە بەرزترین ئاستی مێژوویی کە ٤٣٧ بوو کاتێک لە ساڵی ٢٠١٤ پێوانە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=2014 NYC In-Season Cycling Indicator |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=City of New York |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412032610/http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی نیویۆرک سیتی لە ئاوی پارێزراوی [[چیاکانی کاتسکیل]]ەوە دەردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Current Reservoir Levels |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/maplevels_wide.shtml |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Environmental Protection]]}}</ref> بەھۆی یەکپارچەیی و سیستەمی سروشتیی دەستلێنەدراوی [[پاڵاوتنی ئاو]]ی سەرچاوەکەوە، نیویۆرک یەکێکە لەو چوار شارە گەورەیەی ئەمریکا کە زۆربەی ئاوی خواردنەوەکەی ئەوەندە پاکە کە پێویستی بە [[چارەسەری ئاو]] نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Lustgarten |یەکەم=Abrahm |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=City's Drinking Water Feared Endangered; $10B Cost Seen |ئیش=[[The New York Sun]] |ناونیشان=http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820001437/http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی ئاوی شارەوانیی شارەکە گەورەترینە لە وڵاتەکەدا، کە ڕۆژانە زیاتر لە {{Convert|1|e9gal|e9l|abbr=off|sp=us}} ئاو دەگوازێتەوە لە سەرچاوەیەکەوە کە ڕووبەری {{Convert|1900|sqmi}} دادەپۆشێت.<ref name="NYTimes-Water-Investment-2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Winnie |دوایین=Hu |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=A Billion-Dollar Investment in New York's Water |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/01/18/nyregion/new-york-city-water-filtration.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>[https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-02/documents/ws-ourwater-new-york-state-fact-sheet.pdf ''New York Water Fact Sheet''], [[United States Environmental Protection Agency]]. June 2010. Accessed December 29, 2023. "New York City is home to the largest engineered water system in the nation, supplying more than 1 billion gallons of water each day to approximately 9 million people, representing half of the state's population. The city draws its water from reservoirs upstate, supplied by a 1,900-square-mile watershed—that's about the size of Delaware."</ref> بەپێی بنکەی دراوەی پیسبوونی ھەوای ژینگەی شاریی جیھانیی ساڵی ٢٠١٦ی [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=WHO Global Ambient Air Quality Database (update 2018) |ناونیشان=https://www.who.int/airpollution/data/cities/en/ |وێبگە=[[World Health Organization]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> تێکڕای چڕیی ساڵانە لە ھەوای نیویۆرک سیتی بۆ تەنۆلکەکانی قەبارە ٢.٥{{nbsp}}مایکرۆمەتر یان کەمتر (PM_2.5) بریتی بوو لە ٧.٠{{nbsp}}مایکرۆگرام بۆ ھەر مەترێکی سێجا، واتە ٣.٠{{nbsp}}مایکرۆگرام لە ناو سنووری ڕێنمایییەکانی کوالێتی ھەوای ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی بۆ تێکڕای ساڵانەی [[تەنۆلکەی قەبارە ٢.٥|PM_2.5]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ambient (outdoor) air quality and health |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health |وێبگە=[[World Health Organization]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[وەزارەتی تەندروستی و تەندروستیی دەروونیی نیویۆرک سیتی]]، بە ھاوبەشی لەگەڵ [[کۆلێژی کوینز، زانکۆی سیتیی نیویۆرک|کۆلێژی کوینز]]، ڕووپێوی ھەوای کۆمەڵگەی نیویۆرک ئەنجام دەدات بۆ پێوانەکردنی پیسکەرەکان لە نزیکەی ١٥٠ شوێندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Air Pollution Monitoring |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190305195347/http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[New York City Department of Environmental Protection]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == دیمۆگرافیا == {{Main|Demographics of New York City|Demographic history of New York City}} {{Historical populations|type=USA | 1698|4937 | 1712|5840 | 1723|7248 | 1737|10664 | 1746|11717 | 1756|13046 | 1771|21863 | 1790|33131 | 1800|60515 | 1810|96373 | 1820|123706 | 1830|202589 | 1840|312710 | 1850|515547 | 1860|813669 | 1870|942292 | 1880|1206299 | 1890|1515301 | 1900|3437202 | 1910|4766883 | 1920|5620048 | 1930|6930446 | 1940|7454995 | 1950|7891957 | 1960|7781984 | 1970|7894862 | 1980|7071639 | 1990|7322564 | 2000|8008288 | 2010|8175133 | 2020|8804190 | 2025 est.|8584629 | footnote={{efn|ئامارەکانی ١٨٨٠ و ١٨٩٠ بەشێک لە دە بڕۆنکس لەخۆدەگرن. لە ١٩٠٠ەوە پێدوا، ئامارەکان بۆ شاری یەکگرتووی پێنج [[ناوچەکانی نیویۆرک سیتی|ناوچەکە]]ن. '''سەرچاوەکان:''' ١٦٩٨–١٧٧١،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Greene and Harrington |سەردێڕ=American Population Before the Federal Census of 1790 |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ساڵ=١٩٣٢}}, as cited in: {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rosenwaike |یەکەم=Ira |سەردێڕ=Population History of New York City |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |شوێن=Syracuse, N.Y. |ساڵ=١٩٧٢|ژپنک=٠-٨١٥٦-٢١٥٥-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/populationhistor٠٠irar/page/٨ ٨]|ناونیشان=https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8}}</ref> ١٧٩٠–١٩٩٠<ref name=Census1790to1990/> ٢٠٠٠ و ٢٠١٠<ref name="2010 Census pop est">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Table PL-P1 NYC: Total Population New York City and Boroughs, 2000 and 2010 |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/census2010/t_pl_p1_nyc.pdf |وێبگە=nyc.gov |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> ٢٠٢٠ و ٢٠٢٥<ref name=NYCQuickFacts/>}} }} نیویۆرک سیتی پڕدانیشتووترین شاری ویلایەتە یەکگرتووەکانە، بە ٨,٨٠٤,١٩٠ دانیشتوو بەپێی [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان ٢٠٢٠|سەرژمێریی ٢٠٢٠]]، کە بەرزترین ژمارەی دەیەیییە تا ئێستا تۆمارکرابێت، و کۆچبەرانی زیاتری بۆ ناو شارەکە لەخۆگرتووە بە بەراورد بەو کۆچانەی کە بۆ دەرەوەی شار کراون لە کاتی [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان ٢٠١٠|سەرژمێریی ٢٠١٠]]ەوە.<ref name="QuickFacts">[https://www.census.gov/quickfacts/table/3651000,36,00 QuickFacts for New York city, New York; New York; United States], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sherry |یەکەم=Virginia N. |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4&nbsp;million |newspaper=[[Staten Island Advance]] |ناونیشان=http://www.silive.com/news/index.ssf/2014/03/staten_island_residents_number.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="nytimes_a">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/03/14/nyregion/more-people-moving-to-bronx-census-shows.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> ژمارەی ئەو کەسانەی لە نیویۆرک سیتی دەژین زیاتر لە دوو ھێندەی دانیشتووانی لۆس ئانجلەسە، کە دووەم گەورەترین شاری ئەمریکایە.<ref name="estimate2023a">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population Rebounds for Many Cities in Northeast and Midwest |ناونیشان=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/subcounty-population-estimates.html |وێبگە=[[United States Census Bureau]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٣٥.٩٪ی [[ئەمریکییە سپیپێستەکان|سپیپێست]]، ٢٢.٧٪ [[ڕەشپێستە ئەمریکییەکان|ڕەشپێست]]، ١٤.٦٪ [[ئەمریکییە ئاسیایییەکان|ئاسیایی]]، ١٠.٥٪ [[ئەمریکییە فرەڕەگەزەکان|تێکەڵ]]، ٠.٧٪ ئەمریکیی ڕەسەن و ٠.١٪ [[ئەمریکییەکانی دوورگەکانی زەریای ھێمن|دوورگەنشینی زەریای ھێمن]] بوون؛ ٢٨.٤٪ خۆیان وەک [[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی یان لاتینی]] ناساند.<ref name=QuickFacts/> لەنێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٠دا، دانیشتووانی نیویۆرک سیتی بە بڕی ٦٢٩,٠٠٠ کەس زیادی کرد، کە زیاترە لە کۆی گەشەی چوار گەورەترین شارەکانی تری ئەمریکا پێکەوە (لۆس ئانجلەس، شیکاگۆ، [[ھیووستن]]، و [[فینیکس، ئەریزۆنا|فینیکس]]).<ref name=2010to2020CensusGrowth1>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Celine |دوایین=Castronuovo |ناونیشان=https://thehill.com/homenews/state-watch/567611-all-10-largest-cities-grew-phoenix-supplants-philly-as-5th-largest-in-us |سەردێڕ=All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ئیش=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}</ref><ref name=2010to2020CensusGrowth2>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=John L. |دوایین=Dorman |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/census-10-largest-cities-united-states-population-growth-reapportionment-2021-8 |سەردێڕ=Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢١|ئیش=[[Business Insider]]}}</ref> چڕیی دانیشتووانی شارەکە کە {{Convert|27744.1|PD/sqmi}}یە دەیکاتە چڕترین شارەوانی ئەمریکا بە دانیشتووانێک لە سەرووی ١٠٠,٠٠٠ کەسەوە.<ref name="CensusDensity2022">[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density Highest Density States, Counties and Cities (2022)], [[United States Census Bureau]]. Accessed December 30, 2023.</ref> چڕیی دانیشتووانی مانھاتن {{Convert|70450.8|PD/sqmi}}یە، کە بەرزترینە لە ھەر کاونتییەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name=CensusDensity2022/> بەپێی داتاکانی سەرژمێریی ٢٠٢٠، نیویۆرک سیتی نزیکەی ٤٣.٦٪ی دانیشتووانی ویلایەتەکە بە ٢٠,٢٠٢,٣٢٠ کەس پێکدەھێنێت،<ref name=QuickFacts/> و نزیکەی ٣٩٪ی دانیشتووانی [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]ە.<ref name="PopHousingEstMetro">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro |ناونیشان=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000%7C330M200US408 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711031203/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000&#124;330M200US408 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=American Fact Finder, [[United States Census Bureau]]}}</ref> زۆربەی دانیشتووانی نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٥,١٤١,٥٣٩ یان ٥٨.٤٪) لە بروکلین یان کوینز دەژیان، کە دوو ناوچەن لەسەر لۆنگ ئایلەند.<ref name="QuickFactsFiveBoroughs">[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork,bronxcountynewyork,kingscountynewyork,newyorkcountynewyork,queenscountynewyork,richmondcountynewyork/ QuickFacts New York city, New York; Bronx County, New York; Kings County, New York; New York County, New York; Queens County, New York; Richmond County, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 14, 2024.</ref> بە خەمڵاندن ٨٠٠ زمان لە نیویۆرک قسەیان پێدەکرێت،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop"/><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://elalliance.org/ |سەردێڕ=Endangered Language Alliance |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref name=800source3>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |سەردێڕ=New Yorkers, Self-Assured and Opinionated, Defend Their Values |نووسەر=N. R. Kleinfield |newspaper=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160118134043/http://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ناوچەی ئاماریی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی گەورەترین [[لەدایکبووی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتانەکان کە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیان ھەیە|دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەی ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتان]] ھەیە لە جیھاندا. ناوچەی نیویۆرک بەردەوامە لەوەی بە جیاوازییەکی زۆر پێشەنگترین دەروازەی میترۆپۆلیتان بێت بۆ ئەو کۆچبەرە یاسایییانەی کە دەچنە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، کە بە شێوەیەکی بەرچاو تێدەپەڕێت لە کۆی گشتیی لۆس ئانجلەس و [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی مەیامی|مەیامی]] پێکەوە.<ref name="Immigrants2022est">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics LPRSupplemental Table 2d Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2022 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/sites/default/files/2023-12/2023_0818_plcy_yearbook_lawful_permanent_residents_fy2022.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref> نزیکەی حەوت ھێندە زیاتر لەو پیشەگەرە گەنجانەی کە لە ساڵی ٢٠١٩دا داواکارییان بۆ کار پێشکەش کردبوو لە ساڵی ٢٠٢٣دا داواکارییان بۆ کار پێشکەش کردووە لە نیویۆرک سیتی، کە ئەمەش نیویۆرکی کردووەتە باوترین شوێنی مەبەست بۆ دەرچووانی زانکۆ لەم دواییانەدا.<ref name=NYCMostPopularDestinationCollegeGrads>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/amp/2023/10/10/this-is-the-no-1-city-where-young-people-want-to-work-most.html |سەردێڕ=This is the No. 1 city attracting young professionals—demand grew nearly 7 times since 2019 |نووسەر=Jennifer Liu |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک لە ساڵی ١٩٢٥دا بوو بە [[گەورەترین شاری جیھان|گەورەترین ناوچەی شارنشینی جیھان]]، و پێشی [[لەندەن]] کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Exhibition Text—New York at Its Core: World City |ناونیشان=https://www.mcny.org/nyaic-worldcity-online |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.mcny.org |زمان=en}}</ref><ref name="Chandler">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chandler|یەکەم=Tertius|سەردێڕ=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|بڵاوکەرەوە=Edwin Mellen Press|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٠-٨٨٩٤٦-٢٠٧-٠|شوێن=Lewiston, New York|بەستەری نووسەر=Tertius Chandler}} Chandler defines a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at: (a) {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chase-Dunn|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Polities and Settlements Research Working Group|ناونیشان=https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|وێبگە=The Institute for Research on World-Systems|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220424173719/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} (b) {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rosenberg|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Largest Cities Throughout History: Determining population prior to census-taking was no easy task|ناونیشان=https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071|وێبگە=ThoughtCo|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} (c) {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BCE to 1988AD|ناونیشان=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988AD|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988CE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٠٨|وێبگە=Etext Archives}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە لە سەرەتای ١٩٣٠ەکاندا لە ١٠ ملیۆن کەس تێپەڕی، و بوو بە یەکەمین [[مێگاسیتی]].<ref name=":1" /><ref name="Chandler" /> لە ساڵی ١٩٥٥دا، [[گەورەشاری تۆکیۆ]] پێشی کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Focusing on World Megacities: Demographia World Urban Areas, 2021 {{!}} Newgeography.com |ناونیشان=https://www.newgeography.com/content/007127-focusing-world-megacities-demographia-world-urban-areas-2021 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.newgeography.com}}</ref><ref name="Chandler" /> === نەتەوە و ڕەگەزنامە === {{Main|Race and ethnicity in New York City|New York City ethnic enclaves}} بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠٢٢ لە [[ڕووپێوی کۆمەڵگەی ئەمریکی]]، گەورەترین ڕەچەڵەکە ڕاپۆرتکراوەکان لە نیویۆرک سیتی بریتی بوون لە [[ئەمریکییە دۆمینیکانییەکان|دۆمینیکانی]] (٨.٧٪)، [[ئەمریکییە چینییەکان|چینی]] (٧.٥٪)، [[پۆرتۆڕیکۆیییەکان|پۆرتۆڕیکۆیی]] (٦.٩٪)، [[ئەمریکییە ئیتالییەکان|ئیتالی]] (٥.٥٪)، [[ئەمریکییە مەکسیکییەکان|مەکسیکی]] (٤.٤٪)، [[ئەمریکییە ئێرلەندییەکان|ئێرلەندی]] (٤.٤٪)، [[ئەمریکییە ھیندییەکان|ھیندیی ئاسیایی]] (٣.١٪)، [[ئەمریکییە ئەڵمانییەکان|ئەڵمانی]] (٢.٩٪)، [[ئەمریکییە جامایکییەکان|جامایکی]] (٢.٤٪)، [[ئەمریکییە ئیکوادۆرییەکان|ئیکوادۆری]] (٢.٣٪)، [[ئەمریکییە ئینگلیزەکان|ئینگلیزی]] (٢.١٪)، [[ئەمریکییە پۆڵەندییەکان|پۆڵەندی]] (١.٩٪)، [[ئەمریکییە ڕووسەکان|ڕووسی]] (١.٧٪)، [[ئەمریکییە عەرەبەکان|عەرەب]] (١.٤٪)، [[ئەمریکییە ھایتییەکان|ھایتی]] (١.٤٪)، [[ئەمریکییە گویانییەکان|گویانی]] (١.٣٪)، [[ئەمریکییە فلیپینییەکان|فلیپینی]] (١.١٪)، و [[ئەمریکییە کۆرییەکان|کۆری]] (١.١٪).<ref name="United States Census Bureau">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QuickFacts for New York City / New York State / United States |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000,36,00 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[United States Census Bureau]]}}</ref><ref name="The City of New York" /><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York" /> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 90%;" !دیمۆگرافیای مێژوویی !٢٠٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US3651000&y=2020 |بڵاوکەرەوە=US Census Bureau |سەردێڕ=2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171)}}</ref> !٢٠١٠<ref name="United States Census Bureau" /> !١٩٩٠<ref name="pop">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |ناونیشان=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Census Bureau]]}}</ref> !١٩٧٠<ref name="pop" /> !١٩٤٠<ref name="pop" /> |- |[[سپیپێستی نا-ھیسپانی|سپیپێست]] (نا-ھیسپانی) |٣٠.٩٪ |٣٣.٣٪ |٤٣.٤٪ |٦٤.٠٪ |٩٢.١٪ |- |[[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی یان لاتینی]] |٢٨.٣٪ |٢٨.٦٪ |٢٣.٧٪ |١٥.٢٪ |١.٦٪ |- |[[ڕەشپێستەکان لە نیویۆرک سیتی|ڕەشپێست یان ئەفریقی-ئەمریکی]] (نا-ھیسپانی) |٢٠.٢٪ |٢٢.٨٪ |٢٨.٨٪ |٢١.١٪ |٦.١٪ |- |[[ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئاسیایی]] و [[ئەمریکییەکانی دوورگەکانی زەریای ھێمن|دوورگەنشینی زەریای ھێمن]] (نا-ھیسپانی) |١٥.٦٪ |١٢.٦٪ |٧.٠٪ |١.٢٪ |٠.٢٪ |- |ئەمریکیی ڕەسەن (نا-ھیسپانی) |٠.٢٪ |٠.٢٪ |٠.٤٪ |٠.١٪ |نەزانراو |- |[[ئەمریکییە فرەڕەگەزەکان|دوو یان چەند ڕەگەزێک]] (نا-ھیسپانی) |٣.٤٪ |١.٨٪ |نەزانراو |نەزانراو |نەزانراو |} بەپێی داتاکانی ڕووپێوی کۆمەڵگەی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٢، نزیکەی ٣٦.٣٪ی دانیشتووانی شارەکە [[لەدایکبووی دەرەوە|لەدەرەوە لەدایکبوون]] (بە بەراورد بە ١٣.٧٪ لەسەر ئاستی نیشتمانی)،<ref name=QuickFacts/> و ٤٠٪ی ھەموو منداڵان لە دایکێکی کۆچبەر لەدایک دەبن.<ref>Camarota, Steven A.; Zeigler, Karen; and Richwine, Jason. [https://cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US ''Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S; A look at health insurance coverage among new mothers by legal status at the state and local level''], [[Center for Immigration Studies]], October 9, 2018. Accessed January 14, 2024.</ref> بە درێژایی مێژووەکەی، نیویۆرک [[دەروازەی چوونەژوورەوە|دەروازەیەکی سەرەکییە بۆ چوونەژوورەوە]]ی کۆچبەران.<ref name="CityDiversity">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Semple |یەکەم=Kirk |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok it |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/interactive/2013/06/09/nyregion/new-york-citys-newest-immigrant-enclaves.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref><ref name="NYC immigration">[https://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/nny2013/nny_2013.pdf ''The Newest New Yorkers: 2013''], [[New York City Department of City Planning]], December 2013. Retrieved February 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."</ref> ھیچ وڵاتێک یان ناوچەیەکی سەرچاوەی دیاریکراو زاڵ نییە.<ref name="CityDiversity" /> کوینز گەورەترین دانیشتووانی ئاسیایی-ئەمریکی و [[شارستانییەکانی ئەندێس|ئەندێسی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ھەیە، و ھەروەھا فرەنەتەوەترین و فرەزمانترین ناوچەی شارنشینە لە جیھاندا.<ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref name="QueensMostDiverseWorld2"/> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی بە گشتی ماڵی گەورەترین [[لەدایکبووی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتانەکان کە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیان ھەیە|دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیە لە ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتانی تردا]] لە جیھاندا، کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا ژمارەیان دەگەیشتە ٥.٩ ملیۆن. {{multiple image | title = [[گرووپە نەتەوەیییەکانی نیویۆرک سیتی]] | align = right | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Chinatown,_New_York_(18076448908).jpg | caption1 = [[فوژۆی بچووک]]، مانھاتن | image2 = Little Italy NY Street.JPG | caption2 = [[ئیتالیای بچووک، مانھاتن|ئیتالیای بچووک]]، مانھاتن | image3 = Brighton_beach_(7434138858).jpg | caption3 = [[ڕووسیای بچووک]]، بروکلین | image4 = 74th St shopping Jax Hts jeh.jpg | caption4 = [[ھیندی بچووک]]، کوینز }} [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] گەورەترین دانیشتووانی [[ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئاسیایی]] ھەیە، بە ٢.٦ ملیۆن کەس.<ref name=NYCMetroLargestAsianPopulation>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/asian-americans-in-the-u-s/|سەردێڕ=Facts about Asians in the U.S.|نووسەر=Carolyne Im|بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> نیویۆرک گەورەترین دانیشتووانی [[چینییەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|چینی]] لە دەرەوەی ئاسیا و گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ھیندییەکان|ھیندیی ئاسیایی]] لە نیوەگۆی ڕۆژاوا ھەیە،<ref name="NYCLargestChinesePopulation">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/02/23/nyregion/in-new-york-indictment-of-officer-peter-liang-divides-chinese-americans.html|سەردێڕ=Indictment of New York Officer Divides Chinese-Americans |نووسەر=Vivian Yee |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=Now they are reaching out to the Chinese-language press, contacting lawyers to advise Officer Liang and planning a protest march in New York, a city with the largest Chinese population outside of Asia.}}</ref> ھەروەھا گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ڕووسەکان|ڕووسی-ئەمریکی]]،<ref name="U.S. Department of Homeland Security" /> ئیتالی-ئەمریکی، و ئەفریقی-ئەمریکی. نیویۆرک ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە دۆمینیکانییەکان|دۆمینیکانی-ئەمریکی]]، [[کۆچکردنی پۆرتۆڕیکۆیییەکان بۆ نیویۆرک سیتی|پۆرتۆڕیکۆیی-ئەمریکی]]، و [[ئەمریکییە باشوورییە ئەمریکییەکان|ئەمریکییەکانی باشووری ئەمریکا]]یە<ref name="U.S. Department of Homeland Security">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics: 2011 Supplemental Table 2 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR11.shtm |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref> و بە گشتی دووەم گەورەترین دانیشتووانی [[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ھەیە، کە ژمارەیان لە ٥ ملیۆن کەس زیاترە. [[ئەمریکییە ڤێنیزوێلییەکان|ڤێنیزوێلا]]، [[ئەمریکییە ئیکوادۆرییەکان|ئێکوادۆر]]، [[ئەمریکییە کۆلۆمبییەکان|کۆلۆمبیا]]، [[ئەمریکییە گویانییەکان|گویانا]]، [[ئەمریکییە پیرۆیییەکان|پیرۆ]]، و [[ئەمریکییە بەڕازیلییەکان|بەڕازیل]]، وڵاتە سەرەکییەکانی سەرچاوەن لە ئەمریکای باشوورەوە بۆ کۆچبەران بۆ ناوچەی نیویۆرک سیتی؛ [[کۆماری دۆمینیکان]]، [[جامایکا]]، [[ھایتی]]، و [[ئەمریکییە ترینیدادی و تۆباگۆیییەکان|ترینیداد و تۆباگۆ]] لە [[کاریبییەکان لە نیویۆرک سیتی|کاریبی]]؛ [[ئەمریکییە نێجێرییەکان|نێجیریا]]، [[ئەمریکییە میسرییەکان|میسر]]، [[ئەمریکییە غانییەکان|غانا]]، [[ئەمریکییە تانزانییەکان|تانزانیا]]، [[ئەمریکییە کینیایییەکان|کینیا]]، و [[ئەمریکییە باشووری ئەفریقییەکان|باشووری ئەفریقا]] لە [[کۆچکردنی ئەفریقییەکان بۆ ئەمریکا|ئەفریقا]]وە؛ و [[ئەمریکییە سالڤادۆرییەکان|ئێلسالڤادۆر]]، [[ئەمریکییە ھۆندوراسییەکان|ھۆندوراس]]، و [[ئەمریکییە گواتیمالییەکان|گواتیمالا]] لە ئەمریکای ناوەڕاستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2013 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712214124/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of Homeland Security]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نیویۆرک سیتی بەرزترین کۆی دانیشتووانی ئاسیایی لە ھەر شارێکی تاکی ئەمریکی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Asian American Statistics |ناونیشان=http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=Améredia Incorporated |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110714063833/http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەمریکییە ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی]]، بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٠، ژمارەیان لە ١.٢ ملیۆن کەس زیاترە،<ref name=QuickFacts/> کە گەورەترە لە کۆی دانیشتووانی ئاسیایی لۆس ئانجلەس و سان فرانسیسکۆ پێکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Semple |یەکەم=Kirk |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Asian New Yorkers Seek Power to Match Numbers |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/24/nyregion/asian-new-yorkers-asian-new-yorkers-seek-power-to-match-surging-numbers.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١|وتەگێڕانەوە=Asians, a group more commonly associated with the West Coast, are surging in New York, where they have long been eclipsed in the city's [[kaleidoscope|kaleidoscopic]] racial and ethnic mix. For the first time, according to census figures released in the spring, their numbers have topped one million—nearly one in eight New Yorkers, which is more than the Asian population in the cities of San Francisco and Los Angeles combined.}}</ref> [[چایناتاون، مانھاتن|چایناتاون (گەرەکی چینییەکان)ی مانھاتن]] گەورەترین کۆبوونەوەی چینییەکانە لە [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]دا،<ref name="fact-sheet">* {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf |سەردێڕ=Chinatown New York City Fact Sheet |بڵاوکەرەوە=www.explorechinatown.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ny.com/articles/chinatown.html |سەردێڕ=The History of New York's Chinatown |یەکەم=Sarah |دوایین=Waxman |بڵاوکەرەوە=Mediabridge Infosystems, Inc |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|وتەگێڕانەوە=Manhattan's Chinatown, the largest Chinatown in the United States and the site of the largest concentration of Chinese in the Western Hemisphere, is located on the Lower East Side.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |سەردێڕ=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |یەکەم=David M. |دوایین=Reimers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٦٨١-٤|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |سەردێڕ=Beyond Chinatown: Dual immigration and the Chinese population of metropolitan New York City, 2000, Page 4 |نووسەر=Lawrence A. McGlinn, Department of Geography SUNY-New Paltz |بڵاوکەرەوە=Middle States Geographer, 2002, 35: 110–119, Journal of the Middle States Division of the Association of American Geographers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121029075400/http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |سەردێڕ=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |یەکەم=David M. |دوایین=Reimers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٦٨١-٤|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press}}</ref> و کوینز ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[گەلی تیبێت|تیبیتییە]] لە دەرەوەی ئاسیا.<ref name="UnreachedNY">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Most Significant Unreached People Group Communities in Metro NY |ناونیشان=http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=GLOBAL GATES |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141027192509/http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەمریکییە عەرەبەکان]] ژمارەیان لە نیویۆرک سیتی لە ١٦٠,٠٠٠ تێدەپەڕێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Community of Many Worlds: Arab Americans in New York City |ناونیشان=http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141108212113/http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Allied Media Corp}}</ref> کە زۆرترینیان لە بروکلین کۆبوونەتەوە. نیویۆرک سیتی میوانداری بەرزترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە فەلەستینییەکان|فەلەستینییە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا،<ref name=NYCLargestPalestinianPopulation>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Largest Palestinian Community in the United States by City {{!}} Zip Atlas |ناونیشان=https://zipatlas.com/us/city-comparison/largest-palestinian-community.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=zipatlas.com}}</ref> و گەورەترین ڕەوەندەکانی [[ئەمریکییە ئۆزبەکییەکان|ئۆزبەکستانی]] و [[ئەمریکییە ئەلبانییەکان|ئەلبانی]] ھەیە لە جیھاندا؛<ref name=NYCWhiteMuslimDiasporas>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/10/nyregion/eric-adams-albania-citizen.html?smid=nytcore-ios-share|سەردێڕ=Eric Adams, Citizen of the World, Becomes an Actual Citizen of Albania|نووسەر=Emma Goldberg|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا [[ئەمریکییە تورکەکان|تورک]]، [[ئەمریکییە ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]]، و [[ئەمریکییە ئازەربایجانییەکان]] بەشێکی گەشەسەندوون لە دانیشتووانە سپیپێستە نا-ھیسپانییەکەی شارەکە.<ref name=NYCLittleIstanbul>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://brooklyndowntownstar.com/restaurants/2024/03/06/meet-the-turkish-immigrants-of-south-brooklyn/|سەردێڕ=Meet the Turkish Immigrants of South Brooklyn: Experience the culture and taste of Turkey|نووسەر=Yasin Akdag|newspaper=Brooklyn Star|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 2 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/yearbook-immigration-statistics-2013-lawful-permanent-residents |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zunitch |یەکەم=Victoria |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=City lauds Armenian culture in Queens |ناونیشان=https://www.qchron.com/editions/queenswide/city-lauds-armenian-culture-in-queens/article_b2885ecf-d09f-5d9b-b84d-5b2955d3cc83.html |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Queens Chronicle |زمان=en}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە ماڵی ٢٠٪ی [[ئەمریکییە ھیندییەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|ئەمریکییە ھیندییەکانی]] وڵاتەکەیە و لایەنی کەم بیست ناوچەی [[ھیندی بچووک (شوێن)|ھیندی بچووک]] لەخۆدەگرێت، و ١٥٪ی ھەموو [[ئەمریکییە کۆرییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئەمریکییە کۆرییەکانی]] وڵاتەکە و چوار [[کۆریاتاون، مانھاتن|کۆریاتاون]] لەخۆدەگرێت.<ref name=NYCAmericanCommunitySurvey>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.census.gov/ |سەردێڕ=Explore Census Data |بڵاوکەرەوە=United States Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> نیویۆرک سیتی و ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی گەورەترین دانیشتووانی [[ڕەشپێستەکان لە نیویۆرک سیتی|ڕەشپێست یان ئەفریقی-ئەمریکی]] ھەیە لە وڵاتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Facts About the U.S. Black Population |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/facts-about-the-us-black-population/}}</ref> نیویۆرک سیتی گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ئەورووپییەکان|ئەورووپی]] و [[سپیپێستی نا-ھیسپانی|سپیپێستی نا-ھیسپانی]] ھەیە لە ھەر شارێکی ئەمریکا، کە لە ساڵی ٢٠١٢دا ژمارەیان گەیشتە ٢.٧ ملیۆن کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=American FactFinder—Results |ناونیشان=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200315193522/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Commerce]]}}</ref> [[ڕەوەندی ئەورووپی]] کە لە شارەکەدا دەژین زۆر فرەچەشنن و زۆرێک لە [[گرووپە نەتەوەیییەکانی نیویۆرک سیتی#ئەورووپی|گرووپە نەتەوەیییە ئەورووپییەکان ناوچەی تایبەت بە خۆیان دروستکردووە]].<ref name=BrightonBeachRussianSpeakingEpicenter>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://untappedcities.com/2014/01/23/nyc-micro-neighborhoods-little-odessa-brighton-beach-brooklyn/ |سەردێڕ=NYC's Micro Neighborhoods: Little Odessa in Brighton Beach, Brooklyn |نووسەر=Brennan Ortiz |ساڵ=٢٠١٤|ئیش=Untapped Cities (online, January 23) |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown1>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1991/11/15/arts/astoria-a-greek-isle-in-the-new-york-city-sea.html |سەردێڕ=Astoria, a Greek Isle in the New York City Sea |نووسەر=Richard F. Shepard |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown2>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://greekreporter.com/2022/06/18/the-ever-changing-face-of-greektown-in-astoria-queens-video/ |سەردێڕ=Astoria: The Ever-Changing Greektown of New York |نووسەر=Kerry Kolasa-Sikiaridi |بڵاوکەرەوە=Greek Reporter |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بە ٩٦٠,٠٠٠ دانیشتووی جوولەکە لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نیویۆرک سیتی ماڵی بەرزترین [[دانیشتووانی جوولەکە بەپێی شار|دانیشتووانی جوولەکەیە]] لە ھەر شارێکی جیھان،<ref name="Gergely-2024">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gergely |یەکەم=Julia |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Nearly 1 million Jews live in NYC, new study finds |ناونیشان=https://www.jta.org/2024/05/09/ny/nearly-1-million-jews-live-in-nyc-new-study-finds |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Jewish Telegraphic Agency |زمان=en-US}}</ref> و ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی تا ساڵی ٢٠٢١ زیاتر لە ٢ ملیۆن جوولەکەی تێدا کۆببووەوە، کە دووەم گەورەترین دانیشتووانی جوولەکەیە لە جیھاندا لە دوای [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی تەلئەبیب]] لە ئیسرائیل.<ref>{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2021 |title=World Jewish Population |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |publisher=[[Berman Jewish DataBank]] |access-date=September 4, 2023 }}</ref> لە ناوچەی بروکلین، بە خەمڵاندن لە ھەر چوار دانیشتوویەک یەکێکیان جوولەکە بووە تا ساڵی ٢٠١٨.<ref name="BrooklynJewish">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weichselbaum |یەکەم=Simone |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Nearly one in four Brooklyn residents are Jews, new study finds |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704130656/http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hilary |دوایین=Danailova |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Brooklyn, the Most Jewish Spot on Earth |ناونیشان=https://www.hadassahmagazine.org/2018/01/11/brooklyn-jewish-spot-earth/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Hadassah Magazine]] |زمان=en-US}}</ref> === ئاراستەی سێکسی و ناسنامەی جێندەری === {{main|LGBTQ culture in New York City|Transgender culture of New York City|Same-sex marriage in New York|NYC Pride March}} {{further|New York City Drag March|Queens Pride Parade|List of LGBT people from New York City|List of largest LGBT events}} نیویۆرک سیتی وەک [[کولتووری ھاوڕەگەزخوازان لە نیویۆرک سیتی|پایتەختی ھاوڕەگەزخوازانی]] جیھان و گرێی ناوەندی [[سیستەمی ژینگەیی کۆمەڵایەتی-سیاسی|سیستەمی ژینگەیی کۆمەڵایەتی-سیاسی]] [[پەیمانگای ھاوڕەگەزخوازان|لێزبیەن، گەی، دووڕەگەزخواز، و ترانسجێندەر]] (LGBT) وەسف کراوە، و ماڵی یەکێک لە گەورەترین دانیشتووانی LGBTی جیھان و دیارترینەکانە.<ref name=NYCGayCapitalOfTheWorld1>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gayexpress.co.nz/2018/04/new-york-worlds-gay-capital/ |سەردێڕ=New York – The World's Gay Capital |یەکەم=Peter |دوایین=Minkoff |بڵاوکەرەوە=Your LGBTQ+ Voice |ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک ماڵی نزیکەی ٥٧٠,٠٠٠ کەسە کە خۆیان وەک [[ھاوڕەگەزخوازەکان لە نیویۆرک سیتی|گەی]] و [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] دەناسێنن، کە [[دیمۆگرافیای LGBT لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#بەپێی ناوچەی میترۆپۆلیتان|گەورەترینە لە وڵاتەکەدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gates |یەکەم=Gary J. |سەردێڕ=Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey |ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130609015224/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Williams Institute|The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Silverman |یەکەم١=Brian |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fIAuxa6ic9EC&q=new+york+one+of+the+largest+world+gay+population&pg=PT703 |سەردێڕ=Frommer's New York City 2013 |دوایین٢=Chauvin |یەکەم٢=Kelsy |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٣١٤٤-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]]}}</ref> چالاکیی سێکسیی نێوان ھاوڕەگەزەکان لە نێوان پێگەیشتووانی ڕازیبوودا یاسایی بووە لە نیویۆرک لە کەیسی ''[[نیویۆرک دژی ئۆنۆفری]]'' لە ساڵی ١٩٨٠ەوە، کە [[یاساکانی لادانی سێکسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#یاساکانی ویلایەت و ناوچەکان پێش کەیسی لۆرێنس دژی تێکساس|یاسای لادانی سێکسی]] ویلایەتەکەی ھەڵوەشاندەوە.<ref>{{cite court |litigants=People v. Ronald Onofre |vol=51 |reporter=N.Y.2d |opinion=476 |court=[[New York Court of Appeals|N.Y. Court of Appeals]] |date=December 18, 1980 |url=https://scholar.google.com/scholar_case?case=8178620795596160936 |access-date=March 30, 2022 }}</ref> [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزەکان لە نیویۆرک]] لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١دا یاسایی کرا، و ڕێگەی پێدرا لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١١دا ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Confessore |یەکەم١=Nicholas |دوایین٢=Barbaro |یەکەم٢=Michael |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=New York Allows Same-Sex Marriage, Becoming Largest State to Pass Law |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/25/nyregion/gay-marriage-approved-by-new-york-senate.html?_r=1&hp |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ئیش=[[The New York Times]]}}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_26.jpg|thumb|[[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی]] [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین نمایشی شانازییە لە جیھاندا]].<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade"/>]] [[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی]] ساڵانە بەرەو باشوور بە شەقامی [[پێنجەم ئەڤینیو]]دا دەڕوات و لە [[گرینویچ ڤیلێج، مانھاتن|گرینویچ ڤیلێج]] لە خوارووی مانھاتن کۆتایی دێت؛ نمایشەکە [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین نمایشی شانازییە لە جیھاندا]]، کە ھەموو مانگێکی حوزەیران دەیان ھەزار بەشداربوو و ملیۆنان بینەری سەر شۆستەکان بۆ خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|سەردێڕ=Revelers Take to the Streets For 48th Annual NYC Pride March |ناونیشان=http://newyork.cbslocal.com/2017/06/25/48th-nyc-pride-march/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[CBS New York]] |وتەگێڕانەوە=A sea of rainbows took over the Big Apple for the biggest pride parade in the world Sunday.}}</ref><ref name=NYCWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gleason |یەکەم=Will |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey |ناونیشان=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |وتەگێڕانەوە=After compiling the thoughts of over 30,000 people, both from our NYC readership and half-a-world away, New York was voted the greatest city on the planet for 2019. In a hint as to why this happened, and why now, it also led to the categories of most diverse metropolis and best culture.... Since then, it's steadily attracted more and more attendees and, last year, averaged 10,000 people a night. Those thousands of New Yorkers weren't just hungry for new food, but for new points of view.... 'We've now been able to represent over 85 countries, and I'm constantly hearing examples of people branching out and trying things they've never heard of before.'}}</ref> [[نمایشی شانازیی کوینز]] ساڵانە لە [[جاکسن ھایتس، کوینز|جاکسن ھایتس]] بەڕێوەدەچێت و نمایشێکی ''فرەکلتووریی'' بەدوادا دێت.<ref name="NYCTrans">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Bill |دوایین=Parry |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Elmhurst vigil remembers transgender victims lost to violence and hate |newspaper=[[TimesLedger Newspapers|TimesLedger]] |شوێن=New York |ناونیشان=https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190213003206/https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> [[ستۆنوۆڵ ٥٠ - شانازیی جیھانیی نیویۆرک سیتی ٢٠١٩]] [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین ئاھەنگی شانازیی نێونەتەوەیی]] بوو لە مێژوودا، کە یادی ٥٠ ساڵەی ڕاپەڕینی ستۆنوۆڵی دەکردەوە، بە ئامادەبوونی ١٥٠,٠٠٠ بەشداربوو و پێنج ملیۆن بینەر تەنھا لە مانھاتندا.<ref name="Authorities1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Karma |دوایین=Allen |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/million-people-crowed-nyc-worldpride-mayor/story?id=64090338 |سەردێڕ=About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}</ref> نیویۆرک سیتی ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[ترانسجێندەر]]ە لە جیھاندا، کە لە ساڵی ٢٠١٨دا بە زیاتر لە ٥٠,٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە، کە لە مانھاتن، بروکلین، و کوینز کۆبوونەتەوە؛ بەڵام، تا پشێوییەکانی ستۆنوۆڵ لە حوزەیرانی ١٩٦٩دا، ئەم کۆمەڵگەیە ھەستیان بە پەراوێزخستن و پشتگوێخستن دەکرد لەلایەن کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازانەوە.<ref name="NYCTrans" /><ref name="TransEqualityNYC" /> ڕێپێوانی ڕزگاریی بروکلین، کە گەورەترین خۆپیشاندانی [[مافەکانی ترانسجێندەر|مافەکانی ترانسجێندەر]] بوو لە مێژووی LGBTدا، لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا بەڕێوەچوو، کە لە [[گۆڕەپانی گراند ئارمی]]ەوە بۆ [[فۆرت گرین، بروکلین]] درێژبووەوە، و تیشکی خستە سەر پاڵپشتیکردنی ژیانی ترانسجێندەرە ڕەشپێستەکان، و بە خەمڵاندنێک ١٥,٠٠٠ بۆ ٢٠,٠٠٠ بەشداربووی بۆ خۆی ڕاکێشا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Anushka |دوایین=Patil |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=How a March for Black Trans Lives Became a Huge Event |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/06/15/nyregion/brooklyn-black-trans-parade.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Shannon |دوایین=Keating |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Corporate Pride Events Can't Happen This Year. Let's Keep It That Way |وێبگە=[[BuzzFeed News]] |ناونیشان=https://www.buzzfeednews.com/article/shannonkeating/pride-protest-black-trans-rally-brooklyn-liberation-lgbtq |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> === ئایین === {{further|St. Patrick's Cathedral (Midtown Manhattan)|Rockefeller Center Christmas Tree| History of the Jews in New York City|Jewish arrival in New Amsterdam|Islam in New York City|Hindu Temple Society of North America|Mahayana Buddhism North America|Falun Gong}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | header = بینا ئایینییە دیارەکان لە نیویۆرک سیتی | image1 = Emanu-elNYjeh.JPG | image2 = At New York, USA 2017 119.jpg | image3 = Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG | image4 = Hindu Temple Society of North America (Flushing, Queens - exterior).jpg | footer = لە چەپەوە بۆ ڕاست لە سەرەوە: [[پەرستگای ئیمانوێل لە نیویۆرک (١٩٣٠)|پەرستگای ئیمانوێل]]؛ [[کڵێسای سەرەکی سانت پاتریک (نیویۆرک سیتی)|کڵێسای سەرەکی سانت پاتریک]]؛ [[ناوەندی کولتووری ئیسلامیی نیویۆرک]]؛ و [[کۆمەڵگەی پەرستگای ھیندووی ئەمریکای باکوور]] }} [[مەسیحییەت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|مەسیحییەت]] گەورەترین ئایینە (٥٩٪ی پەیڕەوکاران) لە نیویۆرک سیتی،<ref name="NYCReligion1">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Michael |دوایین=Lipka |ناونیشان=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/07/29/major-u-s-metropolitan-areas-differ-in-their-religious-profiles/ |سەردێڕ=Major U.S. metropolitan areas differ in their religious profiles |بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]] |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> کە ماڵی بەرزترین ژمارەی کڵێسایە لە ھەر شارێکی جیھاندا.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld"/> [[کەنیسەی کاسۆلیک|کاسۆلیکیزم]] گەورەترین مەزھەبی مەسیحییە (٣٣٪)، بەدوایدا [[پرۆتێستانتیزم]] (٢٣٪)، و [[پێڕستی مەزھەبە مەسیحییەکان|مەزھەبە مەسیحییەکانی تر]] (٣٪) دێن. دانیشتووانی [[کەنیسەی لاتین|کاسۆلیکی لاتین]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن [[ئارکدیۆسێسی کاسۆلیکی ڕۆمانیی نیویۆرک]] و [[دیۆسێسی کاسۆلیکی ڕۆمانیی بروکلین|دیۆسێسی بروکلین]]ەوە خزمەت دەکرێن، لەکاتێکدا [[کەنیسە کاسۆلیکەکانی ڕۆژھەڵات|کاسۆلیکەکانی ڕۆژھەڵات]] دابەشکراون بەسەر چەندین دەسەڵاتی دادوەریدا لە سەرتاسەری شارەکەدا. [[ئێڤانجیلیزم|پرۆتێستانتیزمی ئێڤانجیلی]] گەورەترین لقی پرۆتێستانتیزمە لە شارەکەدا (٩٪)، بەدوایدا [[پرۆتێستانتی سەرەکی]] (٨٪) دێت، لەکاتێکدا پێچەوانەکەی بەزۆری بۆ شارەکان و ناوچە میترۆپۆلیتانەکانی تری ئەمریکا ڕاستە.<ref name="NYCReligion2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics |ناونیشان=https://www.pewforum.org/religious-landscape-study/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project |زمان=en-US}}</ref> بە [[جوولەکەکان لە نیویۆرک سیتی|٩٦٠,٠٠٠ دانیشتووی جوولەکە]] تا ساڵی ٢٠٢٣، [[جوودایزم]] دووەم گەورەترین ئایینە کە لە نیویۆرک سیتی پەیڕەو دەکرێت،<ref name="Gergely-2024" /> کە ماڵی گەورەترین دانیشتووانی جوولەکەیە لە دەرەوەی [[تەلئەبیب]]. نزیکەی نیوەی دانیشتووانە جوولەکەکەی شارەکە لە بروکلین دەژین.<ref name="BrooklynJewish"/><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth/> [[ئیسلام]] وەک سێیەم گەورەترین ئایین لە نیویۆرک سیتی دادەنرێت، لە دوای مەسیحییەت و جوودایزم، بە خەمڵاندنێک لە نێوان ٦٠٠,٠٠٠ و ١,٠٠٠,٠٠٠ پەیڕەوکاری ئیسلام، کە ١٠٪ی منداڵانی قوتابخانە گشتییەکانی شارەکە لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Grynbaum |یەکەم١=Michael M. |دوایین٢=Otterman |یەکەم٢=Sharon |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=New York City Adds 2 Muslim Holy Days to Public School Calendar |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/03/05/nyregion/new-york-to-add-two-muslim-holy-days-to-public-school-calendar.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> ٢٢.٣٪ی [[ئیسلام لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|موسڵمانە ئەمریکییەکان]] لە نیویۆرک سیتی دەژین، بە ١.٥ ملیۆن موسڵمان لە ناوچەی گەورەترینی [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]، کە گەورەترین دانیشتووانی میترۆپۆلیتانی موسڵمانە لە [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=An Impact Report of Muslim Contributions to New York City |ناونیشان=https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ |وێبگە=Institute for Social Policy and Understanding |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210402143659/https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>—و [[فرەچەشنیی نەتەوەیی|فرەنەتەوەترین]] دانیشتووانی موسڵمانە لە ھەر شارێکی جیھاندا.<ref name=NYCMostDiverseMuslimPopulationWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=Muslims in Metro New York (Part 2) – Specific Muslim Group Estimates |ناونیشان=https://globalgates.info/resources-information/muslims-in-metro-new-york-part-2-specific-muslim-group-estimates/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Global Gates |زمان=en-US}}</ref> [[مزگەوتی پاوەرز ستریت]] لە بروکلین یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە بەردەوام کار دەکات، و نوێنەرایەتیی یەکەمین ڕێکخراوی ئیسلامی دەکات ھەم لە شارەکە و ھەم لە ویلایەتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Tharik |دوایین=Hussain |سەردێڕ=How America's oldest mosque was built by Muslims from the Baltic |ناونیشان=https://www.baltictimes.com/how_america___s_oldest_mosque_was_built_by_muslims_from_the_baltic/ |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[The Baltic Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Zuha |دوایین=Siddiqui |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=America's Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg |ناونیشان=https://bedfordandbowery.com/2018/12/americas-oldest-surviving-mosque-is-in-williamsburg/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=Bedford + Bowery |زمان=en-US}}</ref> لە دوای ئەم سێ گەورەترین گرووپە ئایینییانە لە نیویۆرک سیتی، [[ھیندوئیزم]]، [[بوودیزم]]، [[سیکیزم]]، [[زەردەشتی]]، و ئەوانی تر دێن. تا ساڵی ٢٠٢٣، ٢٤٪ی دانیشتووانی گەورەشاری نیویۆرک ڕایانگەیاند کە ھیچ سەر بە ئایینێکی ڕێکخراو نین، و ٤٪ خۆیان وەک [[بێخوایەتی|بێبڕوا (ئەتەئیست)]] ناساندووە.<ref name=NYCReligion3>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/new-york-city-metro-area/ |سەردێڕ=Religious composition of adults in the New York City metropolitan area |بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == ئابووری == {{Main|Economy of New York City}} [[File:Midtown_Manhattan_from_Weehawken_September_2021_001.jpg|thumb|[[میدتاون مانھاتن]] گەورەترین ناوەندی بازرگانییە لە جیھاندا.<ref name=reuters-2022-03-24/>]] [[File:Luchtfoto_van_Lower_Manhattan.jpg|thumb|[[خوارووی مانھاتن]]، بە [[وۆڵ ستریت]]یشەوە، کە ناوەندی سەرەکیی داراییی جیھانە،<ref name="NYCFinancialAndFintechCapitalWorld" /> و [[سەنتەری بازرگانیی جیھانیی یەک]]، کە [[پێڕستی بەرزترین بیناکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەرزترین ھەوربڕە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]]]] نیویۆرک سیتی ناوەندێکی جیھانییە بۆ بازرگانی و مامەڵە، کە ھەندێک جار پێی دەوترێت "پایتەختی جیھان".<ref name="NewYorkCapitaloftheWorld1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kenneth T. |دوایین=Jackson |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Does New York Still Want to Be the Capital of the World? |newspaper=The Wall Street Journal |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> گەورەشاری نیویۆرک خاوەنی [[پێڕستی شارەکان بەپێی GDP|گەورەترین ئابووریی میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا]]، کە [[بەرھەمی ناوخۆیی میترۆپۆلیتان]]ی بە ٢.١٦&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی خەمڵێنراوە لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref name="bea.gov">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area |ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/release?et=&pageID=2&rid=397&t= |وێبگە=fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="fred.stlouisfed.org" /> نیویۆرک ناوەندێکە بۆ بانکی و داراییی جیھانی، چاودێریی تەندروستی، و [[زانستەکانی ژیان]]،<ref name="NYCHealthCareLifeSciences">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub |سەردێڕ=Governor Hochul, Mayor Adams Announce Plan for SPARC Kips Bay, First-of-Its-Kind Job and Education Hub for Health and Life Sciences Innovation |بڵاوکەرەوە=[[New York (state)|State of New York]] |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[تەکنۆلۆژیای پزیشکی]] و توێژینەوە، فرۆشتنی تاک، بازرگانیی جیھانی، گواستنەوە، گەشتیاری، خانووبەرە، [[میدیای نوێ]]، [[میدیای نەریتی]]، ڕیکلام، [[خزمەتگوزارییە یاسایییەکان]]، [[ژمێریاری]]، دڵنیایی، و ھونەرەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان؛ لەکاتێکدا [[سیلیکۆن ئالێی]]، کە [[میۆتۆنی|نازناوێکە]] بۆ بواری تەکنۆلۆژیای بەرزی نیویۆرک، بەردەوامە لە فراوانبوون. [[بەندەری نیویۆرک و نیوجێرزی]] بزوێنەرێکی ئابووریی گەورەیە، کە بە شێوەی [[پاناماکس|دوای-پاناماکس]] سوود لە فراوانکردنی [[نۆکەندی پەنەما]] وەردەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=LaRocco |یەکەم=Lori Ann |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=New York is now the nation's busiest port in a historic tipping point for United States–bound trade |ناونیشان=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=CNBC |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port of NYNJ Beats West Coast Rivals with Highest 2023 Volumes |ناونیشان=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=The Maritime Executive |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port of New York and New Jersey Remains US' Top Container Port |ناونیشان=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Marinelink.com |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> چەندین کۆمپانیای [[فۆڕچون ٥٠٠|''فۆڕچون'' ٥٠٠]] بارەگای سەرەکییان لە نیویۆرک سیتییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fortune 500 2011: Cities with most companies |ناونیشان=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110506212133/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FORTUNE on CNNMoney.com}}</ref> ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە [[کۆمپانیای فرەنەتەوەیی|کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکان]]. نیویۆرک سیتی لە پلەی یەکەمی شارەکانی جیھان دایە لە ڕاکێشانی [[سەرمایە (ئابووری)|سەرمایە]]، بازرگانی، و گەشتیاران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kennedy |یەکەم=Simon |ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Beijing Breaks into Top Ten in Rankings by A.T. Kearney |وێبگە=[[Bloomberg.com]] |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Bloomberg L.P]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kaske |یەکەم=Michelle |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says |سەردێڕ=New York City Tops Global Competitiveness Rankings, Economist Report Says |بڵاوکەرەوە=[[Bloomberg L.P.]] |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> ڕۆڵی نیویۆرک سیتی وەک سەنتەری پێشەنگی جیھانی بۆ [[ڕیکلام|پیشەسازیی ڕیکلام]] بە شێوەیەکی میتۆنیمی وەک ''[[مادیسۆن ئەڤینیو#پیشەسازیی ڕیکلام|مادیسۆن ئەڤینیو]]'' ڕەنگدەداتەوە.<ref name="MadisonAveMetonym">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Definition of Metonymy |ناونیشان=https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |بڵاوکەرەوە=[[Chegg]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پیشەسازیی مۆدە]]ی شارەکە نزیکەی ١٨٠,٠٠٠ کارمەندی ھەیە کە ١١&nbsp;ملیار دۆلار مووچەی ساڵانەیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fermino |یەکەم=Jennifer |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Mayor de Blasio announces $3M in grants for New York City's fashion industry |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> کەرتە ئابوورییە گرنگەکانی تر بریتین لە زانکۆکان و دامەزراوە قازانج نەویستەکان. [[بەرھەمھێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەرھەمھێنان]] لە سەدەی ٢٠ەمدا کەمی کرد بەڵام ھێشتا بەشێکی گرنگی دامەزراندن پێکدەھێنێت. پیشەسازیی جلوبەرگ و [[پیشەسازیی قوماش|قوماش]]ی شارەکە، کە لە ڕووی مێژوویییەوە سەنتەرەکەی لە [[ناوچەی جلوبەرگ، مانھاتن|ناوچەی جلوبەرگ]] لە مانھاتن بوو، لە ساڵی ١٩٥٠ گەیشتە لوتکە، کاتێک زیاتر لە ٣٢٣,٠٠٠ کرێکار لەو پیشەسازییەدا لە نیویۆرک کاریان دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٥دا، کەمتر لە ٢٣,٠٠٠ دانیشتووی نیویۆرک سیتی لەم پیشەسازییەدا کاریان دەکرد، ھەرچەندە ھەوڵەکانی بوژاندنەوە بەردەوام بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Winnie |دوایین=Hu |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=New York Tries to Revive Garment Industry, Outside the Garment District |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و پیشەسازیی مۆدەی ئەمریکی بەردەوامە لەوەی بە شێوەیەکی میتۆنیمی پێی بوترێت ''[[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)|شەقامی حەوتەم]]''.<ref>[[Geoff Nunberg|Nunberg, Geoff]]. [https://www.npr.org/2011/12/07/143265669/occupy-geoff-nunbergs-2011-word-of-the-year "'Occupy': Geoff Nunberg's 2011 Word Of The Year"], [[WNPR]], December 7, 2011. Accessed January 6, 2026. "But give props to the magic of metonymy, too. That's the figure of speech that lets us use names like Wall Street, Hollywood or Seventh Avenue to refer to the things that go on there."</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نیویۆرک سیتی لە ١.٣&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی تێپەڕی، کە لەو بڕەش زیاتر لە ١&nbsp;تریلیۆن دۆلار (٧٧٪) تەنھا لەلایەن [[پێڕستی کاونتییەکانی ئەمریکا بەپێی GDP|مانھاتنەوە]] بەرھەم ھێنرابوو.<ref name=ManhattanGDP>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gross Domestic Product: All Industries in New York County, NY|ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL36061|وێبگە=fred.stlouisfed.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="bea.gov" /> ھاوشێوەی شارە گەورەکانی تر، نیویۆرک سیتی ئاستێک لە [[جیاوازیی داھات|نایەکسانی داھاتی]] ھەیە، وەک چۆن لە [[پێوەری جینی]]یەکەیدا کە ٠.٥٥ بووە لە ساڵی ٢٠٢٢دا دەردەکەوێت.<ref>[https://data.census.gov/table?q=B19083:%20GINI%20INDEX%20OF%20INCOME%20INEQUALITY&g=160XX00US3651000 B19083 Gini Index of Income Inequality American Community Survey Universe: Households 2022: ACS 1-Year Estimates], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Honan |یەکەم=Katie |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=New York City's Income-Inequality Gap Hasn't Changed, Report Says |زمان=en-US |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-income-inequality-gap-hasnt-changed-report-says-11568174460 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0099-9660}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، شارەکە کۆی گشتیی دامەزراندنی زیاتر لە ٤.٧٥&nbsp;ملیۆن کەس بوو کە زیاتر لە چوارەکیان لە خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە و تەندروستیدا بوون.<ref>[https://www.bls.gov/regions/northeast/summary/blssummary_newyorkcity.pdf New York City Economic Summary], [[Bureau of Labor Statistics]], updated January 8, 2024. Accessed January 12, 2024.</ref> مانھاتن، کە زیاتر لە نیوەی ھەلی کارەکانی شارەکەی لەخۆدەگرت، تێکڕای مووچەی ھەفتانەی ٢,٥٩٠ دۆلاری ھەبوو لە چارەکی دووەمی ٢٠٢٣دا، کە بە چوارەم بەرزترین ڕیزبەند کرابوو لە نێوان ٣٦٠ گەورەترین کاونتییەکانی وڵاتەکەدا.<ref name="BLS2023Q3">[https://www.bls.gov/news.release/pdf/cewqtr.pdf County Employment And Wages – Second Quarter 2023], [[Bureau of Labor Statistics]], November 21, 2023. Accessed January 12, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لەو شارە کەمە ئەمریکییانەی کە [[باجی داھات|باجی داھات]] (نزیکەی ٣٪) دەخاتە سەر دانیشتووانەکەی؛<ref name="Localities_with_INCOME_tax">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Moreno |یەکەم=Tonya |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=U.S. Cities That Levy Income Taxes |ناونیشان=https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[The Balance (website)|The Balance]] |وتەگێڕانەوە=Fourteen states and the District of Columbia allow cities, counties, and municipalities to levy their own separate individual income taxes in addition to state income taxes.}}</ref><ref name="NYCTax">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Personal Income Tax & Non-resident NYC Employee Payments |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Finance]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220827134650/https://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYC_tax_schedule">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=New York City tax rate schedule |ناونیشان=https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170308234704/https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York State Department of Taxation and Finance]]}}</ref> سەرەڕای ئەم سەپاندنی باجە، نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٤دا بە جیاوازییەکی زۆرەوە ماڵی بەرزترین ژمارەی ملیاردێرەکان بوو لە ھەر شارێکی جیھان، بە کۆی گشتی ١١٠ ملیاردێر.<ref name="NYCHighestNumberBillionaires" /> === وۆڵ ستریت === {{main|Wall Street|Financial District, Manhattan}} [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|[[بۆرسەی نیویۆرک]] [[پێڕستی بۆرسەکان#بۆرسە سەرەکییەکان|گەورەترین بۆرسەی جیھانە]] لە ڕووی کۆی [[سەرمایەداریکردنی بازاڕ|سەرمایەداریکردنی بازاڕ]]ی ئەو [[پێڕستی ئەو کۆمپانیایانەی لە بۆرسەی نیویۆرک تۆمارکراون|کۆمپانیایانەی تێیدا تۆمارکراون]].<ref name="NYSElargest" /><ref name="NYSEhighestcap" />|alt=ئاڵایەکی گەورە بەسەر کۆڵەکە شێواز ڕۆمانییەکانی پێشەوەی بینایەکی گەورەدا ڕاکێشراوە.]] گرنگترین [[کەرتی ئابووری|کەرتی ئابووریی]] نیویۆرک سیتی لە ڕۆڵیدایە وەک [[ناوەندی دارایی|ناوەندێکی داراییی]] گشتگیر، کە بە شێوەیەکی میتۆنیمی بە ''وۆڵ ستریت'' ناسراوە. [[خوارووی مانھاتن]] ماڵی [[بۆرسەی نیویۆرک]] و [[نازداک]]ە، کە بەڕیزبەندی گەورەترین و دووەم گەورەترین [[بۆرسە|بۆرسەکانی]] جیھان پێکدەھێنن، کاتێک دەپێورێن ھەم بە تێکڕای قەبارەی مامەڵەی ڕۆژانە و ھەم بە کۆی [[سەرمایەداریکردنی بازاڕ]]ی کۆمپانیا تۆمارکراوەکانیان لە ساڵی ٢٠١٣دا.<ref name="NYSElargest">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYSE Listings Directory |ناونیشان=https://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York Stock Exchange]]}}</ref><ref name="NYSEhighestcap">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2013 WFE Market Highlights |ناونیشان=http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[World Federation of Exchanges]]}}</ref> لە ساڵی دارایی ٢٠١٣-١٤دا، [[پیشەسازیی کاغەزە دارایییەکان|پیشەسازیی کاغەزە دارایییەکانی]] وۆڵ ستریت ١٩٪ی داھاتی باجی ویلایەتی نیویۆرکی بەرھەم ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=DiNapoli: Wall Street Bonuses Edge Up in 2014 |ناونیشان=https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Office of the [[New York State Comptroller]]}}</ref> نیویۆرک سیتی وەک گەورەترین ناوەندی جیھانی دەمێنێتەوە بۆ مامەڵەکردن لە بازاڕەکانی [[پشکی گشتی]] و سەرمایەی [[کاغەزی دارایی (دارایی)|قەرز]].<ref name="CNY2007">{{cite report |url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf |title=Sustaining New York's and the US' Global Financial Services Leadership |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |access-date=July 19, 2015 }}</ref>{{rp|31–32}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Total debt securities |ناونیشان=http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Bank for International Settlements]]}}</ref> نیویۆرک ھەروەھا پێشەنگە لە بەڕێوەبردنی [[سندووقی پارێزی|سندووقەکانی پارێزی]]؛ [[پێڕستی کۆمپانیاکانی پشکی تایبەت|پشکی تایبەت]]؛ و قەبارەی دراویی [[یەکگرتن و کڕین]]. چەندین [[بانکداریی وەبەرھێنان|بانکی وەبەرھێنان]] و [[بەڕێوەبردنی وەبەرھێنان|بەڕێوەبەری وەبەرھێنان]] کە بارەگایان لە مانھاتنە، بەشداربووی گرنگن لە ناوەندە دارایییەکانی تری جیھاندا.<ref name="CNY2007" />{{rp|34–35}} نیویۆرک سەنتەری سەرەکیی [[بانکی بازرگانی|بانکداریی بازرگانی]]یە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chaudhuri |یەکەم=Saabira |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Ranking the Biggest U.S. Banks: A New Entrant in Top 5 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مانھاتن زیاتر لە ٥٠٠&nbsp;ملیۆن پێی چوارگۆشە (٤٦.٥&nbsp;ملیۆن مەتر دووجا) ڕووبەری ئۆفیسی تێدابوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="ManhattanOfficeSpace">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Cynthia |دوایین=Foster |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Q3 2018 U.S. Office Market Outlook |ناونیشان=https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Colliers International]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە نیویۆرک سیتی دەکاتە گەورەترین بازاڕی ئۆفیس لە جیھاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc |سەردێڕ=Law firm Paul Weiss signs biggest US office lease of 2023 in Manhattan |نووسەر=Joe Miller and Joshua Chaffin |newspaper=Financial Times |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=New York City's office market, the world's largest...}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Understanding The Manhattan Office Space Market |ناونیشان=http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Officespaceseeker.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەکاتێکدا [[میدتاون مانھاتن]]، بە ٤٠٠&nbsp;ملیۆن پێی چوارگۆشە (٣٧.٢&nbsp;ملیۆن مەتر دووجا) لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="ManhattanOfficeSpace" /> گەورەترین ناوەندی بازرگانییە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marketbeat United States CBD Office Report 2Q11 |ناونیشان=http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Cushman & Wakefield|Cushman & Wakefield, Inc]]}}</ref> === تەکنۆلۆژیا و بایۆتەکنۆلۆژیا === {{further|Tech:NYC|Tech companies in New York City|Biotech companies in New York City|Silicon Alley}} [[File:Flatiron District.jpg|thumb|[[ناوچەی فلاتئایرۆن]] بێشکەی سیلیکۆن ئالێییە، کە لە سەرەتادا میتۆنیمی بوو بۆ کەرتی تەکنۆلۆژیای بەرزی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک.]] [[File:Cornell_Tech_buildings_(41991).jpg|thumb|[[کۆرنێڵ تێک]] لەسەر [[دوورگەی ڕۆزڤێڵت]]]] نیویۆرک ناوەندێکی تەکنۆلۆژیای جیھانیی ئاست بەرزە.<ref name="NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub" /><ref name="NYCTopTierTechHub">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/bradthomas/2021/09/11/silicon-alley-provides-path-to-prosperity-for-new-york-city/?sh=728c3b7b5465 |سەردێڕ='Silicon Alley' Provides Path To Prosperity For New York City |یەکەم=Brad |دوایین=Thomas |magazine=Forbes |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=As it stands now, the city is second only to Silicon Valley as the largest technology ecosystem in the world.}}</ref> سیلیکۆن ئالێی، کە سەردەمانێک نازناوێک بوو بۆ ئەو بوارەی کە پیشەسازییەکانی [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیای بەرزی]] ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی دەگرتەوە،<ref name="Dickey2013">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |سەردێڕ=SA 100 2013: The Coolest People In New York Tech |یەکەم١=Megan Rose |دوایین١=Dickey |یەکەم٢=Jillian |دوایین٢=D'Onfro |وێبگە=[[Business Insider]] |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140722170340/http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئیتر ناوێکی گونجاو نییە چونکە ژینگەی تەکنۆلۆژیای شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بووە ھەم لە ڕووی شوێن و ھەم لە ڕووی بوارەوە لایەنی کەم لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، کاتێک بازرگانیی تەکنۆلۆژیا لە شوێنی زیاتری مانھاتن و ناوچەکانی تر دەرکەوت، و پەیوەندی زۆری بە [[سیلیکۆن]]ەوە نەبوو.<ref name="Dickey2013" /><ref name="Ward2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |سەردێڕ=The History of New York's Silicon Alley |یەکەم=Peter |دوایین=Ward |ئیش=The Culture Trip |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=When the revival began in 2003, tech companies didn't stick to the same areas. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250225083249/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بواری تەکنۆلۆژیای ئێستای نیویۆرک سیتی کۆمەڵێک بەرنامە دەگرێتەوە کە بەکارھێنانی گشتگیری [[ژیریی دەستکرد]] (AI)،<ref name="AI-NYC1A">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/ai-strategy/nyc_ai_strategy.pdf |سەردێڕ=AI Strategy |ئیش=City of New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="AI-NYC1B">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2023/08/24/google-amazon-nvidia-amd-other-tech-giants-invest-in-hugging-face.html |سەردێڕ=Google, Amazon, Nvidia and other tech giants invest in AI startup Hugging Face, sending its valuation to $4.5 billion |نووسەر=Kif Leswing |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=Hugging Face, an AI firm based in New York, has raised $235 million at a $4.5 billion valuation from some of technology's biggest companies.}}</ref> ئینتەرنێتی بڕۆدباند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/internet-master-plan/NYC_IMP_1.7.20_FINAL-2.pdf |سەردێڕ=The New York City Internet Master Plan |ئیش=City of New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> [[میدیای نوێ]]، [[تەکنۆلۆژیای دارایی]] (''فینتێک'') و [[دراوی کۆدکراو|کریپتۆکەرەنسی]]، [[بایۆتەکنۆلۆژیا]]، [[دیزاینی یاری]]، و بوارەکانی تر لە ناو تەکنۆلۆژیای زانیاری دەگرێتەوە کە لەلایەن [[سیستەمی ژینگەییی کارسازی|سیستەمی ژینگەییی کارسازی]] و وەبەرھێنانەکانی [[سەرمایەی مەترسیدار]]ەوە پشتگیری دەکرێن. [[کۆمپانیای تازەدامەزراو|کۆمپانیا ستارت‌ئەپە]] تەکنۆلۆژییەکان و دامەزراندنی کارسازی لە نیویۆرک سیتی و ناوچەکەدا لە گەشەکردندان. کەرتی تەکنۆلۆژیا لە ساڵی ٢٠١٠ەوە پشکی گەورەتر لە ئابووریی نیویۆرک سیتی داگیر دەکات.<ref name="TechNYC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Ben |دوایین١=Casselman |یەکەم٢=Keith |دوایین٢=Collins |یەکەم٣=Karl |دوایین٣=Russell |ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=Even Without Amazon, Tech Could Keep Gaining Ground in New York |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/interactive/2019/02/15/business/economy/nyc-tech-startups-amazon.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> [[Tech:NYC]]، کە لە ساڵی ٢٠١٦ دامەزراوە، ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە کە نوێنەرایەتیی پیشەسازیی تەکنۆلۆژیای نیویۆرک سیتی دەکات لەگەڵ حکومەت، دامەزراوە مەدەنییەکان، لە بازرگانی، و لە میدیادا، و ئامانجە سەرەکییەکانی بریتییە لە زیاتر گەورەکردنی بنکەی بەھرە تەکنۆلۆژییە بەرچاوەکەی نیویۆرک و داکۆکیکردن لەو سیاسەتانەی کە ھانی کۆمپانیا تەکنۆلۆژییەکان دەدەن بۆ گەشەکردن لە شارەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jonathan |دوایین=Schieber |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=A Year After its Launch, TechNYC Has Become a Force in New York Politics |ئیش=[[TechCrunch]] |ناونیشان=https://techcrunch.com/2017/05/24/a-year-after-its-launch-technyc-has-become-a-force-in-new-york-politics/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> کەرتی ژیریی دەستکردی نیویۆرک سیتی ٤٨٣.٦&nbsp;ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کۆکردەوە لە وەبەرھێنانی سەرمایەی مەترسیدار لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref name="NYCArtificialIntelligenceHub">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-artificial-intelligence-firms-raised-whopping-4836m-2022 |سەردێڕ=City AI firms bucked the VC downturn, raised a whopping $483.6M in 2022 |نووسەر=Cara Eisenpress |بڵاوکەرەوە=Crain Communications |ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نیویۆرک یەکەم دەستپێشخەریی گشتگیری ڕاگەیاند بۆ دروستکردنی ھەم چوارچێوەیەک لە ڕێساکان و ھەم [[چات‌بۆت|چات‌بۆتێک]] بۆ ڕێکخستنی بەکارھێنانی AI لە ناو بازنەی حکومەتی شارەکەدا.<ref name="NYCArtificialIntelligenceGovernment">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pymnts.com/artificial-intelligence-2/2023/new-york-city-unveils-ai-action-plan-that-develops-rules-framework/ |سەردێڕ=New York City Unveils AI Action Plan that Develops Rules Framework |بڵاوکەرەوە=PYMNTS |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=This comprehensive initiative is the first for a major U.S. city...As part of the plan, the city has piloted the first citywide AI chatbot to help business owners navigate the government.}}</ref> کەرتی [[بایۆتەکنۆلۆژیا]] لە نیویۆرک سیتی لە گەشەکردندایە، بە پشتبەستن بە ھێزی شارەکە لە [[توێژینەوەی زانستی|توێژینەوەی زانستیی]] ئەکادیمی و پاڵپشتییە دارایییە گشتی و بازرگانییەکان. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، سەرۆکی شارەوانی مایکل ئاڕ بلومبێرگ ڕایگەیاند کە [[زانکۆی کۆرنێڵ]] و [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای تەکنیۆن-ئیسرائیل]]ی ھەڵبژاردووە بۆ دروستکردنی قوتابخانەیەکی باڵای [[زانستە کارپێکراوەکان|زانستە کارپێکراوەکان]] بە بڕی ٢&nbsp;ملیار دۆلار بە ناوی [[کۆرنێڵ تێک]] لەسەر [[دوورگەی ڕۆزڤێڵت]] بە ئامانجی گۆڕینی نیویۆرک سیتی بۆ پایتەختی تەکنۆلۆژیای پێشەنگی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pérez-Peña |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Cornell Alumnus Is Behind $350 Million Gift to Build Science School in City |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/12/20/nyregion/cornell-and-technion-israel-chosen-to-build-science-school-in-new-york-city.html?scp=3&sq=cornell&st=cse |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ju |یەکەم=Anne |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ='Game-changing' Tech Campus Goes to Cornell, Technion |ناونیشان=https://news.cornell.edu/stories/2011/12/nyc-chooses-cornell-technion-build-tech-campus |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University]]}}</ref> === خانووبەرە === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|[[پێنجەم ئەڤینیو]] لە [[میدتاون مانھاتن]] گرانترین شەقامی بازاڕکردنە لە جیھاندا.<ref name=FifthAvenueMostExpensiveStreetOnEarth>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx#:~:text=around%20the%20world.-,New%20York's%20Fifth%20Avenue%20retains%20its%20top%20ranking%20as%20the,which%20placed%20third%20in%202023. |سەردێڕ=New York's Fifth Avenue Retains its Top Ranking as the World's Most Expensive Retail Destination |بڵاوکەرەوە=Cushman & Wakefield |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref>]] خانووبەرەی نیویۆرک سیتی پەناگەیەکە بۆ وەبەرھێنەرانی جیھانی.<ref name="NYCSafeHavenGlobalInvestors" /> کۆی بەھای ھەموو موڵکەکانی نیویۆرک سیتی بە ١.٤٧٩&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی خەمڵێنرا بۆ [[ساڵی دارایی]] ٢٠١٧، کە زیادبوونی ٦.١٪ بوو لە ساڵی پێشووتر. لە کۆی بەھای بازاڕ، خانووە یەک خێزانییەکان ٧٦٥&nbsp;ملیار دۆلار (٥١.٧٪)یان پێکدەھێنا؛ [[کۆندۆمینیۆم|کۆندۆمینیۆمەکان]]، [[ھەرەوەزی خانووبەرە|کۆ-ئۆپەکان]]، و بینا شوقەیییەکان گەیشتنە ٣٥١&nbsp;ملیار دۆلار (٢٣.٧٪)؛ و موڵکە بازرگانییەکان بە ٣١٧&nbsp;ملیار دۆلار (٢١.٤٪) خەمڵێنران.<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page ''Department Of Finance Publishes Fiscal Year 2024 Tentative Property Tax Assessment Roll''], [[New York City Department of Finance]], press release dated January 17, 2023. Accessed July 28, 2023. "The tentative assessment roll for FY24 shows the total market value of all New York City properties is $1.479 trillion, a 6.1 percent increase from Fiscal Year 2023. Property values for FY24 reflect real estate activity between January 6, 2022, to January 5, 2023, the taxable status date."</ref><ref name="NYC real estate">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf |سەردێڕ=Department of Finance Publishes Fiscal Year 2017 Tentative Assessment Roll |بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Finance]] |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Today, Jacques Jiha, Commissioner for the Department of Finance, announced the publication of the Tentative Property Assessment Roll for fiscal year 2017, which shows the total Market Value for the upcoming year at about $1.072&nbsp;trillion, an increase of $102.5&nbsp;billion, or 10.6 percent from the 2016 Fiscal Year.}}</ref> [[پێنجەم ئەڤینیو]] لە میدتاون مانھاتن بەرزترین کرێی بازاڕکردنی ھەیە لە جیھاندا، کە دەگاتە {{convert|2000|$/ft2|$/m2}} لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination "New York's Fifth Avenue Retains Its Top Ranking As The World's Most Expensive Retail Destination"], [[Cushman & Wakefield]], November 20, 2023. Accessed January 13, 2024. "New York's Fifth Avenue retains its top ranking as the world's most expensive retail destination, despite recording flat rental growth year-over-year (YOY)."</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لە بەرزترین [[تێچووی ژیان|تێچووەکانی ژیان]] لە جیھاندا، کە ئەمەش بەھۆی کەمیی خانووبەرە لە شارەکەدا خراپتر بووە.<ref>Horowitz, Alex; and Staveski, Adam. [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness "New York's Housing Shortage Pushes Up Rents and Homelessness"], [[The Pew Charitable Trusts]], May 25, 2023. Accessed March 17, 2024. "Housing construction in New York City and its suburbs has lagged far behind that of other major cities and their suburbs, resulting in low housing availability and a vacancy rate of just 3%. New York City's housing stock has only increased 4% since 2010, not nearly enough to keep up with its 22% increase in jobs. And from 2017 to 2021, New York City permitted 13 homes for every 1,000 residents in 2017, while Boston added 28, Washington, D.C., added 43, and Seattle added 67."</ref><ref>Morabito, Charlotte (June 24, 2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html How New York City's sky-high cost of living stacks up to London], [[CNBC]]. Retrieved January 12, 2024.</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، شوقەی یەک ژوورە لە مانھاتن بە تێکڕای نرخی مانگانەی ٤,٤٤٣ دۆلاری ئەمریکی بەکرێ دەدرا.<ref>Duddridge, Natalie (August 11, 2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ Manhattan's average rent soared to a record $5,588 in July]. CBS New York. Retrieved January 12, 2024.</ref> تێکڕای نرخی خانوو لە سەرتاسەری شارەکەدا تا ساڵی ٢٠٢٣ لە سەرووی ١&nbsp;ملیۆن دۆلارەوە بوو.<ref>Barrett, George (August 2, 2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ Home Prices and Property Values in New York]. NY Real Estate Trend. Retrieved January 12, 2024.</ref> بە ھەبوونی ٣٣,٠٠٠ یەکە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە نێوان ٢.٣&nbsp;ملیۆن شوقەی کرێی شارەکەدا، ڕێژەی چۆڵی ١.٤٪ بوو، کە نزمترین ئاستە لە ساڵی ١٩٦٨ەوە و ڕێژەیەکە کە ئاماژەیە بۆ کەمیی یەکەی بەردەست، بەتایبەتی لە نێوان ئەوانەی کرێکەیان لە خوار ١,٦٥٠ دۆلارە لە مانگێکدا، کە کەمتر لە ١٪ی یەکەکان بەردەست بوون.<ref>Zaveri, Mihir. [https://www.nytimes.com/2024/02/08/nyregion/apartment-vacancy-rate-housing-crisis.html "New York City's Housing Crunch Is the Worst It Has Been in Over 50 Years. Only 1.4 percent of the city's rentals were available in 2023, according to new data, the lowest portion since 1968. The market was even tighter for lower-cost apartments."], ''[[The New York Times]]'', February 8, 2024. Accessed February 9, 2024. "The portion of rentals that were vacant and available dropped to a startling 1.4 percent in 2023, according to city data released on Thursday. It was the lowest vacancy rate since 1968 and shows just how drastically home construction lags behind the demand from people who want to live in the city.... Then, that number—about 33,210 units in 2023—is divided by the roughly 2.3 million total rental homes in the city that are either available or occupied by tenants. The vacancy rate dropped to 1.4 percent even as the city added some 60,000 homes over the past two years, according to the city data."</ref> خواستێکی بەرزی بەردەوام وایکردووە تێکڕای کرێی مانگانەی شوقەی یەک ژوورە لە نیویۆرک سیتی بگاتە سەرووی ٤,٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی و کرێی دوو ژوورەش بۆ سەرووی ٥,٠٠٠ دۆلار، کە بە جیاوازییەکی زۆر بەرزترینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا.<ref name="NYCMostExpensiveRents" /> === گەشتیاری === {{main|Tourism in New York City}} [[File:Times_Square,_Broadway,_May_2016.jpg|thumb|[[تایمز سکوێیەر]] یەکێکە لە پێشەنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی جیھان بە ٥٠&nbsp;ملیۆن گەشتیار ساڵانە.<ref name="NYCvisitors" />]] گەشتیاری پیشەسازییەکی گرنگە بۆ نیویۆرک سیتی، و [[گەشتیاری + کۆنفڕانسەکانی نیویۆرک سیتی]] نوێنەرایەتیی فەرمانگەی گەشتیاریی فەرمیی شارەکە دەکات.<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name "NYC & Company is now New York City Tourism + Conventions"], ''Travel Weekly'', March 28, 2023. Accessed January 17, 2024. "New York City's official destination marketing organization has changed its name to New York City Tourism + Conventions, dropping the NYC & Company name it's held since 1999."</ref> نیویۆرک شایەتحاڵی گەشەسەندنی قەبارەی تێکەڵاوی گەشتیارانی نێونەتەوەیی و ناوخۆیی بووە، کە دەگاتە ٦٦.٦&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر بۆ شارەکە لە ساڵێکدا، لەوانەش تا ١٣.٥&nbsp;ملیۆن سەردانیکەری نێونەتەوەیی، کە زۆرترین ژمارەیان لە شانشینی یەکگرتوو، کەنەدا، بەڕازیل، و چینەوە بووە.<ref name="Tourism2021" /> چەندین سەرچاوە نیویۆرکیان بە وێنەگیراوترین شاری جیھان ناوبردووە.<ref name="NYCMostPhotographed1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=History in Photos: New York is the Most Photographed City in the World |ناونیشان=https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وتەگێڕانەوە=Not eliminate how many photos you have done well with your digital cameras, cell phones, and smartphones. And also in the professional area, New York has a non-sealing charm for filmmakers and photographers..Every year, there are 40,000 shoots for advertising, cinema films, TV shows, series, music videos, and documentation. New York is considered the most photographed city in the world. And yet photographers, again and again, manage to take a new perspective in the megacity, to avoid an unusual motif, to create an optics that fascinates.}}</ref><ref name="NYCMostPhotographed2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین١=McNeely |یەکەم١=Jamie |سەردێڕ=The Most Photographed Places In The World Based On Traveler Data |ئیش=Expedia Travel Blog |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشان=https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |بڵاوکەرەوە=Expedia |وتەگێڕانەوە=With visitors taking a slice of the Big Apple back home on their camera reel, it's hardly surprising that New York is the most photographed city in the world. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230713051730/https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYCMostPhotographed3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Swanson |یەکەم١=Ana |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=The world's most photographed places |newspaper=[[The Washington Post]] |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> ''[[ئای ڵاڤ نیویۆرک]]'' (کە بە شێوەی I <span style="color:red;">❤</span> NY دەنووسرێت) ھەم لۆگۆیەکی بازرگانییە و ھەم گۆرانییەکە کە بنەمای [[کەمپەینی ڕیکلام|ھەڵمەتێکی ڕیکلامین]] و لە ساڵی ١٩٧٧ەوە بەکاردەھێنرێن بۆ بەرەوپێشبردنی [[گەشتیاری لە نیویۆرک سیتی|گەشتیاری لە نیویۆرک سیتی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150619204157/http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |سەردێڕ=Chip Kidd talks with Milton Glaser |ئیش=[[The Believer (magazine)|The Believer]] |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> و دواتر بۆ بەرەوپێشبردنی ویلایەتی نیویۆرکیش. لۆگۆ بازرگانییەکە خاوەندارێتی دەکرێت لەلایەن [[کۆمپانیای گەشەپێدانی ئیمپایەر ستەیت|پەرەپێدانی ئیمپایەر ستەیتی ویلایەتی نیویۆرک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=I Love New York Logo |ناونیشان=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[New York State Education Department]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150906091226/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە [[پێڕستی نیشانەکانی نیویۆرک سیتی|ناوچە و مۆنیۆمێنتەکانی]] نیویۆرک سیتی نیشانەی گرنگن، لەوانە سێ لە دە شوێنە گەشتیارییەکانی جیھان کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەبووە لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World's Most Visited Tourist Attractions, Ranked |ناونیشان=https://www.farandwide.com/s/most-visited-tourist-destinations-bc849c0424864219 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Farandwide.com |زمان=en}}</ref> ژمارەیەکی پێوانەیی لە ٦٦.٦&nbsp;ملیۆن گەشتیار لە ساڵی ٢٠١٩دا سەردانی نیویۆرک سیتییان کرد، کە بووە ھۆی ھێنانی ٤٧.٤&nbsp;ملیار دۆلار وەک داھاتی گەشتیاری. ژمارەی سەردانیکەران بە ڕێژەی دوو لەسەر سێ کەمبووەوە لە ساڵی ٢٠٢٠دا لە کاتی پەتاکەدا، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٣دا گەڕایەوە بۆ ٦٣.٣&nbsp;ملیۆن.<ref name="Tourism2021">[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city ''The Tourism Industry in New York City Reigniting the Return''], [[New York State Comptroller]] [[Thomas DiNapoli]], April 2021. Accessed December 29, 2023. "After reaching a record high of 66.6 million visitors in 2019 and generating $47.4 billion in spending, the number of visitors to New York City dropped by 67 percent and their spending declined by 73 percent in 2020.... New York City hosted 66.6 million visitors in 2019 (about 25 percent of the State's 265.5 million visitors that year), its tenth consecutive annual record. In 2020, the pandemic and related behavioral and governmental restrictions caused the number to drop to 22.3 million, a 67 percent reduction (see Figure 1)."</ref><ref>David, Greg. [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ "Tourists Are Back to NYC in Big Numbers"], [[The City (website)|The City]], September 5, 2023. Accessed December 29, 2023. "But the city will not surpass its 2019 record of 66.6 million visitors because once-numerous travelers from China remain few and far between and Americans are flocking to Europe in unprecedented numbers.... Still, the numbers show a rebound with the official forecast from the tourism agency NYC & Co. still predicting 63.3 million visitors this year, up 12% from last year."</ref> نیشانە مێژووییە گەورەکانی نیویۆرک سیتی بریتین لە [[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، [[پەیکەری ئازادی]]، [[ئیمپایەر ستەیت بڵدینگ]]، و سەنتڕاڵ پارک.<ref>[https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ Most Popular Landmarks in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ |date=September 9, 2024 }}, ''LUXlife Magazine'', November 5, 2021</ref> تایمز سکوێیەر سەنتەری ڕووناککراوەی [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆی بڕۆدوەی]]یە،<ref>{{Cite encyclopedia |title=Times Square |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square |access-date=May 10, 2011 }}</ref> و ناوەندێکی سەرەکییە بۆ [[پیشەسازیی کاتبەسەربردن|پیشەسازیی کاتبەسەربردنی]] جیھان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Architecture Images—Midtown Times Square |ناونیشان=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=usurped |بڵاوکەرەوە=2011 nyc-architecture}}</ref> کە ساڵانە ٥٠&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر بۆ یەکێک لە قەرەباڵغترین یەکتربڕە پیادەکانی جیھان ڕادەکێشێت.<ref name="NYCvisitors">Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ "The top 10 most visited tourist attractions in the USA"], ''[[As (newspaper)|As]]'', September 4, 2023. Accessed January 13, 2024. "Central Park, New York- 42 million annual visitors... Times Square, New York- 50 million annual visitors. At number one is Times Square, one of the most iconic locations in the world."</ref> بەپێی [[یەکێتیی بڕۆدوەی]]، نمایشەکان لەسەر [[شانۆی بڕۆدوەی|بڕۆدوەی]] بە بەھای نزیکەی ١.٥٤&nbsp;ملیار دۆلاری ئەمریکی بلیتەکانیان فرۆشتووە لە ھەردوو وەرزی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ و ٢٠٢٣-٢٠٢٤دا. ھەردوو وەرزەکە ئامادەبوونی شانۆیییان بە نزیکەی ١٢.٣&nbsp;ملیۆن کەس بۆ ھەر یەکێکیان بەخۆوە بینیوە.<ref name="BroadwayLeagueStatistics">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ |سەردێڕ=Broadway Season Statistics |بڵاوکەرەوە=The Broadway League |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> === ڕاگەیاندن و کاتبەسەربردن === {{Main|Media in New York City}} {{further|New Yorkers in journalism}} [[File:New_York,_2019_(48621790492).jpg|thumb|[[سەنتەری ڕۆکفێلەڕ]]، یەکێک لە پێشەنگترین [[ڕاگەیاندن لە نیویۆرک سیتی|ناوەندەکانی میدیا و کاتبەسەربردن]]ی مانھاتن]] [[File:Freedom_Of_Speech_(256854761).jpeg|thumb|[[بینای نیویۆرک تایمز|بارەگای سەرەکیی]] [[کۆمپانیای نیویۆرک تایمز]]، بڵاوکەرەوەی ڕۆژنامەی ''[[نیویۆرک تایمز]]'']] نیویۆرک سیتی وەک پایتەختی [[پیشەسازی کاتبەسەربردن|کاتبەسەربردنی]]<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /><ref name="NYCTheEntertainmentCapitaloftheWorld">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=New York City Skyscrapers |یەکەم=Richard |دوایین=Panchyk |بڵاوکەرەوە=Arcadia Publishing |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩٦-٣٨٦٢-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=01rPeuHXpeQC&pg=PT180}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=New York: The Movie Lover's Guide: The Ultimate Insider Tour of Movie New York |یەکەم=Richard |دوایین=Alleman |بڵاوکەرەوە=Crown/Archetype |ساڵ=٢٠١٣|پەڕە=٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤١-٣٧٧٨-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=f_0Z5SxTKLkC&pg=PA95}}</ref> و [[میدیای دیجیتاڵ|میدیای دیجیتاڵی]] جیھان وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |سەردێڕ=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time |یەکەم=Dawn |دوایین=Ennis |بڵاوکەرەوە=[[LGBTQ Nation]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وتەگێڕانەوە=Never before has any TV station in the entertainment and news media capital of the world carried what organizer boast is the world's largest Pride parade live on TV.}}</ref> ناوەندێکە بۆ پیشەسازییەکانی ڕیکلام، [[مۆسیقای نیویۆرک سیتی|مۆسیقا]]، [[پێڕستی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی نیویۆرک سیتی|ڕۆژنامە]]، میدیای دیجیتاڵ، و بڵاوکردنەوە، و گەورەترین بازاڕی میدیایە لە ئەمریکای باکوور.<ref>{{cite press release |title=Tampa Bay 12th Largest Media Market Now |publisher=Tampa Bay Partnership |date=August 26, 2005 |url=http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928205103/http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |archive-date=September 28, 2008 }}</ref> زۆرێک لە گەورەترین [[گرووپی کۆمپانیاکانی میدیا|گرووپەکانی میدیای]] جیھان بنکەیان لەم شارەیە، لەوانە [[Warner Bros. Discovery]]، [[Thomson Reuters Corporation]]، [[ئەسۆوشیەیتید پرێس]]، [[Bloomberg L.P.]]، [[News Corp]]، [[کۆمپانیای نیویۆرک تایمز]]، [[NBCUniversal]]، [[Hearst Corporation]]، [[AOL]] و [[Fox Corporation]]. حەوت لە کۆی ھەشت تۆڕە جیھانییە پێشەنگەکانی [[ئاژانسی ڕیکلام|ئاژانسی ڕیکلام]] بارەگای سەرەکییان لە نیویۆرکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070602212322/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |سەردێڕ=Top 10 Consolidated Agency Networks: Ranked by 2006 Worldwide Network Revenue |ئیش=[[Advertising Age]] |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زیاتر لە ٢٠٠ ڕۆژنامە و ٣٥٠ گۆڤاری بەکارھێنەر ئۆفیسیان لە شارەکەدا ھەیە،<ref name="NYC Media" /> و پیشەسازی بڵاوکردنەوە نزیکەی ١١,٥٠٠ کەس دادەمەزرێنێت، بە کاریگەرییەکی ئابووریی ٩.٢&nbsp;ملیار دۆلارەوە.<ref>Milliot, Jim. [https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/financial-reporting/article/91028-new-report-finds-nyc-publishing-bookselling-jobs-fell-between-2010-and-2020.html "New Report Finds NYC Publishing, Bookselling Jobs Fell Between 2010 and 2020"], ''[[Publishers Weekly]]'', December 1, 2022. Accessed January 30, 2024. "According to the study, book publishers generated $9.2 billion of economic output in 2020, ahead of the other publishing sub-sectors: periodical publishers ($6.3 billion); internet publishers ($2.8 billion); and newspaper publishers (2.5 billion).... The number of people employed in New York publishing houses dipped by 1.7% between 2010 and 2020, falling to 11,500."</ref> دوو ڕۆژنامە نیشتمانییە ڕۆژانەیییەکان کە گەورەترین [[بڵاوبوونەوە (ڕۆژنامە)|بڵاوبوونەوەیان]] ھەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک بڵاودەکرێنەوە: لاپەڕە گەورەکانی ''[[وۆڵ ستریت جۆرناڵ]]'' و ''[[نیویۆرک تایمز]]''.<ref>Majid, Aisha. [https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ "Top 25 US newspaper circulations: Largest print titles fall 14% in year to March 2023"], ''[[Press Gazette]]'', June 26, 2023. Accessed January 13, 2024. "News Corp's business-focused ''The Wall Street Journal'' (609,654) and ''The New York Times'' (296,329) remain the biggest dailies in the US."'</ref> بە ١٣٢ خەڵات تا ساڵی ٢٠٢٢، ''The Times'' زۆرترین [[خەڵاتی پولیتیزەر]]ی بۆ ڕۆژنامەوانی بردووەتەوە<ref>[[David Folkenflik|Folkenflik, David.]] [https://www.npr.org/2022/05/08/1097097620/new-york-times-pulitzer-ukraine-walter-duranty "''The New York Times'' can't shake the cloud over a 90-year-old Pulitzer Prize"], [[NPR]], May 8, 2022. Accessed January 13, 2024. "''The New York Times'' is looking to add to its list of 132 Pulitzer Prizes – by far the most of any news organization – when the 2022 recipients for journalism are announced on Monday."</ref> و وەک [[ڕۆژنامەی تۆمارکراو]]ی میدیای ئەمریکی دادەنرێت.<ref>[https://ropercenter.cornell.edu/new-york-times The New York Times], [[Roper Center for Public Opinion Research]]. Accessed January 13, 2024. "Nicknamed The Gray Lady, The Times is long regarded within the industry as a national 'newspaper of record'."</ref> ڕۆژنامە [[تابلۆید (فۆرماتی ڕۆژنامە)|تابلۆیدەکانی]] شارەکە بریتین لە ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]''، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن [[جۆزێف مێدیل پاتەرسۆن]]ەوە دامەزرا،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/412434/New-York-Daily-News |title=New York Daily News (American newspaper) |encyclopedia=[[Britannica.com]] |access-date=May 4, 2013 }}</ref> و ''[[نیویۆرک پۆست]]''، کە لە ساڵی ١٨٠١ لەلایەن [[ئەلێکساندەر ھامیلتۆن]]ەوە دامەزرا.<ref>Allan Nevins, ''The Evening Post: Century of Journalism'', Boni and Liveright, 1922, p. 17.</ref><ref>[https://www.loc.gov/item/lcwaN0011417/ ''New York Post''], [[Library of Congress]]. Accessed January 13, 2024. "The New York Post is an American daily newspaper, primarily distributed in New York City and its surrounding area. It is the 13th-oldest and seventh-most-widely circulated newspaper in the United States. Established in 1801 by Federalist and Founding Father Alexander Hamilton, it became a respected broadsheet in the 19th century, under the name New York Evening Post."</ref> {{As of|2019}}، نیویۆرک سیتی دووەم گەورەترین ناوەند بوو بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و تەلەڤیزیۆن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە ساڵانە نزیکەی ٢٠٠ فیلمی درێژی بەرھەم دەھێنا. ئەم پیشەسازییە لە ساڵی ٢٠١٩دا زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ کەسی دامەزراندووە، و ١٢.٢&nbsp;ملیار دۆلاری وەک مووچە و کاریگەرییەکی ئابووریی گشتیی بە بڕی ٦٤.١&nbsp;ملیار دۆلار بەرھەم ھێناوە.<ref>[https://www.nyc.gov/assets/mome/pdf/mome-nyc-film-tv-industry-study-executive-summary.pdf ''New York City Film and Television Industry Economic Impact Study 2021''], New York City Mayor's Office of Media and Entertainment. Accessed January 30, 2024. "In 2019, New York City's film and television industry was directly responsible for 100,200 jobs, $12.2 billion in wages, and $64.1 billion in direct economic output."</ref> لە ڕووی قەبارەوە، نیویۆرک پێشەنگی جیھانە لە بەرھەمھێنانی [[فیلمی سەربەخۆ]]—یەک لەسەر سێی ھەموو فیلمە سەربەخۆکانی ئەمریکا لەوێ بەرھەم دەھێنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Film Academy, New York City |ناونیشان=http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120126210946/http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[New York Film Academy]]}}</ref><ref name="NYC Media">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Request for Expressions of Interest |ناونیشان=http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080802030053/http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Governors Island|Governors Island Preservation and Education Corporation]]}}</ref> نیویۆرک ناوەندێکی گەورەیە بۆ میدیای [[نا-بازرگانی و پەروەردەیی]]. [[NYC Media]] تۆڕی فەرمیی ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و میدیای سەرھێڵ و خزمەتگوزاری پەخشی گشتیی نیویۆرک سیتییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About NYC Media |ناونیشان=https://www1.nyc.gov/site/media/about/about.page |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=[[NYC Media]] |بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> و چەندین بەرنامەی ڕەسەنی براوەی [[خەڵاتی ئێمی]] بەرھەمھێناوە کە باس لە مۆسیقا و کولتووری گەڕەکەکانی شارەکە و حکومەتی شارەکە دەکەن. کۆنترین کەناڵی [[تەلەڤیزیۆنی دەستڕاگەیشتنی گشتی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا [[تۆڕی گەڕەکی مانھاتن]]ە، کە لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Community Celebrates Public Access TV's 35th Anniversary |ناونیشان=http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Manhattan Neighborhood Network|Mnn.org]]}}</ref> [[WNET]] وێستگە تەلەڤیزیۆنییە گشتییە سەرەکییەکەی شارەکەیە و یەک لەسەر سێی پڕۆگرامەکانی تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی [[خزمەتگوزاریی پەخشی گشتی]] (PBS) بەرھەم دەھێنێت.<ref>[https://www.nyc-arts.org/organizations/thirteen-wnet/ Thirteen/WNET], [[NYC Arts]]. Accessed January 30, 2024. "Channel Thirteen is the flagship television station of the Public Broadcasting Service—a national, commercial-free, viewer-supported network known for its productions of top-notch programming in the arts and culture (Masterpiece Theater; Great Performances), science and nature (NOVA; Stephen Hawking's Universe), news and public affairs (News Hour with Jim Lehrer; ITN World News) and the humanities (The 1900 House; The American President). Thirteen/WNET produces about a third of the prime-time public-television programming aired in the United States, for which it often taps the unmatched cultural resources of New York City."</ref> [[WNYC]]، کە وێستگەیەکی [[ڕادیۆی گشتی]]یە و تا ساڵی ١٩٩٧ لەلایەن شارەکەوە خاوەندارێتی دەکرا،<ref>Darrow, Peter H. [https://www.wnyc.org/story/going-public-story-wnycs-journey-independence/ "Going Public: The Story of WNYC's Journey to Independence"], [[WNYC]], May 10, 2018. Accessed January 30, 2024. "From July 1924 until January 1997, WNYC was owned and operated by the City of New York. This is the story of how it became a self-supporting, independent non-profit organization."</ref> گەورەترین گوێگری ڕادیۆی گشتی ھەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Top 30 Public Radio Subscribers – Spring 2006 Arbitron |ناونیشان=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Radio Research Consortium]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130113222054/http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لێرەدا تەواوی دەقەکە بەبێ ھیچ کورتکردنەوە و گۆڕانکارییەک لە پێکھاتە، قاڵبەکان و سەرچاوەکاندا، وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی (سۆرانی): == پەروەردە == {{Main|پەروەردە لە نیویۆرک سیتی}} [[File:Low_Memorial_Library_Columbia_University_College_Walk_Court_Yard_05.jpg|thumb|[[کتێبخانەی یادەوەریی لۆو]] لە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]]] نیویۆرک سیتی گەورەترین سیستەمی پەروەردەیی ھەیە لە نێو ھەموو شارەکاندا.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /> ژێرخانی پەروەردەییی شارەکە خوێندنی سەرەتایی، خوێندنی ئامادەیی، خوێندنی باڵا، و توێژینەوە لەخۆدەگرێت. سیستەمی [[قوتابخانە گشتییەکانی نیویۆرک سیتی]]، کە لەلایەن [[وەزارەتی پەروەردەی نیویۆرک سیتی]]یەوە بەڕێوەدەبرێت، گەورەترین سیستەمی قوتابخانەی گشتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تا ساڵی ٢٠١٧-٢٠١٨ خزمەت بە نزیکەی ١.١&nbsp;ملیۆن خوێندکار دەکات لە نزیکەی ١,٨٠٠ قوتابخانەی سەرەتایی و ئامادەییی جیاوازدا، بە [[قوتابخانە چارترەکان]]یشەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Where we live NRC Fair housing together |ناونیشان=https://wherewelive.cityofnewyork.us/explore-data/access-to-opportunity/education/#:~:text=New%20York%20City's%20public%20school,and%20various%20charter%20programs1. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230723020135/http://wherewelive.cityofnewyork.us/explore-data/access-to-opportunity/education/#:~:text=New%20York%20City's%20public%20school,and%20various%20charter%20programs1. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا نزیکەی ٩٠٠ قوتابخانەی سێکولار (عەلمانی) و ئایینیی تایبەت ھەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Private School Universe Survey |ناونیشان=http://nces.ed.gov/surveys/pss/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080906170332/http://www.nces.ed.gov/surveys/pss/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[National Center for Education Statistics]]}}</ref> [[File:Facade_of_the_New_York_Public_Library_Main_Branch_2.jpg|thumb|[[لقی سەرەکیی کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک|بینای بارەگای سەرەکیی ستیفن ئەی 슈وارزمان]]ی [[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]]]] [[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]] (NYPL) گەورەترین کۆمەڵەی ھەیە لە ھەر سیستەمێکی کتێبخانەی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name="libraryspot">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nation's Largest Libraries |ناونیشان=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=LibrarySpot}}</ref> کوینز لەلایەن [[کتێبخانەی گشتیی ناوچەی کوینز]] (QPL)ەوە خزمەت دەکرێت، کە دووەم گەورەترین سیستەمی کتێبخانەی گشتییە لە وڵاتەکەدا، لەکاتێکدا [[کتێبخانەی گشتیی بروکلین]] (BPL) خزمەت بە بروکلین دەکات.<ref name="libraryspot" /> زیاتر لە ملیۆنێک خوێندکار، کە بەرزترین ژمارەیە لە ھەر شارێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=America's Biggest College Towns |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-08/america-s-biggest-college-towns |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220728164158/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-08/america-s-biggest-college-towns |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٢|ئیش=Bloomberg.com |زمان=en}}</ref> لە زیاتر لە ١٢٠ دامەزراوەی خوێندنی باڵای نیویۆرک سیتی وەرگیراون، کە نزیکەی چارەکە ملیۆنێکیان تەنھا لە سیستەمی [[زانکۆی سیتیی نیویۆرک]] (CUNY)دان {{as of|2025|lc=yes}}.<ref>[https://www.cuny.edu/news/cuny-welcomes-240000-students-for-fall-2025-with-new-initiatives-to-support-students/ "CUNY Welcomes 240,000 Students for Fall 2025 with New Initiatives to Support Students"], [[City University of New York]], August 26, 2025. Accessed February 22, 2026. "The City University of New York today kicked off its 2025-26 academic year, welcoming about 240,000 students with new initiatives and offerings geared to better meet their needs."</ref> بەپێی [[ڕیزبەندی ئەکادیمیی زانکۆکانی جیھان]]، نیویۆرک سیتی بە تێکڕا باشترین دامەزراوەکانی خوێندنی باڵای ھەیە لە ھەر [[شاری جیھانی|شارێکی جیھانییدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Academic Ranking of World Universities 2019 |ناونیشان=http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190817225232/http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Academic Ranking of World Universities|Shanghai Ranking Consultancy]]}}</ref> سیستەمی گشتی CUNY پێکھاتووە لە ٢٥ دامەزراوە لە سەرانسەری ھەر پێنج ناوچەکەدا.<ref>[https://www.cuny.edu/about/colleges/ Colleges and Schools], [[City University of New York]]. Accessed February 22, 2026.</ref> کەمپەکانی سیستەمی گشتیی [[زانکۆی ویلایەتیی نیویۆرک]] (SUNY) لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[زانکۆی زانستە تەندروستییەکانی داونستەیتی SUNY]]، [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای مۆدە]]، [[کۆلێژی دەریاییی SUNY]]، و [[کۆلێژی بیناییی SUNY]].<ref>[https://www.suny.edu/attend/visit-us/complete-campus-list/ Complete Campus List], [[State University of New York]]. Accessed February 22, 2026.</ref> نیویۆرک سیتی ماڵی چەندین زانکۆی تایبەتیی بەناوبانگە وەکوو [[زانکۆی ئادێلفی]]، [[کۆلێژی پەروەردەی بانک ستریت]]، [[کۆلێژی بارنارد]]، [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، [[کۆپەر یونیۆن]]، [[زانکۆی فۆردھام]]، [[زانکۆی نیویۆرک]]، [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای نیویۆرک]]، [[زانکۆی ڕۆکفێلەڕ]]، [[زانکۆی مێرسی]]، [[کۆرنێڵ تێک]] و [[زانکۆی یێشیڤا]]؛ چەندین لەمانە لە ڕیزبەندیی باشترین زانکۆکانی جیھاندان،<ref name="ARWU">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Academic Ranking of World Universities 2017 |ناونیشان=http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012154517/http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Academic Ranking of World Universities|Shanghai Ranking Consultancy Consultancy]]}}</ref><ref name="CWUR">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CWUR 2016—World University Rankings |ناونیشان=https://cwur.org/2016.php |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Center for World University Rankings]]}}</ref> لەکاتێکدا ھەندێک لە بەناوبانگترین دامەزراوەکانی جیھان، وەکوو [[زانکۆی پرینستۆن]] و [[زانکۆی یەیڵ]]، دەکەونە [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]ەوە. بەشێکی زۆری [[توێژینەوەی زانستی]] لە شارەکەدا لە بواری پزیشکی و [[زانستەکانی ژیان]]دا ئەنجام دەدرێت. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک لە پلەی یەکەمدا بوو [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی زانستی#شارە پێشەنگەکان لە بوارە جیاوازەکاندا|بەپێی پشکی وتارە بڵاوکراوەکان لە زانستەکانی ژیاندا]].<ref name="NYCLifeSciencesCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 50 science cities in life sciences |ناونیشان=https://www.natureindex.com/supplements/nature-index-2020-science-cities/tables/life-sciences |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=natureindex.com |زمان=en}}</ref> نیویۆرک سیتی زۆرترین بڕوانامەی دەرچوونی زانستەکانی ژیانی ھەیە کە ساڵانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشرێت، و لە ساڵی ٢٠١٢دا، ٤٣,٥٢٣ پزیشکی مۆڵەتپێدراو لە نیویۆرک سیتی کاریان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Horner |یەکەم١=Blair |دوایین٢=Levin |یەکەم٢=Arthur |دوایین٣=Mattei |یەکەم٣=Suzanne |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٤|ئەوانی تر=Casey Ciceron (contributor) |سەردێڕ=The Doctor Is In: New York's Increasing Number of Doctors |ناونیشان=http://www.nypirg.org/pubs/health/2014.08.21DoctorIsIn.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Economic Development Corporation]] |پەڕە=١٣, Appendix ١: Comparison of the Numbers Of New York Doctors By County, As Of December ٣١, ٢٠٠٤, And December ٣١, ٢٠١٢}}</ref> ١٢٧ [[ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل|ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل]] ھەن کە ڕەگ و ڕیشەیان لە دامەزراوە ناوخۆیییەکاندا ھەیە {{As of|2004|lc=y}}.<ref name="NYC science institutions">{{cite press release |title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan |date=November 18, 2004 |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |archive-date=October 11, 2007}}</ref> == چاند == {{Main|چاندی نیویۆرک سیتی}} [[File:NYC_-_Guggenheim_Museum.jpg|thumb|[[مۆزەخانەی سۆلۆمۆن ئاڕ. گۆگێنھایم]] وەک ئەوەی لە پێنجەم ئەڤینیوەوە دەردەکەوێت]] نیویۆرک سیتی زۆرجار [[پێڕستی فیلمەکان کە لە نیویۆرک سیتی ڕوودەدەن|شوێنی ڕوودانی ڕۆمان، فیلم، و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانە]] و وەک پایتەختی کولتووریی جیھان وەسف کراوە.<ref name="cultura1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |سەردێڕ=Consulate General of Iceland New York Culture |بڵاوکەرەوە=Consulate General of Iceland New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref><ref name="culture2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.latvia-newyork.org/english/ |سەردێڕ=Consulate of Latvia in New York |بڵاوکەرەوە=Consulate of Latvia |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref><ref name="culture3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |سەردێڕ=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |بڵاوکەرەوە=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="cultural4">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |سەردێڕ=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |بڵاوکەرەوە=[[National Library of Australia]] |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٧٨-٠٩٩٠-٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> شارەکە شوێنی لەدایکبوونی چەندین بزووتنەوەی کولتوورییە، لەوانە [[ڕێنێسانسی ھارلم]] لە ئەدەب و ھونەری بینراودا؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ١٩٨٧|سەردێڕ=Harlem in the Jazz Age |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Holland |دوایین=Cotter |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ١٩٩٨|سەردێڕ=ART; A 1920's Flowering That Didn't Disappear |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> [[ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت]] (کە بە [[قوتابخانەی نیویۆرک (ھونەر)|قوتابخانەی نیویۆرک]] ناسراوە) لە وێنەکێشاندا؛ و [[مۆسیقای ھیپ ھۆپ|ھیپ-ھۆپ]]،<ref name="Toop-1992" /><ref name="BPOHPINY">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David |دوایین=Gonzalez |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop? |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> [[پەنک ڕۆک|پەنک]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harrington |یەکەم=Joe S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC |سەردێڕ=Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll |پەڕەکان=٣٢٤–٣٠|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣٤٠-٢٨٦١-٨|بڵاوکەرەوە=[[Hal Leonard]]}}</ref> [[ھاردکۆر پەنک|ھاردکۆر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|یەکەم١=Sam |دوایین١=McPheeters |یەکەم٢=Christy |دوایین٢=Karacas |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Survival of the Streets |ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/survival-of-the-streets-137-v16n9/ |magazine=[[Vice (magazine)|Vice]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> [[مۆسیقای سالسا|سالسا]]، [[مۆسیقای فريستایل|فريستایل]]، [[تین پان ئالێی]]، ھەندێک جۆری [[جەز]]،<ref name="Jazzzz">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Harlem Renaissance Music in the 1920s |ناونیشان=http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=1920s Fashion & Music}}</ref> و (لەگەڵ فیلادێلفیا) [[دیسکۆ]] لە مۆسیقادا. نیویۆرک سیتی بە پایتەختی سەمای جیھان دانراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Free To Dance—About The Film |ناونیشان=https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Public Broadcasting Service]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Group Visits |ناونیشان=http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Alvin Ailey American Dance Theater|Alvin Ailey Dance Foundation, Inc]]}}</ref> === خێراییی ژیان === [[File:Broadway (9075158922).jpg|thumb|نیویۆرک بەگشتی بە خێراییی ڕیتمی ژیانی دەناسرێتەوە،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> کە زاراوەی ''[[wiktionary:New York minute|خولەکی نیویۆرکی]]''ی لێکەوتووەتەوە.<ref name="NewYorkMinuteDefinition"/>]] یەکێک لە باوترین ئەو تایبەتمەندییانەی دەدرێتە پاڵ نیویۆرک سیتی بریتییە لە خێراییی ژیان،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> کە زاراوەی ''[[wiktionary:New York minute|خولەکی نیویۆرکی]]'' لێ پەیدا بووە.<ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute'' |dictionary=[[Merriam-Webster]] |access-date=November 1, 2015 }}</ref> دانیشتووانی نیویۆرک سیتی بە شێوەیەکی بەرچاو ناسراون بە خۆڕاگرییان لە ڕووی مێژوویییەوە، و لەم دواییانەشدا سەبارەت بە بەڕێوەبردنی کاریگەرییەکانی [[ھێرشە تیرۆریستییەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] و [[پەتای کۆڤید-١٩ لە نیویۆرک سیتی|پەتای کۆڤید-١٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=The City That Endures|ناونیشان=https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250223082931/https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Weaver-2022">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Weaver |یەکەم١=Shaye |سەردێڕ=New York is the most resilient city in the world, according to locals |ناونیشان=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-is-the-most-resilient-city-in-the-world-according-to-locals-072222#:~:text=New%20York%20is%20the%20most,isn't%20just%20a%20phrase.&text=Throughout%20its%20history%2C%20New%20York,to%20whatever%20comes%20their%20way. |وێبگە=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Moynihan |یەکەم=Colin |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=On Subways as Riders Return: Odes to Their Resilience |زمان=en-US |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/05/03/arts/virus-subway-riders-poems.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|issn=0362-4331}}</ref> نیویۆرک وەک خۆڕاگرترین شاری جیھان دەنگی پێدرا لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٢، بەپێی ڕاپرسییە جیھانییەکەی گۆڤاری [[Time Out (magazine)|''Time Out'']] لە نێو دانیشتووانی شارەکاندا.<ref name="Weaver-2022" /> === شانۆ === {{Further|Broadway theatre|Theater District, Manhattan}} [[File:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|thumb|شانۆکانی [[شانۆی جۆن گۆڵدن|گۆڵدن]]؛ [[شانۆی بێرنارد بی جەیکەبس|جەیکەبس]]؛ [[شانۆی جێراڵد شۆنفێڵد|شۆنفێڵد]]؛ و [[شانۆی بووز|بووز]] لە [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆ]]]] ناوەندی سەرەکیی [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|دیمەنی شانۆی ئەمریکی مانھاتنە]]، بە بەشەکانی [[شانۆی بڕۆدوەی|بڕۆدوەی]]، [[ئۆف-بڕۆدوەی]]، و [[ئۆف-ئۆف-بڕۆدوەی]].<ref name="LondréWatermeier1998">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Felicia Hardison |دوایین١=Londré |یەکەم٢=Daniel J. |دوایین٢=Watermeier |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present |بڵاوکەرەوە=Continuum |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-١٠٧٩-٥|oclc=١٠٢٤٨٥٥٩٦٧}}</ref> زۆرێک لە [[کەسایەتیی ناسراو|ئەستێرەکانی]] شانۆ و شاشە یەکەمین دەرفەتی گەورەی خۆیان لە کارکردن لە بەرھەمەکانی نیویۆرکدا بەدەستھێناوە.<ref>Stephen Watt, and Gary A. Richardson, ''American Drama: Colonial to Contemporary'' (1994).</ref> شانۆی بڕۆدوەی یەکێکە لە پێشەنگترین فۆرمەکانی شانۆی ئینگلیزی زمان لە جیھاندا، کە بە ناوی [[بڕۆدوەی (مانھاتن)|بڕۆدوەی]]یەوە ناونراوە، کە ئەو شەقامە گەورەیەیە کە بەناو [[تایمز سکوێیەر]]دا تێدەپەڕێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Welsh |یەکەم=Anne Marie |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=2 plays + 9 nominations = good odds for locals |newspaper=[[The San Diego Union-Tribune]] |ناونیشان=http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> ھەندێک جار پێی دەوترێت "[[The Great White Way|ڕێگە سپییە مەزنەکە]]".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McBeth |یەکەم=VR |ناونیشان=http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |سەردێڕ=The Great White Way |وێبگە=TimesSquare.com |وتەگێڕانەوە=Coined in 1901 by O.J. Gude, the designer of many prominent advertising displays, to describe the new light show that beckoned along Broadway, The Great White Way is a phrase known worldwide to describe Broadway's profusion of theaters in Times Square. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tell |یەکەم=Darcy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 |سەردێڕ=Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦٠٨-٨٤٣٣-٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=Irving Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 |سەردێڕ=The City in Slang: New York Life and Popular Speech |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٥|وتەگێڕانەوە=By 1910, the blocks of Broadway just above 42nd Street were at the very heart of the Great White Way. The glow of Times Square symbolized the center of New York, if not of the world. |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩٥٣-٥٧٧٦-٩}}</ref> [[پێڕستی شانۆکانی بڕۆدوەی|چل و یەک شانۆ]]، کە زۆربەیان لە [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆ]]ی میدتاون مانھاتن دان، ھەریەکەیان بە لایەنی کەمەوە ٥٠٠ کورسییان ھەیە، وەک شانۆکانی بڕۆدوەی پۆلێن دەکرێن.<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres Learn about the 41 theatres on Broadway.], ''[[Playbill]]''. Accessed January 15, 2024.</ref> وەرزی شانۆیی بڕۆدوەی ٢٠١٨-١٩ ژمارەی پێوانەییی تۆمارکرد بە کۆی ئامادەبووانی ١٤.٨&nbsp;ملیۆن کەس و داھاتی گشتیی ١.٨٣&nbsp;ملیار دۆلار.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ "2018 – 2019 Broadway End-of-Season Statistics"], [[The Broadway League]], May 28, 2019. Accessed November 13, 2022.</ref> دوای بوژانەوە لە [[کاریگەرییەکانی پەتای کۆڤید-١٩ لەسەر ھونەرەکانی نواندن#مۆسیقای ڕاستەوخۆ و شانۆ|داخستنەکان کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە سەپێندران]]، داھاتەکانی ٢٠٢٢-٢٣ گەڕانەوە بۆ ١.٥٨&nbsp;ملیار دۆلار بە کۆی گشتیی ئامادەبووانی ١٢.٣&nbsp;ملیۆن کەس.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ "2022–2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion"], [[The Broadway League]], press release dated May 23, 2023. Accessed January 1, 2024. "The Broadway League has released statistics for the 2022–2023 season, which began on May 23, 2022, and ended on May 21, 2023. In the first full season since Broadway returned from the COVID-19 pandemic closure, Broadway reached a total attendance of 12,283,399 and generated $1,577,586,897 in grosses."</ref><ref name="BroadwayLeagueStatistics"/> [[خەڵاتەکانی تۆنی]] دان بە نایابیدا دەنێن لە شانۆی ڕاستەوخۆی بڕۆدوەی و ساڵانە لەلایەن [[باڵی شانۆی ئەمریکی]] و [[یەکێتیی بڕۆدوەی]]یەوە<ref>Gans, Andrew (December 18, 2007). [http://www.playbill.com/news/article/113654.html "League of American Theatres and Producers Announces Name Change"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221090634/http://www.playbill.com/news/article/113654.html|date=December 21, 2007}}. ''[[Playbill]]''. Retrieved September 13, 2013. The League of American Theatres and Producers was renamed "The Broadway League".</ref> لە مانھاتن پێشکەش دەکرێن.<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ Frequently Asked Questions], [[Tony Awards]]. Accessed January 15, 2024. "Only Broadway productions that open in designated Broadway theatres in Manhattan are eligible for Tonys."</ref> === شێوەزار و زاراوە === {{Main|New York City English|New York accent}} ناوچەی نیویۆرک ماڵی شێوەزار و شێوازی قسەکردنی ناوچەیی تایبەتە کە پێی دەوترێت [[ئینگلیزیی نیویۆرک سیتی|زاراوەی نیویۆرکی]]، کە بە جێگرەوەیی بە ''بروکلینیز'' یان ''نیویۆرکیز'' ناسراوە. ئەمە بە یەکێک لە ناسراوترین شێوەزارەکانی ناو [[ئینگلیزیی ئەمریکی]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Newman |یەکەم=Michael |سەردێڕ=American Voices |بڵاوکەرەوە=Blackwell |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٢١٠٩-٥|editor1-last=Wolfram |editor1-first=Walt |پەڕەکان=٨٢–٨٧|chapter=New York Talk |editor2-last=Ward |editor2-first=Ben}}</ref> شێوازی قسەکردنی نەریتیی ناوچەی نیویۆرک بە دەربڕینی خێرای ناسراوە، و شێوەزارەکەی بە [[ڕوتیسیتی لە ئینگلیزیدا|نائەڕتی]] (non-rhotic) وەسف دەکرێت بە شێوەیەک کە دەنگی {{IPA|[ɹ]}} لە کۆتایی [[بڕگە]] یان ڕاستەوخۆ پێش [[نەبزوێن|نەبزوێنێک]] دەرناکەوێت، بۆیە ناوی شارەکە وەک "New Yawk" (نیو یۆک) دەخوێندرێتەوە.<ref name="NYT19930214">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sontag |یەکەم=Deborah |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ١٩٩٣|سەردێڕ=Oy Gevalt! New Yawkese: An Endangered Dialect? |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D61438F937A25751C0A965958260 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> وەشانی کلاسیکی زاراوەی نیویۆرک سیتی چەقیوەتە سەر نیویۆرکییەکانی [[چینی مامناوەند|چینی مامناوەند]] و چینی کرێکار. لێشاوی کۆچبەرە نا-ئەورووپییەکان لە دەیەکانی ڕابردوودا بووەتە ھۆی گۆڕانکاری لەم زاراوە تایبەتمەندەدا،<ref name="NYT19930214" /> و فۆرمی نەریتیی ئەم شێوازی قسەکردنە ئیتر وەکوو جاران بەربڵاو نییە.<ref name="NYT19930214" /> === تەلارسازی === {{Main|Architecture of New York City}} {{Further|List of buildings, sites, and monuments in New York City|List of tallest buildings in New York City}} [[File:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|thumb|[[خانووە ڕیزەکان]] لە [[ناوچەی مێژووییی کراون ھایتس نۆرس]]، بروکلین]] نیویۆرک بینای تەلارسازیی جێی سەرنجی ھەیە لە کۆمەڵێک شێوازی بەرفراوان و لە سەردەمە جیاوازەکانەوە، لە ماڵی [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی]]یەوە وەکوو ماڵی [[ماڵی وایکۆف|پیتەر کلاێسن وایکۆف]] لە بروکلین، کە کۆنترین بەشی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٥٦، تا دەگاتە مۆدێرنترین کە [[سەنتەری بازرگانیی جیھانیی یەک]]ە، ئەو ھەوربڕەی کە لەسەر [[شوێنی سەنتەری بازرگانیی جیھانی|گراوند زیرۆ]]یە لە خوارووی مانھاتن و [[پێڕستی گرانترین بیناکان لە جیھاندا|گرانترین تاوەری ئۆفیسە لە جیھاندا]] بەپێی تێچووی دروستکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Marisa |دوایین=Taylor |سەردێڕ=As One World Trade Center soars, so do its costs |ناونیشان=http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[MSNBC]]}}</ref> [[ئاسۆ|ئاسۆی]] مانھاتن، بە چەندین ھەوربڕەکەیەوە، وەک ھێمایەکی ئایکۆنیی شارەکە ناسراوە،<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic "What Makes NYC's Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know"], ''[[Architectural Digest]]'', May 23, 2023. Accessed February 13, 2024. "When it comes to recognizable skylines, New York City tops the list.... Super-talls and their historic neighbors have helped shape the iconic urban silhouette we associate with the city today."</ref><ref>Dobnik, Verena for [[Associated Press]]. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ "NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building's owner objects to tower he says would spoil view"], ''[[The Indianapolis Star]]'', August 25, 2010. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]]. "Look at Manhattan from afar, and the first thing you notice is the Empire State Building, spiking like a needle above the carpet of skyscrapers that coats the island from tip to tip. Now it's got some competition, a proposal for a nearby glass office tower that would rise almost as high and alter the iconic skyline."</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ "Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC's iconic skyline"], ''[[The Day (New London)|The Day]]'', February 28, 2016. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]]. "In New York City, there's no escaping the pressure to be taller and thinner—not even for the skyscrapers. Changes in building technology and materials in recent years have made it possible to build slender towers that are among the tallest in the world, and some of these cloud-puncturing beanstalks are poised to transform the city's iconic skyline."</ref> و شارەکە ماڵی چەندین لە [[ھەوربڕ#مێژووی بەرزترین ھەوربڕەکان|بەرزترین بیناکانی جیھان]] بووە. {{As of|2019}}، نیویۆرک سیتی ٦,٤٥٥ بینای بەرزی ھەبوو، کە سێیەم زۆرترینە لە جیھاندا لە دوای [[ھۆنگ کۆنگ]] و [[سێئول]].<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking Skyline Ranking]}}, [[Emporis]]. Accessed February 9, 2017.</ref> کارەکتەری ناوچە نیشتەجێبووە گەورەکانی نیویۆرک زۆرجار بە خانووە ڕیزەکانی [[براونستۆن]]ی (بەردی قاوەیی) ئەلیگانت و [[تاونھاوس]]ەکان و [[تێنەمێنت]]ە (خانووی ھاوبەشی) کۆنەکان پێناسە دەکرێت کە لە ماوەی فراوانبوونی خێرادا لە ساڵی ١٨٧٠ بۆ ١٩٣٠ دروستکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Plunz |یەکەم=Richard A. |سەردێڕ=History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٦٢٩٧-٨|chapter=Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement]}}</ref> بەرد و خشت بوونە کەرەستەی بیناسازیی پەسەندکراوی شارەکە دوای ئەوەی دروستکردنی خانووی دارین سنووردار کرا لە دوای [[ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک|ئاگرە گەورەکەی ساڵی ١٨٣٥]].<ref name="lankevich-p82">Lankevich (1998), pp. 82–83; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilson |یەکەم=Rufus Rockwell |ناونیشان=https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog |سەردێڕ=New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks |بڵاوکەرەوە=[[J.B. Lippincott]] |ساڵ=١٩٠٢|پەڕە=[https://archive.org/details/newyorkoldnewit٠١wilsgoog/page/n٣٧٥ ٣٥٤]}}</ref> لە بەرامبەردا، نیویۆرک سیتی گەڕەکیشی ھەیە کە کەمتر چڕن و شوێنی نیشتەجێبوونی سەربەخۆیان تێدایە. لە گەڕەکەکانی وەک [[ڕیڤەردەیل، بڕۆنکس|ڕیڤەردەیل]] (لە دە بڕۆنکس)، [[دیتماس پارک، بروکلین|دیتماس پارک]] (لە بروکلین)، و [[داگڵاستۆن، کوینز|داگڵاستۆن]] (لە کوینز)، خانووی گەورەی یەک-خێزانی باون لە چەندین شێوازی تەلارسازیی جیاواز وەکوو بوژانەوەی تودۆر ([[تەلارسازیی بوژانەوەی تودۆر]]) و [[تەلارسازیی ڤیکتۆریایی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Margaret |دوایین=Garb |ڕێکەوت=١ی ئازاری ١٩٩٨|سەردێڕ=If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠١|سەردێڕ=New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods |ناونیشان=https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٢|ئیش=[[New York (magazine)|New York]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Diana |دوایین=Shaman |ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٤|سەردێڕ=If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> {{Wide image|Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 HDR panorama.jpg|1000px|3=پانۆرامایەکی ڕوونیی بەرزی [[میدتاون مانھاتن]]، کە لە [[ویھۆکن، نیوجێرزی]]یەوە گیراوە، لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا}} === ھونەرەکان === {{Further|List of museums and cultural institutions in New York City|Music of New York City}} [[File:Lincoln Center at dawn.jpg|thumb|[[سەنتەری لینکۆڵن]]: [[شانۆی دەیڤد ئەیچ. کۆخ]] (چەپ)، ماڵی [[بالێی نیویۆرک سیتی]]؛ [[ماڵی ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان (سەنتەری لینکۆڵن)|ماڵی ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]] (ناوەڕاست)، ماڵی [[ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]]؛ و [[دەیڤد گێفێن ھۆڵ]] (ڕاست)، ماڵی [[فیلارمونیکی نیویۆرک]]]] [[File:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|thumb|[[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، گەورەترین [[مۆزەخانەی ھونەر|مۆزەخانەی ھونەری]]یە لە کیشوەرەکانی ئەمریکا]] [[سەنتەری لینکۆڵن بۆ ھونەرەکانی نواندن]]، کە جێگیر بووە لە [[گۆڕەپانی لینکۆڵن، مانھاتن|گۆڕەپانی لینکۆڵن]] لە بەشی سەرەوەی ڕۆژاوای مانھاتن، ماڵی چەندین ڕێکخراوی ھونەریی کاریگەرە، لەوانە [[ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]]، [[ئۆپێرای نیویۆرک سیتی]]، [[فیلارمونیکی نیویۆرک]]، و [[بالێی نیویۆرک سیتی]]، ھەروەھا [[شانۆی ڤیڤیان بیومۆنت]]، [[قوتابخانەی جولیارد]]، [[جەز لە سەنتەری لینکۆڵن]]، و [[ئەلیس تولی ھۆڵ]]. [[پەیمانگای لی ستراسبێرگ بۆ شانۆ و فیلم]] لە [[گۆڕەپانی یونیۆن (نیویۆرک سیتی)|گۆڕەپانی یونیۆن]]دایە، و [[قوتابخانەی تیش بۆ ھونەرەکان]] بنکەکەی لە زانکۆی نیویۆرکە، لەکاتێکدا [[سەمەرستەیجی سەنتڕاڵ پارک]] کۆنسێرتی بێبەرامبەر لە سەنتڕاڵ پارکدا پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Summer Stage |ناونیشان=http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[City Parks Foundation]]}}</ref> نیویۆرک سیتی زیاتر لە ٢,٠٠٠ ڕێکخراوی ھونەری و کولتووری و زیاتر لە ٥٠٠ [[پێشانگای ھونەری|پێشانگای ھونەریی]] تێدایە.<ref name="NYC arts">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Creative New York |ناونیشان=http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Center for an Urban Future]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حکوومەتی شارەکە بە بودجەیەکی ساڵانەی گەورەتر لە [[سندووقی نیشتمانی بۆ ھونەرەکان]] پاڵپشتیی ھونەرەکان دەکات.<ref name="NYC arts" /> شارەکە ھەروەھا ماڵی سەدان دامەزراوەی کولتووری و شوێنەوارە مێژوویییەکانە. مایلی مۆزەخانە (Museum Mile) ناوی بەشێکی [[پێنجەم ئەڤینیو|شەقامی پێنجەمە]] کە لە شەقامی ٨٢ەوە تا ١٠٥ درێژ دەبێتەوە لە [[بەشی سەرەوەی ڕۆژھەڵات]]ی مانھاتن،<ref name="festival">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Museum Mile Festival |ناونیشان=http://www.museummilefestival.org/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120804102650/http://museummilefestival.org/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=museummilefestival.org}}</ref> لە بەشی سەرەوەی [[کارنێگی ھیڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kusisto |یەکەم=Laura |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Reaching High on Upper 5th Avenue |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204618704576643022038133998 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> نۆ مۆزەخانە لەم بەشەی شەقامی پێنجەمدان، لەوانە [[مۆزەخانەی سۆلۆمۆن ئاڕ. گۆگێنھایم|گۆگێنھایم]]، [[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، [[نۆیێ گالێریی نیویۆرک]]، [[مۆزەخانەی جوولەکە (مانھاتن)|مۆزەخانەی جوولەکە]]، و [[سەنتەری ئەفریقا]]، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە چڕترین نمایشەکانی [[کولتووری باڵا]] لە جیھاندا.<ref name="mmilemus">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Museums on the Mile |ناونیشان=http://www.museummilefestival.org/museums/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=museummilefestival.org}}</ref> سەرباری بەرنامەکانی تریشیان، مۆزەخانەکان ھاوکاری یەکتر دەکەن بۆ فێستیڤاڵی ساڵانەی مایلی مۆزەخانە، کە ھەموو ساڵێک لە مانگی حوزەیراندا بەڕێوەدەچێت، بۆ بەرەوپێشبردنی مۆزەخانەکان و زیادکردنی سەردانیکەران.<ref name="drv">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ١٩٧٩|سەردێڕ=New Drive Promoting 5th Ave.'s 'Museum Mile' |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> زۆرێک لە گرانبەھاترین [[مەزاتی ھونەری|مەزاتە ھونەرییەکانی]] جیھان لە نیویۆرک سیتی بەڕێوەدەچن.<ref name="NYCArtAuction1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Robin |دوایین١=Pogrebin |یەکەم٢=Scott |دوایین٢=Reyburn |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="NYCArtAuction2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|agency=[[Associated Press]] |بڵاوکەرەوە=[[MSN]]}}</ref> مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان [[پێڕستی گەورەترین مۆزەخانەکانی ھونەر|گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرە]] لە کیشوەرەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، پێشوازی لە ٣.٢&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر کرد، کە وایکرد ببێتە [[پێڕستی زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|سێیەم زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانە لە وڵاتەکەدا]]، و [[پێڕستی زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەکانی ھونەر|ھەشتەم زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەی ھونەری لە جیھاندا]].<ref>''The Art Newspaper'', "Visitors Survey 2022", March 27, 2023</ref> کۆکراوە ھەمیشەیییەکەی زیاتر لە دوو ملیۆن بەرھەمی ھونەری لەخۆدەگرێت کە بەسەر ١٧ بەشی جیاوازدا دابەشبوون،<ref name="Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site">[https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site "Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site |date=November 28, 2016 }}, press release, The Met, January 25, 2000.</ref> و بەرھەمە ھونەرییەکانی [[سەردەمی کلاسیک|سەردەمی دێرینی کلاسیک]] و [[ھونەری میسری کۆن|میسری کۆن]]؛ وێنەکێشان و پەیکەرسازی لە نزیکەی ھەموو [[وێنەکێشانی ڕۆژاوایی|مامۆستا ئەورووپییەکانەوە]]؛ و کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە ھونەری [[ھونەری بینراوی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکی]] و [[ھونەری مۆدێرن|مۆدێرنی]] تێدایە. مۆزەخانەکە کۆمەڵەیەکی گەورەی ھونەری [[ھونەری ئەفریقی|ئەفریقی]]، [[ھونەری ئاسیایی|ئاسیایی]]، [[ھونەری ئۆقیانووسی|ئۆقیانووسی]]، [[ھونەری بیزەنتی|بیزەنتی]]، و [[ھونەری ئیسلامی|ئیسلامی]] پاراستووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=de Montebello |یەکەم=Philippe |بەستەری نووسەر=Philippe de Montebello |سەردێڕ=Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art |ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Metropolitan Museum of Art |شوێن=New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/masterpiecesofme٠٠٠٠unse/page/٦ ٦–٧]|ژپنک=٠-٣٠٠-١٠٦١٥-٧|ناونیشان=https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6}}</ref> === چێشتەکان (خواردن) === {{Main|Cuisine of New York City|List of restaurants in New York City|List of Michelin-starred restaurants in New York City}} [[File:Lox-and-bagel-02.jpg|thumb|[[بەیگڵی شێوازی نیویۆرک]] لەگەڵ [[لۆکس]] (جۆرە ماسییەکی ئامادەکراو)]] کولتووری خواردنی نیویۆرک سیتی کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە خواردنە نێونەتەوەیییەکان لەخۆدەگرێت کە کاریگەرە بە مێژووی درێژی کۆچبەرانی شارەکە. کۆچبەرانی [[ئەورووپای ناوەندی|ناوەڕاست]] و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، بەتایبەتی کۆچبەرە [[ئەمریکییە جوولەکەکان|جوولەکەکان]] لەو ناوچانەوە، [[بەیگڵی شێوازی نیویۆرک|بەیگڵی نیویۆرکی]]، [[چیزکەیک#ئەمریکای باکوور|چیزکەیک]]، [[ھۆت دۆگ]]، [[کەنیش|کەنیشەکان]]، و خواردنگەی [[دێلیکاتێسن|دێلییەکان]]یان ھێنایە شارەکە. کۆچبەرانی [[ڕەوەندی ئیتالی|ئیتالی]] [[پیتزای شێوازی نیویۆرک]] و [[خواردنی ئیتالی|چێشتی ئیتالی]]یان ھێنایە شارەکە، لەکاتێکدا کۆچبەرە جوولەکەکان و کۆچبەرە ئێرلەندییەکان بەڕیزبەندی [[پاسترامی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli |ئیش=[[Public Radio International]] |ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The World (radio program)|The World]] |ناونیشان=https://theworld.org/stories/2016/03/31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[گۆشتی مانگای سوێرکراو|گۆشتی مانگای سوێرکراو]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Shaylyn |دوایین=Esposito |سەردێڕ=Is Corned Beef Really Irish? |ئیش=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |ناونیشان=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ھێنایە شارەکە. [[چێشتخانەی چینی|چێشتخانەی چینی]] و ئاسیایییەکانی تر، شوێنی فرۆشتنی ساندویچ، [[تراتۆریا|تراتۆریاکان]]، [[داینەر|دینەرەکان]]، و [[قاوەخانە|قاوەخانەکان]] لە سەرتاسەری شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە. نزیکەی ٤,٠٠٠ فرۆشیاری گەڕۆکی خواردن کە مۆڵەتیان لەلایەن شارەکەوە پێدراوە، کە زۆربەیان خاوەندارێتییان دەگەڕێتەوە بۆ کۆچبەران، خواردنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیان وەک [[فەلافل]] و [[کەباب]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bleyer |یەکەم=Jennifer |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Kebabs on the Night Shift |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> کردووەتە نموونەی [[خواردنی سەر شەقام|خواردنی سەر شەقام]]ی مۆدێرنی نیویۆرک. بەپێی [[میشلین]]، شارەکە ماڵی "نزیکەی ھەزارێکە لە باشترین و جۆراوجۆرترین چێشتخانەکانی [[خواردنی ئاست بەرز|خواردنی ئاست بەرز (haute cuisine)]] لە جیھاندا".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations |ناونیشان=http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Michelin Guide]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[وەزارەتی تەندروستی و تەندروستیی دەروونیی نیویۆرک سیتی]] پیت (پلە) دەداتە چێشتخانەکانی شارەکە لەسەر بنەمای ئەنجامەکانی پشکنین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Restaurant Inspection Results (Letter Grades) |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Health and Mental Hygiene]]}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٩، ٢٧,٠٤٣ چێشتخانە لە شارەکەدا ھەبووە، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٢٤,٨٦٥ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Jennifer |دوایین=Tiedemann |سەردێڕ=$15-Per-Hour Minimum Wage Isn't What NYC Restaurant Workers Ordered |ناونیشان=https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ |ئیش=[[Goldwater Institute]] |بڵاوکەرەوە=In Defense of Liberty |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> [[بازاڕی شەوانەی کوینز]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] شەوەانە زیاتر لە دە ھەزار کەس ڕادەکێشێت بۆ تاقیکردنەوەی خواردنی زیاتر لە ٨٥ وڵاتەوە.<ref name="NYCWorld" /> === مۆدە === {{Further|New York Fashion Week|Met Gala}} [[File:Carolina Herrera AW14 12.jpg|thumb|[[مۆدێل|مۆدێلەکانی]] مۆدەی [[خاوت کۆتور]] (haute couture) بەسەر [[کاتواک (مۆدە)|ڕێڕەوی نمایشی مۆدەدا]] دەڕۆن لە کاتی [[ھەفتەی مۆدەی نیویۆرک|NYFW]].]] نیویۆرک سیتی [[پایتەختی مۆدە|پایتەختێکی جیھانیی مۆدە]]یە، و [[مۆدە|پیشەسازیی مۆدە]] ٤.٦٪ی ھێزی کاری کەرتی تایبەتی شارەکە دادەمەزرێنێت.<ref name="NYCFashionCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://edc.nyc/industry/fashion |سەردێڕ=Global Center of Fashion |بڵاوکەرەوە=NYCEDC |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy.}}</ref> ھەفتەی مۆدەی نیویۆرک (NYFW) ڕووداوێکی نیو ساڵانەی ئاست بەرزە کە تێیدا [[مۆدێل|مۆدێلەکان]] نوێترین جلوبەرگەکان نمایش دەکەن کە لەلایەن دیزاینەرانی مۆدەوە لە سەرتاسەری جیھاندا دروستکراون پێش ئەوەی ئەم مۆدێلانە بخرێنە بازاڕەوە.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |سەردێڕ=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |نووسەر=Naeme Elzein |ئیش=Lightspeed |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet.}}</ref> NYFW ڕێچکە و ئاراستەی پیشەسازیی مۆدەی جیھانی دیاری دەکات.<ref name="NewYorkFashionWeekGlobalAndEconomicImpact">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://thefordhamram.com/93053/news/fashion-week/ |سەردێڕ=The Economic Impact of New York Fashion Week |نووسەر=Diana Juarez |newspaper=The Fordham Ram |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=New York Fashion Week (NYFW) is an iconic event that not only sets the global fashion industry's tone but also plays a pivotal role in contributing to the economic vitality of the city. Beyond the glitz, glamor, and gorgeous soirées of the runway, NYFW profoundly impacts various sectors of the economy, including tourism, retail, hospitality, and media.}}</ref> ناوچەی مۆدەی نیویۆرک نزیکەی ٣٠ بلۆکی شار دەگرێتەوە لە [[میدتاون مانھاتن]]،<ref name="NYCFashionDistrict">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allartschools.com/fashion-design/fashion-design-new-york/ |سەردێڕ=New York: Fashion Design Capital of the U.S. |بڵاوکەرەوە=All Art Schools |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=New York and fashion design go hand in hand.}}</ref> کە لە دەوری بەشێکی [[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)|شەقامی حەوتەم]] کۆبوونەتەوە کە بە ''[[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)#ناوچە و بینا دیارەکان|شەقامی مۆدە]]'' ناسراوە.<ref name="NYCFashionAvenue">Nemy, Enid.(June 8, 1972) [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B06E5DD1F3EE63BBC4053DFB0668389669EDE "Everybody – Well, Almost – Attended A Mammoth Party on 'Fashion Ave.'"] ''[[The New York Times]]''</ref> ساڵنامەی مۆدەی نیویۆرک ھەروەھا ھەفتەی مۆدەی کۆتور لەخۆدەگرێت بۆ نمایشکردنی شێوازەکانی [[خاوت کۆتور]] (haute couture).<ref name="NYCHauteCouture">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.couturefashionweek.com/designers/ |سەردێڕ=Couture Fashion Week |بڵاوکەرەوە=Couture Fashion Week |وتەگێڕانەوە=Couture Fashion Week New York Latest Designers |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مێت گالا زۆرجار وەک "گەورەترین شەوی مۆدە" وەسف دەکرێت.<ref name="MetGalaFashion'sBiggestNight">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/newyork/news/met-gala-2023-red-carpet/ |سەردێڕ=Met Gala 2023: Fashion's biggest night honors Karl Lagerfeld |نووسەر=Ali Bauman |بڵاوکەرەوە=[[CBS News]] |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> === نمایشەکان (پەڕەیدەکان) === {{Further|Category:Parades in New York City{{!}}List of parades in New York City}} [[File:Macy's Thanksgiving Day Parade 2022 New York City (52523112564).jpg|thumb|[[نمایشی ڕۆژی سوپاسگوزاریی مەیسی]] ساڵانە، کە گەورەترین نمایشە لە جیھاندا<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld" />]] نیویۆرک سیتی زۆر ناسراوە بە [[نمایش (ڕێپێوان)|نمایشەکانی]] سەر شەقام، کە زۆربەیان لە مانھاتن بەڕێوەدەچن. ئاراستەی سەرەکیی نمایشە ساڵانەکانی سەر شەقامەکان بەگشتی لە باکوورەوە بۆ باشوورە، کە بەدرێژایی شەقامە گەورەکاندا تێدەپەڕن. [[نمایشی ڕۆژی سوپاسگوزاریی مەیسی]] ساڵانە گەورەترین نمایشە لە جیھاندا،<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Millions Of Revelers Marvel Over Macy's Thanksgiving Day Parade |ناونیشان=http://newyork.cbslocal.com/2016/11/24/macys-thanksgiving-day-parade-2016/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[CBS Broadcasting Inc]]|وتەگێڕانەوە=The world's largest parade kicked off in Midtown around 9 a.m.}}</ref> کە لە تەنیشت سەنتڕاڵ پارکەوە دەست پێدەکات و بەرەو باشوور دەڕوات تا دەگاتە فرۆشگای سەرەکیی [[مەیسیس ھێراڵد سکوێیەر]]؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hilarey |دوایین=Wojtowicz |سەردێڕ=Guide to the 2016 Macy's Thanksgiving Day Parade |ناونیشان=http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170329144025/http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=The Independent Traveler, Inc}}</ref> نمایشەکە لە ڕێگەی تەلەڤیزیۆنەوە لە سەرتاسەری جیھاندا دەبینرێت و ملیۆنان بینەری ئامادەبوو بۆ خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld"/> نمایشە دیارەکانی تر بریتین لە [[نمایشی ڕۆژی سانت پاتریک لە نیویۆرک سیتی]] ساڵانە لە مانگی ئازاردا، [[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی|نمایشی شانازیی LGBT نیویۆرک سیتی]] لە مانگی حوزەیراندا، [[نمایشی ھالۆوینی گرینویچ ڤیلێج]] کە بە ئیلھاموەرگرتن لە LGBT ڕێکدەخرێت لە مانگی تشرینی یەکەمدا، و چەندین نمایشی تر کە یادی ڕۆژانی سەربەخۆیی نەتەوە جیاوازەکان دەکەنەوە. [[پێڕستی نمایشەکانی تیکەر تەیپ لە نیویۆرک سیتی|نمایشەکانی تیکەر تەیپ]] کە ئاھەنگ دەگێڕن بۆ ئەو پاڵەوانێتییانەی تیمە وەرزشییەکان بردوویانەتەوە ھەروەھا دەستکەوتەکانی تر، بەرەو باکوور بە درێژایی [[کانیۆنی پاڵەوانەکان]] لەسەر شەقامی [[بڕۆدوەی (مانھاتن)|بڕۆدوەی]] لە [[بۆولینگ گرین (نیویۆرک سیتی)|بۆولینگ گرین]]ەوە تا [[پارکی ھۆڵی شارەوانی]] لە خوارووی مانھاتن بەڕێوەدەچن. === وەرزش === {{Main|Sports in the New York metropolitan area|Traditional games of New York City}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Arthur ashe stadium interior.jpg | caption1 = [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|پاڵەوانێتییەکانی تێنسی جامی کراوەی ئەمریکا]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] لە [[کوینز]] | image2 = Citi Field 2011.JPG | caption2 = [[سیتی فیڵد]]، ھەروەھا لە پارکی فلۆشینگ مێدۆز-کۆرۆنا، لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە ماڵی تیمی [[نیویۆرک مێتس]] بووە. | image3 = Yankee_Stadium_overhead_2010.jpg | caption3 = [[یاریگای یانکی]] لە [[دە بڕۆنکس]] ماڵی تیمەکانی [[نیویۆرک یانکیز]] و [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]]یە. | image4 = Barclays_Center_1.jpg | caption4 = [[سەنتەری بارکلیز]]، ماڵی تیمی [[بروکلین نێتس]] لە [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە|NBA]] و تیمی [[نیویۆرک لیبێرتی]] لە [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکەی ژنان|WNBA]] | image5 = Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg | caption5 = [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]]، ماڵی تیمی [[نیویۆرک نیکس]] لە NBA و تیمی [[نیویۆرک ڕەینجەرز]] لە [[خولی نیشتمانیی ھۆکی|NHL]] }} نیویۆرک سیتی ماڵی بارەگای سەرەکیی [[خولی نیشتمانیی تۆپی پێ]] (NFL)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Football League Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[خولی گەورەی بەیسبۆڵ]] (MLB)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major League Baseball Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە]] (NBA)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Basketball Association, Inc. Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[خولی نیشتمانیی ھۆکی]] (NHL)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Hockey League Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> و [[خولی گەورەی تۆپی پێ]] (MLS)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major League Soccer, L.L.C. Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> نیویۆرک سیتی میوانداریی [[پارالیمپیکی ھاوینەی ١٩٨٤]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games New York 1984 Paralympic Summer Games], National Paralympic Heritage Trust. Accessed January 18, 2024. "The New York Games were set to run from 17th – 29th June and the Stoke Mandeville Games from 22nd July – 1st August."</ref> و [[یارییەکانی نیازپاکی ١٩٩٨]]ی کردووە.<ref>Bondy Filip. [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html "New York City and Environs Land Goodwill Games for '98"], ''[[The New York Times]]'', October 16, 1992. Accessed January 18, 2024. "New York City, New Jersey, and Long Island were awarded the 1998 Goodwill Games last night, an intriguing but risky choice by the Games' selection committee. Six years from now, the area will be called upon to play host to thousands of international athletes and fans who have every right to expect upgraded athletic facilities and a convenient ride to the arena."</ref> پێشکەشکردنی داواکاریی نیویۆرک سیتی بۆ میوانداریکردنی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢]] یەکێک بوو لە پێنج داواکارییە کۆتایییەکان، بەڵام بە لەندەن دۆڕا.<ref>Zinser, Lynn. [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html "Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games"],''[[The New York Times]]'', July 6, 2005. Accessed January 19, 2023. "London won the 2012 Olympic Summer Games on Wednesday in a surprising upset over the front-running Paris after ardent last-minute lobbying by Prime Minister Tony Blair..... The British capitalized on a desire to hold the Games in Western Europe and surpassed four finalists, including New York, which was knocked out in the second round of voting, earlier than most expected."</ref> شارەکە میوانداری زیاتر لە ٤٠ تیمی پیشەگەری گەورەی کردووە لە پێنج وەرزشەکە و خولە ڕکابەرەکانیاندا. چوار لە دە گرانترین یاریگاکانی جیھان کە تا ئێستا دروستکراون ([[یاریگای مێتڵایف]]، [[یاریگای یانکی]]ی نوێ، [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]]، و [[سیتی فیڵد]]) لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرکدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Esteban |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=11 Most Expensive Stadiums in the World |ناونیشان=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Total Pro Sports |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە لە خولی نیشتمانیی تۆپی پێدا لەلایەن [[نیویۆرک جایەنتس]] و [[نیویۆرک جێتس]]ەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، ھەرچەندە ھەردوو تیمەکە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای مێتڵایف لە نزیک [[ئیست ڕەدەرفۆرد، نیوجێرزی]] ئەنجام دەدەن،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Preparations Different for a Home-and-Home Contest |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> کە لە ساڵی ٢٠١٤دا میوانداریی [[سوپەر بۆڵی XLVIII]]ی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Owners warm up to New York/New Jersey as Super Bowl XLVIII host |بڵاوکەرەوە=[[National Football League]] |agency=[[Associated Press]] |ناونیشان=http://www.nfl.com/news/story?id=09000d5d8184fc83&template=with-video-with-comments&confirm=true |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٠|وتەگێڕانەوە=It's the first time the league has gone to a cold-weather site that doesn't have a dome{{nbsp}}... the NFL will wait and see how this foray into the great outdoors in winter goes. Then the league might OK another bid}}</ref> دوو تیمەکەی شارەکە لە خولی گەورەی بەیسبۆڵدا بریتین لە [[نیویۆرک مێتس]]، کە لە یاریگای ٤١,٨٠٠-کورسیدای سیتی فیڵد لە کوینز یاری دەکەن، و [[نیویۆرک یانکیز]]، کە لە یاریگای ٤٧,٤٠٠-کورسیدای [[یاریگای یانکی]] لە دە بڕۆنکس یاری دەکەن.<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html "So Many Seats, So Many Tax Breaks"], ''[[The New York Times]]'', July 11, 1028. Accessed January 18, 2024. "Yankee Stadium Location: Bronx Year Opened: 2009 Seats: 47,422. The stadium cost more than $2.3 billion to build.... Citi Field Location: Queens; Year Opened: 2009; Seats: 41,800. The project cost about $830.6 million, with $134.91 million coming from the New York Mets, and $614.3 million in public money and tax breaks."</ref> ئەم دوو ڕکابەرە ھەموو وەرزێکی ئاسایی لە شەش یاریی [[یاری نێوان خولەکان|نێوان خولەکاندا]] پێشبڕکێ دەکەن، کە پێی دەوترێت [[زنجیرەی سەبوەی]].<ref>[[Mike Lupica|Lupica, Mike]]. [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset "Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town"], [[MLB.com]], June 12, 2023. Accessed January 18, 2024. "You certainly know what it was like at the old Stadium and Shea, where the Mets and Yankees played a real Subway Series in 2000. Four games this time. Two at Citi. Two at the Stadium next month."</ref> یانکیز ٢٧ پاڵەوانێتییان بردووەتەوە کە ژمارەیەکی پێوانەیییە لە خولەکەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources |ناونیشان=http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=The free sources}}</ref> لەکاتێکدا مێتس دوو جار [[جامی جیھانیی بەیسبۆڵ|زنجیرەی جیھانی]]یان بردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦|سەردێڕ=How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies |newspaper=[[Chicago Tribune]] |ناونیشان=https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> شارەکە سەردەمانێک ماڵی تیمی بروکلین دۆجەرز بوو (ئێستا [[لۆس ئانجلەس دۆجەرز]])، کە یەک جار زنجیرەی جیھانییان بردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dodgers Timeline |ناونیشان=http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Los Angeles Dodgers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا [[نیویۆرک جایەنتس (NL)|نیویۆرک جایەنتس]] (ئێستا [[سان فرانسیسکۆ جایەنتس]])، کە پێنج جار زنجیرەی جیھانییان بردەوە. ھەردوو تیمەکە لە ساڵی ١٩٥٨دا چوون بۆ کالیفۆرنیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Moments |ناونیشان=http://www.dodgers-giants.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Dodgers Giants}}</ref> یەک تیمی [[خولی لاوەکیی بەیسبۆڵ]] لە شارەکەدا ھەیە، ئەویش [[بروکلین سایکڵۆنز]]ە کە سەر بە یانەی مێتسە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Major League Baseball, Police Athletic League and the Brooklyn Cyclones to host free MLB Umpire Camp |newspaper=MLB Press Release |ناونیشان=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20120530&content_id=32491896&vkey=pr_mlb&c_id=mlb |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> و شارەکە یانەیەکی لە [[خولی ئەتڵەسی بۆ بەیسبۆڵی پیشەگەر|خولی ئەتڵەسی]]ی سەربەخۆ بەدەستھێنا کاتێک تیمی [[ستەیتن ئایلەند فێری‌ھۆکس]] دەستیان بە یاریکردن کرد لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Introducing Your Ferryhawks!! |ئیش=Staten Island Entertainment |ناونیشان=https://ferryhawks.com/news/2021/11/17/Your_FerryHawks_2.aspx |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> تیمەکانی کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە لە شارەکەدا بریتین لە [[نیویۆرک نیکس]]، کە لە [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]] یاری دەکەن، و [[بروکلین نێتس]]، کە لە [[سەنتەری بارکلیز]] یاری دەکەن. تیمی [[نیویۆرک لیبێرتی]] تیمی شارەکەیە بۆ [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکەی ژنان]]. یەکەم پاڵەوانێتی نیشتمانیی باسکە لەسەر ئاستی کۆلێژ، [[پاڵەوانێتیی بانگھێشتکردنی نیشتمانی]]، لە ساڵی ١٩٣٨ لە نیویۆرک بەڕێوەچوو و لە شارەکەدا ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Postseason Overview |ناونیشان=http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[National Invitation Tournament]]}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە ماڵی سێ تیمی خولی نیشتمانیی ھۆکییە. [[نیویۆرک ڕەینجەرز]]، کە یەکێکە لە [[شەشە ڕەسەنەکە|شەش تیمە ڕەسەنەکەی]] خولەکە، لە مادیسۆن سکوێیەر گاردن لە مانھاتن یاری دەکەن. [[نیویۆرک ئایلاندەرز]]، کە بە شێوەیەکی نەریتی نوێنەرایەتیی [[لۆنگ ئایلەند]] دەکەن، لە [[یو بی ئێس ئارێنا]] لە [[ئێلمۆنت، نیویۆرک]] یاری دەکەن، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠٢٠ لە سەنتەری بارکلیزی بروکلین یارییان دەکرد. [[نیوجێرزی دێڤڵس]] لە [[سەنتەری پرودێنشیال]] لە نزیک [[نیوارک، نیوجێرزی]] یاری دەکەن. نیویۆرک سیتی لە خولی گەورەی تۆپی پێدا لەلایەن [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]]یەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، کە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای یانکی ئەنجام دەدەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nycfc.com/schedule |سەردێڕ=nycfc.com |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> ھەروەھا [[نیویۆرک ڕێد بوڵس]]، کە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە [[یاریگای سپۆرتس ئیلستڕەیتد]] لە نزیک [[ھاریسۆن، نیوجێرزی]] ئەنجام دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison |agency=[[Associated Press]] |ناونیشان=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html}}</ref> تیمی [[گۆثەم ئێف سی]] لە [[خولی نیشتمانیی تۆپی پێی ژنان]] ھەروەھا یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای سپۆرتس ئیلستڕەیتد ئەنجام دەدەن و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٨ بگوازنەوە بۆ [[ئیتیحاد پارک]] لە نیویۆرک سیتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Anzidei |یەکەم=Melanie |ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Gotham FC to move to NYCFC’s Etihad Park in Queens in 2028 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/athletic/7427005/2026/07/07/gotham-nycfc-etihad-park-move-queens-2028/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[بروکلین ئێف سی (٢٠٢٤)|بروکلین ئێف سی]] یانەیەکی پیشەگەری تۆپی پێیە کە بنکەکەی لە بروکلینە، و تیمێکی ژنان لە خولی پلە یەکی [[USL Super League]] لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە بەشدار دەکات و تیمێکی پیاوانیش لە خولی پلە دووی [[USL Championship]] لە ساڵی ٢٠٢٥دا بەشدار دەبێت.<ref name="shared">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Brooklyn FC reveal "shared identity" for USL Super League brand |ناونیشان=https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |وێبگە=uslsuperleague.com |بڵاوکەرەوە=United Soccer League |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240501111953/https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نیویۆرک یەکێک بوو لە شارە میواندارەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]]، و یارییەکانی لە [[یاریگای جایەنتس]] لە ناوچەی دراوسێی [[ئیست ڕەدەرفۆرد، نیوجێرزی]] ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/|سەردێڕ=FIFA 1994 World Cup Stadiums - USA - The Stadium Guide}}</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لە یازدە شاری میوانداری [[جامی جیھانیی فیفا ٢٠٢٦]]، کە بڕیارە یاریی [[یاریی کۆتایی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦|کۆتایییەکەی]] لە یاریگای مێتڵایف ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |سەردێڕ=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026 |وێبگە=Fifa.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest "Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], February 4, 2024. Accessed February 14, 2024. "New York City Mayor Eric Adams and New Jersey Governor Phil Murphy celebrated today's announcement that the Host Region of New York, New Jersey (NYNJ) was awarded the rights to host the FIFA World Cup 26™ Final and seven other matches throughout the tournament at New York New Jersey Stadium (MetLife Stadium) in East Rutherford, New Jersey.... Consistent with stadiums in other Host Cities, MetLife Stadium will adopt a new venue name for the FIFA World Cup 26, New York New Jersey Stadium."</ref> پاڵەوانێتیی ساڵانەی [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|جامی کراوەی ئەمریکا (US Open)]] یەکێکە لە چوار پاڵەوانێتییە گەورەکانی تێنس ([[گراند سلام (تێنس)|گراند سلام]]) و لە [[ناوەندی نەتەوەییی تێنسی USTA]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] بەڕێوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=US Open 2015 |ناونیشان=http://www.usopen.org/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[United States Tennis Association]]}}</ref> [[ماراسۆنی نیویۆرک سیتی]]، کە بەناو ھەر پێنج ناوچەکەدا تێدەپەڕێت، گەورەترین ماراسۆنی ڕاکردنە لە جیھاندا، کە ٥١,٤٠٢ کەس لە ساڵی ٢٠٢٣دا تا کۆتایی ڕایانکردووە و لە ھەر ٥٠ ویلایەتەکە و ١٤٨ نەتەوەی جیاوازەوە ھاتبوون.<ref>Butler, Sarah Lorge. [https://www.runnersworld.com/races-places/a45760471/new-york-city-marathon-2023-by-the-numbers/ "New York City Was the World's Largest Marathon in 2023"], ''[[Runner's World]]'', November 7, 2023. Accessed January 17, 2024. "If you were one of the 51,933 people who started the New York City Marathon on November 5, chances are very high that you also finished it. According to New York Road Runners, 51,402 runners finished the marathon, a 98.9 percent completion rate.... They hailed from all 50 states and 148 countries."</ref> یارییەکانی [[میڵرۆس گەیمز]] پێشبڕکێیەکی ساڵانەی گۆڕەپان و مەیدانە کە لە [[فۆرت واشینگتن ئەڤینیو ئارمۆری]] بەڕێوەدەچێت، و ڕووداوە سەرەکییەکەی بریتییە لە [[مایڵی وانامەیکەر]].<ref>Metzler, Brian. [https://www.outsideonline.com/running/news/millrose-games-records-and-wanamaker-mile/ "The Famous Millrose Games Delivers Speed, Records, and the Wanamaker Mile"], ''[[Outside (magazine)|Outside]]'', February 13, 2023. Accessed January 17, 2024. "With his dominating performance in the Wanamaker Mile, Nuguse might have signaled a new era in the classic imperial distance—the quest for the world's first sub-3:47 mile on an indoor track.... In the final race of the 115th Millrose Games at The Armory Track & Field Center, Nuguse made it look relatively easy."</ref> بۆکسێن بەشێکی دیاری دیمەنی وەرزشیی شارەکەیە، کە ڕووداوەکانی وەک [[نیویۆرک گۆڵدن گڵاڤز]] ساڵانە لە مادیسۆن سکوێیەر گاردن بەڕێوەدەچن.<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ "Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022"], ''[[New York Daily News]]'', December 13, 2021. Accessed July 17, 2024. "Created by Daily News sports columnist Paul Gallico, the city's inaugural Golden Gloves was held in 1927 at Madison Square Garden, and its ensuing popularity led to a wave of similar tournaments across the country."</ref> == خزمەتگوزارییە مرۆیییەکان == === تەندروستی === {{main|Healthcare in New York City|NYC Health + Hospitals|New York City Department of Health and Mental Hygiene}} [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نەخۆشخانەی نیویۆرک-پرێسبیتێریان]]، کە سەر بە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]] و [[زانکۆی کۆرنێڵ]]ە، گەورەترین نەخۆشخانە و گەورەترین خاوەنکاری کەرتی تایبەتە لە نیویۆرک سیتی و یەکێکە لە قەرەباڵغترین نەخۆشخانەکانی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Us: Locations |ناونیشان=http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140812212715/http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[NewYork-Presbyterian Hospital]]}}</ref>]]نیویۆرک سیتی ناوەندێکە بۆ چاودێریی تەندروستی و ڕاھێنانی پزیشکی، و زیاتر لە ٧٥٠,٠٠٠ کەس لە کەرتی چاودێریی تەندروستیی شارەکەدا کار دەکەن.<ref name="NYCHealthCareLifeSciences"/><ref>[https://edc.nyc/industry/healthcare Healthcare], [[New York City Economic Development Corporation]]. Accessed January 17, 2024. "New York City is home to the largest public healthcare system in the US, world-class private medical centers, and a robust, cutting-edge R&D landscape."</ref> نەخۆشخانە تایبەتەکان لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[نەخۆشخانەی نەشتەرگەریی تایبەت]]، [[نەخۆشخانەی لێنۆکس ھیڵ]]، [[ناوەندی پزیشکیی جوولەکەی لۆنگ ئایلەند]]، [[سەنتەری شێرپەنجەی مێمۆریال سلۆن کێتێرینگ]]، [[نەخۆشخانەی ماونت ساینای (مانھاتن)|نەخۆشخانەی ماونت ساینای]]، [[نەخۆشخانەی نیویۆرک-پرێسبیتێریان]]، و [[تەندروستیی لێنگۆنی زانکۆی نیویۆرک|تەندروستیی لێنگۆنی NYU]].<ref>[https://www.definitivehc.com/resources/healthcare-insights/top-hospitals-new-york-net-patient-revenue "Top 25 New York hospitals by net patient revenue"], Definitive Healthcare, June 6, 2023. Accessed January 16, 2024.</ref> کۆلێژە پزیشکییەکان بریتین لە [[کۆلێژی پزیشکیی داونستەیتی SUNY]] لە بروکلین، [[کۆلێژی پزیشکیی ئەلبەرت ئاینشتاین]] لە دە بڕۆنکس، و [[کۆلێژی پزیشکیی CUNY]]، [[کۆلێژی پزیشکیی ئۆستیۆپاتیی تۆرۆ]]، [[کۆلێژی پزیشکان و نەشتەرگەرییەکانی ڤاگێلۆسی زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، [[پزیشکیی وێیڵ کۆرنێڵ]]، [[قوتابخانەی پزیشکیی ئیکان لە ماونت ساینای]]، و [[قوتابخانەی پزیشکیی زانکۆی نیویۆرک]] لە مانھاتن.<ref>[https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools New York Medical Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241115050433/https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools |date=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}, New York ACEP. Accessed January 16, 2024.</ref> [[تەندروستی + نەخۆشخانەکانی نیویۆرک سیتی|NYC Health + Hospitals]] (HHC) [[کۆمپانیایەکی قازانج-گشتیی ویلایەتی نیویۆرک|کۆمپانیایەکی قازانج-گشتییە]] کە لە ساڵی ١٩٦٩ دامەزراوە و نەخۆشخانە گشتییەکانی شارەکە و تۆڕێک لە نۆرینگە دەرەکییەکان بەڕێوەدەبات.<ref>[https://a856-gbol.nyc.gov/GBOLWebsite/GreenBook/Details?orgId=2879 Health + Hospitals NYC, (NYC H+H)], ''New York City Green Book''. Accessed January 16, 2024. "Description: A public benefit Corporation created by the State Legislature, July 1, 1969, to operate the City's municipal hospitals. Operates facilities in all five boroughs, providing general, chronic, ambulatory, and skilled nursing care and a wide variety of specialized patient care services. All employees are public employees."</ref><ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/HHC Chapter1016 New York City health and hospitals corporation act 1016/69], [[New York State Senate]]. Accessed January 16, 2024.</ref> {{as of|2021}}، HHC گەورەترین سیستەمی چاودێریی تەندروستیی شارەوانییە لە ئەمریکا بە داھاتی ساڵانەی ١٠.٩ ملیار دۆلار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Financial Statements and Supplemental Schedules and Report of Independent Certified Public Accountants – New York City Health and Hospitals Corporation (A Component Unit of the City of New York) |ناونیشان=https://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/HHC-Financial-Statements-2021.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref> HHC خزمەت بە ١.٤&nbsp;ملیۆن نەخۆش دەکات، لەوانەش زیاتر لە ٤٧٥,٠٠٠ دانیشتووی بێ-دڵنیایی (بێ-تەئمینات)ی شارەکە.<ref name="HHC1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HHC Health and Hospitals Corporation |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/hhc/html/home/home.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[nyc.gov]]}}</ref> HHC یازدە نەخۆشخانەی [[چاودێریی توند|چاودێریی توند]]، چوار [[دامەزراوەی پەرستاریی لێھاتوو]]، شەش سەنتەری دەستنیشانکردن و چارەسەرکردن، و زیاتر لە ٧٠ بنکەی [[چاودێریی سەرەتایی]] کۆمەڵگە بەڕێوەدەبات، کە بە شێوەیەکی سەرەکی خزمەت بە دانیشتووانە ھەژار و چینی کرێکاری شارەکە دەکەن.<ref>[https://www.nychealthandhospitals.org/careers/frequently-asked-questions/ Frequently Asked Questions], [[NYC Health + Hospitals]]. Accessed January 16, 2024. "Where are your facilities located? NYC Health + Hospitals includes 11 acute care hospitals, four skilled nursing facilities, six large diagnostic and treatment centers, and more than 70 community-based clinics. These facilities are within seven geographically based networks throughout the New York City metropolitan area."</ref><ref>Miller, Kenneth. [https://www.nursing.columbia.edu/news/public-option The Public Option], [[Columbia University School of Nursing]], November 12, 2023. Accessed January 16, 2024. "HHC is the largest municipal health system in the United States, serving 1.4&nbsp;million patients—mostly low-income or working-class people on Medicaid or Medicare. About one-third are uninsured, and many are undocumented. A public benefit corporation, HHC operates 11 acute care hospitals, five nursing homes, six diagnostic and treatment centers, and more than 70 primary care centers across New York's five boroughs."</ref> پلانی تەندروستی میترۆپڵەسی HHC یەکێکە لە گەورەترین دابینکەرانی دڵنیاییی تەندروستی کە لەلایەن حکوومەتەوە سپۆنسەر کراوە لە نیویۆرک سیتی، و تا حوزەیرانی ٢٠٢٢، ٦٧٠,٠٠٠ دانیشتووی شارەکەی تۆمار کردووە.<ref>[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/metroplus-health-plan-covid-19-enrollment-trends MetroPlus Health Plan: COVID-19 Enrollment Trends], [[New York State Comptroller]] [[Thomas P. DiNapoli]], September 2022. Accessed January 16, 2024. "MetroPlus Health Plan is a prepaid health services plan and a wholly owned subsidiary of NYC Health + Hospitals (H+H).... MetroPlus enrollment reached a record high of 670,915, an increase of 159,284 members (31 percent) between February 2020 and June 2022, the period impacted by the COVID-19 pandemic (see Figure 1)."</ref> دامەزراوەکانی HHC ساڵانە خزمەت بە ملیۆنان دانیشتووی نیویۆرک دەکەن، کە بە زیاتر لە ١٩٠ زمان وەرگێڕانیان بۆ دەکرێت.<ref name="HHC2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2014 HHC Report to the Community |ناونیشان=http://www.nychealthandhospitals.org/wp-content/uploads/2016/07/2014-hhc-report-to-the-community.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Health and Hospitals Corporation]]}}</ref> ناسراوترین نەخۆشخانە لە سیستەمی HHCدا بریتییە لە [[نەخۆشخانەی بێلڤیو]]، کە کۆنترین نەخۆشخانەی گشتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە ساڵی ١٧٣٦ دامەزراوە.<ref>Fiani, Brian; Covarrubias, Claudia; Jarrah, Ryan; Kondilis, Athanasios; and Doan, Thao M. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36041717/ "Bellevue Hospital, the Oldest Public Health Center in the United States of America"], ''[[World Neurosurgery]]'', August 28, 2022. Accessed January 16, 2024. "Bellevue Hospital is known as the oldest public hospital in the United States of America. Although its historical beginnings date back to the 1600s, it was officially founded on the second floor of the New York City Almshouse in 1736, 40 years before the American Revolution."</ref> بێلڤیو ئەو نەخۆشخانە دیاریکراوەیە بۆ چارەسەرکردنی سەرۆک و [[پێڕستی سەرۆکەکانی ئێستای دەوڵەت و حکوومەتەکان|سەرکردەکانی تری جیھان]] ئەگەر پێویستیان بە چاودێری ھەبێت لە کاتی مانەوەیان لە نیویۆرک سیتی.<ref name="Funding Universe Web Site">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Health and Hospitals Corporation History |ناونیشان=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/New-York-City-Health-and-Hospitals-Corporation-Company-History.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Funding Universe}}</ref> شارەکە جگەرەکێشانی لە زۆربەی بەشەکانی چێشتخانەکاندا لە ساڵی ١٩٩٥دا قەدەغە کرد و لە ساڵی ٢٠٠٣دا جگەرەکێشانی لە باڕەکان، چێشتخانەکان، و شوێنی کارە گشتییەکاندا قەدەغە کرد.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2023/04/07/health/dr-colin-mccord-dead.html "Colin McCord, Who Helped Impose a Smoking Ban, Dies at 94"], ''[[The New York Times]]'', April 7, 2023. Accessed January 16, 2024. "Dr. McCord successfully lobbied for a ban on smoking in workplaces, restaurants, and bars while he was an assistant health commissioner in Mayor Michael R. Bloomberg's administration. The ban, which took effect in 2003, was later expanded and replicated in jurisdictions around the world. New York had banned smoking in most restaurants in 1995, but the city continued to allow smoking in bars and the bar areas of restaurants."</ref> [[دەرمانخانە|دەرمانخانەکان]] ڕێگەیان پێنادرێت بەرھەمە دوکەڵی و ڤەیپەکان بفرۆشن لە ویلایەتی نیویۆرکدا.<ref name="NoTobaccoNYPharmacies">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York State Tobacco Control Laws |ناونیشان=https://www.health.ny.gov/prevention/tobacco_control/current_policies.htm |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=New York State Department of Health}}</ref> نیویۆرک سیتی یاسایەکی [[مافی نیشتەجێبوون|مافی پەناگە]] جێبەجێ دەکات کە پەناگە بۆ ھەر کەسێک کە پێویستی پێی بێت مسۆگەر دەکات، بەبێ گوێدانە دۆخی کۆچبەری، ئابووری، یان نیشتەجێبوون، کە ئەمەش دابینکردنی پەناگە و خۆراکی پێویست لەخۆدەگرێت.<ref name="NYCRightToShelter">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Annie McDonough |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Could New York City's right to shelter apply statewide? |ناونیشان=https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=City & State New York}}</ref> لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە نیویۆرک زۆرترین کۆی دانیشتووانی بێلانەی ھەیە لە نێو شارەکانی ئەمریکادا، لە ساڵی ٢٠٢٤دا تەنھا ٥٪یان لە دەرەوەی پەناگەکانی شارەکەدا بوون، کە ئەمەش ڕێژەیەکی زۆر نزمترە لە بێلانەییی سەر شەقامەکان بە بەراورد بە شارەکانی تر.<ref name="MostNYCHomelessAreSheltered">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gwynn's Hogan |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=NYC's Unsheltered Homeless Population Reaches Highest Number in More Than a Decade. Volunteers and city staffers counted 4,140 people sleeping on the streets and subways during the overnight annual count on Jan. 23 |ناونیشان=https://www.thecity.nyc/2024/06/13/nycs-unsheltered-homeless-population-reaches-highest-number-in-more-than-a-decade/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=The City |وتەگێڕانەوە=Shelter Beacon. City officials also pointed out that compared to other major United States cities, a relatively low proportion of New York City's homeless population lives outdoors. In Los Angeles last year, 52,000 of 72,000 homeless people were living outdoors (72%), whereas the unsheltered homeless in New York City is around 5% of the 124,000 who are unhoused in total.}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، ٩٢,٨٢٤ [[بێلانەیی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|کەسی بێلانە]] ھەموو شەوێک لە سیستەمی پەناگەکانی شارەکەدا دەخەوتن.<ref>[https://www.coalitionforthehomeless.org/basic-facts-about-homelessness-new-york-city/ Basic Facts About Homelessness: New York City], [[Coalition for the Homeless]], updated December 2023. Accessed January 13, 2024. 'In recent years, homelessness in New York City has reached the highest levels since the Great Depression of the 1930s. In November 2023, there were 92,824 homeless people, including 33,365 homeless children, sleeping each night in New York City's main municipal shelter system. A total of 23,945 single adults slept in shelters each night in November 2023."</ref> === سەلامەتیی گشتی === {{main|New York City Police Department|New York City Fire Department|Crime in New York City|Law enforcement in New York City|}} [[File:My_picture_of_NYPD_officers.jpg|thumb|ئەفسەرانی پۆلیسی [[پۆلیسی نیویۆرک سیتی|نیویۆرک سیتی]] (NYPD) لە بروکلین]] [[File:FDNY_Tower_Ladder_1_(897367891).jpg|alt=|thumb|[[ئاگرکوژێنەرەوەکانی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی نیویۆرک]] (FDNY)، کە گەورەترین وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی شارەوانییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆلیسی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی پۆلیسی نیویۆرک]] (NYPD) گەورەترین ھێزی پۆلیسە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بە زیاتر لە ٣٦,٠٠٠ ئەفسەری سوێندخواردوو.<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html "The Largest Police Departments In The US"], WorldAtlas, August 3, 2020. Accessed January 17, 2024. "Established in 1845, the New York City Police Department (NYPD) is one of the most well-known law enforcement agencies in the world. As the largest in the United States, it currently has about 36,008 full-time active officers and 19,000 civilian employees. This is almost three times as many as the country's second-largest police department in Chicago."</ref> ئەندامانی NYPD زۆرجار لەلایەن سیاسەتمەداران، میدیاکان، و ئۆتۆمبێلە پۆلیسییەکانی خۆیانەوە بە نازناوی ''باشترینەکانی نیویۆرک'' (New York's Finest) ناودەبرێن.<ref>Williams, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/05/04/nyregion/origins-of-new-yorks-finest.html "We Know They're New York's Finest. But Why?"], ''[[The New York Times]]'', May 4, 2017. Accessed January 17, 2024. "The Police Department's slogan also came from a phrase with military origins: "the finest police force on the planet," an adaptation of Gen. Joseph Hooker's 1863 claim that the Union forces were 'the finest army on the planet.' A similar phrase referring to police officers appeared in The Times in 1865. The police chief George Washington Matsell promoted the nickname in the early 1870s, Mr. Popik wrote; the 1882 play 'One of the Finest' cemented the label, which was condensed to 'New York's Finest' by 1889."</ref> شارەکە لە ساڵانی ١٩٧٠ەکانەوە تا ١٩٩٠ەکان بەرزبوونەوەیەکی زۆری لە تاواندا بەخۆیەوە بینی.<ref name="Prager">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین=Prager |یەکەم=Arthur |ڕێکەوت=شوبات–ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Worst-Case Scenario |ناونیشان=http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |بەرگ=٥٧|issue=1}}</ref> تاوان بەگشتی لە نیویۆرک سیتی لە ساڵانی ١٩٩٠ەکانەوە ڕووی لە کەمبوونەوە کردووە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Compstat |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[City of New York Police Department]]}}</ref> تاوانی توندوتیژ لە نێوان ساڵانی ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠٥ بە ڕێژەی زیاتر لە ٧٥٪ کەمی کرد، و بەردەوام بوو لە کەمبوونەوە لەو کاتانەشدا کە سەرتاسەری وڵات بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە دەبینی.<ref name="Law">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=December 15–31, 2013 |سەردێڕ=Don't Tell New York, But Crime Is Going Up |ناونیشان=http://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=[[City University of New York]] |بەرگ=٢٨|issue=589, 590 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=Lib.jjay.cuny.edu}}</ref> بەرنامەی [[وەستاندن و پشکنین لە نیویۆرک سیتی|وەستاندن و پشکنین (stop-and-frisk)ی NYPD]] لە ساڵی ٢٠١٣ بە نادەستووری ناسێندرا وەک "سیاسەتێکی ناڕاستەوخۆی [[پڕۆفایلی ڕەگەزی]]" بەرامبەر بە دانیشتووانی ڕەشپێست و تێکەڵ،<ref>Goldstein, Joseph. [https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html 'Judge Rejects New York's Stop-and-Frisk Policy"], ''[[The New York Times]]'', August 12, 2013. Accessed January 17, 2024. "But the judge, Shira A. Scheindlin, found that the Police Department resorted to a 'policy of indirect racial profiling' as it increased the number of stops in minority communities. That has led to officers' routinely stopping 'blacks and Hispanics who would not have been stopped if they were white.'"</ref> ھەرچەندە ئیدیعای کاریگەرییە نایەکسانەکان لە ساڵانی دواتریشدا بەردەوام بوو.<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 "NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report"], ''[[ABC News (United States)|ABC News]]'', June 5, 2023. January 17, 2024. "A decade after the New York Police Department's stop-and-frisk tactic was deemed unconstitutional, the police are still unlawfully stopping and searching many people, particularly men of color, according to a new report issued Monday by a court-appointed monitor. The monitor, Mylan Denerstein, faulted certain units of the NYPD's Neighborhood Safety Teams (NST), which are meant to combat gun violence in high-crime areas.... Shortly after a U.S. District Court judge ruled in 2013 that the policy violated the Constitution, then-NYC Mayor Michael Bloomberg, in an op-ed in the Washington Post, pushed back against claims that stop-and-frisk promoted racial profiling."</ref> بەرنامەی وەستاندن و پشکنین بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھۆکاری کەمبوونەوەی تاوان دادەنرا، ھەرچەندە ڕێژەکان لەو ساڵانەدا کە بەرنامەکە کۆتایی پێھات بەردەوام بوون لە دابەزین.<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ "Donald Trump claims New York's stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree."], ''[[The Washington Post]]'', September 22, 2016. Accessed January 17, 2024. "In 1990, there were nearly 31 homicides in the city for every 100,000 people – more than the average for other major American cities, even in a year of frequent violence across the country. A decade later, that figure had declined by nearly 75 percent, to 8.4 homicides per 100,000 people. As New York police abruptly moved away from the practice of stop-and-frisk toward the end of Kelly's tenure in 2013, the rate of homicide continued to decline as it had previously."</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html "The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg's New York"], ''[[The New York Times]]'', March 2, 2020, updated November 30, 2020. Accessed January 17, 2024. "In the years since Michael Bloomberg left the mayor's office in New York, the legacy of stop-and-frisk policing widely used during his administration has become clearer. Crime in the city continued to decline, suggesting that the aggressive use of police stops wasn't so essential to New York's safety after all."</ref> شارەکە لە ساڵی ١٩٩٠دا ژمارەی پێوانەییی بەرزی تۆمارکرد کە ٢,٢٤٥ کوشتن بوو، و لە ساڵی ٢٠١٨دا گەیشتە نزمترین ئاستی ژمارەی پێوانەییی نزیکەی ٧٠-ساڵە کە ٢٨٩ کوشتن بوو.<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 "New York City's Murder Rate Hit New Low in 2018"], ''[[The Wall Street Journal]]'', January 3, 2019. Accessed January 15, 2024. "The New York Police Department recorded 289 murders in 2018, three fewer than the 292 recorded in 2017. Mayor Bill de Blasio said it was the fewest number of homicides in nearly 70 years. Overall, major crime in the city fell by 1.3% from 97,089 to 95,844, police said. There were 2,245 people murdered in New York City in 1990."</ref> ژمارەی کوشتنەکان و ڕێژەی ٣.٣ بۆ ھەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەک لە ساڵی ٢٠١٧ نزمترین بوو لە ساڵی ١٩٥١ەوە.<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b "Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951"]{{بەستەری مردوو|url=https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}, [[New York City Police Department]], press release dated January 5, 2018. Accessed January 15, 2024. "With the close of 2017, New York City marks three new crime reduction benchmarks: the first time the total number of index crimes has fallen below 100,000; the first time the number of shooting incidents has fallen below 800; and the first time the total number of murders has fallen below 300. This reduction in murders has resulted in the lowest per-capita murder rate in nearly 70 years."</ref> نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٣دا ٣٨٦ کوشتنی تۆمارکرد، کە بەراورد بە ساڵی پێشتر ١٢٪ کەمیکردبوو.<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html "Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose"], ''[[The New York Times]]'', January 3, 2024. Accessed January 15, 2024. "There were 386 homicides in 2023, a 12 percent drop from 2022."</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics "NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics"], [[New York City Police Department]], press release dated January 4, 2024. Accessed January 15, 2024. "Murders – which rose for four consecutive years before the current administration was installed – fell by 11.9% (386 vs. 438) in 2023 compared to 2022, and by 33.3% (24 vs. 36) in December 2023, compared to the same month a year prior."</ref> نیویۆرک سیتی خاوەنی [[پێڕستی شارەکان بەپێی ڕێژەی کوشتن|یەکێک لە نزمترین ڕێژەکانی کوشتن لە نێو دە گەورەترین شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بوو]] کە ٥.٥ بوو بۆ ھەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەک لە ساڵی ٢٠٢١دا.<ref>[https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data "Gun Violence in New York City; The Data"], Vital City. Accessed January 17, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی [[یاساکانی چەک لە نیویۆرک سیتی|یاسای توندتری بۆ چەک ھەیە]] بە بەراورد بە زۆربەی [[یاسای چەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|شارەکانی تری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]—مۆڵەت بۆ خاوەندارێتی ھەر چەکێکی ئاگرین پێویستە، و [[یاسای SAFEی نیویۆرک]] لە ساڵی ٢٠١٣دا [[یاسای چەکی ھێرشبەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|چەکە ھێرشبەرەکانی قەدەغە کرد]]. ویلایەتی نیویۆرک لە ساڵی ٢٠٢٠دا پێنجەم نزمترین ڕێژەی مردنی بە چەک ھەبوو لە نێوان ویلایەتەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=States with the most gun violence share one trait |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|agency=CNN}}</ref> [[تاوانی ڕێکخراو]] لە مێژە پەیوەستە بە نیویۆرک سیتییەوە، کە لە ١٨٢٠ەکاندا بە چەتەکانی وەک [[چڵ دزەکە (چەتەی نیویۆرک)|فۆرتی تیڤس]] و [[ڕۆچ گواردس]] لە گەڕەکی [[فایڤ پۆینتس، مانھاتن|فایڤ پۆینتس]] دەستی پێکرد، و دواتر [[تۆنگ (ڕێکخراو)|تۆنگەکان]] لە ھەمان گەڕەکدا سەریان ھەڵدا، کە دواتر بوو بە چایناتاونی مانھاتن. سەدەی بیستەم بەرزبوونەوەی لە مافیای ئەمریکی بەخۆیەوە بینی ([[مافیای ئەمریکی]])، کە لەلایەن [[پێنج خێزانەکە]]وە زاڵ بوون، ھەروەھا سەرهەڵدانی [[گرووپە چەتەکان|گرووپەکانی چەتە]]، لەوانە [[بلاک سپەیدس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Berkey-Gerard |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠١|سەردێڕ=Youth Gangs |ناونیشان=http://www.gothamgazette.com/article/issueoftheweek/20010305/200/161 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=[[Gotham Gazette]]}}</ref> بوونی مافیا و چەتەکان لە سەدەی ٢١ەمدا لە شارەکەدا کەمی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gardiner |یەکەم١=Sean |دوایین٢=Shallwani |یەکەم٢=Pervaiz |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=NY Crime: Mafia Is Down—but Not Out – Crime Families Adapt to Survive, Lowering Profile and Using Need-to-Know Tactics |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304626804579363363092833756 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ferranti |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=How New York Gang Culture Is Changing |ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/how-new-york-citys-gang-culture-is-changing-818/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> [[ئاگرکوژێنەرەوەکانی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی نیویۆرک]] (FDNY) خزمەتگوزارییەکانی [[پاراستن لە ئاگر]]، ڕزگارکردنی تەکنیکی، وەڵامدانەوەی سەرەتایی بۆ مەترسییە بایۆلۆژی، کیمیایی و تیشکییەکان، و [[خزمەتگوزارییەکانی فریاگوزاریی پزیشکی]] دابین دەکات. FDNY ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئاگرکوژاندنەوەی فرەلایەن دەبێتەوە کە بە چەندین شێوە تایبەتن بە نیویۆرک. جگە لە وەڵامدانەوە بۆ [[پێڕستی جۆرەکانی بینا|جۆرەکانی بینا]] کە لە ماڵە دارینەکانی یەک خێزانەوە تا دەگاتە [[باڵەخانە بەرزەکان|پێکھاتە بەرزەکان]] دەگرێتەوە، FDNY وەڵامی ئەو ئاگرانەش دەداتەوە کە لە ناو [[میترۆی نیویۆرک سیتی]]دا ڕوودەدەن.<ref>{{cite report |url=https://www.hsdl.org/?view&did=730260 |title=Special Investigation Report: New York City Transit Authority Subway System Fires |date=October 23, 1985 |publisher=[[National Transportation Safety Board]] |access-date=July 30, 2022}}</ref> پرد و تونێلە دابڕاوەکان، ھەروەھا پارکە گەورەکان و ناوچە دارستانەکان کە دەشێت ببنە ھۆی ئاگری دارستان، بە ھەمان شێوە ئاستەنگییەکان زیاد دەکەن. بارەگای سەرەکیی FDNY لە [[سەنتەری ٩ میترۆتێک]] لە [[داونتاون بروکلین]]ە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=9 Metrotech Center – FDNY Headquarters |ناونیشان=http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118054305/http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Fresh Meadow Mechanical Corp}}</ref> و ئەکادیمیای ئاگرکوژاندنەوەی FDNY لەسەر [[دوورگەکانی ڕانداڵز و وۆردز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FDNY Fire Academy |ناونیشان=http://nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141014104143/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ئیش=[[New York City Fire Department]] |بڵاوکەرەوە=[[Government of New York City|The City of New York]]}}</ref> == گواستنەوە == {{Main|Transportation in New York City}} === گواستنەوەی خێرا === [[File:Port-authority-terminal.jpg|thumb|[[تێرمیناڵی پاسەکانی پۆرت ئۆسۆریتی]]، قەرەباڵغترین وێستگەی پاس لە جیھاندا، لە گۆشەی [[شەقامی ھەشتەم (مانھاتن)|شەقامی ھەشتەم]] و [[شەقامی ٤٢ (مانھاتن)|شەقامی ٤٢]]<ref name="Record2021" /><ref name="PABT2008" />]] ترانزێتی گشتی لە نیویۆرک سیتی، کە زۆربەی بە درێژایی ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، یەک لەسەر سێی ھەموو بەکارھێنەرانی ترانزێتی گشتی لە وڵاتەکەدا پێکدەھێنێت، و دوو لەسەر سێی نەفەرەکانی شەمەندەفەرەکانی وڵاتەکە لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی دەژین.<ref name="MTAinfo">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The MTA Network: Public Transportation for the New York Region |ناونیشان=http://web.mta.info/mta/network.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Metropolitan Transportation Authority]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pisarski |یەکەم=Alan |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Commuting in America III: Commuting Facts |ناونیشان=http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Transportation Research Board]]}}</ref> ==== پاسەکان ==== کەشتیگەلی پاسە گشتییەکانی نیویۆرک سیتی ([[MTA Regional Bus Operations]]) بە شێوەی [[خزمەتگوزاریی ٢٤/٧|٢٤/٧]] (بەردەوام) کار دەکات و گەورەترینە لە ئەمریکای باکووردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 100 Transit Bus Fleets |ناونیشان=http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|ئیش=[[Metro Magazine]] |پەڕە=٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی پاسەکانی نیویۆرک سیتی زۆرترین نەفەر دەگوازێتەوە لە چاو ھەر شارێکی تری وڵاتەکەدا: لە ساڵی ٢٠٢٢دا، پاسەکانی [[دەسەڵاتی گواستنەوەی نیویۆرک سیتی|MTA نیویۆرک سیتی ترانزێت]] خزمەتی ٤٨٣.٥&nbsp;ملیۆن گەشتیان کرد، لەکاتێکدا پاسەکانی ھەرێمیی MTA خزمەتی ١٠٠.٣&nbsp;ملیۆن گەشتیان کرد.<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2022-Q4-Ridership-APTA.pdf#page=8 ''Public Transportation Ridership Report: Fourth Quarter 2022''], [[American Public Transportation Association]], March 1, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref> [[تێرمیناڵی پاسەکانی پۆرت ئۆسۆریتی]] تێرمیناڵی سەرەکیی [[پاسی نێوان شارەکان]]ە لە شارەکەدا و قەرەباڵغترین وێستگەی پاسە لە جیھاندا، کە لە ھەر ڕۆژێکی کارکردندا خزمەت بە ٢٥٠,٠٠٠ سەرنشین دەکات لەسەر ٧,٠٠٠ پاس لە بینایەکدا کە لە ساڵی ١٩٥٠دا کراوەتەوە و دیزاین کرابوو بۆ لەخۆگرتنی ٦٠,٠٠٠ سەرنشینی ڕۆژانە. پلانێک کە لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن پۆرت ئۆسۆریتییەوە ڕاگەیەندرا پێشنیاری خەرجکردنی ١٠&nbsp;ملیار دۆلار دەکات بۆ فراوانکردنی توانای لەخۆگرتن و مۆدێرنکردنی دامەزراوەکە.<ref name="PABT2008">[https://www.panynj.gov/port-authority/en/press-room/press-release-archives/2008_press_releases/architect_chosenforplannedofficetoweraboveportauthoritybustermin.html Architect Chosen for Planned Office Tower Above Port Authority Bus Terminal's North Wing], [[Port Authority of New York and New Jersey]], dated November 17, 2008. Accessed January 4, 2024. "The Port Authority Bus Terminal opened in 1950 and has become the busiest bus passenger facility in the world, handling 7,000 buses and 200,000 commuters each day. It includes 223 bus gates, retail and commercial space, and public parking for 1,250 vehicles."</ref><ref name="NYT2021">McGeehan, Patrick; and Hu, Winnie. [https://www.nytimes.com/2021/01/21/nyregion/port-authority-bus-terminal.html "'Notorious' Port Authority Bus Terminal May Get a $10 Billion Overhaul"], ''[[The New York Times]]'', January 21, 2021, updated September 23, 2021. Accessed January 4, 2024. "The bus terminal plan, which has been in the works for more than seven contentious years, would cost as much as $10 billion and could take a decade to complete.... More than 250,000 people passed through it on a typical weekday before the pandemic, according to the Port Authority.... The bus terminal, a brick hulk perched at the mouth of the Lincoln Tunnel, has long exceeded its capacity—when it opened in late 1950, it was expected to handle 60,000 passengers a day."</ref><ref name="Record2021">Wilson, Colleen. [https://www.northjersey.com/in-depth/news/transportation/2021/06/30/port-authority-bus-terminal-replacement-meet-commuter-needs/7685645002/ "Port Authority Bus Terminal was once a marvel. Will the next one meet commuters' needs?"], ''[[The Record (North Jersey)|The Record]]'', June 30, 2021. Accessed January 4, 2024. "Becoming the busiest bus terminal in the world doesn't happen without also bearing the brunt of blame every time a commute goes horribly wrong—deserved or otherwise.... The popularity of bus commuting over the Hudson River has steadily risen over the last seven decades, with some 260,000 people a day coming through the terminal pre-pandemic... A more efficient terminal should improve some of the delays through the Lincoln Tunnel and exclusive bus lane (XBL), the dedicated lane in the morning that converges all buses into a single lane from I-495 into the Lincoln Tunnel from New Jersey."</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، پۆرت ئۆسۆریتی پلانەکانی بۆ تێرمیناڵێکی نوێ ڕاگەیاند کە ئاتریۆمێکی شوشەیی (گۆڕەپانێکی ناوەکی) لەخۆدەگرێت لە دەروازە سەرەکییە نوێیەکەی لە شەقامی ٤١.<ref>Hill, John. [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed "Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed"], World Architects, February 5, 2024. Accessed February 13, 2024. "Not surprisingly, the two renderings included in last week's announcement show the main terminal and are accompanied by photos of the existing to depict a dramatic departure from the current situation. Compare the existing intersection of 8th Avenue and 41st Street (below) with a rendering of the same (above), in which a portion of 41st Street would be closed to create an 'iconic' atrium entrance."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html "A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal. The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950."], ''[[The New York Times]]'', February 1, 2024. Accessed February 9, 2024. "Instead of the dismal, brick hulk that has darkened two full blocks of Midtown Manhattan for more than 70 years, there would be a bright, modern transit hub topped by two office towers... Construction is expected to take eight years, he said, meaning the project could be completed by 2032."</ref> ==== شەمەندەفەر ==== {{Main|میترۆی نیویۆرک سیتی}} [[File:Image-Grand_central_Station_Outside_Night_2.jpg|alt=ڕیزێک لە تەکسییە زەردەکان لە بەردەم بینایەکی چەند نھۆمیی بەردینی نەخشێنراو بە سێ پەنجەرەی کەوانەیی زەبەلاحەوە.|thumb|نیویۆرک سیتی ماڵی دوو قەرەباڵغترین وێستگەی شەمەندەفەرە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە بریتین لە [[وێستگەی گراند سەنتڕاڵ]] (کە لە وێنەکەدا دیارە) و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیویۆرک]].]] [[File:R160_E_enters_42nd_Street.jpg|alt=بەشی پێشەوەی شەمەندەفەرێکی میترۆ، کە پیتێکی Eی سووری لەسەر شاشەیەکی LED لە سەرەوە ھەیە. لە لای ڕاستی شەمەندەفەرەکەوە سەکۆیەک ھەیە کە کۆمەڵێک خەڵک چاوەڕێی شەمەندەفەرەکەیان دەکەن.|thumb|[[میترۆی نیویۆرک سیتی]]، یەکێک لە گەورەترین سیستەمەکانی میترۆ لە جیھاندا.]] سیستەمی [[میترۆی نیویۆرک سیتی]] یەکێکە لە گەورەترین سیستەمەکانی [[گواستنەوەی خێرا]] لە جیھاندا کاتێک بەپێی ژمارەی ئەو وێستگانەی لە کاردان دەپێورێت، کە {{NYCS const|number|total}} وێستگەیە، ھەروەھا بەپێی درێژیی ڕێڕەوەکان. نزیکەی ھەموو سیستەمی میترۆی نیویۆرک بە درێژایی ٢٤ کاتژمێر کراوەیە، بە پێچەوانەی زۆربەی سیستەمەکانی تری میترۆ کە لە شەودا دادەخرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hu |یەکەم١=Winnie |دوایین٢=Schweber |یەکەم٢=Nate |دوایین٣=Piccoli |یەکەم٣=Sean |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=New York City Subway Returns to 24-Hour Service |زمان=en-US |ئیش=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0362-4331}}</ref> میترۆی نیویۆرک سیتی [[میترۆکان بەپێی ژمارەی گەشتەکانی ساڵانە|قەرەباڵغترین سیستەمی ترانزێتی شەمەندەفەری میترۆپۆلیتانە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا]]،<ref name="Railway Technology 2014 m729">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The world's top 10 busiest metros |وێبگە=Railway Technology |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.railway-technology.com/features/featurethe-worlds-top-10-busiest-metros-4433827/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> کە ١.٧٠&nbsp;ملیار گەشتی سەرنشینی ھەبووە لە ساڵی ٢٠١٩دا.<ref name="MTA p768">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Subway and bus ridership for 2021 |وێبگە=MTA |ناونیشان=https://new.mta.info/agency/new-york-city-transit/subway-bus-ridership-2021 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> گواستنەوەی گشتی بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نیویۆرک سیتی بەکاردەھێنرێت. ٥٤.٦٪ی دانیشتووانی نیویۆرک بۆ چوونە سەر کارەکانیان لە ساڵی ٢٠٠٥دا [[گواستنەوەی گشتی|ترانزێتی بەکۆمەڵ]]یان بەکارھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Christie |یەکەم=Les |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=New Yorkers are Top Transit Users |بڵاوکەرەوە=[[CNNMoney.com]] |ناونیشان=https://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070617043812/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> ئەمەش جیاوازە لەگەڵ بەشەکانی تری وڵاتەکە، کە تێیدا ٩١٪ی کرێکاران بە ئۆتۆمبێل دەچن بۆ شوێنی کارەکانیان.<ref name="2001summary">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=NHTS 2001 Highlights Report, BTS03-05 |ناونیشان=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050514220419/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Bureau of Transportation Statistics]]}}</ref> بەپێی [[کۆنتڕۆڵکەری داراییی نیویۆرک سیتی]]، کرێکاران لە ناوچەی نیویۆرک سیتی بە تێکڕا شەش کاتژمێر و ١٨ خولەک لە ڕێگادا بەسەر دەبەن بۆ چوون بۆ کار لە ھەفتەیەکدا، کە ئەمە درێژترین کاتی ھاتوچۆیە لە وڵاتەکەدا لە نێوان شارە گەورەکاندا.<ref>{{cite report |url=http://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/Longest_Work_Weeks_March_2015.pdf |title=The Hardest Working Cities |date=March 2015 |publisher=[[New York City Comptroller|Office of the New York City Comptroller]] }}</ref> نیویۆرک تاکە شاری ئەمریکایە کە تێیدا زۆرینەی خێزانەکان (٥٢٪) ئۆتۆمبێلیان نییە؛ تەنھا ٢٢٪ی دانیشتووانی مانھاتن خاوەنی ئۆتۆمبێلن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Weinberger |یەکەم١=Rachel |دوایین٢=Kaehny |یەکەم٢=John |دوایین٣=Rufo |یەکەم٣=Matthew |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=U.S. Parking Policies: An Overview of Management Strategies |ناونیشان=http://www.infrastructureusa.org/wp-content/uploads/2010/03/itdp_parking_fullreport.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Institute for Transportation and Development Policy]] |پەڕە=٦٢|وتەگێڕانەوە=New York City is the largest, densest and most transit- and pedestrian-oriented city in the United States. It is the only U.S. city in which a majority of households do not have a car. Despite this, New York City is very much an American city in the way it underprices and underuses curbside parking meters. Meter rates are far lower than in other leading world cities, and New York suffers from high levels of cruising and double parking (p. 62)&nbsp;... Nationally, 90% of households own automobiles. New Yorkers own fewer at 48% with only 22% of Manhattan residents owning automobiles (p. 78)}}</ref> بەھۆی [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین بەکارھێنانی ترانزێتیان ھەیە|بەکارهێنانی زۆریان لە ترانزێتی گشتی]]، نیویۆرکییەکان ڕێژەیەکی کەمتر لە داھاتی خێزانەکانیان لە گواستنەوەدا خەرج دەکەن بە بەراورد لەگەڵ تێکڕای نیشتمانی، کە ساڵانە ١٩&nbsp;ملیار دۆلار پاشەکەوت دەکەن لە گواستنەوەدا بە بەراورد لەگەڵ دانیشتووانی شارەکانی تری ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=New York City's Green Dividend |ناونیشان=http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=CEOs for Cities |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101135006/http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تۆڕی [[شەمەندەفەری ناوچەیی]] نیویۆرک سیتی گەورەترینە لە ئەمریکای باکوور.<ref name="MTAinfo" /> تۆڕی شەمەندەفەرەکە، کە نیویۆرک سیتی بە دەوروبەرییەوە دەبەستێتەوە، پێکھاتووە لە [[ڕێگەی ئاسنینی لۆنگ ئایلەند]]، [[ڕێگەی ئاسنینی میترۆ-نۆرس]]، و [[ئۆپەراسیۆنەکانی شەمەندەفەری نیوجێرزی ترانزێت]]. سیستەمە تێکەڵەکە لە وێستگەی گراند سەنتڕاڵ و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیویۆرک]] یەکدەگرنەوە و زیاتر لە ٢٥٠ وێستگە و ٢٠ ھێڵی شەمەندەفەر لەخۆدەگرن.<ref name="MTAinfo" /> شەمەندەفەری بەرزکراوەی [[AirTrain JFK]] لە کوینز [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] بە میترۆی نیویۆرک سیتی و ڕێگەی ئاسنینی لۆنگ ئایلەندەوە دەبەستێتەوە.<ref>[https://www.jfkairport.com/to-from-airport/public-transportation Public Transportation], [[John F. Kennedy International Airport]]. Accessed January 15, 2024.</ref> بۆ [[شەمەندەفەری نێوان شارەکان]]، نیویۆرک سیتی لەلایەن [[ئەمتراک]]ەوە خزمەت دەکرێت، کە قەرەباڵغترین وێستگەی بە جیاوازییەکی زۆر وێستگەی پێنسیلڤانیایە لە [[لای ڕۆژاوای مانھاتن|لای ڕۆژاوا]]ی مانھاتن، کە لێوەی ئەمتراک بەستنەوە بە بۆستن، فیلادێلفیا، و واشینگتن دی سی بە درێژایی [[کۆریدۆری باکووری ڕۆژھەڵات]] دابین دەکات، ھەروەھا خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری دوور مەودا بۆ شارەکانی تری ئەمریکای باکوور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Fact Sheet Fiscal Year 2013 |ناونیشان=http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150410143624/http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Amtrak]]}}</ref> سیستەمی ترانزێتی خێرای [[ڕێگەی ئاسنینی ستەیتن ئایلەند]] تەنھا خزمەت بە ستەیتن ئایلەند دەکات، و ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، بە بەستنەوە بە مانھاتن لە [[تێرمیناڵی سانت جۆرج]]ەوە لە ڕێگەی [[بەلەمی ستەیتن ئایلەند]]ەوە.<ref>[https://new.mta.info/document/14061 Staten Island Railway Timetable], [[Metropolitan Transportation Authority]], effective January 2020. Accessed January 15, 2024. "MTA Staten Island Railway – service runs 24 hours a day between the St George and Tottenville terminals. At the St George terminal, customers can make connections with the Staten Island Ferry service to Manhattan."</ref> شەمەندەفەری [[PATH (سیستەمی شەمەندەفەر)|PATH]] میدتاون و خوارووی مانھاتن بە [[تێرمیناڵی ھۆبۆکێن]] و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیوارک]] لە نیوجێرزییەوە دەبەستێتەوە، و پاشان ئەو وێستگانە بە [[وێستگەی سەنتەری بازرگانیی جیھانی (PATH)|سەنتەری بازرگانیی جیھانی ئۆکولوس]]ەوە دەبەستێتەوە لەوبەری ڕووباری ھادسۆن.<ref>[https://www.panynj.gov/path/en/schedules-maps.html PATH Schedules and Maps], [[Port Authority of New York and New Jersey]]. Accessed January 15, 2024.</ref> ھاوشێوەی میترۆی نیویۆرک سیتی، PATH ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، بە واتای ئەوەی کە سێ لەو پێنج سیستەمە ترانزێتە خێرایەی ئەمریکا کە بە خشتەی ٢٤-کاتژمێری کار دەکەن بەتەواوی یان بەشێکیان لە نیویۆرکن.<ref>Cohn, Emily. [https://www.businessinsider.com/nyc-subway-runs-all-night-and-thats-why-its-great-2017-8 "Say what you want about the NYC subway—there's one thing that makes it much better than most other subways in the world"], ''[[Business Insider]]'', August 28, 2017. Accessed January 15, 2024. "Only five rapid transit systems in the country have 24-hour service, and three of them—the subway, the Staten Island Railway, and the PATH—all serve New York City. Chicago's 'L' is only 24/7 on some of its lines."</ref> [[وێستگەی گراند سەنتڕاڵ]] گەورەترین وێستگەی شەمەندەفەرە لە جیھاندا بەپێی ژمارەی [[سەکۆی شەمەندەفەر|سەکۆکانی شەمەندەفەر]] و ئەو دۆنمانەی داگیری کردوون.<ref name="GrandCentralLargestTrainStationWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 things we bet you didn't know about Grand Central |بڵاوکەرەوە=Signum International AG |ناونیشان=https://www.ef.com/wwen/blog/language/10-things-we-bet-you-didnt-know-about-grand-central/ |وتەگێڕانەوە=Grand Central Terminal is spread over 49 acres, has 44 platforms and 67 tracks on two levels. It is the world's largest train station by some platforms and area occupied.}}</ref> پڕۆژە چەند ملیار دۆلارییەکانی ترانزێتی [[شەمەندەفەری قورس]] کە لە قۆناغی دروستکردندان لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[میترۆی شەقامی دووەم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dobnik |یەکەم=Verena |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=NYC Transit Projects: East Side Access, Second Avenue Subway, And 7 Train Extension (PHOTOS) |ئیش=[[HuffPost]] |ناونیشان=https://huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130208120505/http://www.huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> === ئاسمانی === {{Main|فڕین لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک}} [[File:JFK_Aerial_Nov_14_2018.jpg|thumb|[[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی|فڕۆکەخانەی جۆن ئێف کێنەدی]] لە [[کوینز]]]] [[فڕین لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|ئاسمانی نیویۆرک]] قەرەباڵغترینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێکە لە قەرەباڵغترین کۆریدۆرە ئاسمانییەکانی جیھان. سێ قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک بریتین لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] (بە ٥٥.٣&nbsp;ملیۆن سەرنشین)، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی نیوارک لیبێرتی]] (٤٣.٦&nbsp;ملیۆن) و [[فڕۆکەخانەی لاگواردیا]] (٢٩.٠&nbsp;ملیۆن)؛ ١٢٧.٩&nbsp;ملیۆن گەشتیار لە ساڵی ٢٠٢٢دا ئەم سێ فڕۆکەخانەیەیان بەکارھێناوە.<ref>[https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2022.pdf#page=39 ''2022 Air Traffic Report''], [[Port Authority of New York and New Jersey]], April 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> جەی ئێف کەی و نیوارک لیبێرتی بەڕیزبەندی [[پێڕستی قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#١٠ قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی ئەمریکا بەپێی ھاتوچۆی سەرنشینی نێونەتەوەیی (٢٠١٢)|قەرەباڵغترین و چوارەم قەرەباڵغترین دەروازەی ئەمریکا]] بوون بۆ گەشتیارانی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>[https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/2023-11/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20for%20June%202023.pdf ''U.S. InternationalAir Passenger and Freight Statistics June 2023''], [[United States Department of Transportation]], released November 2023. Accessed January 14, 2024. "The top five domestic scheduled passenger gateway airports for the year-ended June 2023 were New York, NY (JFK), Miami, FL (MIA), Los Angeles, CA (LAX), New York, NY (EWR), and Chicago, IL (ORD)."</ref> {{As of|2022}}، جەی ئێف کەی [[پێڕستی قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان بەپێی ھاتوچۆی سەرنشینی نێونەتەوەیی|قەرەباڵغترین فڕۆکەخانە بوو بۆ سەرنشینانی نێونەتەوەیی]] لە ئەمریکای باکووردا، بە ٢٦.٨&nbsp;ملیۆن سەرنشینی نێونەتەوەیی.<ref>[https://airportscouncil.org/wp-content/uploads/2023/07/NAM-2022-Top-50.xlsx 2022 North American Airport Traffic Summary (Passenger)], [[Airports Council International]]. Accessed January 6, 2026.</ref> فڕۆکەخانەی لاگواردیا، کە لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن جێگری سەرۆکۆماری ئەوکات [[جۆ بایدن]]ەوە وەک جۆرە فڕۆکەخانەیەک وەسف کرا کە گەشتیاران دەکرێت لە "وڵاتێکی جیھانی سێیەم" بیبینن، پڕۆژەیەکی ٨&nbsp;ملیار دۆلاری بە پاڵپشتی فیدراڵی و ویلایەتەکە جێبەجێ کردووە کە دامەزراوە کۆنەکانی بە تێرمیناڵ و ڕێگەی مۆدێرن گۆڕیوە.<ref>Reed, Ted. [https://airlineweekly.skift.com/2023/03/laguardia-airport-the-queens-miracle-from-loser-to-winner/ "In a Queens Miracle, New York LaGuardia Airport Goes From Loser to Winner"], ''Airline Weekly'', March 21, 2023. Accessed January 15, 2023. "Throughout a troubled 2022, the pandemic exposed many fragilities in a troubled United States airline industry, but it also enabled a widely recognized miracle in the $8 billion resurrection of New York LaGuardia Airport. Once widely viewed as a hellhole, LaGuardia was transformed.... The transformation involved rebuilding two terminals, each costing about $4 billion, as well as about five miles of roadway. Terminal B has 35 gates, occupied by American and four other airlines. Work began in 2016 and was completed on July 8, 2022, the exact day specified in a bond offering six years earlier. Terminal C, occupied and financed by Delta Air Lines, will have 37 gates. Work began in 2017 and is largely finished, with completion by the end of the year."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2015/07/28/nyregion/la-guardia-airport-to-be-rebuilt-by-2021-cuomo-and-biden-say.html "La Guardia Airport to Be Overhauled by 2021, Cuomo and Biden Say"], ''[[The New York Times]]'', July 27, 2015. Accessed January 15, 2024. "He said he took it personally when, in February 2014, Mr. Biden likened La Guardia to something a traveler might find 'in a third world country.'"</ref><ref>via [[Associated Press]]. [https://www.nytimes.com/2014/02/07/nyregion/biden-compares-la-guardia-airport-to-third-world.html "Biden Compares La Guardia Airport to 'Third World'"], ''[[The New York Times]]'', February 6, 2014. Accessed January 15, 2024. "Vice President Joseph R. Biden says La Guardia Airport in New York could use some major improvements—and that is putting it mildly. Mr. Biden said that if he blindfolded someone and took him to La Guardia, the person would think he was in 'some third world country.'"</ref><ref>[https://www.anewlga.com/about-the-project/ The Project], A Whole New LGA. Accessed January 15, 2024. "The $8 billion project, two-thirds of which is funded through private financing and existing passenger fees, broke ground in 2016."</ref> پلانەکان بۆ فراوانکردنی قەبارەی سەرنشینان لە فڕۆکەخانەی چوارەم، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ستیوارت]]، لە نزیک [[نیوبێرگ، نیویۆرک]]، لەلایەن [[پۆرت ئۆسۆریتیی نیویۆرک و نیوجێرزی]]یەوە بەرەوپێشچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Strunsky |یەکەم=Steve |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Stewart International Airport upgrade approved as Port Authority aims to increase passenger traffic |ناونیشان=http://www.nj.com/news/index.ssf/2012/05/stewart_international_airport.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢|وێبگە=[[NJ.com]] |بڵاوکەرەوە=New Jersey On-Line LLC.}}</ref> فڕۆکەخانە بازرگانییەکانی تری کە لەناو یان خزمەت بە [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] دەکەن بریتین لە [[فڕۆکەخانەی لۆنگ ئایلەند ماکئارسەر]]، [[فڕۆکەخانەی ترێنتۆن-مێرسەر]] و [[فڕۆکەخانەی کاونتیی وێستچێستەر]]. فڕۆکەخانەی سەرەکی فڕینی گشتی کە خزمەت بە ناوچەکە دەکات بریتییە لە [[فڕۆکەخانەی تێتێربۆرۆ]]. === بەلەمەکان، تەکسییەکان و ترامەکان === {{Main|Staten Island Ferry|NYC Ferry|Taxis of New York City|Roosevelt Island Tramway}} [[File:Spirit_of_America_-_Staten_Island_Ferry.jpg|thumb|بەلەمی ستەیتن ئایلەند [[ھاتوچۆکەر (کۆمیوتەر)|ھاتوچۆکەران]] لە نێوان [[مانھاتن]] و [[ستەیتن ئایلەند]] دەگوازێتەوە.]] بەلەمی ستەیتن ئایلەند قەرەباڵغترین بەلەمە لە جیھاندا، کە زیاتر لە ٢٣&nbsp;ملیۆن سەرنشینی گواستووەتەوە لە تەممووزی ٢٠١٥ تا حوزەیرانی ٢٠١٦ لەسەر ڕێڕەوێکی {{convert|5.2|mi|km|adj=on}} لە نێوان ستەیتن ئایلەند و خوارووی مانھاتن و بە شێوەی ٢٤/٧ کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Anna |دوایین=Sanders |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Staten Island Ferry ridershilip breaks record |ناونیشان=http://www.silive.com/news/index.ssf/2016/09/staten_island_ferry_ridership.html |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[SILive.com]]}}</ref><ref name="nycgov-official">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/staten-island-ferry.shtml |سەردێڕ=Staten Island Ferry |بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Transportation]] |وێبگە=[[Government of New York City|nyc.gov]] |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> سیستەمەکانی تری بەلەم ھاتوچۆکەران لە نێوان مانھاتن و ناوچەکانی تری شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانەکە دەگوازنەوە. بەلەمی NYC، کە دەستپێشخەرییەکی [[کۆمپانیای گەشەپێدانی ئابووریی نیویۆرک سیتی|NYCEDC]]ە و ڕێڕەوی بۆ ھەر پێنج ناوچەکە پلانی بۆ دانراوە، لە ساڵی ٢٠١٧دا دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Zoe |دوایین=Rosenberg |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=First of New York's citywide ferries arrives in Brooklyn Bridge Park |ناونیشان=http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418082618/http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Curbed]] New York, [[Vox Media]]}}</ref> کە بە ڕەنگەکەیان و [[مەدالیای تەکسی|مەدالیای تەکسییەکەیان]] دەناسرێنەوە، ١٣,٥٨٧ تەکسییە زەردەکەی شارەکە تاکە ئۆتۆمبێلن کە ڕێگەیان پێدراوە ئەو سەرنشینانە ھەڵبگرن کە لەسەر شەقامەکان ئاماژەیان پێ دەدەن لە سەرتاسەری شارەکەدا.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/yellow-cab.page Yellow Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "Taxicabs are the only vehicles that have the right to pick up street-hailing and prearranged passengers anywhere in New York City. By law, there are 13,587 taxis in New York City, and each taxi must have a medallion affixed to it."</ref> [[تەکسییەکانی بۆرۆ]] کە بە ڕەنگی [[سەوزی سێوی]]ن دەتوانن ئەو سەرنشینانە ھەڵبگرن کە لەسەر شەقام ئاماژەیان پێ دەدەن لە [[بەشی سەرەوەی مانھاتن]] و چوار ناوچەکەی تری دەرەوە.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/green-cab.page Green Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "Street-hail Liveries, also known as green cabs, are For-Hire Vehicles that are permitted to accept street-hails. In exchange, Street-Hail Liveries may not operate in the Hail Exclusionary Zone, south of West 110th St and East 96th St."</ref> ھەرچەندە بۆ ماوەیەکی درێژ تەکسییە زەردەکان زاڵ بوون، [[ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوەکان|ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوە قەبارە گەورەکانی]] وەک [[ئوبەر]] و [[لیفت]] زۆرترین گەشتیان لە شارەکەدا دابین کردووە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ەوە، کاتێک ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوەکان و تەکسییەکان ھەریەکەیان نزیکەی ١٠.٥&nbsp;ملیۆن گەشتیان ھەبوو. تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، ٧٨,٠٠٠ ئۆتۆمبێلی بەکرێگیراو پێکەوە ٢٠.٣&nbsp;ملیۆن گەشتیان ھەبوو، لەکاتێکدا ٣.٥&nbsp;ملیۆن گەشت بە تەکسییە زەردەکان ئەنجامدراون.<ref>[https://tlcpolicy.maps.arcgis.com/apps/instant/portfolio/index.html?appid=be00fce0963540628e37fd7c75a6d386 TLC Factbook], [[New York City Taxi and Limousine Commission]], updated December 18, 2023. Accessed January 13, 2024.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/597-23/mayor-adams-tlc-new-rules-require-city-s-rideshare-vehicles-be-zero-emission- "Mayor Adams, TLC Announce New Rules to Require City's Rideshare Vehicles to be Zero-Emission, Wheelchair Accessible by 2030"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], August 16, 2023. Accessed January 14, 2024. "Both Uber and Lyft, which together comprise New York City's high-volume for-hire fleet of approximately 78,000 vehicles, have committed to transitioning to a greener fleet by 2030."</ref> تراموای دوورگەی ڕۆزڤێڵت، کە [[تەلەفریکی ئاسمانی|تەلەفریکێکی ئاسمانییە]] و لە ساڵی ١٩٧٦ دەستی بە کارکردن کردووە،<ref>[https://rioc.ny.gov/169/History History], [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "The original Roosevelt Island aerial tramway – the first tram in the country to be used for urban transportation – was opened in May 1976."</ref> ساڵانە ٢&nbsp;ملیۆن سەرنشین دەگوازێتەوە بە دووری {{Convert|3140|ft}} لە نێوان دوورگەی ڕۆزڤێڵت و [[شەقامی ٥٩ (مانھاتن)|شەقامی ٥٩]] و [[دووەم ئەڤینیو (مانھاتن)|دووەم ئەڤینیو]] لە دوورگەی مانھاتن.<ref>[https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics Aerial Tramway Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705192206/https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics |date= ٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "The Tram travels between the Manhattan station at 2nd Avenue between 59th and 60th streets and the Tram station on Roosevelt Island. It travels a distance of 3,140 feet at a speed of up to 17 miles per hour in less than three (3) minutes. It rises to a maximum height of 230 feet and can carry a maximum of 109 passengers plus an attendant per cabin. The system annually transports more than two million passengers."</ref> === تۆڕی پاسکیلسواری === {{Main|Cycling in New York City}} [[File:Citi_bike_(10414610734).jpg|thumb|خزمەتگوزاریی ھاوبەشیکردنی پاسکیلی [[سیتی بایک]]، کە لە ئایاری ٢٠١٣ دەستی پێکرد]] نیویۆرک سیتی دۆخێکی تێکەڵاوی بۆ پاسکیلسواری ھەیە، کە چڕیی شارنشینی، زەوی تا ڕادەیەک تەخت، شەقامە قەرەباڵغەکان کە ھاتوچۆی وەستان و ڕۆیشتنیان ھەیە، و چەندین پیادەڕەو لەخۆدەگرێت. دانیشتووانە زۆرەکەی پاسکیلسوارانی شارەکە [[پاسکیلسواری بەسوود|پاسکیلسوارانی سوودبەخش]] لەخۆدەگرێت، وەکوو خزمەتگوزارییەکانی گەیاندن و پەیامبەرەکان؛ [[یانەی پاسکیلسواری|یانەکانی پاسکیلسواریی]] کاتبەسەربردن؛ و ژمارەیەکی زیاد لە [[ھاتوچۆکردن بە پاسکیل|ھاتوچۆکەران بە پاسکیل]]. پاسکیلسواری تا دێت زیاتر باو دەبێت لە نیویۆرک سیتی؛ لە ساڵی ٢٠٢٢دا نزیکەی ٦١,٢٠٠ کەس ھەبوون کە ڕۆژانە بە پاسکیل ھاتوچۆیان دەکرد و ٦١٠,٠٠٠ گەشتی ڕۆژانەی پاسکیل ھەبوو، کە ھەردووکیان بە نزیکەیی دوو ھێندە بوون بە بەراورد بە دەیەی پێشووتر.<ref name="NYCcycling" /> {{As of|2022||df=}}، نیویۆرک سیتی {{convert|1525|mi|km}} [[ڕێڕەوی پاسکیل|ڕێڕەوی پاسکیلی]] ھەبوو، لەوانە {{Convert|644|mi||abbr=}} ڕێڕەوی پاسکیلی جیاکراوە یان "پارێزراو" لە سەرتاسەری شارەکەدا.<ref name="NYCcycling">[https://www.nyc.gov/html/dot/html/bicyclists/cyclinginthecity.shtml Cycling in the City], [[New York City Department of Transportation]]. Accessed January 14, 2024. "1,525 lane miles of bike lanes installed in New York City as of 2022; 644 lane miles of protected bike lanes installed in New York City as of 2022"</ref> === شەقام و ڕێگە خێراکان === [[File:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|thumb|upright=0.8|گەشتیاران سەیری [[مانھاتنھێنج]] دەکەن لەسەر [[شەقامی ٤٢ (مانھاتن)|شەقامی ٤٢]] لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٦دا]] شەقامەکان تایبەتمەندییەکی تری دیاریکەری شارەکەن. دەرکەوتووە کە نیویۆرک لەسەر ئاستی جیھان لە پێشەنگدایە لە ڕووی [[قەرەباڵغیی ھاتوچۆ|قەرەباڵغیی ھاتوچۆی]] ئۆتۆمبێلی شارنشینییەوە.<ref name="NYCCongestion">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |سەردێڕ=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |بڵاوکەرەوە=[[The Economist]] |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=But traffic is bad most days, with more than 900,000 cars entering Manhattan's central business district. INRIX, a traffic-data firm, found that New York City leads the world in urban traffic congestion among the cities scored, with the average driver stationary for 101 hours a year.}}</ref> [[پلانی کۆمیسیۆنەرانی ١٨١١]] کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر گەشەسەندنی فیزیکیی شارەکە. نیویۆرک سیتی تۆڕێکی بەرفراوانی ڕێگەی خێرا و [[پارکوەی|پارکوەیی]] ھەیە، کە ناوچەکانی شارەکە بەیەکەوە و بە [[باکووری نیوجێرزی]]، کاونتیی وێستچێستەر، لۆنگ ئایلەند، و باشووری ڕۆژاوای [[کۆنێتیکت]]ەوە دەبەستنەوە لە ڕێگەی [[پرد و تونێلەکان لە نیویۆرک سیتی|پرد و تونێلەکانەوە]]. لەبەرئەوەی ئەم ڕێگە خێرایانە خزمەت بە ملیۆنان دانیشتووی ناوچەکانی دەرەوە و دەوروبەر دەکەن کە ھاتوچۆ دەکەن بۆ ناو مانھاتن، باوە کە شۆفێران بۆ چەندین کاتژمێر گیر بخۆن لە قەرەباڵغیی ھاتوچۆی چڕدا کە ڕووداوێکی ڕۆژانەیە، بەتایبەتی لە کاتی [[کاتژمێری لوتکە|کاتژمێری لوتکەی ھاتوچۆدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816022547/https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=New York City's streets are 'more congested than ever': report |یەکەم١=Amy |دوایین١=Plitt |یەکەم٢=Valeria |دوایین٢=Ricciulli |ئیش=[[Curbed]] |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/op-ed/solving-citys-traffic-nightmares |سەردێڕ=Solving the city's traffic nightmares |یەکەم=Jason M. |دوایین=Barr |ئیش=[[Crain Communications]] |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[نرخدانانی قەرەباڵغی لە نیویۆرک سیتی]]، کە یەکەمین بەرنامەی لەو جۆرەیە لە وڵاتەکەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mta.info/project/CBDTP|سەردێڕ=Central Business District Tolling Program|وێبگە=MTA}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥دا کارا کرا، کە دەسەپێنرێت بەسەر زۆربەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلەکاندا کە ناوچەی مانھاتنی باشووری [[شەقامی ٦٠ (مانھاتن)|شەقامی ٦٠]] بەکاردەھێنن، وەک ھەوڵێک بۆ ھاندانی ھاتوچۆکەران بۆ بەکارھێنانی [[گواستنەوەی خێرا]] لەبری ئۆتۆمبێل.<ref name=ManhattanCongestionPricing>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/04/nyregion/congestion-pricing-nyc.html|سەردێڕ=Welcome to the Congestion Zone: New York Toll Program Is Set to Begin|نووسەر=Winnie Hu and Ana Ley|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> بە پێچەوانەی زۆربەی بەشەکانی تری وڵاتەکە، ویلایەتی نیویۆرک قەدەغەی کردووە کە [[سووڕانەوە لەسەر گڵۆپی سوور|لە کاتی گڵۆپی سووردا بسووڕێیتەوە]] لەو شارانەی کە ژمارەی دانیشتووانیان لە یەک ملیۆن کەس زیاترە، بە مەبەستی کەمکردنەوەی پێکدادانەکان و زیادکردنی سەلامەتی پیادەکان. بۆیە، لە نیویۆرک سیتی، ھەموو سووڕانەوەیەک لەسەر گڵۆپی سوور نایاسایییە مەگەر نیشانەیەک ھەبێت کە ڕێگە بەو جووڵەیە بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chapter 4: Traffic Control |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشان=https://dmv.ny.gov/about-dmv/chapter-4-traffic-control-2 |بڵاوکەرەوە=[[New York State Department of Motor Vehicles]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === پرد و تونێلەکان === {{Further|List of bridges and tunnels in New York City|Commissioners' Plan of 1811}} [[File:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|thumb|[[پردی مانھاتن]] و [[پردی بروکلین]] لەسەر [[ڕووباری ڕۆژھەڵات]]]] ناوچەکانی مانھاتن و ستەیتن ئایلەند دەکەونە سەر دوورگەیەک کە ھەمان ناویان ھەیە، لەکاتێکدا کوینز و بروکلین دەکەونە کۆتایی ڕۆژاوای دوورگەی گەورەتری لۆنگ ئایلەند، و دە بڕۆنکس دەکەوێتە سەر خاکی سەرەکیی ویلایەتی نیویۆرک. دوورگەی مانھاتن لە ڕێگەی تۆڕێکی بەرفراوانی پرد و تونێلەکانەوە بە ناوچەکانی دەرەوە و نیوجێرزی دەبەسترێتەوە. [[پردی جۆرج واشینگتن]]ی ١٤-ڕێڕەوی، کە مانھاتن بە نیوجێرزییەوە دەبەستێتەوە بەسەر ڕووباری ھادسۆندا، قەرەباڵغترین پردی ئۆتۆمبێلە لە جیھاندا.<ref name="gwbridge">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port Authority of New York and New Jersey—George Washington Bridge |ناونیشان=https://www.panynj.gov/bridges-tunnels/en/george-washington-bridge.html |بڵاوکەرەوە=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="gwbridgepainters">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Bod |دوایین١=Woodruff |یەکەم٢=Lana |دوایین٢=Zak |یەکەم٣=Stephanie |دوایین٣=Wash |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=GW Bridge Painters: Dangerous Job on Top of the World's Busiest Bridge |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/george-washington-bridge-painters-dangerous-job-top-worlds/story?id=17771877 |ئیش=[[ABC News (United States)|ABC News]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]]، کە بەسەر گەرووی [[نارۆز]]دا تێدەپەڕێت لە نێوان بروکلین و ستەیتن ئایلەند، درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ە لە کیشوەرەکانی ئەمریکادا و یەکێکە لە درێژترین پردەکانی جیھان.<ref name="infoplease.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Top Ten: Longest Suspension Bridges in the World |ناونیشان=http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |وێبگە=Infoplease |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Pearson Education |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113220448/http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="Verrazano-Narrows Bridge">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Verrazano-Narrows Bridge |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/verrazano-narrows/ |وێبگە=NYCRoads |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> [[پردی بروکلین]]، بە تاوەرە ھەڵواسراوە بەردینەکانییەوە کە بە شێوازی نیۆ-گۆتیک دروستکراون، ھێمایەکی ئایکۆنیی شارەکەیە؛ کاتێک لە ساڵی ١٨٨٣ کرایەوە، یەکەمین پردی ھەڵواسراو بوو بە وایەری پۆڵایین و درێژترین پردی ھەڵواسراو بوو لە جیھاندا تا ساڵی ١٩٠٣.<ref>"[https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-12/ Today in History – June 12: Roebling and the Brooklyn Bridge]", [[Library of Congress]]. Accessed July 30, 2023. "The Brooklyn Bridge, Roebling's last and greatest achievement, spans New York's East River to connect Manhattan with Brooklyn. When completed in 1883, the bridge, with its massive stone towers and a main span of 1,595.5 feet between them, was by far the longest suspension bridge in the world."</ref><ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/williamsburg-bridge Williamsburg Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "When opened in 1903, the 1,600 foot long main span of the Williamsburg Bridge was the world's longest suspension span, surpassing the nearby Brooklyn Bridge by only 4.5 feet."</ref> [[پردی کوینزبۆرۆ]] "درێژترین [[پردی کانتلێڤەر|بەشی کانتلێڤەر]] بوو لە ئەمریکای باکوور" لە ١٩٠٩ تا ١٩١٧.<ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/queensboro-bridge Queensboro Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "The Queensboro Bridge was the longest cantilever span in North America (1,182 feet) from 1909 until the Quebec Bridge opened in 1917 and the longest in the United States until 1930."</ref> [[پردی مانھاتن]]، کە لە ساڵی ١٩٠٩ کرایەوە، "وەک پێشەنگی پردە ھەڵواسراوە مۆدێرنەکان دادەنرێت"، و دیزاینەکەی "وەک مۆدێلێک بوو بۆ پردە ھەڵواسراوە درێژەکانی تر" لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا.<ref>"[https://www.ascemetsection.org/committees/history-and-heritage/landmarks/manhattan-bridge Manhattan Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]] Metropolitan Section. Accessed July 30, 2023. "As the first suspension bridge to use the deflection theory, it is considered to be the forerunner of modern suspension bridges and served as the model for the major long-span suspension bridges built in the first half of the twentieth century."</ref> [[پردی ثرۆگس نێک]] و [[پردی وایتستۆن]] کوینز و دە بڕۆنکس بەیەکەوە دەبەستنەوە، لەکاتێکدا [[پردی ترایبۆرۆ]] مانھاتن، کوینز، و دە بڕۆنکس بەیەکەوە دەبەستێتەوە. [[File:Lincoln_Manh_portal_9-38_jeh.JPG|thumb|[[تونێلی لینکۆڵن]]]] [[تونێلی لینکۆڵن]]، کە ڕۆژانە ١٢٠,٠٠٠ ئۆتۆمبێل دەگوازێتەوە لەژێر ڕووباری ھادسۆندا لە نێوان نیوجێرزی و میدتاون مانھاتن، قەرەباڵغترین تونێلی ئۆتۆمبێلە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lincoln Tunnel Historic Overview |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ |وێبگە=NYCRoads |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> تونێلەکە لەبری پرد دروستکرا بۆ ئەوەی ڕێگە بە تێپەڕبوونی ئازادانەی کەشتییە گەورەکانی نەفەرھەڵگر و [[کەشتیی بارھەڵگر|کەشتییە بارھەڵگرەکان]] بدات کە بە بەندەری نیویۆرک و سەرووی ڕووباری ھادسۆندا بەرەو لەنگەرگەکانی مانھاتن دەڕۆیشتن. [[تونێلی ھۆڵەند]]، کە خوارووی مانھاتن بە [[جێرزی سیتی، نیوجێرزی]]یەوە دەبەستێتەوە، یەکەمین تونێلی ئۆتۆمبێل بوو کە بە شێوەیەکی میکانیکی ھەواگۆڕکێی بۆ کرابوو کاتێک لە ساڵی ١٩٢٧دا کرایەوە.<ref>"[http://www.nycroads.com/crossings/holland/ Holland Tunnel (I-78)]". Nycroads.com. Retrieved April 12, 2014.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Holland Tunnel |ناونیشان=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140629011542/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|ئیش=National Historic Landmark Quicklinks |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref> [[تونێلی کوینز-میدتاون]]، کە بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لەسەر ئەو پردانە دروستکرا کە مانھاتنیان بە کوینز و بروکلینەوە دەبەستەوە، گەورەترین پڕۆژەی ناحکومیی فیدراڵی بوو لە سەردەمی خۆیدا کاتێک لە ساڵی ١٩٤٠ تەواو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queens-Midtown Tunnel Historic Overview |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> [[تونێلی بروکلین-باتەری]] (بە فەرمی تونێلی ھیو ئێل کاری) درێژترین تونێلی ئۆتۆمبێلی ژێرئاوە کە بەردەوام بێت لە ئەمریکای باکوور و لەژێر [[باتەری پارک]]دا تێدەپەڕێت، کە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی مانھاتن]] بە [[ڕێد ھوک، بروکلین]]ەوە دەبەستێتەوە.<ref>[https://new.mta.info/bridges-and-tunnels/about/hugh-l-carey-tunnel Hugh L. Carey Tunnel], [[Metropolitan Transportation Authority]], updated July 10, 2023. Accessed January 16, 2024. "When the Hugh L. Carey Tunnel (formerly Brooklyn-Battery Tunnel) opened in 1950, it was the longest continuous underwater vehicular tunnel in North America. It still is.... On the Brooklyn side is the community of South Brooklyn, comprising the Red Hook, Columbia Terrace, Carroll Gardens, Cobble Hill, and Boerum Hill districts.... The Manhattan end of the tunnel leads to the Wall Street area, the South Street Seaport, City Hall/Civic Center, Battery Park City, the World Trade Center site, and the World Financial Center."</ref> == حکوومەت و سیاسەت == {{Main|Government of New York City|Politics of New York City|Elections in New York City}} === حکوومەت === [[File:New_York_City_Hall_exterior,_October_2016.jpg|thumb|[[ھۆڵی شاری نیویۆرک]]]] نیویۆرک سیتی [[شارەوانیی میترۆپۆلیتان|شارەوانییەکی میترۆپۆلیتانە]] کە خاوەنی [[سەرۆک شارەوانیی بەھێز|فۆرمێکی حکوومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەنی بەھێزە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Forms of Municipal Government |ناونیشان=http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[National League of Cities]]}}</ref> حکوومەتی شارەکە بەرپرسە لە پەروەردەی گشتی، دامەزراوە چاکسازییەکان، سەلامەتی گشتی، دامەزراوەکانی کاتبەسەربردن، پاکوخاوێنی، دابینکردنی ئاو، و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان. [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک|ئەنجومەنی شار]] دەستەیەکی [[یەک-ئەنجومەن|یەک-ژوورییە]] کە لە ٥١ ئەندامی ئەنجومەن پێکھاتووە و ناوچەکانیان لەسەر بنەمای سنووری جوگرافیی دانیشتووان دیاریکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the Council |ناونیشان=http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Council]]}}</ref> ھەر خولێک بۆ [[سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی|سەرۆک شارەوانی]] و ئەندامانی ئەنجومەن چوار ساڵ دەخایەنێت و [[سنووردارکردنی خول|سنووری دوو خولی لەسەریەکی ھەیە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Chan |یەکەم١=Sewell |دوایین٢=Hicks |یەکەم٢=Jonathan P. |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> (کە دوای چوار ساڵ پشوو سەرلەنوێ دەست پێدەکاتەوە). ''[[کۆدی کارگێڕیی نیویۆرک سیتی]]''، ''[[ڕێساکانی نیویۆرک سیتی]]''، و ''[[تۆماری شار]]'' بەڕیزبەندی بریتین لە کۆدی یاسا ناوخۆیییەکان، کۆمەڵەی ڕێنمایییەکان، و ڕۆژنامەی فەرمی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibson |یەکەم١=Ellen M. |ناونیشان=https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf |سەردێڕ=Gibson's New York Legal Research Guide |دوایین٢=Manz |یەکەم٢=William H. |بڵاوکەرەوە=Wm. S. Hein Publishing |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٥٨٨-٧٢٨-٩|edition=3rd |پەڕەکان=٤٥٠, ٤٥٨, ٤٧٣|lccn=2004042477 |oclc=٥٤٤٥٥٠٣٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durkin |یەکەم=Erin |ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=https://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ھەر ناوچەیەک ھاوسنوورە لەگەڵ [[ناوچەی دادوەری|ناوچەیەکی دادوەریی]] [[سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتی نیویۆرک|سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتەکە]]، کە تێیدا [[دادگای تاوانی نیویۆرک سیتی|دادگای تاوان]] و [[دادگای مەدەنیی نیویۆرک سیتی|دادگای مەدەنی]] دادگا ناوخۆیییەکانن، لەکاتێکدا [[دادگای باڵای نیویۆرک]] دادگایییە گەورەکان و تێھەڵچوونەوەکان بەڕێوەدەبات. مانھاتن میوانداریی بەشی یەکەمی [[بەشی تێھەڵچوونەوەی دادگای باڵای نیویۆرک|دادگای باڵای بەشی تێھەڵچوونەوە]] دەکات، لەکاتێکدا بروکلین میوانداری بەشی دووەم دەکات. چەندین [[دادگای کارگێڕی|دادگای کارگێڕیی]] دەرەوەی دەسەڵاتی دادوەری ھەن، کە ئاژانسی جێبەجێکردنن و بەشێک نین لە سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتەکە. نیویۆرک سیتی دابەشکراوە لە نێوان دوو [[دادگای ناوچەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|دادگای ناوچەییی جیاوازی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و میوانداری لقە سەرەکییەکانیان دەکات: [[دادگای ناوچەیی بۆ ناوچەی باشووری نیویۆرک]]، کە کۆشکی دادگای سەرەکی لە گۆڕەپانی [[فۆلی سکوێیەر]]ە لە مانھاتن و دەسەڵاتی دادوەرییەکەی مانھاتن و دە بڕۆنکس دەگرێتەوە؛<ref>[https://www.nysd.uscourts.gov Welcome], [[District Court for the Southern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "The United States District Court for the Southern District of New York encompasses the counties of New York, Bronx, Westchester, Rockland, Putnam, Orange, Dutchess, and Sullivan and draws jurors from those counties."</ref> و [[دادگای ناوچەیی بۆ ناوچەی ڕۆژھەڵاتی نیویۆرک]]، کە کۆشکی دادگای سەرەکی لە بروکلینە و دەسەڵاتی دادوەرییەکەی بروکلین، کوینز، و ستەیتن ئایلەند دەگرێتەوە.<ref>[https://www.nyed.uscourts.gov Home Page], [[District Court for the Eastern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "The district comprises the counties of Kings, Nassau, Queens, Richmond, and Suffolk, and concurrently with the Southern District, the waters within the counties of Bronx and New York."</ref> [[دادگای تێھەڵچوونەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ سووڕی دووەم]] و [[دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھەروەھا بنکەیان لە فۆلی سکوێیەرە.<ref>[https://www.ca2.uscourts.gov/about_the_court.html About the Court], [[U.S. Court of Appeals for the Second Circuit]]. Accessed January 15, 2024. "The Second Circuit Court of Appeals sits in New York City at the Thurgood Marshall U.S. Courthouse in lower Manhattan."</ref><ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations Court Address & Directory], [[U.S. Court of International Trade]]. Accessed January 15, 2024.</ref> === سیاسەت === [[File:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|thumb|[[زۆھران مامدانی]]، سەرۆک شارەوانیی ئێستا و ١١٢ەمی [[سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی|نیویۆرک سیتی]]|alt=وێنەیەکی زۆھران مامدانی. ئەو زەردەخەنە دەکات و ڕاستەوخۆ سەیر دەکاتە ناو کامێراکە. پۆشاکێکی ڕەشی لەبەرە لەگەڵ بۆینباخێکی شین کە خاڵی سپی پێوەیە.]] سەرۆک شارەوانیی شارەکە [[زۆھران مامدانی]]یە، کە کاندیدێکی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]]ە و [[ھەڵبژاردنی سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی ٢٠٢٥|لە ساڵی ٢٠٢٥ ھەڵبژێردرا]]. مامدانی کەمێک دوای نیوەشەو لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ دەستبەکاربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.bbc.com |زمان=en-GB}}</ref> پارتی دیموکرات زۆرینەی پۆستە گشتییەکان بەدەستەوەیە. تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، ٦٧٪ی دەنگدەرە تۆمارکراوە کاراکانی شارەکە دیموکراتن و ١٠.٢٪یان [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارین]].<ref>[https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx |date=January 16, 2024 }}, [[New York State Board of Elections]], November 1, 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی لەلایەن کاندیدێکی سەرۆکایەتیی کۆمارییەکانەوە نەوەیراوەتەوە (نەبردراوەتەوە) لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ١٩٢٤ لە نیویۆرک|ساڵی ١٩٢٤]]ەوە، و ھیچ کاندیدێکی کۆماری بۆ پۆستێکی سەرانسەریی ویلایەتەکە ھەر پێنج ناوچەکەی نەبردووەتەوە لە کاتی دروستبوونی شارەکەوە لە ساڵی ١٨٩٨. لە دابەشکردنەوەی ناوچەکانی ھەڵبژاردن دوای سەرژمێریی ٢٠٢٠، ١٤ لە [[ناوچەکانی کۆنگرێسی نیویۆرک|٢٦ ناوچەکەی کۆنگرێسی نیویۆرک]] بەشێک لە نیویۆرک سیتی لەخۆدەگرن.<ref>Boschma, Janie; Rigdon, Renée; Manley, Byron; and Cohen, Ethan. [https://www.cnn.com/interactive/2022/politics/us-redistricting/new-york-redistricting-map/ "Redistricting in New York"], [[CNN]], November 8, 2022. Accessed January 15, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی سەرچاوەیەکی گرنگی [[کۆکردنەوەی یارمەتیی سیاسی|کۆکردنەوەی دارایییە بۆ سیاسەت]].<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf ''The Wells of the Congress''], [[Public Citizen]], January 18, 2022. Accessed January 13, 2024. "Eight of the 10 zip codes giving the most in maxed-out contributions are located in New York City and, specifically, in Manhattan."</ref> شارەکە لاسەنگییەکی بەھێزی ھەیە لە پێدانی پارە لەگەڵ حکوومەتی نیشتمانی و ویلایەتەکە. بۆ ھەر دۆلارێک کە وەک [[باجدان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|باج]] دەینێرێت بۆ حکوومەتی فیدراڵی، ٨٣ سەنت وەک خزمەتگوزاری وەردەگرێتەوە (یان ساڵانە ١١.٤&nbsp;ملیار دۆلار زیاتر دەنێرێت لەوەی کە وەریدەگرێتەوە). دانیشتووان و بازرگانییەکانی شارەکە ھەروەھا ٤.١&nbsp;ملیار دۆلاری زیاتریان ناردووە لە [[ساڵی دارایی|ساڵی دارایی]] ٢٠٠٩-٢٠١٠ بۆ ویلایەتەکە لەوەی کە شارەکە وەک قەرەبوو وەریگرتووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter? |ناونیشان=https://rockinst.org/blog/downstate-pays-upstate-gets-matter |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=The Nelson A. [[Rockefeller Institute of Government]]—The Public Policy Research Arm of the State University of New York}}</ref> === پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان === {{See also|List of sister cities in New York#New York City}} لە ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرنامەی [[دەستەخوشکە شار|دەستەخوشکە شارەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=nyc.gov |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030227225602/http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دووبارە ڕێکخرایەوە بە ناوی ''ھاوبەشە جیھانییەکانی نیویۆرک سیتی''. ''دەستەخوشکە شارە مێژووییيەکانی'' نیویۆرک لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە بەپێی ئەو ساڵەی کە چوونەتە پاڵ تۆڕی ھاوبەشیی نیویۆرک سیتی.<ref name="GlobalOutreach">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC's Partner Cities |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" !تۆڕی ھاوبەشە جیھانییەکانی نیویۆرک سیتی |- |'''ئەفریقا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ئەکرا]]، غانا * [[ئەدیس ئەبابا]]، ئەسیوپیا * [[قاھیرە]]، میسر (١٩٨٢) * [[کەیپتاون]]، باشووری ئەفریقا * [[لاگۆس]]، نێجیریا * [[لیبرەڤیل]]، گابۆن * [[جۆھانسبێرگ]]، باشووری ئەفریقا (٢٠٠٣) * [[نایرۆبی]]، کینیا {{div col end}}'''ئاسیا''' '''(''ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * پەکین، چین (١٩٨٠) * [[چانگۆن]]، کۆریای باشوور * [[چۆنگچینگ]]، چین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://open.nysenate.gov/legislation/bill/K1084-2011 |سەردێڕ=K1084-2011: Recognizing Yunnan Province and Chongqing Municipality of the People's Republic of China as a "Sister City" with New York City |بڵاوکەرەوە=[[New York State Senate]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> * [[گوانگژۆو]]، چین * ھۆنگ کۆنگ، چین * [[سێئول]]، کۆریای باشوور * شانگھای، چین * [[شێنیانگ]]، چین * [[تایپێ]]، تایوان * تۆکیۆ، ژاپۆن (١٩٦٠) {{div col end}}'''(''باشوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەنکالۆر]]، ھیندستان * دەلھی، ھیندستان * [[داکا]]، بەنگلادیش * [[کەراچی]]، پاکستان * [[مومبای]]، ھیندستان {{div col end}}'''(''باشووری ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بانکۆک]]، تایلەند * [[بیێن ھۆا]]، ڤێتنام * [[ھۆ چی مین سیتی]]، ڤێتنام * [[جاکارتا]]، ئیندۆنیزیا * [[کوالالومپور]]، مالیزیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |سەردێڕ=KL's Sister Cities |بڵاوکەرەوە=poskod.my |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> * [[مانیلا]]، فلیپین * سەنگاپوور {{div col end}}'''(''ڕۆژاوا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[دوبەی]]، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان * [[ئەستەمبوڵ]]، تورکیا ([[پێڕستی وڵاتانی کیشوەربڕ|کیشوەربڕ]]) * [[قودس]]، ئیسرائیل (١٩٩٣)<ref>[https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 Sister City Jerusalem, 1993], [[New York City Department of Records and Information Services]]. Accessed February 23, 2026.</ref> * [[تەلئەبیب]]، ئیسرائیل<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |سەردێڕ=(Israel) Sister Cities |بڵاوکەرەوە=Tel Aviv |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131001194353/http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> {{div col end}}'''ئوسترالیا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[مێلبۆرن]]، ئوسترالیا * سیدنی {{div col end}}'''ئەورووپا''' '''(''ناوەڕاست'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەرلین]]، ئەڵمانیا * [[بوداپێست]]، ھەنگاریا (١٩٩٢) * [[دوسلدۆرف]]، ئەڵمانیا * [[جنێڤ]]، سویسرا * [[ھامبۆرگ]]، ئەڵمانیا * [[ھایدلبێرگ]]، ئەڵمانیا * [[میونشن]]، ئەڵمانیا * [[پراگ]]، کۆماری چیک * [[ڤیێنا]]، نەمسا * [[وارشۆ]]، پۆڵەندا {{div col end}}'''(''ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کیێڤ]]، ئوکراینا * مۆسکۆ، ڕووسیا * [[سەنت پیتەرزبورگ]]، ڕووسیا {{div col end}}'''(''باکوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کۆپنھاگن]]، دانیمارک * [[ھێلسینکی]]، فینلاند * [[ئۆسلۆ]]، نەرویژ * [[ستۆکھۆڵم]]، سوێد {{div col end}}'''(''باشوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەرشەلۆنە]]، ئیسپانیا * [[بوخارێست]]، ڕۆمانیا * [[ئەستەمبوڵ]]، تورکیا ([[پێڕستی وڵاتانی کیشوەربڕ|کیشوەربڕ]]) * [[لیسبۆن]]، پورتوگال * [[مەدرید]]، ئیسپانیا (١٩٨٢) * [[میلان]]، ئیتالیا * [[پریشتینا]]، کۆسۆڤۆ * [[ڕۆما]]، ئیتالیا (١٩٩٢) {{div col end}}'''(''ڕۆژاوا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ئەمستەردام]]، ھۆڵەندا * [[ئەنتۆێرپ]]، بەلجیکا * [[بێلفاست]]، شانشینی یەکگرتوو * [[برۆکسێل]]، بەلجیکا * [[دەبلین]]، ئێرلەندا * [[ئێدینبرا]]، شانشینی یەکگرتوو * [[گلاسگۆ]]، شانشینی یەکگرتوو * لەندەن، شانشینی یەکگرتوو (٢٠٠١) * [[لوکسمبۆرگ (شار)|لوکسمبۆرگ سیتی]]، لوکسمبۆرگ * [[لیۆن]]، فەڕەنسا * پاریس، فەڕەنسا * [[ڕۆتەردام]]، ھۆڵەندا * [[لاھای]]، ھۆڵەندا {{div col end}}'''ئەمریکای باکوور''' '''(''کەنەدا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کالگاری]]، ئەلبێرتا، کەنەدا * [[ئێدمۆنتۆن]]، ئەلبێرتا، کەنەدا * [[مۆنتریال]]، کێبێک، کەنەدا * [[ئۆتاوا]]، ئۆنتاریۆ، کەنەدا * [[کێبێک سیتی]]، کێبێک، کەنەدا * [[تۆرۆنتۆ]]، ئۆنتاریۆ، کەنەدا * [[ڤانکۆڤەر]]، بریتیش کۆڵۆمبیا، کەنەدا * [[ڤیکتۆریا، بریتیش کۆڵۆمبیا|ڤیکتۆریا]]، بریتیش کۆڵۆمبیا، کەنەدا * [[وینیپێگ]]، مانیتۆبا، کەنەدا {{div col end}}'''(''مەکسیک، ئەمریکای ناوەڕاست، و کاریبی'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کوێرناڤاکا]]، مۆرالێس، مەکسیک * [[مەکسیکۆ سیتی]]، مەکسیک * [[مۆنتێرەی]]، نویڤۆ لیۆن، مەکسیک * [[پەنەما سیتی]]، پەنەما * [[سانتۆ دۆمینگۆ]]، کۆماری دۆمینیکان (١٩٨٣) {{div col end}}'''(''ویلایەتە یەکگرتووەکان'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بالتیمۆر]]، میریلاند، ویلایەتە یەکگرتووەکان * [[بۆستن]]، ماساچووسیتس، ویلایەتە یەکگرتووەکان * شیکاگۆ، ئیلینۆی، ویلایەتە یەکگرتووەکان * لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان * [[فیلادێلفیا]]، پێنسیلڤانیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان {{div col end}}'''ئەمریکای باشوور'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بۆگۆتا]]، کۆلۆمبیا * [[بەڕازیلیا]]، بەڕازیل (٢٠٠٤) * [[بوینس ئایریس]]، ئەرژەنتین * [[کاراکاس]]، ڤێنیزوێلا * [[کۆردۆبا، ئەرژەنتین|کۆردۆبا]]، ئەرژەنتین * [[کوریتیبا]]، بەڕازیل * [[لیما]]، پیرۆ * [[مێدێلین]]، کۆلۆمبیا * [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل * [[سانتیاگۆ]]، چیلی * [[ساو پاولۆ]]، بەڕازیل {{div col end}} |} == کەسایەتییە دیارەکان == {{Main|List of people from New York City}} == ئەمانەش ببینە == * [[Index of New York City-related articles]] * [[Outline of New York City]] == تێبینییەکان == {{notelist|30em}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == خوێندنەوەی زیاتر == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Belden |یەکەم=E. Porter |ساڵ=١٨٤٩|سەردێڕ=New York, Past, Present, and Future: Comprising a History of the City of New York, a Description of Its Present Condition, and an Estimate of Its Future Increase |ناونیشان=https://archive.org/details/bub_gb_Jv-nXd8W8b0C |بڵاوکەرەوە=G. P. Putnam |ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Burgess |یەکەم=Anthony |بەستەری نووسەر=Anthony Burgess |ساڵ=١٩٧٦|سەردێڕ=New York |title-link=New York (Anthony Burgess book) |بڵاوکەرەوە=Little, Brown & Co. |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٦١٨٢-٢٦٦-٠|ref=none}} * {{cite gotham}} * Holli, Melvin G., and Jones, Peter d'A., eds. (1981). [https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_r8s1 ''Biographical Dictionary of American Mayors, 1820–1980'']. Greenwood Press. Provides short scholarly biographies of each of the city's mayors from 1820 to 1980; see index at p.&nbsp;410 for list. * {{cite enc-nyc}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Dunbar |editor2-first=David S. |ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Empire City: New York Through the Centuries |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٠٩٠٩-٣|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lankevich |یەکەم=George L. |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=American Metropolis: A History of New York City |ناونیشان=https://archive.org/details/americanmetropol00lank |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[NYU Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٥١٨٦-٢|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wallace |یەکەم١=Mike |بەستەری نووسەر=Mike Wallace (historian) |ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Greater Gotham: A History of New York City from 1898 to 1919 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٦٣٥-٩|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wallace |یەکەم١=Mike |بەستەری نووسەر=Mike Wallace (historian) |ساڵ=٢٠٢٥|سەردێڕ=Gotham at War: A History of New York City from 1933 to 1945 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٨٤٥١-٨|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=White |یەکەم=E. B. |بەستەری نووسەر=E. B. White |ساڵ=١٩٤٩|سەردێڕ=Here Is New York |edition=2000 reissue |بڵاوکەرەوە=Little Bookroom |ref=none}} * {{cite AIA4}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Whitehead |یەکەم=Colson |بەستەری نووسەر=Colson Whitehead |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Colossus of New York: A City in 13 Parts |ناونیشان=https://archive.org/details/colossusofnewyor00whit |بڵاوکەرەوە=Doubleday |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٥-٥٠٧٩٤-٣|ref=none}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Official website}} * [http://www.nycgo.com/ NYC Go] – وێبگەی فەرمیی گەشتیاری * {{osmrelation-inline|175905}} * [http://collections.mcny.org/ Collections] – ١٤٥,٠٠٠ وێنەی نیویۆرک سیتی لە [[مۆزەخانەی شاری نیویۆرک]] * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The New New York Skyline (interactive) |ناونیشان=https://www.nationalgeographic.com/new-york-city-skyline-tallest-midtown-manhattan/ |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ئیش=[[National Geographic]]}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[ترێنتۆن، نیوجێرزی]]}} {{s-ttl|title=پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان<br />ی ئەمریکا|years=١٧٨٥–١٧٩١}} {{s-aft|after=[[فیلادێلفیا]]، پێنسیلڤانیا}} {{s-end}} {{New York City}} {{New York City Historic Sites}} {{New York metropolitan area}} {{Navboxes|title=بابەتە پەیوەندیدارەکان|list1= {{Financial District, Manhattan}} {{Long Island region}} {{New York}} {{Regions of New York navbox}} {{Paralympic Summer Games Host Cities}} {{Location of US capital}} {{Northeast Megalopolis}} {{Hudson River}} {{Megacities}} {{Northeast US}} {{USPopulousCities}} }} {{Subject bar |book=New York City | commons=yes |n=yes |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }}{{Portal bar|United States|New York|New York City|Geography|Cities|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا}}{{authority control}} {{پۆلی کۆمنز|New York City}} [[پۆل:نیویۆرک سیتی| ]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٢٤ لە ئەمریکای باکوور]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٢٤ لە ئیمپراتۆریەتیی ھۆڵەندی]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٩٨ لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٩٨ لە نیویۆرک سیتی]] [[پۆل:شارەکان لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:شارەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] [[پۆل:دامەزراوەکان لە نیو نێدەرلاند]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پایتەختە ویلایەتییەکانی پێشوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییە نیشتەجێبووەکان لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووە دامەزراوەکان لەلایەن کۆمپانیای ھۆڵەندیی ھیندستانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووە دامەزراوەکان لە ١٦٢٤]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە لە ١٨٩٨ دامەزراون]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووەکانی نیویۆرک (ویلایەت) لەسەر ڕووباری ھادسۆن]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی کەناراوی ئەتڵەسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ناوەندە تەکنۆلۆژییەکان]] [[پۆل:مێگاسیتییەکان]] [[پۆل:شارەکانی نیویۆرک]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی گەورەی نیویۆرک]] [[پۆل:دامەزراوەکان لە نیو هۆڵەندا]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ئەمریکا]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ویلایەتەکان لە ئەمریکا]] [[پۆل:شارە گەورەکان]] [[پۆل:شاری نیویۆرک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٢٤]] ff7pxce0re04j8xwf0a0ao29m9hylf7 1 19260 1613882 1461338 2026-08-01T01:13:44Z Ari Qasm 57423 Ari Qasm پەڕەی [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەدین]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەددین]]: چاککردن 1461338 wikitext text/x-wiki بابەتی هاوشێوە هەیە بەناوی پەڕەی [[زانکۆی سەلاحەدین]] ، وە ئەم پەڕەیە زانیاریەکانی زۆر کەمتر بوون لە [[زانکۆی سەلاحەدین]] وە ئەو زانیاریانەی لێر بوونیان هەبووە لە پەڕەی [[زانکۆی سەلاحەدین]] هەبووە بۆیە ئەم پەڕەیە سڕایەوە ! [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ٠٦:٥٢, ١٠ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانکۆی سەڵاحەدین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1461337 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220810085957/https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety بۆ https://su.edu.krd/ku/news/pydkamaeran-ywns-saeroeky-zankoey-saelahaedyn-haewlyr-saerdny-koelyzhy-paerwaerdaey-bnaeraety زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٠٠، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ccif4gvcoz6erqjzunrdwrqg9io8n32 0 26804 1613799 1608472 2026-07-31T14:59:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613799 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Swiss army knife open 20050612.jpg|250حءpx|وێنۆک|چەپ|نمونەیەک لە چەقۆی سویسڕی]] '''چەقۆی سویسڕی''' [[ئامێر]]ێکە کە چەندین کاری پێ ئەنجام دەدرێت وەکو ھەڵپچڕاندنی سەرە سیفۆن و قووتوی خواردەمەنی و بەکارھێنانی وەکو مقەست و چەندین کاری تر. == مێژوو == === سەرەتاکان === چەقۆکانی گیرفانی چەندکارە لانی کەم لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەمەوە دروست کراون. لە ساڵی ١٨٥١دا، لە پەرتووکی «مۆبی-دیک» (بەشی ١٠٧)، ھێرمان مێڵڤیل ئاماژە بە «داھێنانەکانی شێفیڵد دەکات، کە شێوەی دەرەوەیان – ھەرچەندە کەمێک ئەستوورتر – وەک چەقۆیەکی گیرفانی ئاسایی بوو؛ بەڵام نەک تەنھا تیغی قەبارە جیاواز، بەڵکو مەکۆک، فەتاحەی بڕغوو، مووکێش، مێخەکوت، پێنووس، ڕاستە، سۆدەی نینۆک و کونکەریان تێدابوو.» [[File:Wester & Co 2.JPG|thumb|«مۆدێل ١٨٩٠»، یەکەم چەقۆی سەربازیی سویسرییە کە لەلایەن ڤێستەر و کۆمپانیا لە سۆڵینگن دروست کراوە]] لە کۆتاییی ساڵانی ١٨٨٠دا، سوپای سویسرا بڕیاری دا چەقۆیەکی گیرفانی نوێی چەماوە بۆ سەربازەکانی بکڕێت. ئەم چەقۆیە دەبوو بۆ سوپا گونجاو بێت بۆ کردنەوەی خواردنی قوتوو و بۆ چاککردنەوەی تفەنگی خزمەتگوزاریی سویسری، شمیدت–ڕووبین، کە بۆ ھەڵوەشاندنەوە و بەستنەوەی پێویستی بە مەکۆک بوو. لە کانوونی دووەمی ١٨٩١دا، چەقۆکە ناوی فەرمیی «مۆدێل ١٨٩٠»ی وەرگرت. چەقۆکە تیغ، کونکەر، قوتووکەرەوە، مەکۆک، و دەسکێکی ھەبوو کە لە داری بەڕووی تۆخ دروست کرابوو، کە ھەندێکیان دواتر بە داری ئەبنووس گۆڕدران. لەو کاتەدا، ھیچ کۆمپانیایەکی سویسری توانای بەرھەمھێنانی پێویستی نەبوو، بۆیە داواکاریی سەرەتایی بۆ ١٥،٠٠٠ چەقۆ ئاراستەی کۆمپانیای ئەڵمانیی بەرھەمھێنەری چەقۆ ڤێستەر و کۆمپانیا لە سۆڵینگنی [[ئەڵمانیا]] کرا. ئەم چەقۆیانە لە تشرینی یەکەمی ١٨٩١دا گەیەندران. === ڤیکتۆرینۆکس و ڤێنگەر === لە ساڵی ١٨٩١دا، کارڵ ئێڵسنەر، خاوەنی کارگەیەکی ئامێرە پزیشکییەکان لە ئیباخی سویسرا (کە دواتر بوو بە ڤیکتۆرینۆکس) دەستی کرد بە دروستکردنی چەقۆکان لە [[سویسرا]]. لە کۆتاییی ساڵی ١٨٩١دا، ئێڵسنەر دەستی بە بەرھەمھێنانی چەقۆکانی «مۆدێل ١٨٩٠» کرد، وەک ڕکابەرێکی بەرھەمھێنەرە ئەڵمانییەکە. بەو کارە دوچاری زیانی دارایی بوو، چونکە ڤێستەر و کۆمپانیا دەیانتوانی [[چەقۆ]]کان بە تێچوویەکی کەمتر بەرھەم بھێنن. لە ساڵی ١٨٩٣دا، کۆمپانیای چەقۆسازیی سویسری پاوڵ بۆیشات و کۆمپانیا لە دێلێمۆنت لە کانتۆنی جورای فەڕەنسیزمان، یەکەم گرێبەستی خۆی لە سوپای سویسرا وەرگرت بۆ بەرھەمھێنانی چەقۆکانی مۆدێل ١٨٩٠. دواتر، بەڕێوەبەری گشتییەکەی، تیۆدۆر ڤێنگەر، کۆمپانیاکەی کڕییەوە و ناوی گۆڕی بۆ کۆمپانیای ڤێنگەر. ھەردوو کۆمپانیا سویسرییەکە گرێبەستە سەرەتایییەکەیان بۆ دابینکردنی چەقۆکان دابەش کرد. ئێڵسنەر لە لێواری مایەپوچیدا بوو کاتێک لە ساڵی ١٨٩٦دا چەقۆیەکی باشترکراوی پەرەپێدا، کە بۆ ئەفسەران تەرخان کرابوو، بە ئامێرگەلێک کە لە ھەردوو لای دەسکەکەوە بە بەکارھێنانی میکانیزمێکی تایبەتی سپرینگ بەسترابوونەوە، ئەمەش ڕێگەی پێ دەدا ھەمان سپرینگ بەکاربھێنێت بۆ ڕاگرتنیان لە شوێنی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.newtons.ch/60201/index.html |سەردێڕ=Newtons Newton's Newton Swiss Switzerland Vaud French France Beaujolais Blace Gonnu 69460 |بڵاوکەرەوە=Newtons.ch |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425123617/http://www.newtons.ch/60201/index.html |url-status=dead }}</ref> ئەم چەقۆ نوێیە لە ١٢ی حوزەیرانی ١٨٩٧دا تۆمار کرا، کە تیغێکی بڕینی دووەمی بچووکتر، فەتاحەی بڕغوو، و دەسکی ڕیشاڵی سێلوڵۆزی ھەبوو، لەژێر ناوی {{lang|de|Schweizer Offiziers- und Sportmesser}} («چەقۆی ئەفسەران و وەرزشیی سویسری»). سوپای سویسرا داوای چەقۆکەی نەکرد بەڵام بە سەرکەوتوویی لە ئاستی نێونەتەوەیی بازارکردنی بۆ کرا، ئەمەش بووە ھۆی گەڕانەوەی خۆشگوزەرانی بۆ کۆمپانیاکەی ئێڵسنەر.<ref>[http://www.sakwiki.com/tiki-index.php?page=Officers+Knife "Officer's and Sports Knife"] SAKWiki</ref> ڤێنگەریش چەقۆی ھاوشێوەی بەرھەم ھێنا. لە ساڵی ١٩٠٨دا حکومەتی سویسرا گرێبەستەکەی لە نێوان ڤیکتۆرینۆکس و ڤێنگەردا دابەش کرد، و نیوەی داواکارییەکانی دا بە ھەر یەکێکیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Martin |یەکەم=Iain |ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=The Story of the Swiss Army Knife |ناونیشان=https://www.matterhornchalets.com/2016/05/25/story-swiss-army-knife/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Matterhorn Chalets}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٩دا، ئێڵسنەر جۆرێکی دەستکاریکراوی دروشمی سویسری بەکارھێنا بۆ ناسینەوەی چەقۆکانی. بە گۆڕانکارییەکی کەمەوە، ئەمە تا ئێستاش لۆگۆی کۆمپانیاکەیە. لە ساڵی ١٩٠٩دا، دوای کۆچی دواییی دایکی، ئێڵسنەر ناوی ئەو کە «ڤیکتۆریا» بوو وەک ناوی براندەکە بەکارھێنا. لە ساڵی ١٩٢١دا دوای داھێنانی پۆڵای دژە ژەنگ ({{Lang|fr|acier inoxydable}})، کوڕەکەی کارڵ ئێڵسنەر ناوی کۆمپانیاکەی گۆڕی بۆ ڤیکتۆرینۆکس کە لە تێکەڵکردنی «ڤیکتۆریا» و «inoxydable» دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KYf3VtxsMeMC&q=acier+inoxydable+inox&pg=PA427|ژپنک=٩٧٨-٢٧١٠٨٠٦٤٨٦|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Dictionnaire Des Sciences Et Techniques Du Pétrole: Anglais-français|پەڕە=٤٢٧|دوایین١=Moureau|یەکەم١=Magdeleine|دوایین٢=Brace|یەکەم٢=Gerald|بڵاوکەرەوە=Editions TECHNIP}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.victorinox.com/global/en/History/cms/history |سەردێڕ= Victorinox official company history |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> ڤێنگەر بانگەشەی بۆ براندەکەی دەکرد وەک «چەقۆی ڕاستەقینەی سوپای سویسرا» و ڤیکتۆرینۆکس وەک «چەقۆی ڕەسەنی سوپای سویسرا». لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا، فرۆشی چەقۆکانی سوپای سویسرا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کرد لە ئەنجامی ڕکابەریی ئامێرە چەندکارەکانی تری گیرفان و سنووردارکردنی ھەڵگرتنی چەقۆ، بە تایبەتی لە ھێڵە ئاسمانییەکاندا. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٥دا، ڤیکتۆرینۆکس کۆمپانیای ڤێنگەری کڕی و بوو بە تاقە دابینکەری چەقۆ بۆ سوپای سویسرا. ڤیکتۆرینۆکس لە سەرەتادا براندی ڤێنگەری بە سەربەخۆیی ھێشتەوە، بەڵام لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا، ڕای گەیاند کە براندی چەقۆی ڤێنگەر لادەبرێت و دەخرێتە سەر ڤیکتۆرینۆکس. ڕاگەیەندراوێکی ڕۆژنامەوانی ئاماژەی بەوە کرد کە کارگەی ڤێنگەر لە دێلێمۆنت بەردەوام دەبێت لە بەرھەمھێنانی چەقۆ و ھەموو کارمەندانی ئەو شوێنە کارەکانیان دەپارێزرێت. زیاتر ڕوونیان کردەوە کە کۆمەڵێک کەلوپەل لە ھێڵی بەرھەمھێنانی ڤێنگەر لەژێر ناوی براندی ڤیکتۆرینۆکسدا دەمێننەوە. نووسینگەی سەرەکیی ڤێنگەر لە ئەمریکا لەگەڵ شوێنی ڤیکتۆرینۆکس لە مۆنڕۆ، کۆنێتیکت یەک دەخرێت. کاتژمێر و کارە مۆڵەتپێدراوەکانی ڤێنگەر وەک براندێکی جیاواز بەردەوام دەبن: سویسگێر.<ref name="wengerna.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.wengerna.com/stuff/contentmgr/files/6/0a82f37ec9ef875e15b019e83ff52ead/pdf/vx_wenger_mediainformation_e_130130.p |سەردێڕ=Victorinox joins forces and integrates Wenger knife business |وێبگە=wengerna.com |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112024548/http://www.wengerna.com/stuff/contentmgr/files/6/0a82f37ec9ef875e15b019e83ff52ead/pdf/vx_wenger_mediainformation_e_130130.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|df=dmy-all}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Swiss Army knives}} {{شریتی دەروازە|سویس|کۆمپانیا}} [[پۆل:چەقۆکان]] [[پۆل:داھێنانەکانی سویسڕا]] [[پۆل:چەکە سپییەکان]] peh512p3ozv2fiisqo5axlbcgu2hds2 0 37518 1613809 1612994 2026-07-31T15:23:11Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613809 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ڕووباری ڤۆڵگا''' (بە [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]]: Во́лга) درێژایییەکەی (٣،٦٩٠ کم) کە درێژترین ڕووبارە لە [[ئەورووپای کیشوەری|کیشوەری ئەورووپا]] و دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای (ئەورووپایی) وڵاتی [[ڕووسیا]] و [[ڕووسەکان]] بە ڕووبارێکی نەتەوەیی دادەنێن و شانازی پێوە دەکەن. وە ھەروەھا چەندین ناوی جیاوازی ھەیە کە ناوەکەی دەگۆڕێت بە پێی ئەو ناوچەیەی پێیدا تێپەڕ دەبێت. ئەم ڕووبارە بە ڕێڕەوێکی ھەرە گرینگی وڵاتی [[ڕووسیا]] دادەنرێت بۆ گواستنەوەی ئاویی لە ناوەخۆی وڵاتەکەدا چونکە بە ناو یازدە لە ھەرە گەورەترین شارەکانی وڵاتدا تێپەڕ دەبێت بە شاری [[مۆسکۆ]]ی پایتەختیشەوە. سەرچاوەی ھەڵقوڵانی ڕووباری ڤۆڵگا لە گردۆڵکەکانی ڤاڵدای لە باکووری ڕۆژاوای [[مۆسکۆ]]یە و بە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[سەنت پیتەرزبورگ]]دا بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕوات تا دەگاتە شاری [[کازان|قازان]] و لەوێشەوە ئاڕاستەی خۆی بەرەو باشوور دەگۆڕێت و دەڕژێتە (و لە [[ڤۆڵگا دێڵتا]]) ناو [[دەریای قەزوین|دەریاچەی کاسپیەنەوە]]. == گرووپە نەتەوەیییەکان == [[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|ڤۆڵگا لە [[چیاکانی ژیگولی]].]] نەتەوەی زۆر جیاواز لەسەر ڕووباری ڤۆڵگا ژیاون. یەکێک لەوانە ھۆزە سلاڤییە ڕۆژھەڵاتییەکانی [[ڤیاتیچی]] بوون کە ژمارەیان زۆر بوو و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە پەرەسەندنی ڕووسەکانی ھاوچەرخدا گێڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |سەردێڕ=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |ئیش=Study.com |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|زمان=en |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |دوایین=Mikhail. |یەکەم=Zhirohov |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing Plc |ئەوانی تر=Nicolle, David., Hook, Christa. |ژپنک=٩٧٨١٤٧٢٨٣٠١٠٤|شوێن=London |پەڕەکان=٤٧|oclc=١٠٧٦٢٥٣٥١٥}}</ref> لە نێوان یەکەمین گەلە تۆمارکراوەکانی درێژاییی سەرەوەی ڤۆڵگا گەلانی فینلاندیی [[خەڵکی ماری|ماری]] (Мари) و [[خەڵکی میریا|میریا]] (Мäрӹ) بوون. لەو شوێنەی کە ڤۆڵگا بەنێو دەشتەکاندا تێپەڕ دەبێت، ناوچەکە لە ساڵی ٢٠٠ی پێش زایینەوە لەلایەن گەلی ئێرانیی [[سەرماتییەکان]]ەوە ئاوەدان کرابووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |سەردێڕ=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |دوایین=Bašić |یەکەم=Marko |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=Slavorum |زمان=en-US |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Volga river |دوایین=Tim. |یەکەم=McNeese |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Chelsea House Publishers |ژپنک=٠٧٩١٠٨٢٤٧٤|شوێن=Philadelphia |پەڕەکان=١٤|oclc=٥٦٥٣٥٠٤٥}}</ref> لە سەردەمە کۆنەکاندا، تەنانەت پێش پەرەسەندنی دەوڵەتەکانی ڕووس، ڕووباری ڤۆڵگا ڕێڕەوێکی بازرگانیی گرنگ بوو کە تێیدا نەک تەنھا گەلانی سلاڤی، [[تورک]] و فینی دەژیان، بەڵکوو شوێنێکیش بوو کە [[جیھانی عەرەبی]] [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] لە ڕێگەی بازرگانییەوە چاویان بە گەلی [[ڤارانگییەکان|ڤارانگیی]] وڵاتانی نۆردیک دەکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |سەردێڕ=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |وێبگە=The National |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠١٥|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |سەردێڕ=The Volga Trade Route |وێبگە=www.pbs.org |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٣|زمان=en-US |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەدەکانی ٨ەم و ٩یەمدا داگیرکاری لە [[کیێڤ ڕووس]]ەوە دەستی پێکرد. سلاڤەکانی کیێڤ ڕووس [[مەسیحییەت]]یان بۆ سەرەوەی ڤۆڵگا ھێنا، و بەشێک لە گەلە ناوبراوە نا-سلاڤییە ناوخۆیییەکان ئاینی مەسیحییەتیان پەسەند کرد و بەرەبەرە بوونە [[سلاڤە ڕۆھەڵاتییەکان]]. بەشەکەی تری گەلی ماری کۆچیان کرد بۆ ڕۆژھەڵاتی دوور لە قوڵاییی ناوخۆی وڵاتدا. لە ماوەی چەندین سەدەدا، سلاڤەکان دانیشتووانی فینی ڕەسەنیان ئاسمیلاسیۆن کرد، وەک گەلانی میریا، [[مێشچێرا]] و [[مورۆما]]. گەلە ڕزگاربووەکانی نەتەوەی [[فینەکانی ڤۆڵگا]] بریتین لە مارییەکان، [[ئێرزیاکان]] و [[مۆکشا]]ی ناوەڕاستی ڤۆڵگا. ھەروەھا گەلانی خەزار و بولگار لە بەشەکانی سەرەوە، ناوەڕاست و خوارەوەی حەوزی ڕووباری ڤۆڵگادا نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |سەردێڕ=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ئیش=Learn Russian Language |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|زمان=en-US |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جگە لە [[ھونەکان]]، زووترین ھۆزە تورکەکان لە سەدەی ٧ەمدا گەیشتن و ھەندێک لە دانیشتووانی فینۆ-ئۆگریک و ھیندوئەورووپییان لە ناوەڕاست و خوارەوەی ڤۆڵگادا ئاسمیلاسیۆن کرد. چوڤاشە [[مەسیحی]]یەکانی تورک لە گەلی [[چوڤاش]] و [[تاتارەکانی ڤۆڵگا]]ی [[موسڵمان]] بنەچەی دانیشتووانی سەدەکانی ناوەڕاستی [[بولگاریای ڤۆڵگا]]ن. گرووپێکی دیکەی تورک، کە [[نۆگایییەکان]]ن، پێشتر لە دەشتەکانی خوارەوەی ڤۆڵگادا نیشتەجێ بوون. {{cn|date=April 2026}} ناوچەی ڤۆڵگا نیشتمانی گرووپێکی کەمینەی ئەڵمانییە، کە پێیان دەوترێت [[ئەڵمانەکانی ڤۆڵگا]]. [[کاترینی مەزن]] لە ساڵی ١٧٦٣دا بەیاننامەیەکی دەرکرد و تێیدا بانگھێشتی ھەموو بیانییەکانی کرد بۆ ئەوەی بێن و ناوچەکە ئاوەدان بکەنەوە، و چەندین ھاندەری پێشکەش کردن بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Catherine's Manifesto 1763 |ناونیشان=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=NORKA |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمەش تا ڕادەیەک بۆ گەشەپێدانی ناوچەکە بوو، بەڵام بۆ دابینکردنی ناوچەیەکی جیاکەرەوەش بوو لە نێوان ڕووسەکان و [[مەغۆلەکان]] لە ڕۆژھەڵاتدا.{{citation needed|date=March 2021}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Egan |یەکەم=Timothy |سەردێڕ=The Worst Hard Time |بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Harcourt |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨٠٦١٨٣٤٦٩٧٤|پەڕەکان=٦٣}}</ref> بەھۆی بارودۆخی ناوچە ئەڵمانییەکانەوە، ئەڵمانەکان بە زۆرترین ژمارە وەڵامیان دایەوە. لەسەر دەمی یەکێتیی سۆڤیەتدا، بەشێک لە ناوچەکە گۆڕدرا بۆ [[کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی خۆسەری ئەڵمانەکانی ڤۆڵگا]]. {{cn|date=April 2026}} لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤١دا، [[ھیتلەر]] [[جەنگی ئەڵمانیا-سۆڤیەت]]ی دەست پێکرد. لە ٢٨ی ئابی ١٩٤١دا، ستالین فەرمانی بە [[سەرۆکایەتیی سۆڤیەتی باڵای یەکێتیی سۆڤیەت]] کرد کە بڕیارێک بە ناوی «سەبارەت بە نیشتەجێکردنەوەی ئەو ئەڵمانانەی لە ناوچەی ڤۆڵگادا دەژین» دەربکات. نزیکەی ٤٠٠،٠٠٠ لەو ئەڵمانانەی ڤۆڵگا کە مابوونەوە بە ھاوکاریی بەکۆمەڵ تۆمەتبار کران، بۆ [[سیبیریا]] و [[ئاسیای ناوەڕاست]] دوورخرانەوە، و ناچار کران بچنە ناو ئۆردوگاکانی کاری زۆرەملێی «سوپای کار» (Трудармия)؛ ھەزاران کەس لەوان گیانیان لەدەستدا. زۆربەی ئەڵمانەکانی ڕووسیا (پیاوان و ژنان) لە نێوان تشرینی یەکەمی ١٩٤٢ و کانوونی یەکەمی ١٩٤٣دا «سەربازی کران». لە ساڵی ١٩٦٤دا، بە فەرمی لە تۆمەتی ھاوکاریکردن پاککرانەوە، ئەگەرچی بە ھەندێک سنووردارکردنەوە بوو. (ساڵی ١٩٦٤ کۆتاییی [[سەردەمی خروشچۆڤ]] بوو، کە لە ساڵی ١٩٥٣دا دوای مردنی ستالین دەستی پێکردبوو. سەردەمی بەستەڵەک شکان لە دەوروبەری ساڵی ١٩٥٦ەوە تا [[لیۆنید برێژنێڤ|تشرینی یەکەمی ١٩٦٤]] بەردەوام بوو. ئەو ئازادیی گەشتکردنەی کە لە ساڵی ١٩٧٢دا بەخشرا، ڕێگەی بە گەڕانەوە بۆ ڤۆڵگا دا، بەڵام بە ڕوونی ڕێگەی نەدا بگەڕێنەوە بۆ ئەو شوێنە نیشتەجێبووانەی کە پێش ڕاگواستنەکەیان تێیدا دەژیان. ئەمەش تەنھا دوای [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت]] ڕێگەپێدراو بوو.<ref>[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?'']{{بەستەری مردوو|url=https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }} (7 February 2022)</ref> == کەشتیوانی == ڤۆڵگا، کە بۆ مەبەستی کەشتیوانی بە دروستکردنی بەنداوە زەبەلاحەکان لە ساڵانی [[پیشەسازیکردن]]ی [[جۆزێف ستالین]]دا بەرفراوان کراوە، گرنگییەکی زۆری بۆ گواستنەوە و گەیاندنی ناوخۆیی لە [[ڕووسیا]] ھەیە: ھەموو بەنداوەکانی سەر ڕووبارەکە بە [[ھاوێزی نۆکەند|قوفڵە ئاوییە گەورەکانی کەشتی (دووانە)]] تەیار کراون، بە جۆرێک کە کەشتییە مامناوەند و گەورەکان دەتوانن لە [[دەریای قەزوین]]ەوە تا نزیک کۆتاییی دەسپێکی ڕووبارەکە گەشت بکەن. پەیوەندی لەگەڵ ڕووباری [[ڕووباری دۆن|دۆن]] و [[دەریای ڕەش]] لە ڕێگەی [[نۆکەندی ڤۆڵگا–دۆن]]ەوە دەکرێت. پەیوەندی لەگەڵ دەریاچەکانی باکوور ([[دەریاچەی لادۆگا]]، [[دەریاچەی ئۆنێگا]])، [[سەنت پیتەرزبورگ]] و [[دەریای باڵتیک]] لە ڕێگەی [[ڕێڕەوی ئاویی ڤۆڵگا–باڵتیک]]ەوە دەکرێت؛ و بازرگانی لەگەڵ مۆسکۆ لە ڕێگەی [[نۆکەندی مۆسکۆ]]وە ئەنجام دراوە کە ڤۆڵگا و [[ڕووباری مۆسکۆ]] بەیەکەوە دەبەستێتەوە.{{cn|date=April 2026}} ئەم ژێرخانە بۆ کەشتییەکانی قەبارەی ڕێژەیی گەورە دیزاین کراوە (قەبارەی قوفڵە ئاوییەکان ٢٩٠ × ٣٠ مەتر لەسەر ڤۆڵگا، و کەمێک بچووکترە لەسەر ھەندێک لە ڕووبار و نۆکەندەکانی تر) و بە درێژاییی چەندین ھەزار کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە. چەندین کۆمپانیای پێشتر دەوڵەتی، کە ئێستا زۆربەیان تایبەت کراون، کەشتییەکانی گواستنەوەی نەفەر و بار لەسەر ڕووبارەکە بەڕێوە دەبەن؛ [[ڤۆڵگۆتانکەر]]، کە خاوەنی زیاتر لە ٢٠٠ [[کەشتیی نەوتھەڵگر|کەشتیی نەوتھەڵگرە]]، یەکێکە لەوانە. {{cn|date=April 2026}} لە کۆتایییەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سەردەمی سۆڤیەتدا]] و تا سەردەمی مۆدێرن، [[دانەوێڵە]] و نەوت لە نێوان گەورەترین بارە نێردراوەکاندا بوون کە بە ڤۆڵگادا دەگوێزرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |سەردێڕ=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |ساڵ=٢٠٠٠|دوایین١=Korotenko |یەکەم١=K. A. |دوایین٢=Mamedov |یەکەم٢=R. M. |دوایین٣=Mooers |یەکەم٣=C. N. K. |journal=Spill Science & Technology Bulletin |بەرگ=٦|issue=5–6 |پەڕەکان=٣٢٣}}</ref> تا ئەم دواییانە، ڕێگەدان بە کەشتییە بیانییەکان بۆ بەکارھێنانی ڕێڕەوە ئاوییەکانی ڕووسیا بە ئاستێکی زۆر سنووردار بەخشرا مابوو. زیادبوونی پەیوەندییەکانی نێوان [[یەکێتیی ئەورووپا]] و ڕووسیا بووەتە ھۆی دەرکردنی ڕامیاریی نوێ سەبارەت بە ڕێگەدان بە بەکارھێنانی ڕێڕەوە ئاوییەکانی ناوخۆی ڕووسیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.noordersoft.com/indexen.html |سەردێڕ=NoorderSoft Waterways Database |بڵاوکەرەوە=Noordersoft.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥}}</ref> <gallery widths=200 heights=160> File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|ڤۆڵگا لە ڤۆڵگۆگراد File:Utes step raz2.jpg|لە ھەندێک شوێندا، ڤۆڵگا خاوەنی کەنارێکی ڕۆژاوای بەردینە. File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|کەشتیی گەشتیاری لەسەر ڤۆڵگا. </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Volga}} {{شریتی دەروازە|ڕووسیا|ڕووبارەکان|جوگرافیا}} [[پۆل:ڕووبارەکانی تاتارستان]] [[پۆل:ڕووبار]] k4vw93wsfobg698ss2dimjq0u81vk4v 0 43231 1613824 1602067 2026-07-31T16:38:06Z Ari Qasm 57423 /* سەردەمی عوسمانی */ 1613824 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{پپ}} {{کورد}} '''کوردەکان''' نەتەوەیەکی نیشتەجێی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ن. [[کورد]]ەکان بە درێژایی مێژوو لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری [[دەریاچەی وان]] و [[دەریاچەی ورمێ|ورمێ]] ژیاون، کە بەشێکە لە خاکەکەیان و بە [[کوردستان]] ناسراوە. کوردەکان بە [[زمانی کوردی]] قسە دەکەن، کە زمانی فەرمیی کوردستانە. زمانەکە چەند شێوەزارێکی جیا جیای لێ دەبێتەوە، وەک [[کوردیی باکووری]]، [[کوردیی ناوەندی]]، [[کوردیی باشووری]]، لەگەڵ [[گۆرانی-زازایی]]. لە مێژوودا، کوردەکان دەسەڵاتیان بەسەر ھەندێک لەو ناوچانەدا ھەبوو کە ئێستا دەکەونە وڵاتەکانی [[ئێران]]، [[تورکیا]]، [[عێراق]] و، [[سووریا]]، بەتایبەت لە سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]]دا. لە نێوان ململانێی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[سەفەوییەکان]] لەپێناو فراوانکردنی خاکەکەیان و زیادکردنی دەسەڵاتیان، ھەر لە زووەوە ناکۆکی لەسەر ئەو ناوچەیە هەبووە کە کوردەکان تێیدا دەژیان. کۆنترین بەرە کوردییە ناسراوەکان لەژێر دەسەڵاتی [[ئیسلام]]دا (سەدەی ١٠–١٢) پێک ھاتوون لە [[دەوڵەتی حەسنەویان|حەسنەویان]]، [[میرنشینی مەروانی|مەروانی]]، [[ڕەوەندی]]، [[میرنشینی شەدادی|شەدادی]]، و [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبی]]، کە لەلایەن [[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەددینی ئەییووبییەوە]] دامەزرا. لە نێوان شەڕی عوسمانی و سەفەوییەکاندا دژ بە یەکتری، کوردەکان زۆرجار پشتی لایەنێکیان دەگرت. بۆ نموونە، لە [[شەڕی چاڵدێران]]ی ساڵی ١٥١٤دا، کوردەکان شانبەشانی عوسمانییەکان دژی سەفەوییەکان شەڕیان کرد، چونکە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پەیمانی سەربەخۆیی و ئاشتییان پێ درابوو. [[شەرەفنامە]] بە یەکەم نموونەی مێژووی کورد دادەنرێت. مێژووی کورد لە سەدەی ٢٠ بەدواوە بە [[ناسیۆنالیزم|ناسیۆنالیزمی]] کوردەکان بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ لەژێر سایەی [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەری]] ١٩٢٠ ناسراوە. لەکاتی ھەوڵ و کۆششی کوردەکان بۆ سەربەخۆیی، توانراوە چەند جارێک سەربەخۆییی کوردستان ڕابگەیەنرێ. لە ساڵی ١٩٢٣–١٩٢٩، [[کوردستانی سوور]] لەلایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتیی سۆڤیەتی]] پێشووەوە دامەزرا و بۆ ماوەی ٦ ساڵ مایەوە. لە ساڵی ١٩٢٢دا، [[شانشینی کوردستان]] لەلایەن [[شێخ مەحموودی حەفید]]ەوە دامەزرا و تاکوو ٢ ساڵ مایەوە. لەکاتی شەپۆلی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی کوردەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٧، [[کۆماری ئارارات]] لەلایەن [[خۆیبوون|کۆمەڵەی خۆییبوونەوە]] دامەزرا. لە ساڵی ١٩٤٦دا، [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] لەلایەن [[قازی محەممەد]]ەوە ڕاگەیەندرا، بەڵام تەمەنی تەنیا ١١ مانگ بوو. لە ساڵی ١٩٩١ەوە، [[ھەرێمی کوردستان]] لە باکووری [[عێراق]] دامەزراوە و زمانی کوردییش زمانی فەرمی ھەرێمەکەیە. [[باکووری کوردستان]] ھێشتا لەگەڵ ھێزە تورکەکان لە ناکۆکیدان. ھێزە کوردەکانی باکووری کوردستان لە ساڵی ١٩٨٤–١٩٩٩ لەگەڵ ھێزە تورکەکان لە شەڕدا بوون و، ناوچەکە لە ٢٠٠٠ بەدواوە ناسەقامگیرە. __TOC__ == ناو == چەند بیردۆزێک لەبارەی سەرھەڵدان و داتاشینی وشەی «کورد» ەوە ھەیە. بەپێی یەکێک لە بیردۆزەکان، وشەی کورد لە [[زمانی پاڵەوی]]یەوە سەرچاوەی گرتووە، کە بە واتای «کۆچبەر» یان «نۆماد» دێت.<ref>Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, pp. 16, 31.</ref><ref>Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol. 13, pp. 1–58, 2009.</ref> داھێنەرانی وشەکە پێیان وا بووە کە کوردەکان ماڵێکی جوگرافیی جێگیریان نەبووە و لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر کۆچیان کردووە. دوای ئەوەی ئیسلامییەکان لە ساڵی ٦٥١دا ئێرانیان داگیر کرد، وشەکەیان بە تایبەت بۆ ئەو خەڵکانە بەکار دەھێنا کە بێخاک بوون و بەردەوام شوێنی خۆیان دەگواستەوە.<ref name="MartinIdentity">Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds", in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21. [http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf|date=15 October 2015}}</ref> بەپێی زمانناسێکی ئینگلیز بە ناوی ''گۆدفرێی ڕۆڵز درایڤەر''، وشەی کورد پەیوەندیی بە وشەی «کاردا» ی سۆمەرییەوە ھەیە، کە لەسەر تابلێتە قوڕەکانی [[سۆمەر]]ییەکانەوە نووسراوەتەوە. لە بەدواداچوونێکدا کە لە ساڵی ١٩٢٣ بڵاو کرایەوە، گۆدفرێی نووسیبووی کە وشەی کورد بە شێوەیەکی جیاواز لەلایەن نەتەوە جیاوازەکانەوە بەکار نەھاتووە و بە شێوەیەکی یەکگرتوو و ھاوواتا بەکار ھاتووە. ئەو لە بەدواداچوونەکەیدا باسی شێوە جیاوازەکانی تری وشەی «کاردا» دەکات. گۆدفرێی پێی وا بوو کە وشەکە بەبێ دوودڵی بۆ ئاماژەکردن بە شتێکی باو بەکار ھاتووە.<ref name="jndr">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Driver |یەکەم=G. R. |سەردێڕ=The Name Kurd and Its Philological Connexions |پەڕە=٤٠١}}</ref> لە سەدەی ١٦دا، [[شەرەفخانی بەدلیسی]] گوتوویەتی کە کوردەکان چوار بەشن: کرمانجەکان، لوڕەکان، کەلھوڕەکان، لەگەڵ گۆرانەکان، ھەر یەکە لەوانیش بە شێوەزارێکی تایبەتی کوردی لەژێر ھەمان ناودا قسە دەکەن.<ref name="Paul_2008">Ludwig Paul [http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i "History of the Kurdish Language"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117044331/http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i|date=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١}}, ''[[Encyclopedia Iranica]]'' (2008)</ref> ھەر لەو سەدەیەدا، ناوی کورد بۆ ئاماژەکردن بە ھەندێک لە خەڵکانی بەشی باکووری ڕۆژاوای ئێران بەکار دەھێنرا، بەڵام ھەندێک لە سەرچاوەکان گومانیان لەسەر ئەوە ھەیە کە ئەو خەڵکانە کوردی ھاوچەرخ بن، بەو پێیەی وشەی کورد بۆ ئاماژەکردن بۆ ھەموو خەڵکە بێخاکەکان بەکار دەھات.<ref name="MartinIdentity" /><ref name="Paul_2008" /><ref>Wladimir Ivanon, ''The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia'', Published by G. Bardim 1940. pg 42)</ref><ref>David N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", Transactions of the Philological Society, 1961, pp 68–86.</ref><ref>"Kurds" in ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. accessed 2007.</ref> زانای کورد [[مێھرداد ئیزەدی|مھرداد ئیزەدی]] دەمەقاڵێی ئەوە دەکات کە ھەموو ئەو نۆمادانەی بە کورد ناوبراون لە مێژوودا کوردی ڕاستەقینەی ھاوچەرخن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady |یەکەم=Mehrdad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9mr6OgLjBoC |سەردێڕ=The Kurds: A Concise Handbook |بڵاوکەرەوە=The Kurds: A Concise History And Fact Book |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٧-٩|پەڕە=١٨٥|بەستەری نووسەر=Mehrdad Izady |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200803140222/https://books.google.com/books?id=I9mr6OgLjBoC |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] و دابەشبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی]] زەوییە زۆرەکانی [[کورد]] - زۆرینەی لەنێوان دەوڵەتە تازە پێکھێنراوەکان، و ک عێراق و تورکیا دابەش کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=https://web.archive |ناونیشان=https://archive.org/details/peacetoendallpea00from |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200927220622/https://web.archive.org/web/20200731051949/https://archive.org/details/peacetoendallpea00from}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=Web.archive.org be |ناونیشان=https://archive.org/details/kurds00pkre |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=Web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200927213106/https://web.archive.org/web/20200827210507/https://archive.org/details/kurds00pkre}}</ref> جگە لەو زەوییانەی لەژێر دەسەڵاتی ئێراندان، ئەمەش وای کرد کورد کەمینەیەکی گەورەی ڕەگەزی بێت لە ھەر وڵاتێکدا. بزووتنەوەکانی کورد لەلایەن تورکیا و عێراق سەرکوت دەکران کە ھەردووکیان لە کوردستانێکی سەربەخۆ دەترسن. مێژووی ھاوچەرخی کوردان لێوانلێوە لە زۆرێک لە کۆمەڵکوژی و یاخیبوون. لە ئێستادا ململانێی چەکداری لە کوردستانی تورکیا و کوردستانی ئێران بەردەوامە و، کوردەکان لە عێراق و سووریا لە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەر (ئۆتۆنۆم)دا دەژین؛ بزووتنەوە کوردەکان بەردەوام بە دوای مافی کەلتووری و ئۆتۆنۆمی و سەربەخۆییی زیاتر بۆ ھەموو کوردستانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |سەردێڕ="کوردەکان کێن"؟ |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=BBC News |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200924095902/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=Middle East Kurds iran |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-kurds-referendum-iran-idUSL8N1M717N |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=Web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200927220628/https://web.archive.org/web/20200817230301/https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-kurds-referendum-iran-idUSL8N1M717N}}</ref> بوونی خاکێک بە ناوی «کاردا» لە سەرچاوە [[سۆمەر]]ییەکان لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، لەسەر پارچە قوڕینێکی سۆمەری کە ئاماژە دەکات بۆ «خاکی کاردا» لە ناوچەکانی سۆمەریدا، کە ڕەنگە نزیک [[ھەولێر]] و باشووری [[دەریاچەی وان]]ی ئێستا بێت. ھەندێک لە زانایان ئەمەیان بە گرووپەکانی دواتری وەک [[کاردۆخییەکان]] داناوە کە [[زەینەفۆن]] لە ئاناباسیسدا باسی کردووە، کە لە ھەمان ناوچەدا ژیاون و پەیوەستیان ھەیە بە باپیرانی کوردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Driver |یەکەم=G. R. |ڕێکەوت=1923-07 |سەردێڕ=The Name Kurd and its Philological Connexions |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0035869X00067605/type/journal_article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |زمان=en |بەرگ=٥٥|issue=3 |پەڕەکان=٣٩٣–٤٠٣|doi=10.1017/S0035869X00067605 |issn=1356-1863}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Niranji |یەکەم=Sherko Subhan |دوایین٢=Al-Jaf |یەکەم٢=Sirwan M. A. |ڕێکەوت=٢٠٢٢|سەردێڕ=Genotype Frequency of the Common TLR4 SNPs in a Kurdish Population: Global Reviews and Out-of-African Migrations |ناونیشان=https://doi.org/10.1353/hub.2017.0105 |journal=Human Biology |doi=10.1353/hub.2017.0105 |issn=1534-6617}}</ref> == مێژووی کۆن == [[پەڕگە:Map of Roman dependency of Sophene, Corduene, Commagene, and Osrhoene as of 31 BC.png|وێنۆک|250px|ناوچەی [[کاردۆخ]] لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی]]دا ناوچەیەکی سەربەخۆ بووە. بەپێی بەدواداچوونەکان، پەیوەندی لە نێوان وشەی کاردۆخ و کوردستان ھەیە. (٣١ی پێش زایین)]] زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوایە، کە ڕەنگە لە سەدەکانی سەرەتای زایینەوە لە شێوەزارەکانی ئێرانیی ناوەندی جیا بووبێتەوە. مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێندرێتەوە بۆ دەورووبەری سەدەی ١٠–١٦یەم و بە [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] ھەژمار دەکرێت. وا ھەژمار دەکرێت کە کوردەکان نەتەوەیەکی ناھاوچەشن بن<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady |یەکەم=Mehrdad R |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |سەردێڕ=The Kurds: A concise handbook |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٧-٩|پەڕە=[https://archive.org/details/kurdsconcisehan٠٠izad/page/٧٤ ٧٤]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref name="M. Van Bruinessen 1992. p. 122">M. Van Bruinessen, ''Agha, Shaikh and State'', 373 pp. , Zed Books, 1992. p. 122:</ref><ref name="EncyclopediaIslam">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Excerpt 1: Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D. N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan". ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C. E. Bosworth , E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online |ناونیشان=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://wayback.archive-it.org/all/20171010103558/http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و تێکەڵەیەکی کۆمەڵێک ھۆز بن، وەک ھۆزە [[سۆمەر|سۆمەری]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایە سۆمەریەکان کورد بوون؟! |ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2020/09/19/%D8%A6%D8%A7%DB%8C%DB%95-%D8%B3%DB%86%D9%85%DB%95%D8%B1%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86%D8%9F/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=مقدمة تاریخ الحضارات القدیمة|پەڕەکان=٧٤}}</ref>[[لۆلۆبی]]،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n65/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref name="bois">Thomas Bois, ''The Kurds'', 159 pp. , 1966. (see p. 10)</ref> [[گۆتی]]<ref name="bois" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەردۆخی|یەکەم=شێخ محەممەد|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n41/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەردۆخی|یەکەم=شێخ محەممەد|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n28/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەردۆخی|یەکەم=شێخ محەممەد|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n29/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref name=":1" /> و [[کیرتییەکان|کیرتی]]<ref name="Carduchi">''Encyclopedia Iranica'', "Carduchi" by M. Dandamayev</ref> و [[کاردۆخ|کاردۆخییەکان]].<ref name="Paul_2008" /><ref name="Carduchi" /><ref name="Ilya Gershevitch 1985, p. 257">Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, ''The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods'', 964 pp. , Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p. 257)</ref><ref>David McDowall, ''A modern history of the Kurds'', 515 pp. , I.B. Tauris, 2004, {{ISBN|978-1-85043-416-0}} (see p. 9)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەردۆخی|یەکەم=شێخ محەممەد|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n30/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مەردۆخی|یەکەم=شێخ محەممەد|ناونیشان=https://archive.org/details/barhamhamd97_gmail_20150909_1604/page/n58/mode/1up|سەردێڕ=مێژووی کورد و کوردستان}}</ref><ref name=":1" /> ئەو زانیارییانەی لەسەر کوردەکان ھەیە وا دەکات بە شێوەیەکی نزیککراوەی سنووری ئەو شوێنانە دیاری بکرێت کە نەژادی ڕەسەنی [[کورد|کوردەکان]] سەری لێ ھەڵداوە، بە تایبەت ئەو گرووپەی بە شێوەزارەکانی [[کورد|کوردیی]] ھاوچەرخ قسەیان کردووە. بەناوبانگترین بیردۆزە کە ئەم بابەتە دەوروژێنێت لێکدانەوەکانی دی. ئێن. مەککەنزین کە لە سەرەتای ١٩٦٠ەکاندا پێشنیاری کردووە.<ref>David N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", ''Transactions of Philological Society'', 1961</ref> بە ڕەچاوکردنی نزیکیی ھونەری فۆنەتیک و گۆییی ھەر سێ [[زمانی فارسی|زمانی پارسی]] و [[زمانی کوردی|کوردی]] [[زمانی بەلۆچی|بەلۆچی]]، مەککەنزی بەو دەرەنجامە گەیشت کە ئەوانەی بەم سێ زمانە دواون کۆمەڵەیەکی یەکگرتووی سەر بە زمانە ئێرانییەکانی باکووری خۆراوان. بەپێی ئەم بیردۆزە، [[پارسەکان]] لە [[پارێزگای فارس|پارێزگای پارس]] ژیاون لە بەشی باشووری ڕۆژاوا، بەلۆچییەکان لە ناوچەکانی ناوەڕاست بوون و کوردەکانیش لە [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] و [[پارێزگای ئەسفەھان]] ژیاون لە باکووری خۆراوا.<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds", ''Iran and the Caucasus'', Vol. 13, pp. 1–58, 2009.</ref> === میرنشینە کۆنەکان === {{وتاری سەرەکی|میرنشینە کوردییەکان}} {{ھەروەھا ببینە|مێژووی کورد#کاتھێڵ}} [[File:Kurdish Emirates.jpg|thumb|سنووری بەشێک لە میرنشینە کوردییە دیارەکان]] [[File:میرنشینە کوردییەکان.jpg|thumb|نەخشەی سەرجەم میرنشینە کوردییەکان، بەدرێژایی مێژوو]] لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠دا، ٥ میرنشینی کوردی ھەبوون: لە باکوورەوە [[میرنشینی شەدادی]] (٩٥١–١١٧٤) کە کەتبووە نێوان [[ئەرمەنستان|ئەرمەنیا]] و ئەرانەوە، لەگەڵ [[ڕەوەندی]] (٩٥٥–١٢٢١) لە [[تەورێز]] و [[مەراغە]]؛ لە بەشی ڕۆژھەڵاتەوە [[دەوڵەتی حەسنەویان|میرنشینی حەسنەویان]] (٩٥٩–١٠١٥) و ئەنازیان (٩٩٠–١١١٧) لە [[کرماشان|کرمانشا]] و [[خانەقین]] ھەبوون، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواشدا [[میرنشینی مەروانی]] (٩٩٠–١٠٩٦) ھەبوو، کە لە ناوچەی [[ئامەد|دیاربەکر]] بوو. دواتر لە سەدەی ١٢دا، [[ھەزارئەسپیان|میرنشینی ھەزارئەسپیان]] دامەزرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HAZĀRASPIDS |ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|وێبگە=www.iranicaonline.org |بڵاوکەرەوە=Encyclopædia Iranica |زمان=en |وتەگێڕانەوە=HAZĀRASPIDS, a local dynasty of Kurdish origin which ruled in the Zagros mountains region of southwestern Persia,... |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170806013446/http://www.iranicaonline.org/articles/hazaraspids |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و کۆنترۆڵی باشووری [[زاگرۆس]] و لوڕستانیان کرد و لە سەدەی ١٣دا دەستیان بەسەر [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]، و گولپایگانیان کرد و لە سەدەی ١٤دا ناوچەکانی [[شووشتەر]] و [[ھۆوەیزە]] و [[بەسرە]]یان خستە سەر خاکەکەی خۆیان. ئەگەر لەبەر شەپۆلی داگیرکەران و کۆچبەرانی [[ئاسیای ناوەندی]] نەبووایە، یەکێک لەم میرنشینانە دەیتوانی دەسەڵاتی فراوان بکات و خۆی بەسەر ھێزەکانی ناوچەکەدا بسەپێنێت و دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دابمەزرێنێت. لەم سەردەمەدا [[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] ئێرانیان داگیر کرد و دەسەڵاتیان بەسەر [[بەغدا]]ددا سەپاند. دواتر، یەک یەک میرنشینە کوردییەکانیان ڕووخاند و ناوچەکانی ژێر دەستیان داگیر کردەوە. لە دەورووبەری ١١٥٠دا، ئەحمەد سنجار، کۆتا خەلیفەی سەلجوقییەکان، ھەرێمێکی لەو ناوچانەی داگیری کردبوون دروست کرد و ناوی نا کوردستان. دێی بەھار بووە پایتەختی ھەرێمەکە، کە لە نزیک [[ھەمەدان]]ی کۆنەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Who Are the Kurds? |ناونیشان=http://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190725145945/https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[مارکۆ پۆلۆ]] (١٢٥٤–١٣٢٤) کاتێک لە [[مووسڵ|موسڵەوە]] بەرەو [[چین]] کۆچی دەکرد، ئاشنای کوردەکان بوو. مارکۆ ھەموو ئەو شتانەی نووسیبووەوە کە دەربارەی کوردەکان و کوردستان فێری بووبوو تاکوو وەک زانیاری بیانداتە ھاوکارە ئەورووپییەکانی. کوردناسێکی ئیتاڵی بە ناوی میرێلا گالێتی ئەو نووسراوانەی، کە کرابوونەوە بە زمانی کوردی، ڕێک خست.<ref>http://www.bakhawan.com/dotkurd/nebez/Inglizi/TheKurds.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525152728/http://www.bakhawan.com/dotkurd/nebez/Inglizi/TheKurds.pdf |date=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٦}}, p. 55</ref> === سەردەمی ئەییووبی === {{زیاتر ببینە|دەوڵەتی ئەییووبی}} [[پەڕگە:Ayyubid.png|وێنۆک|ئەو ناوچانەی بە سوور ڕەنگکراون ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئەییووبی بوون.]] [[پەڕگە:Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg|وێنۆک|سەڵاحەددینی ئەییووبی، تابلۆی ١٥٦٨]] دۆخی کوردەکان لە سەدەی ١٢، دوای دامزراندنی دەوڵەتی ئەییووبی لەلایەن سەڵاحەددینی ئەییووبیەوە، گەیشتە باشترین و بەرزترین ئاستی خۆی. دەوڵەتی ئەییووبی لە سووریا ١١٧١–١٢٥٠ دامەزرا و بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەندین میرنشینی کوردی لە ناوچەکەدا. ئەم میرنشینانە نەک ھەر سووریایان گرتبووەوە، بەڵکو گەیشتبوونە [[میسر]] و [[یەمەن]]یش. سەڵاحەددینی ئەییووبی بە یەکێک لە باشترین سەرکردە کوردەکانی لە مێژووی کورددا دادەنرێت. دامەزرێنەری خێزانی ئەییووبی، نەجمەدین ئەیوب سەرکردەیەکی سەربازی بوو لە ناو [[دەوڵەتی زەنگی|زەنگییەکان]] کە خیزانەکەی لە [[ئەرمەنستان|ئەرمینیاوە]] ھاتبوون و سەرەتا بوو بە والیی [[تکریت]] پاشان والیی [[دیمەشق]]، لە دواتردا براکەی ئەسەدەدین شێرکۆ و سەڵاحەدینی ئەیوبی کوڕی بوونە سەرکردەی [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتمییەکان]]. ئەم خێزانە سەر بە ھۆزێکی کوردە، یەکێکە لە ناودارترینی ھۆزە کوردییەکان لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە، ئەم ھۆزەش بە ڕەوادی ناسراون. لە شارۆچکەی دوینی سەر سنووری [[ئازەربایجان]] لە نزیک شاری تفلیسی ئەرمەنییەوە ھاتوون و ئەیوبییەکان دەدرێنە پاڵ ئەیوبی کوڕی شادی. مێژوونووسان جیاوازن لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی ئەییووبی، ھەندێک لەو کاتەوە دایدەنێن کە سەلاحەدین وەزارەتی گرتە دەست لە [[دەوڵەتی فاتیمی|خەلافەتی فاتیمیدا]] ساڵی ١١٦٩ز و ھەندێک دەیگەڕێننەوە بۆ گەڕاندنەوەی وتاری ھەینی بۆ خەلیفەی [[خەلافەتی عەباسی|عەبباسی]] لە [[قاھیرە]]دا کە مردنی خەلیفە عازید لیدینیللا و کۆتاییی دەوڵەتی فاتیمی بە دوادا ھات لە ساڵی ١١٧١ز. لەگەڵ ئەوەی دەسەڵاتی سەڵاحەدین لەو کاتەوە دەست پێ دەکات کە وەزارەتی گرتە دەست کە ھەناوێک بوو بۆ دەستگرتن بەسەر فاتیمییەکاندا، بەڵام وەک شەرعییەت ھەر سەر بە دەسەڵاتی [[نورەدین زەنگی]] بوو ھەتا نورەدین ساڵی ١١٧٤ی ز. وەفاتی کرد، لەبەر ئەوە ئەم ساڵە بە ساڵی ڕاست دادەنرێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئەییووبی، کە خەلیفەی عەبباسی موستەئزی بیللا لە ساڵی ١١٧٥ی ز. دانی پێدا نا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الأیوبیون/بنو أیوب فی مصر |ناونیشان=http://www.hukam.net/family.php?fam=20 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=www.hukam.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161212172133/http://www.hukam.net/family.php?fam=20 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === میرنشینە کوردییەکان دوای سەردەمی مەغۆلەکان === دوای سەردەمی [[مەغۆل]]ەکان، کوردەکان چەند میرنشین و ھەرێمێکی سەربەخۆیان دامەزراند، وەک [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵان]]، [[میرنشینی بادینان|بادینان]]، [[میرنشینی بابان|بابان]]، [[میرنشینی سۆران|سۆران]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] و، [[میرنشینی بەدلیس|بەدلیس]]. مێژوویەکی پوخت و تێروتەسەلی ئەم میرنشینانە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکتر و دراوسێکانیان لە [[شەرەفنامە]]ی شەرەفەدینی بەدلیسی لە ١٥٩٧دا نووسراوەتەوە. بەپێی ئەو مێژووەی ماوەتەوە، بەھێزترینی ھەموو ئەم میرنشینانە ئەردەڵان بووە، کە لە سەرەتاکانی سەدەی ١٤ دامەزراوە. میرنشینی ئەردەڵان ناوچەکانی [[قەرەداغ]]، [[خانەقین]]، [[کەرکووک]]، [[کفری]] و، [[ھەورامان]]ی کۆنترۆڵ کردبوو. یەکەم جار، پایتەختی میرنشینەکە [[شارەزوور]]ی [[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراقی]] ئێستا بوو، بەڵام دواتر گوێزرایەوە بۆ [[سنە]]. میرنشینی ئەردەڵان بە ھاوکاریی دەسەڵاتەکانی تری ناوچەکە، بە تایبەتی دەسەڵاتە ئێرانییەکان، دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتبوو و بەڕێوەی دەبرد، تاکوو ئەو کاتەی دەسەڵاتیان لەلایەن [[قاجاڕەکان]] لە ساڵی ١٨٦٧ کۆتایی پێ ھێنرا. [[یارسان]] ئایینی فەرمیی مرینشینی ئەردەڵان بوو، لەبەر ئەوەی ئایینەکە بە شێوەزاری [[ھەورامی|ھەورامییەوە]] دەبەسترایەوە، زۆر شیعر و پەخشانیان ھەبووە کە بە شێوەزاری ھەورامی نووسرابوونەوە. == سەردەمی سەفەوی == {{زیاتر|سەفەوییەکان}} [[پەڕگە:Jomann Imperium Periscum.jpg|وێنۆک|230px|کوردستان لە دەوروبەری ساڵەکانی [[١٧٠٠]] ھەتا [[١٧٢٠]]]] لەو کاتەوەی [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] دەوڵەتی سەفەویی شیعەی دامەزراند و [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیی سوننە دەسەڵاتی گرتە دەست، بۆ چەندین سەدە، کوردەکان کەوتبوونە نێوان ململانێ و شەڕی نێوان ئەم دوو ھێزەوە. لەلایەکەوە دەوڵەت و ھێزە جیاوازەکانی سەفەوییەکان و لەلایەکیشەوە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانییەکان، کە ھەردوولا دوژمنی سەرسەختی یەکتری بوون. ئەم سەردەمە بە دەسەڵاتی شا ئیسماعیلی سەفەوی دەستی پێ کرد، کاتێک دەستی بەسەر ناوچە کوردییەکان و ئەودیو ناوچە کوردییەکانیشدا گرت. لە نێوان ١٥٠٦–١٥١٠، [[ئێزیدی]]یەکان چەند جارێک لە دژی دەسەڵاتی شا ئیسماعیلی یەکەم ڕاپەڕین. وا لێک دەدرێتەوە کە شا ئیسماعیلی یەکەم خۆی نەوەی کورد بووە.<ref>Heinz Halm, ''Shi'a Islam'', translated by Janet Watson. New Material translated by Marian Hill, 2nd edition, Columbia University Press, p. 75</ref><ref>Ira Marvin Lapidus. ''A History of Islamic Societies'', Cambridge University Press, 2002, p. 233</ref><ref name="Tapper1">Tapper, Richard, ''Frontier Nomads of Iran. A political and social history of the Shahsevan''. Cambridge, Cambridge Univ. Press, 1997. pp 39.</ref><ref>Izady, Mehrdad, ''The Kurds: A Concise Handbook''. Taylor & Francis, Inc. , Washington, D.C. 1992. pp 50</ref><ref name="Yar">E. Yarshater, ''Encyclopædia Iranica'', "The Iranian Language of Azerbaijan"</ref><ref>Kathryn Babayan, ''Mystics, Monarchs and Messiahs: Cultural Landscapes of Early Modern Iran'', Cambridge, Massachusetts; London: Harvard University Press, 2002. pg 143</ref><ref>Emeri van Donzel, Islamic Desk Reference compiled from the ''Encyclopedia of Islam'', E.J. Brill, 1994, pp 381</ref><ref>Farhad Daftary, ''Intellectual Traditions in Islam'', I.B.Tauris, 2000. pp 147</ref><ref>Gene Ralph Garthwaite, ''The Persians'', Blackwell Publishing, 2004. pg 159: Chapter on Safavids.</ref><ref>Muhammad Kamal, ''Mulla Sadra's Transcendent Philosophy'', Ashgate Publishing, Ltd. , 2006. pg 24</ref><ref>Roger M. Savory. "Safavids" in [[Peter Burke (historian)|Peter Burke]], Irfan Habib, Halil Inalci: ''History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century'', Taylor & Francis. 1999. Excerpt from pg 259 [https://books.google.com/books?id=wqj35pAjx6AC&pg=PA259] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912220847/https://books.google.com/books?id=wqj35pAjx6AC&pg=PA259|date=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> دوای شەڕێکی خوێناوی کە چەندین ئەفسەری گرنگی شا ئیسماعیل تێیدا مردن، نوێنەری ڕاپەڕینی ئێزیدییەکان، شیر سەریم، دەستبەسەر کرا و گیرا. دەستبەسەرە کوردەکان دوای [[ئەشکەنجە]]دانێکی زۆر کوژران. بەپێی مێژووناسان، دەستبەسەرکراوەکان «ئازارێک دراون کە ڕەنگە ئازاری وا لە ھیچ [[ئەشکەنجە]]یەکدا نەبووبێتەوە.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Literary History of Persia |پەڕە=٣٧|chapter=The Creation of the Ṣafawí Power to 930/1524. Sháh Isma'íl and His Ancestors |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٦|chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=16&rqs=573&rqs=596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070929130935/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=16&rqs=573&rqs=596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === پاکتاوکردنی ڕەگەزی === [[پەڕگە:Map Safavid Persia-fr.png|وێنۆک|ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی سەفەوی]] پاکتاوکردنی دانیشتووان بە درێژایی سنوورەکانیان لەگەڵ عوسمانییەکان لە کوردستان و زنجیرە چیای قەوقاز گرنگییەکی ستراتیژیی بۆ سەفەوییەکان ھەبوو. سەدان ھەزار کورد بۆ ناوچەکانی دیکەی ئیمپڕاتۆرییەتی سەفەوی لەپێناو بەرگریکردن لە سنوورەکانیان لەو ناوچانە ڕاپێچ کران. سەدان ھەزار گرووپی نەتەوایەتیی تر کە لە ئیمپڕاتۆرییەتی سەفەویدا دەژیان لە ئەرمەنی و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و جورجی و [[چەرکەس]] و [[تورکمان]]ەکان بە ھەمان شێوە لە سنوورەکان دوور خرانەوە و لە ناوەڕاستی دەوڵەتی فارسدا نیشتەجێ کران. لە ماوەی چەند قۆناغێکدا، کاتێک کە سنوورەکان بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتن و عوسمانییەکان قوڵتر چوونە ناو ناوچە فارسییەکانەوە، ھەموو ناوچەکانی [[ئەنادۆڵ]] تووشی بڕێکی تۆقێنەری تاڵانکردن و ڕاپێچکردن بوونەوە. ئەمانە ھەموو لەژێر حوکمی پاشا تەھمەسپی یەکەم (١٥٢٤ز بۆ ١٥٧٦ز) دەستی پێ کرد. لە نروان ١٥٣٤ز و ١٥٣٥ز بە بەکارھێنانی پەیڕەوی وێرانکاری لە دژی عوسمانییەکانی دوژمنی دەستی کرد بە وێرانکردنی شارە کوردییە کۆنەکان و دێیەکان. لە کاتی کشانەوەیان لە بەرامبەر سوپای عوسمانییەکان، تەمھەسپ فرمانی دا ھەموو دەغڵودان و نشینگەکان لەناو بەرن، کە وای لە دانیشتووانی ناوچەکە کرد ڕوو بکەنە ئازەربایجان، کە دواتریش لەوێوە دورخرانەوە بۆ نزیکەی ١٦٠٠ کیلۆمەتر(١٠٠٠میل) بۆ [[خۆراسان|خوراسان]]. [[پەڕگە:Safavid Persian Empire.jpg|وێنۆک|نەخشەیەکی مێژوویی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە لە نێوان ١٧٤٤–١٧٥٢ کێشراوە. نەخشەکە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سەفەوییەکان دەخاتە ڕوو.|ڕاست]] شا عەباس تەختی پاشایەتیی وڵاتێکی ژێر ھەڕەشەی عوسمانییەکان لە ڕۆژاوا و ئۆزبەکییەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە بە پشتاوپشت وەرگرت. بۆ ئەوەی کاتی ھەبێت بۆ سەرکەوتن بەسەر ئۆزبەکەکان، عوسمانییەکانی ڕازی کرد کە ھێرشەکانیان بوەستێنن، دواتر بە پلان چیاکانی زاگرۆس و قەوقازی لە دانیشتووانەکەی داگیرکرد و کورد و ئەرمەنی و جۆرجی و ھەموو ئەوانەی کە دەکرێت بەکاربھێنرێن لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ناوچەکە. قەبارەی پەیڕەوی وێرانکردنی سەفەوییەکان دەتوانرێت لە نووسینی مێژوونووسە سەفەوییەکانەوە بخەمڵێنرێت. یەکێک لەو نووسەرانە بە ناوی ئەسکەندەر بەیگ مونشی کە باسی یەک زنجیرەی ڕووداوەکان دەکات لە کتێبی ئەلام ئەرایێ عەباسی کە شا عەباس بە درێژەدان بە ڕێبازی وێرانکاریی پاشاکانی پێش خۆی لە باکووری [[ڕووباری ئاراس]] و ڕۆژئاوای [[ورمێ|ئورمیە]]، و لە نێوان [[قەرس]] و [[دەریاچەی وان]]، کە فرمانی بە وێرانکردن و ڕاپێچکردنی دانیشتووانی شارۆچکەکان کردووە. لە فرمان دەرچوون بووەتە ھۆی [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] و پەلپەڕاندن. ھەموو موڵکە جێگیرەکان وەکوو ماڵ و مزگەوت و کەنیسە و دەغڵودانەکان لەناو براون، و ھەموو دەستبەسەرکراوان بەپەلە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات براون لە ترسی ھێرشی پێچەوانەی عوسمانییەکان. زۆر لەم کوردانە لە [[خۆراسان]] نیشتەجێ بوون، زۆری دیکەشیان بە چیاکانی [[ئەلبورز]] و ناوەندی دەوڵەتی فارس و تەنانەت [[بەلۆچستان]] دا بڵاو کرانەوە. ئەم کۆمەڵانە بوونە شوێنی دروستبوونی چەندین کیانی کوردی دەرەوەی کوردستان لە ئێران و [[تورکمانستان]]. لە ھەوڵێکیدا شا عەباسی یەکەم ویستی ٤٠,٠٠٠ کورد بگوازێتەوە بۆ باکووری خوراسان، بەڵام تەنھا ١٥,٠٠٠ کورۆی گواستبووەوە کاتێک ھێزەکانی لەو ناوچەیە تووشی شکست بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=JOHN R. PERRY |دوایین٢=A. Shapur Shahbazi, Erich Kettenhofen |سەردێڕ=DEPORTATIONS |ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/deportations |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|وێبگە=Encyclopædia Iranica |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200526212641/http://www.iranicaonline.org/articles/deportations |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>John Perry, ''Forced Migration in Iran During the Seventeenth and Eighteenth Centuries'', Iranian Studies, VIII-4, 1975.</ref> لە کاتێکدا کوردە دوورخراوەکان بوون بە ھۆکاری دروستبوونی کیانی کوردیی مۆدێرن لە ناوەڕاستی [[ئەنادۆڵ|ئەناتۆلیا]]، خێڵە تورکمانییەکانی کوردستان لە کۆتاییدا یەکیان گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mehrdad R. Izady |سەردێڕ=The Kurds: A Concise Handbook |chapter=Deportations & Forced Resettlements |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|chapter-url=http://www.kurdistanica.com/english/history/deportation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080501161817/http://www.kurdistanica.com/english/history/deportation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کۆمەڵکوژیی گەنجە === بەپێی مێژووناسێکی ئەرمەنیی سەدەی ١٧ کە بە «ئەراکیلی تەورێز» ناسراوە، ھۆزێکی سوننیی کورد بە ناوی جیکیرلو لە ناوچەی گەنجەی ئازەربایجان دەژیان. لە ساڵی ١٦٠٦دا، کاتێک [[شا عەباسی یەکەم]] دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتەوە، داوای کۆمەڵکوژیی ھۆزی جیکیرلوی کرد. ھێزەکانی سەفەوییەکان بەبێ جیاوازی ھەموو ئەندامەکانی ھۆزەکانیان کوشت، تەنانەت منداڵی ساواشیان بە شمشێر دەکوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dawrizhetsʻi |یەکەم=Aṛakʻel |سەردێڕ=The History of Vardapet Aṛakʻel of Tabriz |بڵاوکەرەوە=Mazda Publishers |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٨٥٩-١٨٢-٧|پەڕەکان=٧٧}}</ref> === شەڕی دمدم === {{وتاری سەرەکی|شەڕی دمدم}} تۆمارێکی پوختی مێژوویی لەسەر [[شەڕی دمدم|شەڕی دمدمی ١٦٠٩–١٦١٠]] ھەیە، کە لە نێوان سەفەوییەکان و کوردەکان ڕوویدا. شەڕەکە لە دەوروبەری قەڵایەک بە ناوی [[قەڵای دمدم|دمدم]] کرا لە ناوچەی برادۆستی نزیک دەریاچەی ئورمییە لە باکووری خۆراوای [[ئێران]]. بەھۆی شەڕەکەوە، قەڵاکە داڕمابوو، بەڵام لە ١٦٠٩دا، لەلایەن میری برادۆست ئەمیرخانی لەپزێڕینەوە نۆژەن کرایەوە. ئەمیرخانی لەپزێڕین خواستی پاراستنی سەربەخۆییی میرنشینەکەی ھەبوو و دەیویست ڕووبەڕووی دەوڵەتی سەفەوی و عوسمانی ببێتەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی. سەفەوییەکان نۆژەنکردنەوەی قەڵای دمدمیان وەک ھەڕەشەیەک بۆسەر دەوڵەتەکەیان دەبینی، لەبەر ئەوە سەفەوییەکان بڕیاریان دا بە سەرکردایەتیی حاتم بەگ ھێرشێکی خوێناوی بکەنە سەر میرنشینی برادۆست. زۆرێک لە کوردەکان، بە تایبەت ئەوانەی نیشتەجێی [[پیرانشار]] و [[مەھاباد]] بوون، شانبەشانی میرنشینەکە شەڕیان کرد. شەڕەکە لە ١٦٠٩–١٦١٠ درێژەی کێشا، لە کۆتاییدا قەڵای دمدم گیرا و ھەموو ئەوانەی پارێزگارییان لە قەڵاکە دەکرد، کوژران. شا عەباس فرمانی کۆمەڵکوژیی برادۆست و موکریانییەکانی کرد، دوابەدوای ئەمە، سەفەوییەکان دەستیان کرد بە پاکتاوکردن و دەرکردنی کوردەکان بۆ ناوچەی [[خۆراسان]] و دانانی ھۆزی ئەفشار لە جێیان. لە [[مەم و زین]]ی [[ئەحمەدی خانی]]دا چیرۆک سەبارەت بە دمدم ھەیە. یەکەم تۆماری وێژەییی ئەم ڕووداوە لەلایەن [[فەقێ تەیران]]ەوە نووسراوەتەوە.<ref>[http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html DIMDIM<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011033443/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f4/v7f446.html |date=11 October 2008}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[Iskandar Beg Munshi|Eskandar Beg Monshi]] |سەردێڕ=History of Shah Abbas the Great History of Shah Abbas the Great |بڵاوکەرەوە=Mazda |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩١٥٨-٢٩٦-٠}}</ref><ref>O. Dzh. Dzhalilov, ''Kurdski geroicheski epos "Zlatoruki Khan"'' (''The Kurdish heroic epic "Gold-hand Khan"''), Moscow, 1967, pp. 5–26, 37–39, 206.</ref> == سەردەمی عوسمانی == {{زیاتر|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:Kurdish Prince (From the Italian book 1876, Giro Mondo).jpg|250px|وێنۆک|چەپ|وێنەی میرێکی کوردی لە پەرتووکێکی ئیتالی بە ناوی گیرۆ مۆندۆ]] دوای ئەوەی سوڵتان سەلیمی یەکەم لە جەنگی چاڵدێراندا بەسەر شا ئیسماعیلی سەفەویدا سەرکەوت، عوسمانییەکان خۆراوای ئەرمینیا و کوردستانیان خستەوە سەر سنووری خۆیان. ئەو ناوچانەی داگیر کرانەوە، درانە دەست حکومڕانیی [[ئیدریسی بەدلیسی]]، کە خۆی کورد بوو. سوڵتان سەلیم ناوچە داگیرکراوەکانی کردەوە سەنجەق و بڕیاری دا دژی میرنشینەکانی ناوچەکە نەوەستێتەوە و شای میرنشینەکان خۆیان وەک پارێزگار دیاریی بکات، بەو مەرجەی سیستەمی میرنشینەکان خێزان و پشتاوپشت بێت. یەکێک لە کارەکانی تری سوڵتان سەلیم ئەوە بوو کە کەسایەتییە دەوڵەمەندەکان بگوازێتەوە بۆ [[ئەرزڕۆم|ئەرزیڕۆم]] و [[یەریڤان]]. === ڕاپەرینی جانبۆلاد === جانبۆلاد ھۆزێکی کوردی بوو کە سەدەیەک پێش داگیرکردنی سووریا لەلایەن عوسمانییەکان لە [[چیای کوردان (سووریا)|چیای کوردان]] و حەلب دەژیان.<ref>Heghnar Zeitlian Watenpaugh, ''The Image Of An Ottoman City: Imperial Architecture And Urban Experience In Aleppo In The 16th And 17th Centuries'', BRILL, 2004, {{ISBN|9789004124547}}, p. 123</ref> سەرۆکی ھۆزەکە، حسێن جانبۆلاد، لە ساڵی ١٦٠٤ وەک پارێزگاری حەلەب ھەڵبژێردرا، بەڵام دواتر بە تۆمەتی درەنگ ئامادەبوونی لە شەڕی ئورمییەی ١٦٠٤ی نێوان عوسمانی و سەفەوییەکاندا، لەلایەن پاشایەکی تورکەوە بە ناوی چیکالەزادە یووسف سنان کوژرا. مێژووناسەکان ھۆکاری کوشتنی جانبۆلاد بۆ کوردبوونی دەگەڕێننەوە. جانبۆلاد برازایەکی ھەبوو بە ناوی عەلی پاشا، کە سوێندی تۆڵەسەندنەوەی خواردبوو، بەھۆی ئەوەشەوە ڕاپەڕینێکی ھەڵگیرساند و لە ساڵی ١٦٠٦دا سەربەخۆییی ڕاگەیاند. عەلی پاشا لەلایەن [[دووک|دووقێکی]] تەسکانیاوە بە ناوی فەردیناندی یەکەم پشتگیری کرا.<ref>Bruce Masters, ''The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History'', Cambridge University Press, 2013, {{ISBN|1107067790}}, p. 38</ref> بە ھێزێکی ٣٠,٠٠٠ کەسییەوە، ھەردوو ناوچەی حەما و [[ئادانا]]ی داگیر کرد.<ref>H. J. Kissling, B. Spuler, N. Barbour, J. S. Trimingham, H. Braun, H. Hartel,''The Last Great Muslim Empires'', Vol. III, BRILL, 1997, {{ISBN|9789004021044}}, p. 70</ref> لە ساڵی ١٦٠٧دا، موراد ئاغا بە ھێزێکی گەورەوە ھێرشی کردە سەر عەلی پاشا، بەڵام عەلی پاشا توانیی خۆی لە ھێرشەکە دەرباز بکات. دواتر، عەلی پاشا بوو بە پارێزگاری ھەرێمی تیمیشوارا لە [[مەجارستان|ھەنگاریا]]، بەڵام لە ساڵی ١٦١٠دا لە شاری [[بێلگراد]] لەلایەن موراد پاشاوە دەستبەسەر کرا و کوژرا.<ref>Caroline Finkel, ''Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire'', Basic Books, 2007, {{ISBN|9780465008506}}, p. 179</ref> === شەڕی دژ بە ئێزیدییەکان === لە ١٨٦٠دا، عوسمانییەکان بە فرمانی فیراری مستەفا پاشا ھێرشیان کردە سەر ئێزیدییەکان لە ناوچەی شەنگال. بەپێی گێڕانەوەیەک ژمارەی سەربازە عوسمانییەکان ٤٠,٠٠٠ کەس بوو. ماوەی شەڕەکە ٧ سەعات بوو، و لە کۆتاییی شەڕەکەدا، ٣,٠٦٠ ئێزیدی کوژران. ڕۆژی پاش شەڕەکە، ھێزی عوسمانییەکان دووبارە ھێرشیان کردەوە سەر ئێزیدییەکان و گڕیان لە ٣٠٠ دێ و شوێنی نیشتەجێبوونی ئێزیدییەکان بەردا. ١٠٠٠–٢٠٠٠ ئێزیدی لە ئەشکەوتەکانی نزیک سنجار خۆیان دەشاردەوە و ناچار بوون کە لە ئەشکەوتەکان بمێننەوە، بەڵام دواتر عوسمانییەکان بە بۆمب و ڕومانە ھێرشیان کردە سەر ئەشکەوتەکان و ئەوانیشیان کوشت.{{ژێدەر پێویستە}} === ڕاپەڕینی ڕۆژیکی === لە ساڵی ١٦٥٥دا، ئەبداڵ خانی [[بدلیس|بەدلیس]] سوپایەکی خۆی پێک ھێنا و شەڕێکی گەورەی دژی عوسمانییەکان بەرپا کرد. گەڕیدەی عوسمانییەکان، ئێڤلیا چەلەبی، تێبینیی ئەوەی کرد کە ژمارەیەکی زۆری ئەو سوپایە کەسانی ئێزیدی بوون.<ref>James J. Reid, ''Rozhîkî Revolt, 1065/1655'', Journal of Kurdish Studies, Vol. 3, pp. 13–40, 2000.</ref> ھۆکاری سەرەکیی ھەڵگیرسانی ئەم شەڕە ناکۆکیی نێوان ئەبداڵ خان و پارێزگاری [[وان]]، مەلەک ئەحمەد پاشا، بوو. سوپای عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر بەدلیس و کاتێک بە ناوچەی ڕۆژیکیدا تێپەڕ دەبوون، کۆمەڵێک تاوانی زۆریان بەرامبەر دانیشتووانی ناوچەکە کرد. ئەبداڵ خان دەوروبەری بەدلیسی بە بەرد داپۆشیبوو تاکوو گەیشتن بە ناوەوەی بەدلیس قورستر بکات، ھەروەھا لە دەرەوەی دیوارەکانی بەدلیس کۆمەڵێک [[سەربازی پیادە]]ی زۆری بە دەوری بەدلیسدا دانابوو کە بە چەکی [[عوسکە]] پارێزگارییان لە دەڤەرەکە دەکرد. عوسمانییەکان توانییان ھێزی پارێزگاریی دەرەکیی ناوچەکە بشکێنن و بەسەر چەکدارەکانی ڕۆژیکیدا سەربکەون، دواتر ھێرشیان کردە سەر بەدلیس و دەستیان کرد بە تاڵانکردن و کوشتنی دانیشتووانی ناوچەکە. دوای ئەوەی عوسمانییەکان بەدلیسیان داگیر کرد، ئەبداڵ خان ھەوڵی دا کە بە کوشتنی مەلەک ئەحمەد پاشا تۆڵە لە عوسمانییەکان بکاتەوە. بە ھێزێکی ٢٠ کەسییەوە، ئەبداڵ خان ھێرشی کردە سەر شوێنی حەوانەوەی یوسف کەتوودە، کە دووەم ئەفسەری فەرماندەرکەر بوو، و شەڕێکی گەرمیان لەگەڵ پاسەوانەکانی کرد. دوای ڕووخانی بەدلیسیش، ھێشتا زیاتر لە ١,٤٠٠ کورد لە قەڵای ناوەوەی بەدلیس بەرگرییان دەکرد. زۆرینەی ئەوانە دەستبەسەر بوون و بڕیاری لێخۆشبوونیان بۆ دەرکرا، بەڵام ٣٠٠ کەس ڕەتیان کردەوە کە دەستبەسەر ببن و بەردەوام بوون لە بەرگریکردن، ھەرچەندە دواتر ھێزەکانیان شکێندرا و ھەموویان لەلایەن سوپای عوسمانییەوە کوژران. ٧٠ دانەیان بە شمشێر لەلایەن عوسمانییەکانەوە ئەندامەکانی جەستەیان، وەک دەست و قاچیان، پەڕێندرا و پارچە پارچە کران.<ref>James J. Reid, ''Batak 1876: a massacre and its significance'', Journal of Genocide Research, 2(3), pp. 375–409, 2000.</ref> === بەدرخانی بۆتان === {{زیاتر|میرنشینی بۆتان}} [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە سەربەخۆکان، ١٨٣٥.]] سیستمی بەڕێوەبردنی میرنشینەکان کە لەلایەن ئیدریسی بەدلیسەوە داڕێژرابوو ھەر وەک خۆی بەردەوامی پێ دەدرا، جگە لەو ماوەیەی [[نادر شا]] میرنشینی بۆتانی داگیر کرد لە سەرەتاکانی سەدەی ١٨. ئەم سیستمی بەڕێوەبردنە تاکوو شەڕی نێوان عوسمانی و ڕووسییەکان لە ١٨٢٨–٢٩ بەردەوام بوو. لەبەر ئەوەی دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان لەم سەردەمەدا بەرەو لاوازی دەچوو، کوردەکان سوودیان لە بارودۆخەکە بینی و دەسەڵاتی خۆیان فراوان دەکرد، بە ڕاددەیەک کە دەسەڵاتیان گەیشتە [[ئەنقەرە]]. دوای شەڕی ڕووسی و عوسمانییەکان، کوردەکان ھەوڵیان دا سەربەخۆیی بەدەست بێنن و لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا نەمێنن، ئەمەش لەڕێی ڕاپەڕینی ١٨٣٤ی بەدرخانەوە. دوای ئەوەی عوسمانییەکان تێبینی ئەوەیان کرد کە کوردەکان دەیانەوێت سەربەخۆ بن، بڕیاریان دا کە کۆتایی بە دەسەڵاتیان بێنن و سەربەخۆیی لە میرنشینەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بسەننەوە. ئەم بڕیارە لەلایەن ڕەشید پاشاوە دەرکرا، کە خۆی لە بنەڕەتدا کورد بوو.<ref name="shadow">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Meiselas |یەکەم=Susan |سەردێڕ=Kurdistan: in the Shadow of History |بڵاوکەرەوە=Random House |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٩-٤٢٣٨٩-٨}}</ref> ھێزی چەکداری بە ناو و دەورووبەری ئەو شار و شارۆچکانەدا بڵاوکرانەوە کە لەژێر دەسەڵاتی میرنشینە کوردییەکان بوو، ھەروەھا یەک یەک بەگە کوردەکان لە دەسەڵات لادەبران و تورک لەجێیان دادەنرایەوە. دواتر لە ساڵی ١٨٤٣دا، بەدرخان جارێکی تر ھەوڵی بەرپاکردنی ڕاپەڕینی دایەوە، بەڵام ڕاپەڕینەکە بە توندی کپ کرایەوە، دوای شەڕی کریمیان، عوسمانییەکان توندتر دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت. [[پەڕگە:Khurasani kurdish exclave 1835.png|وێنۆک|ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کوردەکان لە خوراسانی، ١٨٣٥.|ڕاست]] کاتێک [[مەحموودی دووەم]] دەسەڵاتی گرتە دەست، ھەوڵی بەمەرکەزیکردنی ناوچەکەی دا، ھەروەھا دەیویست چەند گۆڕانکارییەکی تر لە ناوچەکەدا بکات کە زیانی بە دەسەڵاتی کوردەکان دەگەیاند، ھەر لەبەر ئەمە، دوو بنەماڵەی بەھێز و بە دەسەڵاتی کوردی لە ساڵی ١٨٣٠دا ڕاپەڕینێکی تریان دژی دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرپا کرد. بەدرخانی بۆتان لە بەشی ڕۆژاوای کوردستانەوە لە دەورووبەری ناوچەی [[ئامەد|دیاربەکر]] ڕاپەڕی، ھەروەھا محەممەد پاشای [[میرنشینی ڕەوادی]] لە ڕۆژھەڵاتەوە شۆڕشی ھەڵگیرساند و [[مووسڵ|موسڵ]] و [[ھەولێر]]ی داگیر کردەوە و خستییەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی. لەم دەمەدا، عوسمانییەکان سەرقاڵی بەرپەرچدانەوەی ھێزە [[میسرییەکان]] بوون لە سووریا، لەبەر ئەوە نەیانتوانی کۆنترۆڵی ڕاپەڕینەکە بکەن. لە دەرەنجامی پەلکێشانی دەسەڵاتە کوردییەکان، بەدرخان توانی ناوچەکانی دیاربەکر و [[سلێمانی]] و [[سوێرەک]] و [[وێرانشار]] و [[سێرت]] و [[مەھاباد]] بخاتەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی. بەدرخان توانی میرنشینێکی کوردی لەم ناوچانەدا دابمەزرێنێت کە تاکوو ساڵی ١٨٤٥ بەردەوام بوو. لەبەر فراوانبوونی دەسەڵاتی میرنشینی بۆتان، بەدرخان پارەی تایبەت بە میرنشینەکەی دروست کرد. لە ساڵی ١٨٤٧دا، تورکەکان تەواوی سەرنجیان خستە سەر ئەم ناوچەیە و ھەموو ئەوەی لە توانایان بوو کردیان تاکوو دەسەڵاتی کوردەکان بپووکێننەوە. دەرەنجام، لە شەڕێکدا، تورکەکان توانیان بەسەر ھێزەکانی بەدرخاندا سەربکەون و بەدرخان دەربکەن بۆ [[کریت]]. دواتر بەدرخان گەڕێندرایەوە [[دیمەشق]]، کە تاکوو مەرگی لە ساڵی ١٨٦٨ لەوێ ژیا. بەدرخان دوو کەمپینی پاکتاوی لە ١٨٤٣ و ١٨٤٦ لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییە مەسیحییەکان]] بەرپا کرد تاکوو بە زەبری زۆرداری بیانکاتە ئیسلامی؛ دەرەنجام، ٥٠٬٠٠٠ ئاشووری لەم کەمپینانەدا بوونە قوربانی و گیانیان لەدەستدا. [[پەڕگە:Bedir Khan brothers.jpg|وێنۆک|براکانی بەدرخان لە پێش ١٩٣٨، ڕاست بۆ چەپ: جەلادەت (١٩٨٥–١٩٥١)، سوورەییا (١٨٨٣–١٩٣٨)، لەگەڵ کامیران (١٨٥٩–١٩٧٨).]] لە ئەسڵدا، بەدرخان کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست کە براکەی مرد. برازاکەی بەدرخان زۆری پێ ناخۆش بوو کە باوکی مردووە و بەدرخان دەسەڵاتی گرتووەتە دەست، عوسمانییەکانیش توانیان ئەم خاڵی لاوازییە بەکار بێنن و برازاکەی بەدرخان ھەڵبخڵەتێنن و لە دژی بەدرخان بەکاری بێنن. ئەوان پەیمانی ئەوەیان دا کە ئەگەر بەدرخان بکوژێت، ئەوا دەسەڵات دەدرێتە دەست ئەو. برازاکەی بەدرخان کۆمەڵێک ھێزی کوردیی کۆکردەوە و ھێرشی کردە سەر ھێزەکانی مامی و توانی لە شەڕدا بەسەر بەدرخاندا سەربکەوێت؛ بەڵام تورکەکان بەپێچەوانەی پەیمانەکەی خۆیانەوە، لەجیاتی ئەوەی برازاکەی بەدرخان بکەنە پاشا، لەسێدارەیان دا.<ref name="shadow" /> دوو گۆرانی کوردیی بەناوبانگ لەبارەی ئەم شەڕەوە ھەن بە ناوی «Ezdin Shêr» و «Ez Xelef im». دوای ئەم ڕووداوە، زنیرەیەک ڕاپەڕین لە سەڵی ١٨٥٠ بەدواوە سەریان ھەڵدا.<ref>W. G. Elphinston, "The Kurdish Question", ''Journal of International Affairs'', Royal Institute of International Affairs, 1946, p. 93</ref> لە بەینی ١٨٤٧ بۆ ١٨٦٤دا، دەستەی بەڕێوەبردنی کوردستانێکی نیمچە سەربەخۆ ھەبوو کە بۆ ماوەی ١٧ ساڵ مایەوە. دروستبوونی ئەم بەڕێوەبەرایەتییە لە سەردەمی تەنزیماتی مستەفا ڕەشید پاشا بوو، تەنزیماتیش لە ١٨٣٩–١٨٧٦ بەردەوام بوو. یەکەمجار، پایتەختی ھەرێمەکە [[خەلات]] بوو، کە دیاربەکر و [[مووش]] و وان و ھەکاری و بۆتان ([[جزیر]]) و [[مێردین|ماردینی]] دەگرتەوە. بە تێپەڕبوونی کات، پایتەختی ھەرێمەکە چەند جارێک گوازراوەتەوە، یەکەمجار لە خەلاتەوە بۆ وان، دواتر بۆ مووش و لە کۆتاییشدا بۆ دیاربەکر گوازرایەوە. لە ساڵی ١٨٥٦، ئەو ناوچانەی کوردستانیان پێک دەھێنا بەرە بەرە کەمتریان دەکرد، تاکوو لە ساڵی ١٨٤٦ بە تەواوەتی کوردستان کۆتایی پێ ھێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> دوای ئەم زنجیرە ڕووداوە بوو کە شێخ عوبەیدوڵڵا لە ساڵی ١٨٨٠ ویستی شۆڕشێک بەرپا بکات و ناوچەکانی دەورووبەری وان و ئورمییە بخاتەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی، ھەرچەندە شۆڕشەکەی شکستی ھێنا و عوسمانی و قەجەرییەکان بەسەریدا سەرکەوتن.<ref>C. Dahlman, ''The Political Geography of Kurdistan'', Eurasian Geography and Economics, Vol. 43, No. 4, 2002, p. 278</ref> === ڕاپەڕینەکەی شێخ عوبەیدوڵڵا و ئەرمەنەکان === [[پەڕگە:Diyarbekir shepherd, Mardin Kurd, Aljazeera Kurd, 1873.jpg|وێنۆک|سێ کورد بە پۆشاکی کوردییەوە، ١٨٧٣.]] دوابەدوای شەڕی ١٨٧٧–١٨٧٨ی نێوان عوسمانی و ڕووسەکان، لە ساڵی ١٨٨٠–١٨٨١دا، [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] ھەوڵی دامەزراندنی میرنشینێکی کوردیی سەربەخۆی دا، کە بڕیار وابوو لەژێر حوکم و پاراستنی عوسمانییەکاندا بێت. عوسمانییەکان ھانی ئەم شتەیان دەدا، لە دژی بڕیاری ڕووسییەکان، کاتێک ھەرێمێکی سەربەخۆیان بۆ ئەرمەنەکان پێک ھێنا. دوای ئەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا ھێرشی کردە سەر ئێران، ھەوڵەکەی شکستی ھێنا. یەکێک لە ھۆکارەکانی سەرنەگرتنی ئەم پلانە، پوکانەوەی دەسەڵاتی عوسمانییەکان بوو لە ناوچەکە. ھەتاکوو شەڕی ساڵی ١٨٢٨–١٨٢٩ی نێوان تورک و عوسمانییەکان، کورد و ئەرمەنەکان زۆر بە باشی پێکەوە ڕێک دەکەوتن و ھیچ دژایەتییەکیان لە نێواندا نەبوو. ھەتاکوو ١٨٧٧—٧٨یش ھەردوو لایەنەکە پەیوەندییەکی باش لە نێوانیاندا ھەبوو. لە ساڵی ١٨٩١دا، وردە وردە ئەرمەنییەکان دەسەڵاتیان دەگرتە دەست، چالاکییەکانی کۆمیتەی ئەرمەنییەکان وای لە عوسمانییەکان کرد کە ھێزێکی چەکداری کوردی دابمەزرێنن و ناوی «چەکداری حەمیدە» یان لێ بنێین، لە دوای [[عەبدولحەمیدی دووەم]]. ھێزە چەکدارەکە فەرمی نەبوون و عوسمانییەکان بە ھێزێکی لاوەکی دەیانناسندن. ئەمە دەستپێکی بەکارھێنانی کوردەکان لە دژی ئەرمەنەکان بوو، کە ھەوڵێکی درێژخایەنی عوسمانییەکان بوو. لەو کاتەوە، بە شێوەیەکی بەردەوام ناکۆکی کەوتبووە نێوان کورد و ئەرمەنەکان. ئەم کێشانە بەردەوام بوون، تاکوو لە ساڵی ١٨٩٤–١٨٩٦ عوسمانییەکان و ئەو ھێزە کوردەی دروستیان کردبوو لە شاری [[قابلجەوز|قابلجەواز]] ھێرشیان کردە سەر ئەرمەنەکان و ھەزاران کەسیان لێ کوشتن و دەستدرێژیان کردە سەر سەدان کەس و سەدانی تریشیان تاڵان کرد.<ref name="Bloxham">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bloxham |یەکەم=Donald |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2OdoyKqocnoC&pg=PT30 |سەردێڕ=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٢٦٨٨-٧|پەڕە=٥١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200912220851/https://books.google.com/books?id=2OdoyKqocnoC&pg=PT30 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەدەی بیستەم == {{هەروەها ببینە|ڕاپەڕینەکانی کورد لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا|سەرەتاکانی ناسیۆنالیزمی کوردی}} === سەرھەڵدانی کوردایەتی === کوردایەتی یان ناسیۆنالیزمی کوردی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەم دروست بوو کە ھاوکات لەو ماوەیەدا تورک و عەرەب ھەوڵی ڕازیکردنی ئەو گرووپ و نەتەوانەیان دەدا لە ڕێگای بیرۆکەی بوون بە ھاووڵاتی عوسمانی یان بوون بە ئەندام لە گرووپ و کۆمەڵگا ئایینییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC&pg=PA2 |سەردێڕ=A Modern History of the Kurds |بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris |ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=١-٨٦٠٦٤-١٨٥-٧|شوێن=London |پەڕەکان=٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201212182815/https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC&pg=PA2 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەو کاتەدا تەنیا لە ساڵی ١٨٨٠، شۆڕشێک لە ئاستی نەتەوەیی بە ڕابەرایەتی [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری]] ڕوویدا. سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]] لەبەرامبەر ئەو کاردانەوە ناسیۆنالیزمییە کوردییانە، لە ناو حکوومەتەکەی ھەڵسا بە پێدانی پۆستی گەورە و بەپێز بە کوردە ناڕازییەکان. ئەم ستراتیژییەش وایکرد کە کوردەکان لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ببنە دڵسۆزی ئەو.<ref name="laciner2">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Laçiner |یەکەم=Bal |دوایین٢=Bal, Ihsan |ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=Nationalism and Ethnic Politics |بەرگ=١٠|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٣–٥٠٤|doi=10.1080/13537110490518282 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|s2cid=144607707}}</ref> بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی لەدوای جەنگی جیھانیی یەکەم بە زەقی دەرکەوت و بەتیابەتیش دوای کۆتایی ھاتنی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و شوێنگرتنەوەی [[تورکیا]]ی نوێ، ئەمەش بەھۆی دروست بوونی دەوڵەتێکی سێکولاری ڕادیکاڵ بوو لە تورکیا کە موسڵمانە کوردەکانی ناوچەکە دژی بوون، بەناوەندیکردنی بڕیارەکانی دەسەڵات کە ئەمەش دەبووە ھۆی ھەڕەشە لەسەر کەم بوونەوەی دەسەڵاتی سەرۆک ھۆزەکانی ناوچەکە و خۆبەڕێوەبردنی کوردەکان ھەروەھا پەرەسەندن و ھاندانی ناسیۆنالیزمی تورکی بە چڕی بە ئاشکرا دەبوو بە ھەڕەشە لەناوچەکەدا.<ref name="natali">{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Natali |یەکەم=Denise |ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |journal=Critique: Critical Middle Eastern Studies |بەرگ=١٣|issue=3 |پەڕەکان=٣٨٣–٣٨٧|doi=10.1080/1066992042000300701}}</ref> وڵاتە زلھێزەکانی ڕۆژاوا بە دیاریکراویش بەریتانیا لەگەڵ تورکەکان لە شەڕدابوون، ھەروەھا بەڵێنی ئەوەشیان بە کورد دابوو کە دەوڵەتی سەربەخۆیان بۆ دروست بکەن بەڵام دواتر بەڵێنەکەیان شکاند. === دوای جەنگی جیھانیی یەکەم === لەدوای دەرەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم، کورد لەژێر [[پەیمانی سێڤر]] توانی مافی دروستکردنی دەوڵەتێک بەدەست بھێنێت لەبەشی باکووری کوردستان و شاری مووسڵ، بەڵام لەلایەن [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] ڕێگری لێکرا. دواتر لە ساڵی ١٩٢٧، بە پاڵپشتی [[شانشینی یەکگرتوو]] تواندرا [[کۆماری ئارارات]] ڕابگەیەندرێت. لەبەرامبەردا تورکیا لە ساڵانی ١٩٢٥–١٩٣٠ و ١٩٣٧–١٩٣٨ بەردەوام بوو لە سەرکوتکردنی ھەر بزاڤێکی یاخیبوو و شۆڕشگێریی کورد. ھاوکات ئێران ھەمان کاری دەکرد لە دەیەی ١٩٢٠ لەبەرامبەر [[سمکۆ|سمکۆی شکاک]] کە کۆنتڕۆڵی ناوچەکانی نێوان [[مەریوان]] بۆ [[ھەڵەبجە]]ی لەژێر دەستدابوو. لە عێراقیش لە ماوەی ١٩٢٢ تا ١٩٢٤، [[شانشینی کوردستان]] لەلایەن [[شێخ مەحموودی حەفید|شێخ مەحموود]] بەڕێوەدەبردرا. لە ساڵی ١٩٣١، [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] کە وەزیرێکی کورد بوو لە کابینەی نووری سەعید و پۆستی وەزیری ئابووری پێدرابوو، ھەڵسا بە نەخشەکێشانی سنوورەکانی کوردستانی تورکیا لە زنجیرە چیای ئاراراتەوە و سنووری جۆرجیا (لە نێویاندا ناوچەی [[پارێزگای قەرس|قەرس]]. کە کورد و خەڵکی جۆرجیا لە نزیک یەکدا دەژین) بەئاراستەی باکوور درێژدەبێتەوە، دواتریش سنووری ئێران لە ڕۆژھەڵات، عێراق لە باشوور، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواش ھێڵێک درێژ دەبوویەوە بۆ [[سێواس]] و ئەسکەندەرونە. ئەم نەخشەیە لەگەڵ نەخشەکانی دەوڵەتی عوسمانی یەکیان دەگرتەوە.<ref>Mehmet Emin Zeki, ''Kürdistan Tarihi'' p. 20, Ankara, 1992</ref> لە ساڵی ١٩٣٢، گارۆ ساسۆونی کەسایەتییەکی دیار لە حیزبی شۆڕشگێری ئەرمەنی، نەخشەیەکی کوردستانی کێشا کە بەشی ویلسۆنی ئەرمەنستانی لە کوردستان لادابوو، واتە ئەو ناوچەیەی کە لە [[پەیمانی سێڤر|پەیماننامەی سیڤەر]] بەخشرابووە ئەرمینیا وەک جیاکردنەوەی سنووری نێوان تورکیا و ئەرمینیا، گارۆ ساسۆونی لەگەڵ دروستکردنی نەخشەی کوردستان ئەوەشی وت کە ئەو نەخشەیەی ئەو فراوانترین ڕووبەڕە کە کوردەکان دەتوانن وەک دەوڵەتی کوردستان دروستی بکەن و دانی پێدابنێن.<ref>Garo Sasuni, ''Kürt Ulusal Hareketleri ve 15. Yüzyıldan Günümüze Kürt-Ermeni İlişkileri'' p. 331, Istanbul, 1992</ref> لەماوەی دەیەی ١٩٢٠ و ١٩٣٠، چەند شۆڕشێکی گەورە لە ناوچەکە دەستی پێکرد، گرنگترینیان [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران]] لە ١٩٢٥، شۆڕشی ئارارات لە ١٩٣٠ ھەروەھا شۆڕشی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨. دوابەدوای ئەم شۆڕشانە ناوچە کوردییەکان کەوتە بەر جێبەجێکردنی یاسای سەربازیی تورکیا و کوردێکی بێشوومار لە ماڵ و حاڵی خۆیان ئاوارەکران. حکوومەتی تورکیا ھەڵسا بە نیشتەجێکردنی ئاشووری و ئەلبانییەکانی کۆسۆڤۆ کە ئەمەش وایکرد نەخشەی دانیشتووانی کورد بگۆڕدرێت. ئەم پڕۆسەیە پەیوەندی کورد و حکوومەتی ئەنقەرەی بۆ ماوەیەکی درێژ سست کرد.<ref>C. Dahlman, ''The Political Geography of Kurdistan'', Eurasian Geography and Economics, Vol. 43, No. 4, 2002, p. 279</ref> لە ساڵی ١٩٣٧، لەکاتی حوکمڕانی ستالینیزم، کوردێکی زۆر لە [[ئازەربایجان]] و [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] بوونە قوربانی و بەزۆر کۆچیان پێکرا و ڕەوانەی [[کازاخستان]] کران.<ref>"(McDowall - A Modern History of the Kurds, page 492)"</ref><ref>Kurdish Culture and Society: An Annotated Bibliography - P. 22. by Lokman I. Meho, Kelly L. Maglaughlin</ref> === جەنگی جیھانیی دووەم === لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، بەریتانیا ١٠ ھێزی چەکداریی لە کورد، ئاشووری و تورکمانەکان لە عێراق دروستکرد. لە ساڵی ١٩٤١، کورد پشتگیری ئینگلیزیان کرد لەکاتی ھەوڵی کودەتای ئەو ساڵە بەسەرکردایەتی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] کە دەیویست بەھاوکاری نازییەکان دەسەڵاتی بەریتانیا لە عێراق دەربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2019/10/10/actually-president-trump-some-kurds-did-fight-world-war-ii/ |سەردێڕ=Actually, President Trump, some Kurds did fight in World War II |دوایین=O'Grady |یەکەم=Siobhán |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|newspaper=Washington Post |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201119051005/https://www.washingtonpost.com/world/2019/10/10/actually-president-trump-some-kurds-did-fight-world-war-ii/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ڕێژەی ٢٥٪ ئەو ھێزانەی بەریتانیا دروستی کردبوون لە باکووری عێراق کورد بوون، کە لەپاڵ ھێزە دەریاوانەکانی شاھانەی بەریتانیا لە وڵاتانی ئەلبانیا، ئیتالیا، یۆنان و [[قوبرس]] چالاک بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Assyrian RAF Levies |ناونیشان=http://assyrianlevies.info/history.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=Assyrian RAF Levies |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200213023742/http://assyrianlevies.info/history.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13102019 |سەردێڕ=Kurdish WWII veterans: Trump wasn't born when we fought the Nazis |دوایین=Hawramy |یەکەم=Fazel |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Rudaw |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191014002153/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13102019 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> کورد لە ساڵی ١٩٤١، بەشداربوون لە ھاوکاریکردنی سۆڤیەت بۆ داگیرکردنی بەشێک لە باکووری عێراق،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.academia.edu/35901602 |سەردێڕ=Kurds in the USSR, 1917-1956 |دوایین=J. Otto Pohl |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Kurdish Studies |پەڕەکان=٣٩–٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201212182847/https://www.academia.edu/35901602/Kurds_in_the_USSR_1917_1956 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ھەروەھا بوونە ھۆی کرانەوەی ڕێگایەک بۆ سۆڤیەت بۆ ناوچەکە و ئەمەش وایکرد [[کۆماری کوردستان]] لە مەھاباد بۆ ماوەیەک بمێنێتەوە و پشتگیری بکرێت. وێڕای ئەوەی کە کورد کەمینەیەکی زۆر بچووک بوون لە سۆڤیەت، بەڵام ڕۆڵی بەرچاویان ھەبووە لە جەنگەکان و پشتگیرکردنی سۆڤیەت. [[سەمەند سیابەندۆڤ]] خەڵاتی پاڵەوانی یەکێتیی سۆڤیەتی پێدراوە. کورد وەک پشتگیری سۆڤیەت لە شەڕەکانی سمۆلینسک، سیڤاستۆپۆل، لینینگراد و [[شەڕی ستالینگراد|ستالینگراد]] بەشداربوو. کورد ڕۆڵی ھەبووە لە چالاکی پارتیزانی لە بەرەکانی دوواوەی ئەڵمان. کەرەسیڤا خەڵاتی مێدالیای پاڵەوانی سۆڤیەت و مێدالیای [[پارتیزان]]ی وەرگرتووە بۆ جەنگی فازەرلاند لەبەرامبەر ھەوڵەکانی بۆ ڕێکخستنی پاریتیزانەکان لە دژی ئەڵمانییەکان لە ڤۆلھینیا ئۆبلاست لە ئوکراینا. کورد ڕۆڵیان ھەبووە لە چوونە ناو ھەنگاریا و داگیرکردنی مانچوریای [[ژاپۆن]] لەلایەن سۆڤیەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.academia.edu/35901602 |سەردێڕ=Kurds in the USSR, 1917-1956 |دوایین=J. Otto Pohl |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Kurdish Studies |پەڕەکان=٣٩–٤٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201212182851/https://www.academia.edu/35901602/Kurds_in_the_USSR_1917_1956 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/10/10/world/middleeast/trump-kurds-normandy.html |سەردێڕ=Trump Says the Kurds "Didn't Help" at Normandy. Here's the History. |دوایین=Fortin |یەکەم=Jacey |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|newspaper=New York Times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112032530/https://www.nytimes.com/2019/10/10/world/middleeast/trump-kurds-normandy.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> == دوای جەنگی جیھانیی دووەم == === تورکیا === {{ھەروەھا ببینە|کوردستانی تورکیا}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | total_width = 230px | caption_align = right | image1 = Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg | image2 = Kurdistan of Turkey (CIA).png | footer = نەخشەیەکی [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئەی]] کە ھەموو ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا پیشان دەدات. بەپێی ئەو ئامارانەی لە سەدەی ١٦ەوە تاکوو ئێستا ماونەتەوە، زۆرینەی دانیشتووانی پارێزگاکانی [[پارێزگای ئاکسارای|ئاکسارای]]، [[پارێزگای ئەنقەرە|ئەنقەرە]]، [[پارێزگای چانقری|چانقری]]. [[پارێزگای چۆروم|چۆوروم]]، [[پارێزگای ئەسکیشەھر|ئەسکیشەھر]]، [[پارێزگای کارامان|کارامان]]، [[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]]، [[پارێزگای کرک کالە|کرک کالە]]، [[پارێزگای کرشەھر|کرشەھر]]، [[پارێزگای قۆنیە|قۆنییە]]، [[پارێزگای نەڤشەھیر|نەوشەھر]]، [[پارێزگای نیغدە|نیغدە]]، [[پارێزگای سێواس|سێواس]] و [[پارێزگای یۆزگات|یۆزگات]] کورد بوون. }} نزیکەی نیوەی کورد لە [[تورکیا]] دەژین. بەپێی ڕاپۆرتی دەزگای [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئەی]] ١٨٪ دانیشتووانی تورکیا کوردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CIA World Factbook |ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەزۆری کوردەکان لە دەوری شارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا نیشتەجێن.<ref name="coucileu">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm ''The cultural situation of the Kurds''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124114527/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC11006.htm|date=24 November 2006}}<cite>A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006</cite>''</ref> بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٨٠، ئەو کەسانەی بە کوردی قسەدەکەن ژمارەیان نزیکی ٥ ملیۆن کەس بووە، کە ٣٫٩ ملیۆن لەو ژمارەیە بە [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] قسەدەکەن.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TRA Ethnologue census of languages in Asian portion of Turkey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018235156/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TRA|date=18 October 2011}}</ref> دواتر ژمارەی کوردزمانان لەگەڵ گەشەکردنی ژمارەی دانیشتووان زیادی کردووە. دەبێت ئەوەش بگوترێت کە زمانی کوردی لەوکاتەدا تاکوو ساڵی ١٩٩١ قەدەغە بوو. ئەو قەدەغەکردنەش لەسەر زمانی کوردی تاکوو ئەمڕۆش لەزۆرێک لە ناوەندە فەرمییەکان بەردەوامی ھەیە لەناویداندا قوتابخانەکان. لە ئێستادا ئەوانەی خۆیان بە کورد دەزانن و بە کوردی قسەدەکەن ژمارەیان کەمترە لە ١٥ ملیۆن کەس. لە ساڵانی ١٩١٥ بۆ ١٩١٨، کوردەکان زەحمەتی زۆریان چەشت لە کۆتایییەکانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]. لە ساڵی ١٩١٩، کورد داواکارییەکانی بۆ دەسەڵاتی مافی ئۆتۆنۆمی لە [[کۆنگرەی ئاشتیی پاریس]] پێشکەشکرد بەڵام گرنگی پێنەدرا.<ref>Arin, Kubilay Yado, [https://www.academia.edu/11674094/Turkey_and_the_Kurds_From_War_to_Reconciliation "Turkey and the Kurds – From War to Reconciliation?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024024659/https://www.academia.edu/11674094/Turkey_and_the_Kurds_From_War_to_Reconciliation |date=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }} UC Berkeley Center for Right Wing Studies Working Paper Series, 26 March 2015.</ref> لە ساڵی ١٩٢٠، بەگوێرەی [[پەیمانی سێڤر]] دەبوو دەوڵەتێکی کوردی دابمەزرێندرێت بەڵام دواتر [[پەیمانی لۆزان]] جێگەی گرتەوە کە ھیچ مافێک و خوددەسەڵاتی بۆ کورد دابین نەکرد. لە ساڵی ١٩٢٥، [[شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران]] شکستی پێھێنرا، [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال ئەتاتورک]] ئەنجومەنێکی چاکسازی بۆ ڕۆژھەڵات (بە [[زمانی تورکی|تورکی]] :''Şark İslahat Encümeni'') دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Suny |یەکەم=Ronald Grigor |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AoM8DwAAQBAJ&pg=PA301&lpg=PA301&dq=sark+islahat+encümeni+turkey+Fevzi+Cakmak#v=onepage |سەردێڕ=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |دوایین٢=Göçek |یەکەم٢=Fatma Müge |دوایین٣=Gocek |یەکەم٣=Fatma Muge |دوایین٤=Naimark |یەکەم٤=Norman M. |دوایین٥=Naimark |یەکەم٥=Robert and Florence McDonnell Professor of East European Studies Norman M. |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, USA |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩٣٧٤-٣|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201212182850/https://books.google.com/books?id=AoM8DwAAQBAJ&pg=PA301&lpg=PA301&dq=sark+islahat+enc%C3%BCmeni+turkey+Fevzi+Cakmak#v=onepage |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە بەم ھۆیەوە دەسەڵاتی [[حکوومەت سەربازی]]یان لە ناوچەکە کوردییەکان دامەزراند. ئەم شێوازە لە حوکمڕانی ناوچە کوردییەکان تاکوو ١٩٥٢ بەردەوامی ھەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bayir |یەکەم=Derya |سەردێڕ=Minorities and Nationalism in Turkish Law |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٠٩٥٧٩-٨|پەڕەکان=١٣٩–١٤١|زمان=en}}</ref> لەماوەی پەنجاکان کوردەکان دەرگای ئەوەیان بۆکرایەوە کە لە دامەزراوە میرییەکانی حکوومەتی تورکیا کار بکەن. بەڵام ئەم ھەنگاوی کرانەوەیە ھەرزوو پووکایەوە لەگەڵ سەرکەوتنی [[کودەتای ١٩٦٠ لە تورکیا]].<ref name="laciner2"/> لە حەفتاکان بزووتنەوەیەکی نوێ لە کوردایەتی سەری ھەڵدا کە تێکەڵەیەک بوو لەگەڵ بزاڤی [[کۆمۆنیزم|چەپ و مارکسییەکان]] و دژ بە [[دەرەبەگایەتی]]ی بوون. ھەر لە حەفتاکان دیارترین حیزبی چەکداری کوردی، [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] دامەزرا. دوابەدوای ئەو ڕووداوانە، شوناسی کوردبوون ڕەتکرایەوە و ھەرکەسێک لە تورکیا خۆی وەک کورد ناساندبا تووشی ھەڕەشە دەبوویەوە. شووناس، چاند و ھەربابەتێکی پەیوەست بە کورد لەلایەن دەوڵەتەوە ڕەتدەکرایەوە، ھەموو ئەمانەش تاکوو ساڵی ١٩٩١ درێژەی کێشا. دواتر لەسەر پێشنیار و چاکسازییەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]]، ھەندێک کارئاسانی کرا بۆ زمانی کوردی لەوانە لە پەخشی ڕادیۆ و تیڤی بتواندرێت کە بەزمانی کوردی بەرنامە پێشکەش بکرێت. سەرباری ئەوانەش ھەندێک ئاستەنگ و سنوور بۆسەر [[زمانی کوردی]] لە پەخشی بەرنامەکان ھەرمانەوە وەکو بەرنامەکانی ڕادیۆ تەنیا بۆیان ھەبوو لە ڕۆژێکدا یەک کاتژمێر پەخشی کوردییان ھەبێت و لە حەفتەیەکیشدا لە پێنج کاتژمێر تێپەڕنەکات، ئەم ئاستەنگییە بۆ بەرنامەکانی تەلەڤیزیۆن زیاتریش بوون. ھاوکات تا ئێستاش زمانی کوردی قەدەغەیە لە خوێندنگا حکوومییەکان، ئەوەی ڕێگەی پێدراوە کە کوردی بخوێندرێت تەنیا لە قوتابخانە و پەیمانگا ناحکومییەکانە. {{multiple image | align = left | direction = vertical | caption_align = right | total_width = 230px | image1 = Kobanî protests in Turkey.jpg | image2 = Kurds protesting the Siege of Kobanî.jpg | footer = خۆپیشاندانی کوردەکانی تورکیا لەکاتی [[گەمارۆی کۆبانی]] لەلایەن [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعشەوە]]. }} لە کۆتایییەکانی ١٩٩٤، [[لەیلا زانا]] کە بووە یەکەم ژنە نوێنەری کورد لە پەرلەمانی تورکیا بەڵام بەھۆی [[وتاردان]]ێکی جوداخوازییەوە سزای ١٥ ساڵ زیندانی بۆ دەرچوو. لەیلا لەکاتی سوێندخواردنی لە پەرلەمانی کوردستان بە زمانی کوردی قسەیکرد و خۆی بە کورد دانا. بەپێی ڕاپۆرتی [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی|ئەمنیستی ئینتەرناسیۆنال]]، لەیلا بە [[زمانی تورکی]] سوێندی خواردووە وەک ئەوەی لێی داواکراوە بەڵام لەپاڵ قسەکانیشی بە کوردی وتوویەتی «دەبێت من زەحمەتی بکێشم بۆ ئەوەی کورد و تورک بەیەکەوە بژین لە ژێرچەتری دێموکراسی»، دواتر لەیلا لەلایەن پەرلەمانتارە تورکەکانی ناو ھۆڵەکە قسەکەی لێ بڕاوە، بە جوداخواز و تێرۆریست ناوی ھێنراوە و داواکراوە ڕاستەوخۆ دەستگیربکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leyla Zana, Prisoner of Conscience |ناونیشان=http://www.amnestyusa.org/action/special/zana.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050510082350/http://www.amnestyusa.org/action/special/zana.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٠٥ |بڵاوکەرەوە=Amnesty International USA |شوێن=New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی کرێکارانی کوردستان بەردەوام بووەتە لایەنێکی ناکۆک لەگەڵ دەسەڵاتی حکوومەتی تورکیا لەسەر پرسە کەلتووری، سیاسیی و مافی خۆبەڕێوەبەری کورد. ھاوپەیمانەکانی تورکیا لەوانە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، [[ئەورووپا]] و [[ناتۆ]] بەفەرمی پەکەکەیان وەک لایەنێکی تیرۆریستی تۆمارکردووە. لە ماوەی ١٩٨٤ تاکوو ١٩٩٩ شەڕێکی کراوە لەنێوان سوپای تورکیا و پەکەکە ڕوویدا، لەماوەی جەنگەکە خەڵکێکی زۆر بێ ماڵ و حاڵ بوون بەتایبەت خەڵکی گوند و دەشتەکان بەناچاری ڕوویان کردە سەنتەری شارەکانی [[ئامەد]]، [[وان]] و [[شرنەخ]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Radu Michael |ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=The Rise and Fall of the PKK |journal=Orbis |بەرگ=٤٥|issue=1 |پەڕەکان=٤٧–٦٤|doi=10.1016/s0030-4387(00)00057-0}}</ref> بەپێی ڕاپۆرتەکانی [[ھیومن ڕایتس وۆچ|ھیومەن ڕایتس وۆچ]]، نزیکەی ٣٠٠٠ گوندی کوردنشین لە سەرنەخشە لەلایەن سوپای تورکیاوە سڕایەوە. بەھۆی جەنگەکەوە ٣٧٨ ھەزار کەس لە ماڵ خۆیان ئاوارە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkey: "Still Critical" – Introduction |ناونیشان=https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm#_Toc97005223 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200303203120/https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm#_Toc97005223 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Displaced and Disregarded: Turkey's Failing Village Return Program |ناونیشان=http://hrw.org/reports/2002/turkey/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171102025526/https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/3.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prospects in 2005 for Internally Displaced Kurds in Turkey |ناونیشان=https://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924175323/http://www.hrw.org/reports/2005/turkey0305/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>[http://store.yahoo.com/hrwpubs/tur.html HRW Turkey Reports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605234545/http://store.yahoo.com/hrwpubs/tur.html|date=5 June 2011}} ''See also:'' Report D612, October 1994, "Forced Displacement of Ethnic Kurds" (A Human Rights Watch Publication).</ref> لە ساڵی ١٩٩٢، نێلسۆن ماندێلا خەڵاتی ئاشتی ئەتاتورکی ڕەتکردەوە، وەک دەگوترێت بەھۆی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ بووە لەو وڵاتانە لەگەڵ مافەکانی کورد.<ref name="yucely">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yerilgoz, Yucel |سەردێڕ=The Practice of a Century – Kemalism |ناونیشان=http://www.aihgs.com/kemal.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020309151613/http://www.aihgs.com/kemal.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٠٢ |بڵاوکەرەوە=Australian Institute for Holocaust and Genocide Studies |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === عێراق === {{هەروەها ببینە|هەرێمی کوردستان}} [[پەڕگە:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|وێنۆک|ھەرێمی کوردستان لە ناو عێراقدا. ئەو ناوچانەی سوورن دانپێدا نراون، ناوچە سوورە تۆخەکان ئەو ناوچانەن کە ناکۆکیان لەسەر ھەیە و ناوچە سوورە کاڵە خەتخەتەکانیش ئەو ناوشانەن کە کوردەکان بە بەشێک لە ھەرێمی کوردستانی دەزانن و داواکارن بخرێتە سەر ھەرێم.|ڕاست]] کورد ڕێژەی ١٧٪ دانیشتووانی عێراق پێکدەھێنێت، لانی کەم لە پارێزگاکانی [[ھەولێر]]، [[سلێمانی]]، [[دھۆک]] و [[ھەڵەبجە]] کوردەکان زۆرینەن. کوردەکان بەزۆری لە باکووری عێراق نیشتەجێن، کە بەفەرمیش ناسراوە بە [[ھەرێمی کوردستان]]. تا ئیستاش کورد لە [[کەرکووک]]، [[مووسڵ]]، [[بەغدا]] و [[خانەقین]] دەژین، ئەمەش وێڕای ئەوەی ژمارەیەکیان لە زێدی خۆیان و لەم شارانە ڕاگواستران بۆ ناوچەی دیکە. نزیکەی ٣٠٠ ھەزار کورد لە بەغدای پایتەخت، ٥٠ ھەزاریش لە مووسڵ ھەروەھا ١٠٠ ھەزاریش لەناوچەکانی خوارووی عێراقدا دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adherents.com: By Location |ناونیشان=http://www.adherents.com/adhloc/Wh_155.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110102044700/http://www.adherents.com/adhloc/Wh_155.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کورد لە عێراق، بەڕابەرایەتی [[مەلا مستەفا بارزانی]] چەند شۆڕشێکی ھەڵگیرساند لە ساڵانی شەست و حەفتاکان لەبەرامبەر حکوومەتی [[عەبدولکەریم قاسم|قاسم]] و پاشانیش [[ڕژێمی بەعس]]. لە ساڵی ١٩٧٠، کورد لەگەڵ حکوومەتی عێراق بەسەرۆکایەتی [[سەددام حوسێن]] ڕێککەوت کە لەماوەی چوار ساڵدا مافی ئۆتۆمی بدرێتە کورد.<ref>G.S. Harris, ''Ethnic Conflict and the Kurds'' in the Annals of the American Academy of Political and Social Science, pp. 118–120, 1977</ref> لەھەمان کاتدا، حکوومەتی عێراقی خەریکی پڕۆسەی بەعەرەب کردن بوو لەو ناوچانەی کە بە نەوت دەوڵەمەندبوو لەسەرووی ھەموویانەوە [[کەرکووک]] و [[خانەقین]].<ref>[http://hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414071521/https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm |date=١٤ی نیسانی ٢٠١٩ }}. ''Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds'' (Human Rights Watch Report, 1993).</ref> ڕێککەوتنی ئاشتی ئەوەندەی نەخایاند، لە ساڵی ١٩٧٤ حکوومەتی عێراقی سزا و ھێرشی زیاتری خستەسەر کورد و زیاتر لەوەش لە ساڵی ١٩٧٥، [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|ڕێککەوتننامەی جەزائیر]]ی واژووکرد لەگەڵ ئێران، بەپێی ڕێککەوتنەکە نەدەبوو چیتر ئێران ھاوکاری و پێداویستی بنێرێت بۆ کورد. بۆجارێکی دیکە حکوومەتی عێراقی، ژمارەیەک لە عەرەبی گواستەوە بۆ ناوچەکانی کەرکووک و خانەقین.<ref>G. S. Harris, ''Ethnic Conflict and the Kurds'' in the ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', p. 121, 1977</ref> لەنێوان ساڵانی ١٩٧٥ بۆ ١٩٧٨، نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کورد گواسترانەوە بۆ بەشەکانی دیکەی عێراق.<ref>M. Farouk-Sluglett, P. Sluglett, J. Stork, ''Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq'', MERIP Reports, July–September 1984, p. 24</ref> لە ماوەی [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران و عێراق]]، ڕژێمی بەعس بەرنامەی دژی سیاسەتی کوردی پەیڕەودەکرد و بەشێوەی دی فاکتۆش شەڕی ناوخۆ کەوتە نێوان حکوومەتی عێراقی و کورد. عێراق بەبەردەوامی لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئیدانە دەکرا بەڵام ھیچ کات بەشێوەی جیددی سزا نەدرا لەمەڕ کووشتارە بەکۆمەڵەکانی لە بەرامبەر خەڵکی سڤیل و کورد. کارەکانی حکوومەتی عێراقی بوونە ھۆی وێرانکردنی ھەزاران گوند، دوورخستنەوەی ھەزاران کورد بۆ ناوەڕاست و باشووری عێراق. لە ساڵی ١٩٨٨، کەمپەینێکی دیکەی حکوومەتی عێراقی بەناوی [[شاڵاوی ئەنفال|ئەنفال]] جێبەجێکرا کە بووە ھۆی تێکشاندنی دوو ھەزار گوند و مردنی دەیان و سەدان ھەزاران کورد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds |ناونیشان=https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101019060336/http://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، شاری ھەڵەبجە ڕووبەڕووی [[کیمیابارانی ھەڵەبجە|کیمیاباران]] بوویەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقییەوە، بەھۆی ئەمەشەوە ٥٠٠٠ کەس مردن.<ref>[https://humanrightshouse.org/articles/in-memory-of-halabja-march-16th-1988/ In memory of Halabja – March 16th, 1988]، ماڵپەڕی ھیومەن ڕایتس ھاوس، ڕۆژی ١٥ی ئازاری ٢٠٠٥ بڵاوکراوەتەوە.</ref> [[پەڕگە:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]] تەپۆڵکەیەکی بازنەیی ڕووتەختە بە ڕووبەری ١٠٢٫١٩٠ مەتری چوارگۆشە لە ناوەڕاستی شاری [[ھەولێر]]، کە لە کۆنەوە ناوەندی شاری ھەولێر بووە. قەڵاکە یەکێکە لە ئاسەوارە مێژوویییەکانی ناوچەی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە دانی پێدا نراوە. لە ئەسڵدا قەڵاکە لەلایەن [[ئاشوورییەکان]] و [[جوو|جووەکان]] دروست کراوە.]] لە ئازاری ١٩٩١، کوردەکانی عێراق [[ڕاپەڕین|ڕاپەڕینیان]] لەدژی حکوومەتی بەعس ئەنجامدا. بەماوەیەکی کورت، حکوومەتی عێراقی ھێزەکانی چڕکردەوە بۆ گەڕانەوە بۆ شارە کوردەکان، ھەر ئەمەش وایکرد کوردێکی زۆر ئاوارەی چیاکانی سەر سنووری ئێران و تورکیا ببن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخەش، [[بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] کە ناوچەیەکی دژە فڕینی دروستکرد لە [[ھەرێمی کوردستان]]. لەوکاتەدا ھەرێم لەژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی کوردستان بوو، لە ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ١٩٩٧، ھەردوو حیزب کەوتنە [[شەڕی براکوژی|شەڕی ناوخۆیی]] لە باشووری کوردستان، لە دەرەنجامی ئەم شەڕەش دوو حکوومەتی جیاواز لەناوچەکە دروستکرا. لە ساڵی ٢٠٠٣، کوردەکان پێشوازیان لە ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانان کرد بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Archived copy |ناونیشان=http://www.newyorker.com/online/content/articles/031222on_onlineonly04 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140407075937/http://www.newyorker.com/online/content/articles/031222on_onlineonly04 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٠٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/2003/04/09/kurds-rejoice-but-fighting-continues-in-north/ |سەردێڕ=Kurds Rejoice, But Fighting Continues in North |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٣|ئیش=[[foxnews.com]] |agency=Associated Press |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141026115736/http://www.foxnews.com/story/2003/04/09/kurds-rejoice-but-fighting-continues-in-north/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CNN.com – Coalition makes key advances in northern Iraq – 10 April 2003 |ناونیشان=http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/04/10/sprj.irq.war.main/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200915005851/http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/04/10/sprj.irq.war.main/index.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://thescotsman.scotsman.com/index.cfm?id=421832003 |سەردێڕ=Grateful Iraqis surrender to Kurds |دوایین=Damien McElroy |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٠٣|newspaper=The Scotsman |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071213033423/http://thescotsman.scotsman.com/index.cfm?id=421832003 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> ئەمریکا بە ھاریکاری ھێزە کوردییەکان، ھێرشیان کردە ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنتڕۆڵی ئیسلامییە توندڕەوەکاندا بوو، لە نێویاندا گرووپی [[ئەنسارولئیسلام|ئەنساروئیسلام]] لە [[ھەڵەبجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/03/the-iraq-war-was-a-good-idea-if-you-ask-the-kurds/274196/ |سەردێڕ=The Iraq War Was a Good Idea, If You Ask the Kurds |دوایین=Krajeski |یەکەم=Jenna |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٣|ئیش=The Atlantic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201109035543/https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/03/the-iraq-war-was-a-good-idea-if-you-ask-the-kurds/274196/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/House_of_Representatives_Committees?url=pjcis/six%20terrorist/report/index.htm |سەردێڕ=Appendix B – Statement of Reasons – Ansar al-Islam (formerly Ansar al-Sunna) |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Parliament of Australia]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٤٢-٧٩١٨٦-٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200929170617/https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/House_of_Representatives_Committees?url=pjcis%2Fsix%20terrorist%2Freport%2Findex.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی ٢٠٠٥–٢٠٠٦ ھەردوو حکوومەتەکەی پارتی و یەکێتیی یەکیان گرتەوە. لەکاتی شەڕی ناوخۆ، [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] چەند بنکەیەکی سەربازیی لەسەر سنوورەکانی ھەرێمی کوردستان دامەزراند، تاکوو ئەمڕۆش چالاکییەکانی پەکەکە لەناوچەکانی ھەرێم ماون و لەوکاتەوە بەبەردەوامی لە پێکداداندان لەگەڵ [[تورکیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robert W. Olson |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationali00olso |سەردێڕ=The Kurdish nationalist movement in the 1990s: its impact on Turkey and the Middle East |ڕێکەوت=١٩٩٦|پەڕە=[https://archive.org/details/kurdishnationali٠٠olso/page/٥٦ ٥٦]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kanan Makiya |ناونیشان=https://archive.org/details/republicoffearpo00maki |سەردێڕ=Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq, Updated Edition |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=University of California Press |ژپنک=٠-٥٢٠-٩٢١٢٤-٠|پەڕە=[https://archive.org/details/republicoffearpo٠٠maki/page/٣٢١ ٣٢١]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Kurdish War: The Ceasefire Is Over |ناونیشان=http://www.strategypage.com/qnd/kurdwar/articles/20100606.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=StrategyPage |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150701164730/http://www.strategypage.com/qnd/kurdwar/articles/20100606.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥، لە باشووری کوردستان [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠٠٥)|ڕێفراندۆمێک]] بۆ پرسی سەربەخۆیی باشووری کوردستان ئەنجامدرا، ٩٨٪ دەنگەکان بۆ جیابوونەوەبوون بەڵام ھەوڵەکە سەری نەگرت، کورد بەوە ڕازیکرا کە بەشداری پێدەکرێت لە نووسینەوەی دەستووری نوێی عێراق. لە ساڵی ٢٠١٧، لەبەردەوامی شەڕی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]]، باشووری کوردستان [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆمێکی]] دیکەی بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە عێراق ئەنجامدا، ئەم ڕێفراندۆمە دەنگدانەوەیەکی میدیایی جیھانی بەخۆیدا دروستکرد. ٩٢٫٧٣٪ دەنگەکان بۆ جیابوونەوە لە عێراق بوو.<ref>[https://www.france24.com/en/20170927-iraqi-kurds-vote-overwhelmingly-independence-referendum 92% of Iraqi Kurds back independence from Baghdad, election commission says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112022053/http://www.france24.com/en/20170927-iraqi-kurds-vote-overwhelmingly-independence-referendum |date=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی فەڕەنسا ٢٤، ڕۆژی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ بڵاوکراوەتەوە.</ref><ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdistan-referendum-results-vote-yes-iraqi-kurds-independence-iran-syria-a7970241.html Kurdistan referendum results: 93% of Iraqi Kurds vote for independence, say reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005220228/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kurdistan-referendum-results-vote-yes-iraqi-kurds-independence-iran-syria-a7970241.html |date= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی ئیندیپێندێنت، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ بڵاوکراوەتەوە.</ref> ڕێفراندۆمەکە ھیچ پێشوازی و پشتگیرییەکی نێونەتەوەیی نەبوو، حکوومەتی عێراق توانی ھەرێم ناچاربکات کە ئەنجامی ڕێفراندۆمەکە ھەڵبپەسێنێت ئەمەش دوای ئەوەی حکوومەتی عێراقی لەڕێگای ھێرشەکانییەوە توانی کەرکووک و مووسڵ لەژێر دەسەڵاتی ھەرێمی کوردستان بگەڕێنێتەوە بۆ لای خۆی<ref name="KurdsOilfields">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/tensions-mount-between-baghdad-and-iraqs-kurds/2014/07/11/7baeea5e-2bfe-4d07-942b-1653af3d60a3_story.html |سەردێڕ=Tensions mount between Baghdad and Kurdish region as Kurds seize oil fields |newspaper=[[واشینگتن پۆست|The Washington Post]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712001455/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/tensions-mount-between-baghdad-and-iraqs-kurds/2014/07/11/7baeea5e-2bfe-4d07-942b-1653af3d60a3_story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41641563 Iraqi forces enter Kirkuk as Kurds flee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103163349/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41641563 |date= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی بی بی سی، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بڵاوکراوەتەوە.</ref> و گەشتە ئاسمانییەکانیش لەسەر ھەرێم دابخات. === ئێران === {{هەروەها ببینە|کوردستانی ئێران}} لە ڕەھەندی مێژوویییەوە ناوچە کوردییەکان ھەموویان بەشێک بوونە لە [[سەفەوییەکان|ئیمپراتۆری سەفەوی]]/ئێرانی بەڵام دواتر بەشی ڕۆژاوای ئەو ناوچەیە لە شەڕی بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لەدەست درا.<ref>{{Cite encyclopedia |last=McLachlan |first=Keith |title=Boundaries i. With the Ottoman Empire |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-i |date=15 December 1989 |accessdate=16 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112022053/https://iranicaonline.org/articles/boundaries-i |بەستەری شکاو=no}}</ref> لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، [[ئێران]] لە [[پەیمانی ڤێرسای]] داوای چەند ناوچەیەکی لە [[باکووری کوردستان]] بە [[ئامەد|ئامەدیشەوە]] ھەروەھا [[مووسڵ]]ی دەکرد کە بگەڕێتەوە سەر خاکی ئەوان بەڵام ئەو داواکارییە لەلایەن وڵاتە زلھێزەکانی ڕۆژاوا ڕەتکرایەوە.<ref name="schofield2">{{Cite encyclopedia |last=Schofield |first=Richard N. |title=Boundaries v. With Turkey |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-v |date=15 December 1989 |accessdate=17 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200527010941/http://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-v |بەستەری شکاو=no}}</ref> لەبڕی ئەوە، ناوچە کوردییەکان دابەشکران بەسەر وڵاتانی [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[سووریا]] و [[تورکیا]].<ref name="kreyenbroekKWL2">{{Cite encyclopedia |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-i |date=20 July 2005 |accessdate=17 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112022053/https://iranicaonline.org/articles/boundaries-i |بەستەری شکاو=no}}</ref> لە ئەمڕۆدا، کوردەکانی ئێران زیاتر لە باکووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە لەگەڵ ناوچەی خۆراسان نیشتەجێن و ٧٪ بۆ ١٠٪ ئێران پێکدەھێنن.<ref name="kreyenbroek17196">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kreyenbroek |یەکەم=Philip G. |ناونیشان=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/17 |سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview |دوایین٢=Sperl |یەکەم٢=Stefan |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurds٠٠pkre/page/١٧ ١٧–١٩]|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی کوردەکان ٦٫٥ بۆ ٧٫٩ ملیۆن دادەنرێت، نزیکەی ١٠٫٦٪ (٢ ملیۆن کەس) بووە لە ساڵی ١٩٦٥ ھەروەھا ٨٪ (٨٠٠ ھەزار کەس) بووە لە ساڵی ١٨٥٠.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey |پەڕە=١٢|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref> بەپێچەوانەوەی ناوچەکانی دیکە، پەیوەندییەکی بەھێزی ھونەر و کەلتووری (چاند) لە نێوان گەلی کورد و گەلانی دیکەی ئێرانی ھەیە.<ref name="kreyenbroek17196"/> بەشێک لە خێزان و خانەدانە نوێیەکانی وەک سەفەوی و [[زەندییەکان]] خۆیان بە کوردی ڕەسەن دەزانن. وێژەی کوردی (لە نێویاندا [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] و [[گۆرانی]]) بەدرێژایی مێژوو لەناو سنوورەکانی ئێران پەرەی سەندووە و بەچڕی کەوتووەتە بەر کاریگەری [[زمانی فارسی]].<ref name="kreyenbroekKWL2"/> بەھۆی پتەوی لە پەیوەندی مێژوویی و کەلتووری لە نێوان کورد و گەلانی ئێرانی، ئەوا ئەوە بەیەکێک لە ھۆکارەکان دازانرێت کە بەشێک لە سەرکردە کوردەکان دەوڵەتێکی جودایان بۆ کورد نەخواستووە.<ref name="kreyenbroek17196"/><ref name="kreyenbroek13814111">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kreyenbroek |یەکەم=Philip G. |ناونیشان=https://archive.org/details/kurds00pkre/page/138 |سەردێڕ=The Kurds: A Contemporary Overview |دوایین٢=Sperl |یەکەم٢=Stefan |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٧٢٦٥-٦|شوێن=London; New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/kurds٠٠pkre/page/١٣٨ ١٣٨–١٤١]|oclc=٢٤٢٤٧٦٥٢}}</ref><ref name="banuaziziweiner3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Banuazizi |یەکەم=Ali |ناونیشان=https://archive.org/details/statereligioneth0000unse/page/186 |سەردێڕ=The State, Religion, and Ethnic Politics: Afghanistan, Iran, and Pakistan |دوایین٢=Weiner |یەکەم٢=Myron |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٢٣٨٥-٤|شوێن=Syracuse, N.Y. |پەڕەکان=[https://archive.org/details/statereligioneth٠٠٠٠unse/page/١٨٦ ١٨٦–١٨٧]|oclc=١٣٧٦٢١٩٦|بەستەری نووسەر٢=Myron Weiner}}</ref> ھەمیشە دەسەڵاتدار و حکوومەتی ئێرانی لەدژی ھەر نیشانەیەک، بیرۆکە و بزاڤێک بوونە بۆ سەربەخۆیی کوردەکانی ئێران.<ref name="kreyenbroek17196"/> لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەم و ماوەیەکی کورت دوای جەنگەکە، حکوومەتی ئێران چالاکی و ھێزی بەسەر چەند ناوچەیەکی کوردی و ھۆزە کوردییەکان نەما، ئەمەش وایکرد سەرۆک ھۆزەکان بتوانن دەسەڵاتی ناوچەکەیان بگرنە دەست و ناوچەیەکی گەورە بخەنە ژێر کۆنتڕۆلی خۆیان.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لە ھەمان کاتدا شەپۆڵێکی نەتەوەیی بەھۆی جیابوونەوەیان لە دەوڵەتی عوسمانی بەشێوەیەک کاریگەریان لەسەر ھۆز و ناوچەکانی سەر سنوور ھەبوو، ئەم ڕەوتە خۆیان وەک ڕێبەری نەتەوەیی کوردی دەبینی.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لەو سەردەمە جیاوازی و ناکۆکی مەزھەبی شیعە و سووننە لە دەوڵەتی ئێران و عوسمانی زاڵبوو، ئێران وەک دەوڵەتێکی زۆرینە شیعە ناسراوبوو،<ref name="banuaziziweiner3"/><ref name="ashraf3">{{Cite encyclopedia |last=Ashraf |first=Ahmad |title=Iranian Identity iv. 19th–20th Centuries |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries |date=15 December 2006 |accessdate=17 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200604225039/http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries |بەستەری شکاو=no}}</ref> لەبەرامبەردا کورد وەک [[ستوونی پێنجەم|ستوونێکی پێنجەمی]] عوسمانی بە موسڵمانێکی سوننە مەزھەب لەناوچەکە سەیر دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey |پەڕە=٣٢|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref> [[پەڕگە:Snah.JPG|وێنۆک|دیمەنێک لە شاری [[سنە]]، یەکێک لە شارە دیارەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] لە [[ئێران]].|ڕاست]] لەکۆتایی دەیەی ١٩١٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٢٠، شۆڕشگێکی ھۆزگەرایی بە سەرکردایەتی [[سمکۆ|سمکۆی شکاک]] کوردستانی ئێرانی گرتەوە. وێڕای ئەوەی توخمەکانی کوردایەتی لەناو بزووتنەوەکەی سمکۆدا ھەبوو، بەڵام مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە سمکۆ و بزووتنەوەکەی تەواو پشتیان بەھۆز و خێلەکان دەبەست.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لەوکاتەدا نەک تەنیا ھێزەکانی حکوومەت و دانیشتووانە ناکوردەکان ھێرشیان دەکرایە سەر، بەڵکوو ھێرش و دزی دەکرایە سەر کوردەکانیش.<ref name="kreyenbroek13814111"/><ref name="entessar">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Entessar |یەکەم=Nader |سەردێڕ=Kurdish Politics in the Middle East |بڵاوکەرەوە=[[Lexington Books]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٩١-٤٠٣٩-٠|شوێن=Lanham |پەڕە=١٧|oclc=٤٣٠٧٣٦٥٢٨}}</ref> شەڕکەرەکان ھیچ ھەست و بیرکردنەوەکەیان لەبارەی یەکێتیی کوردبوون و بەیەکەوە جەنگانی کوردەکانیان نەبوو.<ref name="kreyenbroek13814111"/> دوای ناکۆکییەکی زۆر لە نێوان تەھران و ئەنقەرە، شەڕ و پێکدادانی سەربازی لەناوچە سنوورییەکانی ھەردوو وڵات ڕوویدا.<ref name="schofield2"/> ھەردوو دەوڵەت، ھۆزە کوردەکانییان وەک ئامرازێکی سیاسیی بەکاردەھێنا: تورکیا یارمەتی سەربازی بەخشییە بزووتنەوە دژە ئێرانییەکان لەناویاندا یارمەتی بزووتنەوەکەی سمکۆیان دا لە ساڵانی ١٩١٨ بۆ ١٩٢٢،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=William Edward David |سەردێڕ=Caucasian battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian border, 1828–1921 |دوایین٢=Muratoff |یەکەم٢=Paul |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=١٩٥٣|شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٩٦|oclc=١١٠٢٨١٣}}</ref> ھاوکات ئێرانیش ھەمان کاری کردەوە بەیارمەتیدانی شۆڕشی ئارارات لە ساڵی ١٩٣٠. لە دەرەنجامی سیستەمی زۆرداری حکوومەتی ئێرانی لە پڕۆسەی لەناوبردنی شوناسی خێلەکان و دەسەڵاتی خۆجێی لە ناوچەکە ئەوا بووە ھۆی دروست بوونی چەندین شۆڕش لە دەیەکانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ لە ناوچەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردستان]]، ئازەربایجانی ئێران و [[پارێزگای لوڕستان|لورستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bayat |یەکەم=Kaveh |سەردێڕ=The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah 1921–1941 |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Taylor & Francis Group]] |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٣-٤٢٣١٤-١|editor-last=Cronin |editor-first=Stephanie |زنجیرە=BIPS Persian Studies Series |شوێن=London; New York |پەڕەکان=٢٢٤–٢٣٠|chapter=Chapter 12: Riza Shah and the Tribes |oclc=٥٤٠٥٩٣٦٩}}</ref> ئەم ڕێکارانەی حکوومەت بەدیاریکراوی وایکرد کە کورد چەند شۆڕشێکی خێلەکی ڕێکبخات.<ref name="kreyenbroek13814111"/> [[پەڕگە:Mustafa Barzani in Mahabad Kurdish Republic.jpg|وێنۆک|وێنەی [[قازی محەممەد]] و کۆمەڵێک سەکردەی تری کۆماری [[مەھاباد]] لەوانە مەلا [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]] کە لە پێشەوە وەستاوە.]] لە ئەنجامەکانی گەشەسەندنی [[پان تورکیزم]] و [[پان عەرەبی]] کە وەک ھەڕەشەیەکیش دەبینرا لەسەر قەوارەی ئێران، ئەوا لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٢٠، بزاڤی [[پان ئێرانیزم]] دروست بوو.<ref name="ashraf3"/> بەشێک لە گرووپ و میدیا ئێرانییەکان بە ئاشکرا پشتیوانییان لە کوردانی بەرھەڵستیکار دەکرد لەدژی تورکیا.<ref>{{Cite encyclopedia |last=Parvin |first=Nassereddin |title=Iran-e Kabir |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Columbia University |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-e-kabir |date=15 December 2006 |accessdate=17 August 2013 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200924143541/https://iranicaonline.org/articles/iran-e-kabir |بەستەری شکاو=no}}</ref> خانەوادەی پەھلەوییەکان سیستمی ناسیۆنالیزمی ئێرانیان چەسپاند.<ref name="ashraf3"/> کە تێیدا کوردیان وەک بەشێک لە نەتەوەی ئێران دەبینی.<ref name="banuaziziweiner3"/> [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] بەسەر کوردی ھەڵدەدا و بە ئێرانییەکی بنەڕەتی دایدەنان یانیش بە یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین نەتەوەکانی ئێرانی دادەنا.<ref name="Izady 1992 1982">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady |یەکەم=Mehrdad |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |سەردێڕ=The Kurds: A Concise Handbook |بڵاوکەرەوە=Crane Russak |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٩-٣|شوێن=Washington |پەڕە=[https://archive.org/details/kurdsconcisehan٠٠izad/page/١٩٨ ١٩٨]|oclc=٢٥٤٠٩٣٩٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> لەلایەکی دیکەشەوە لەو سەردەمە بیرووباوەڕی مارکسیزم و [[کۆمۆنیزم]] لە ناوچەکە و ناو کوردستان لەژێر کاریگەری [[یەکێتیی سۆڤیەت]] گەشەی کردبوو، ئەمەش لەکاتی قەیرانی ئێرانی ١٩٤٦ قووڵ بوویەوە کاتێک کوردەکان لە [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] و کۆمۆنیستەکان ھەوڵیاندا بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی ئۆتۆنۆمی،<ref>Zabih, Sepehr (15 December 1992). [http://www.iranicaonline.org/articles/communism-ii Communism ii.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004212727/http://www.iranicaonline.org/articles/communism-ii|date=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}. in ''[[Encyclopædia Iranica]]''. New York: Columbia University</ref> لە ئەنجامدا [[کۆماری کوردستان]] بە ڕێبەرایەتی [[قازی محەممەد]] دامەزرا. ئەم دەسەڵاتە کوردییە بە حکوومەتێکی بووکەڵەی یەکێتیی سۆڤیەت دەبینرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Romano |یەکەم=David |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationali00roma |سەردێڕ=The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٠٤١-٤|زنجیرە=Cambridge Middle East studies, 22. |شوێن=Cambridge, UK; New York |پەڕە=[https://archive.org/details/kurdishnationali٠٠roma/page/n٢٣٩ ٢٢٧]|oclc=٦١٤٢٥٢٥٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chelkowski |یەکەم=Peter J. |ناونیشان=https://archive.org/details/ideologypowerinm0000unse/page/399 |سەردێڕ=Ideology and Power in the Middle East: Studies in Honor of George Lenczowski |دوایین٢=Pranger |یەکەم٢=Robert J. |بڵاوکەرەوە=Duke University Press |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٠٧٨١-٥|شوێن=Durham |پەڕە=[https://archive.org/details/ideologypowerinm٠٠٠٠unse/page/٣٩٩ ٣٩٩]|oclc=١٦٩٢٣٢١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, N.J. |پەڕەکان=٢١٧–٢١٨|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref> ھاوکات لەپاڵ کۆماری کوردستان ئەوا حکوومەتی خۆسەری ئازەربایجانیش دامەزرا، ئەویش بەھەمان شێوە بە بووکەڵەیەکی دیکەی سۆڤیەت دادەنرا.<ref name="kreyenbroek17196"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chubin |یەکەم=Shahram |ناونیشان=https://archive.org/details/foreignrelations0000chub/page/39 |سەردێڕ=The Foreign Relations of Iran: A Developing State in a Zone of Great-Power Conflict |دوایین٢=Zabih |یەکەم٢=Sepehr |بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ساڵ=١٩٧٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٢٦٨٣-٤|شوێن=Berkeley |پەڕەکان=[https://archive.org/details/foreignrelations٠٠٠٠chub/page/٣٩ ٣٩–٤١, ١٧٨]|oclc=١٢١٩٥٢٥|بەستەری نووسەر=Shahram Chubin}}</ref> ئەو دەوڵەتە کوردییە تەنیا چەند شارێکی کەمی لە خۆ دەگرت، نەیانتوانی لەگەڵ شارەکانی دیکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان یەکبگرن، بەھۆی ئەوەی نەیانتوانی ھۆز و خێلەکانی دەرەوەی مەھاباد ڕازی بکەن.<ref name="kreyenbroek17196"/> لە ئەنجامی ھاتنە دەرەوەی سۆڤیەت لە ئێران لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦، حکوومەتی ئێرانی توانی دەسەڵاتەکانی بێنێتەوە سەر مەھاباد بەبێ ھیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەک بەھۆی [[خیانەت]] و ھەڵگەڕانەوەی ھۆز و خێلەکان لە پشتیوانی کۆماری مەھاباد.<ref name="kreyenbroek17196"/> {{multiple image | align = right | direction = vertical | total_width = 230px | caption_align = right | image1 = Iranian Kurds demonstration in support of Kobanî people 01.jpg | image2 = Iranian Kurds demonstration in support of Kobanî people 04.jpg | footer = خۆپیشاندانی کوردانی ئێران دژی گەمارۆی کۆبانی لەلایەن داعشەوە. }} لە ساڵانی ١٩٦٧، ١٩٧٩، ١٩٨٩–١٩٩٦ چەند جووڵەیەک و شۆڕشی مارکسییانە لە [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵە]] لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەنجامدران، بەڵام کاریگەری ئەم ھێزە چەکدارییانە بەقەد کاریگەری [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] نەبووە لە [[تورکیا]]، ھەروەھا لەو سەردەمە بەقەد ئەوان سوور نەبوون لەسەر دەوڵەتی کوردی.<ref name="kreyenbroek13814111"/><ref name="romano240">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Romano |یەکەم=David |ناونیشان=https://archive.org/details/kurdishnationali00roma |سەردێڕ=The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٠٤١-٤|زنجیرە=Cambridge Middle East studies, 22. |شوێن=Cambridge, UK; New York |پەڕە=[https://archive.org/details/kurdishnationali٠٠roma/page/n٢٥٢ ٢٤٠]|oclc=٦١٤٢٥٢٥٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٥٣٤٢-٤|شوێن=Princeton, New Jersey |پەڕە=٤٥٣|oclc=٧٩٧٥٩٣٨|بەستەری نووسەر=Ervand Abrahamian}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yodfat |یەکەم=Aryeh |ناونیشان=https://archive.org/details/sovietunionarabi0000yodf |سەردێڕ=The Soviet Union and Revolutionary Iran |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]] |ساڵ=١٩٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٧٤٩١٠-١|شوێن=New York |oclc=٩٢٨٢٦٩٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> سەرباری ئەوانەش، سەکردە دیارەکانی وەک [[قازی محەممەد]] و [[عەبدولڕەحمان قاسملوو|عەبدولڕەحمان قاسملو]] لەسێدارە و تیرۆرکران لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە.<ref name="kreyenbroek17196"/> لەکاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، حکوومەتی ئێرانی ھاوکاری پشتگیری کوردەکانی عێراقی دەکرد، لە نێویاندا حیزبەکانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتیمانی کوردستان]]، ئەمەش لە پێناو زیان گەیاندن بوو بە دەوڵەتی عێراقی ھەروەھا ئێران ١٫٤ ملیۆن کوردی عێراقی وەک پەنابەر لە خۆیگرت کە لە ترسی ھێرشەکانی [[سەددام حوسێن]] ماڵ و شوێنی خۆیان جێھیشت بوو. وێڕای ئەوەی کە گرووپ و حیزبە مارکسییەکانی کورد لە ئێران قەدەغە و پەرتەوازەکران لەدوای ھەڵوەشتاندنەوەی سۆڤیەت، ئەوا لە ساڵی ٢٠٠٤ حیزبێکی نوێ دامەزرا بەناوی [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان|پژاک]]، کە وەک ھاوپەیمانێکی سەربەخۆی پەکەکە لەناوچەکە دەستی بە چالاکی سەربازی کرد.<ref name="katzman2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katzman |یەکەم=Kenneth |سەردێڕ=Iraq: Post-Saddam Governance and Security |بڵاوکەرەوە=[[Nova Science Publishers]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٤٧٠-١١٦-٣|شوێن=New York |پەڕە=٣٢|oclc=٧٥٦٤٩٦٩٣١}}</ref> پژاک لەلایەن ئێران، تورکیا و ئەمریکا بە گرووپێکی تیرۆریستی تۆمارکراوە.<ref name="katzman2" /> ھەندێ لە شیکەرەوەکان پژاک وەک مەترسی دانانێن بۆ حکوومەتی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Habeeb |یەکەم=William Mark |سەردێڕ=The Middle East in Turmoil: Conflict, Revolution, and Change |ناونیشان=https://archive.org/details/middleeastinturm0000habe |دوایین٢=Frankel |یەکەم٢=Rafael D. |دوایین٣=Al-Oraibi |یەکەم٣=Mina |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣٩١٤-١|شوێن=Santa Barbara |پەڕە=[https://archive.org/details/middleeastinturm٠٠٠٠habe/page/٤٦ ٤٦]|oclc=٧٥٣٩١٣٧٦٣}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠١١، ئاگربەستێک لەنێوان پژاک و ئێران دروست بوو، بەڵام چەند جارێکیش گرژی و ڕووبەڕووبوونەوە کەوتووەتە نێوان پژاک و [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]].<ref name="elling2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Elling |یەکەم=Rasmus Christian |سەردێڕ=Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-١١٥٨٤-٢|شوێن=New York |پەڕە=٣١٢|oclc=٧١٤٧٢٥١٢٧}}</ref> لەلایەن حکوومەتە جیاوازەکانی ئێران، کوردیش پەلکێش و بەشداری لە ژیانی سیاسیی ئێراندا پێدەکرێت.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لە ساڵی ١٩٥٢ سیاسەتوانی کورد و لیبڕال، [[کەریم سنجابی]] لەلایەن حکوومەتەکەی [[محەممەد موسەددیق]] کرا بە وەزیری پەروەردە.<ref name="Izady 1992 1982"/> لە سەردەمی دەسەڵاتی شا [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی|محەممەدڕەزا پەھلەوی]] چەند کوردێکیش بوونە ئەندام پەرلەمانی ئێران ھەروەھا چەند کەسێکی دیکەش کران بە ئەفسەری پۆلیس، ھەروەھا وەزیری کوردیش ھەبووە.<ref name="kreyenbroek13814111"/> ھەر لە سەردەمی پەھەولیدا، چەند پڕۆژە و کارێک بەدڵی کورد کرا لەوانە لە ساڵی ١٩٦٢ سیستمی چاکسازی زەوی و زار کە وایکرد کە زەوییەکان بۆ کورد بمێننەوە.<ref name="kreyenbroek13814111"/> لە سەرەتاکانی ٢٠٠٠، لە کۆی ٢٩٠ ئەندام پەرلەمانی ئێران ئەوا ٣٠ کورد ھەبوون.<ref name="howard2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard |یەکەم=Roger |سەردێڕ=Iran in Crisis?: The Future of the Revolutionary Regime and the US Response |بڵاوکەرەوە=[[Zed Books]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٢٧٧-٤٧٤-٨|شوێن=London; New York |پەڕەکان=١٨٥–١٨٦|oclc=٥٤٩٦٦٥٧٣}}</ref> لەم چەند ساڵانەی دواییش کوردەکان پۆستی دیکەی باڵایان وەرگرتووە لەوانە لە ماوەی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٣، محەممەد ڕەزا ڕەحیمی بووەتە جێگری یەکەمی سەرۆککۆماری ئێران ھەروەھا محەممەد باقر قالیباف بووەتە سەرۆکی [[شارەوانی]] [[تاران]] و دواتریش لە ساڵی ٢٠٢٠ بووە سەرۆکی پەرلەمانی ئێران. لە ئەمڕۆدا زمانی کوردی لە چاو سەرەتاکانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران زیاتر بەکاردێت، ڕۆژنامە و ڕاگەیاندنی کوردی ھەن.<ref name="howard2"/> سەرباری ئەوەش ھەندێکجار بەرتەسەککردنەوە لە بەکارھێنانی زمانی کوردی ڕوویانداوە.<ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/07092020 زارا محەممەدی.. نموونەی تواندنەوەی زمانی کوردی لە ئێراندا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108124935/https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/07092020 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، [[ڕووداو (وێبگە)|ماڵپەڕی ڕووداو]]، ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە.</ref> حکوومەتی ئیسلامیی ئێران، چالاکیی و پەیوەندییە سیاسییەکانی قەدەغەکردووە کە لە دژی فیکری ئەو وڵاتەن، بەم ھۆیەوەشەوە ساڵانە چەندین چالاکوانی کورد زیندانی دەکرین و لەسێدارە دەدرێن.<ref>[https://rojnews.news/كوردستان/ڕژێمی-ئێران-سزای-سێدارە-بەسەر-زیندانی/ ڕژێمی ئێران سزای سێدارە بەسەر زیندانییەکی ڕۆژئاوای کوردستاندا دەسەپێنێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114062059/https://rojnews.news/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%DA%95%DA%98%DB%8E%D9%85%DB%8C-%D8%A6%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |date=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی ڕۆژ نیوس، ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠ بڵاوکراوەتەوە.</ref><ref>[https://kurdpa.net/so/news/زیندانییەکی-سیاسیی-کورد-لە-زیندانی-سنە-لە-سێدارە-درا زیندانییەکی سیاسیی کورد لە زیندانی سنە لە سێدارە درا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125145/https://kurdpa.net/so/news/%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%84%DB%95-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%86%DB%95-%D9%84%DB%95-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95-%D8%AF%D8%B1%D8%A7 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی کوردپا، ١١ی گەلاوێژی ٢٧١٧ی کوردی بڵاوکراوەتەوە.</ref><ref>[http://chawigal.com/?p=309 کۆماری سێدارە لە ئێران،سامان نەسیمی و پێنج لاوی تری لەسێدارەدا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125307/http://chawigal.com/?p=309 |date= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی چاوی گەل، ١٢ی شوباتی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە.</ref> === سووریا === {{سەرەکی|کوردانی سووریا}} [[پەڕگە:Syria Ethno-religious composition-ar.png|وێنۆک|ناوچە کوردنشینەکانی سووریا بە پەمەیی لەسەر نەخشەی سووریا دیاری کراون.]] کورد و کەمەنەتەوەکانی دیکە کە عەرەب نین ئەوا ١٠٪ دانیشتووانی [[سووریا]] پێکدەھێنن. کورد گەورەترین کەمەنەتەوەیە لە سووریا. زۆربەی کوردەکان لە باکووری ڕۆژھەڵات و باکووری سووریا نیشتەجێن، سەرباری ئەوەش ئەوا ژمارەیەکی زۆر کورد لە [[حەلەب]] و [[دیمەشق]] دەژین. کوردەکان لە سووریا ھەردەم مافەکانیان پێشێل کراوە.<ref>[http://www.amnestyusa.org/document.php?lang=e&id=80256DD400782B8480256F63006435DB Syria: End persecution of human rights defenders and human rights activists] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013142249/http://www.amnestyusa.org/document.php?lang=e&id=80256DD400782B8480256F63006435DB|date=13 October 2007}}.</ref> دروستکردنی حیزبی سیاسیی بۆ کوردەکان قەدەغە بووە. لە سووریا ھەردەم ڕێگری لە شووناسی کوردبوون کراوە، ڕێگا بە بەکارھێنانی زمانی کوردی گیراوە، ناونانی منداڵەکان دەبوو عەرەبی بێت نەوەک کوردی، [[ڕاگواستن]]ی کوردەکان لەناوچەکانی خۆیان پڕۆسەیەکی درێژی ڕژێمەکانی سووریا بووە. لە سووریا، ڕێگری کراوە کە شوێنە بازرگانییەکانیش بەناوی کوردی کاربکەن.<ref name="Syria_Silenced_Kurds2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Syria: The Silenced Kurds |ناونیشان=http://hrw.org/reports/1996/Syria.htm |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010023746/https://www.hrw.org/reports/1996/Syria.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/syria9812.htm "Essential Background: Overview of human rights issues in Syria"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530112641/hrw.org/english/docs/2005/01/13/syria9812.htm |date=٣٠ی ئایاری ٢٠١٢ }}. Human Rights Watch, 31 December 2004.</ref> لە سووریا، کوردەکان ناسنامەیان بۆ دروستنەکراوە و لە ھاوڵاتیبوونی سووریایی بێبەشکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-02-voa15.cfm?CFID=46444555&CFTOKEN=26238763 |سەردێڕ=Syria's Kurds Struggle for Rights |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://webarchive.loc.gov/all/20080914200349/http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-02-voa15.cfm?CFID=46444555&CFTOKEN=26238763 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref name="themedialine_125682">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Media Line |ناونیشان=http://themedialine.org/news/news_detail.asp?NewsID=12568 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110930051627/http://themedialine.org/news/news_detail.asp?NewsID=12568 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> بەھۆی ئەو سیاسەتانەوە کورد لە سووریا بێدەنگکراوە.<ref name="Syria_Silenced_Kurds2"/> چەندجارێک کوردەکان گفتی ئەوەیان پێدرابوو کە مافی ھاوڵاتیبوون لە سووریا وەردەگرن.<ref name="themedialine_125682"/> لەگەڵ [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]، کوردەکانی سووریا ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمیان بۆخۆیان ڕاگەیاند لەژێر ناوی ڕۆژاوا کە لەچەند کانتۆنێک پێکدێت. دەسەڵات و ھەرێمی ڕۆژاوا بەردەوام لەلایەن [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]] و دەوڵەتی تورکیا دژایەتی دەکرێت.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/nov/01/we-stand-in-solidarity-with-rojava-an-example-to-the-world We stand in solidarity with Rojava, an example to the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002134723/https://www.theguardian.com/world/2019/nov/01/we-stand-in-solidarity-with-rojava-an-example-to-the-world |date= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی گاردیان، ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکراوەتەوە.</ref> لە ساڵی ٢٠١٩، لە ئەنجامی ئۆپەراسیۆن و [[ھێرشی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان (٢٠١٩)|ھێرشەکانی تورکیا]] بەھاوکاری ھێزە دیموکراتییەکانی سووریا ئەوا شاری [[کۆبانی|کۆبانییان]] گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bethan McKernan |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Turkey launches military operation in northern Syria |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |وێبگە=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191015081703/https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Syrian government forces set to enter Kobani and Manbij after SDF deal |ناونیشان=https://thedefensepost.com/2019/10/13/syria-government-russia-kobani-manbij-sdf/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=The Defense Post |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201025001116/https://www.thedefensepost.com/2019/10/13/syria-government-russia-kobani-manbij-sdf/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوانەش دوای ئەوە ھاتن کە ئیدارەی ئەمریکا بە سەرۆکایەتی [[دۆناڵد ترامپ]] بڕیاریدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ڕۆژاوا بکێشنێتەوە.<ref name="withdraw">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49956698?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cp7r8vgl2y7t/kurds&link_location=live-reporting-story |سەردێڕ=Trump makes way for Turkey operation against Kurds in Syria |ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[BBC News]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191220053236/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49956698?intlink_from_url=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fnews%2Ftopics%2Fcp7r8vgl2y7t%2Fkurds&link_location=live-reporting-story |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> === ئەرمینیا === لە ماوەی ساڵانی ١٩٢٠ تاکوو سەرەتای ١٩٩٠، ئەرمینیا بەشێک بووە لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. کوردانی ئەرمینیا وەک ھەر یەکێک لە کامەیتییەکانی دیکە لە سۆڤیەت ئەوا ڕێزی لێگیراوە. کوردەکانی ئەرمینیا بۆ چالاکییەکانیان، بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە و پەخشکردنی ڕادیۆ پشتگیری دارایی کراون. لەکاتی ناکۆکی و جەنگ لە [[ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] کوردەکان ناچارکراون کە ماڵ و حاڵی خۆیان لەو ناوچەیە جێبھێڵن. دوای ھەڵوەشاندنەوەی سۆڤیەت، بەشێکی زۆر لە کوردەکانی ئەرمینیا ناوچەکانی خۆیان بەرەو [[ڕووسیا]] و ڕۆژاوای ئەورووپا جێھێشت.<ref name="meho">[http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf "Kurds and Kurdistan: A General Background"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624190132/http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ }}, p. 22</ref> لەم دواییانەش، بەپێی سیستەمێک ئەوا کورسییەکی پەرلەمانی ئەرمینیا بۆ کەمایەتی کوردەکانی ئەو وڵاتە دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=DocumentView |ناونیشان=http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=105967 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.arlis.am |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027101355/https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=105967 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[http://parliament.am/parliament.php?id=parliament&page=1&lang=eng مێژووی پەرلەمانی ئەرمینیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027091615/http://parliament.am/parliament.php?id=parliament&page=1&lang=eng |date=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}، ماڵپەڕی پەرلەمانی ئەرمینیا، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.</ref> === ئازەربایجان === لە ساڵی ١٩٢٠، دوو ناوچەی کوردی لە ئازەربایجان جێوانشیر و ڕۆژھەڵاتی زەنگەزور یەکیانگرت بۆ پێکھێنانی [[کوردستانی سوور]]. ماوەی دەسەڵاتی کوردەکان لەو ناوچەیە زۆری نەخایاند و ساڵی ١٩٢٩ی تێنەپەڕاند. لەوەتەی ساڵی ١٩٨٩، لە ئەنجامی ناکۆکییەکان لەسەر ناوچەی [[ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] ئەوا زیاتر لە ١٥٠ ھەزار کورد ڕووبەڕووی شوێن گۆڕین و دیپۆرتکرانەوە بوون.<ref name="meho2">[http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf "Kurds and Kurdistan: A General Background"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624190132/http://www.slis.indiana.edu/faculty/meho/meho-bibliography-2001.pdf |date=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ }}, p. 22</ref> === کوردەکان لە ئوردن و سووریا و میسڕ و لوبنان === {{سەرەکی|دەوڵەتی ئەییووبی}} سەرۆکی کورد [[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەدین]] لەگەڵ مامەکانی ئەمیر عادل و ئەمیر شێرکۆ، پەیوەندییان بە شەڕڤانانە کوردەکانەوە کرد. لە شارەکانی تکریت، موسڵ، ھەولێر، شارەزوور شام (ئەمڕۆ پێی دەوترێت سووریا، لوبنان) بۆ پاراستنی خاکی ئیسلام لە دژی ھێرشی خاچھەڵگران. پادشای کورد و مامی بۆ ماوەیەکی کورت حوکمی باکووری عێراق و ئوردن و سووریا و میسڕیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky |یەکەم=V. |ناونیشان=https://archive.org/details/studiescaucasian00mino |سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=١٩٥٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/studiescaucasian٠٠mino/page/n١٣١ ١٢٤]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> سەڵاحەدین لە سووریا و ئەمیر شێرکۆ لە میسڕ و ئەمیر عادل لە ئوردن، لەگەڵ ئەندامانی خێزان حوکمی زۆربەی شارەکانی ئەمڕۆی عێراق دەکرد. کوردەکان چەندین قەڵای مۆنۆمێنتیان لەو زەویانە دروست کرد کە حوکمیان دەکرد، بەتایبەتی ئەوەی پێی دەوترا «کوردستانی سووریا» و لە دیمەشقی پایتەختی سووریا. بینایەکی بەرز بەناوی ''قەلحە'' ھێشتا ماوە لە ناوەڕاستی گەڕەکی باشووری ڕۆژئاوای دیمەشق، بنەماڵەی ئەیوبیان لەوێ چەندین ساڵ بەردەوام بوون، ھەموویان لە ڕەچەڵەکی کورد بوون. == کاتھێڵ == {{وتاری سەرەکی|کاتھێڵی مێژووی کورد}} {{کاتھێڵی مێژووی کورد}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.britannica.com/topic/Kurd کوردەکان]، لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا * {{Curlie|Society/History/By_Region/Middle_East/Kurdistan|کورد و کوردستان}} {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٧٣٤٧٢١|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|ئێران|سووریا|مێژوو|تورکیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{خەڵکی کورد}} [[پۆل:مێژووی کورد|مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:کوردەکان]] rcbifnq0l7wbwlk3tymrkys9trbguk1 0 52701 1613973 731108 2026-08-01T09:09:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613973 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 4 92124 1613790 1609460 2026-07-31T14:07:42Z حوسێن 42516 /* Animal (94 articles) */ 1613790 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ژزت}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have correspondingly high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles (please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. =Biology and health sciences (1,480 articles)= ==<span id="Basics"></span>Basics (43 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ## {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''''[[مەرگ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ### {{ھێما|GA}} '''[[خۆکوشتن|خۆکوژی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} '''[[Abiogenesis]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} '''[[ئۆرگانیزم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|B}} [[Model organism]] # {{ھێما|GA}} '''''[[ژینناسی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ## {{ھێما|C}} [[میکرۆبناسی]] ## {{ھێما|Start}} {{ھێما|FGAN}} [[کەڕووناسی]] # {{ھێما|Start}} [[Biomechanics]] # {{ھێما|FA}} '''[[جێنەتیک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[جین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[بۆماوە پەڕلە]] ## {{ھێما|B}} [[Gene expression]] ## {{ھێما|C}} '''[[بۆماوە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[Epigenetics]] ## {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Human genome]] ## {{ھێما|GA}} [[Hybrid (biology)|Hybrid]] ## {{ھێما|C}} [[Mendelian inheritance]] # {{ھێما|FA}} '''''[[پەرەسەندن]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ## {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|GA}} '''[[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[گونجاندن]] ## {{ھێما|GA}} [[لادانی بۆماوەیی]] ## {{ھێما|GA}} [[History of life]] ## {{ھێما|C}} [[بازدان]] # {{ھێما|C}} '''[[پەرەسەندنی مرۆڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} ''[[Australopithecus]]'' ## {{ھێما|GA}} ''[[مرۆڤی بەتوانا]]'' ## {{ھێما|C}} ''[[مرۆڤی ھەستاو]]'' ## {{ھێما|GA}} [[Early European modern humans]] ## {{ھێما|GA}} [[مرۆڤی دێنیسۆڤان]] ## {{ھێما|GA}} [[نیاندەرتاڵ]] ## {{ھێما|GA}} ''[[Paranthropus]]'' # {{ھێما|B}} [[زانستی دەماری]] ## {{ھێما|B}} '''[[ھۆشە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} '''[[Paleontology]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[فۆسیل]] # {{ھێما|C}} [[Phylogenetics]] ## {{ھێما|C}} [[ناوی زانستی]] ## {{ھێما|GA}} '''[[Taxonomy (biology)|Taxonomy]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|C}} [[دەڤەر|Domain]] ### {{ھێما|B}} [[Kingdom (biology)|Kingdom]] ### {{ھێما|GA}} '''[[جۆر (ژینناسی)]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ==<span id="Anatomy and morphology"></span>Anatomy and morphology (121 articles)== ===Basics (5 articles)=== # {{ھێما|GA}} '''''[[توێکاری]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) # {{ھێما|B}} [[Dissection]] # {{ھێما|C}} [[ئەندام|Organ]] # {{ھێما|Start}} [[شانە (ژینناسی)|Tissue]] # {{ھێما|C}} [[Sexual dimorphism]] ===Animal (94 articles)=== {{Col-begin}} {{Col-break}} ====General (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی کوێرەڕژێنە]] ## {{ھێما|GA}} [[ئاڵگی ئەدریناڵ]] ## {{ھێما|GA}} [[تایرۆید]] # {{ھێما|FA}} '''[[کۆئەندامی بەرگری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[دژەتەن]] # {{ھێما|C}} [[زگ]] # {{ھێما|Start}} [[سەر]] # {{ھێما|C}} [[سینگ]] # {{ھێما|GA}} [[Venom]] ====Circulatory system (10 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[کۆئەندامی سووڕان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[خوێنبەر]] # {{ھێما|C}} '''[[خوێن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[خڕۆکەی سوور]] ## {{ھێما|C}} [[خڕۆکەی سپی]] # {{ھێما|B}} [[موولوولەی خوێن]] # {{ھێما|GA}} '''[[دڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی لیمف]] # {{ھێما|B}} [[سپڵ]] # {{ھێما|C}} [[خوێنھێنەر]] ====Digestive system (7 articles)==== # {{ھێما|C}} [[دەم]] # {{ھێما|GA}} [[سوورێنە]] # {{ھێما|C}} [[گەدە]] # {{ھێما|C}} [[ڕیخۆڵەباریکە]] # {{ھێما|C}} [[ڕیخۆڵەئەستوورە]] # {{ھێما|C}} '''[[جەرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[پەنکریاس]] ====Muscular system (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[کۆئەندامی ماسوولکە]] # {{ھێما|B}} [[ماسوولکەڕیشاڵ]] # {{ھێما|C}} [[سارکۆمێر]] # {{ھێما|B}} '''[[ماسوولکەی ئێسکبەندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Col-break}} ====Nervous system (25 articles)==== # {{ھێما|B}} '''[[کۆئەندامی دەمار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]] ## {{ھێما|Start}} [[کۆئەندامی دەماریی دەوروبەری|ئەندامە دەمارییە بڵاوەکان]] # {{ھێما|GA}} '''[[مێشک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[لاسکی مێشک]] ## {{ھێما|FA}} [[مێشکۆڵە]] ## {{ھێما|C}} [[توێکڵی مێشک]] ## {{ھێما|C}} [[مۆخ]] ## {{ھێما|B}} [[دەمارەخانە]] # {{ھێما|C}} [[دڕکەپەتک]] # {{ھێما|Start}} [[کۆئەندامی ھەست]] # {{ھێما|Start}} [[Auditory system]] ## {{ھێما|GA}} '''[[گوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Hearing]] # {{ھێما|B}} [[Taste]] ## {{ھێما|B}} [[زمان (ئەندام)]] # {{ھێما|Start}} [[Olfactory system]] ## {{ھێما|Start}} [[لووت (ئەندام)]] ## {{ھێما|C}} [[Sense of smell]] # {{ھێما|C}} [[Somatosensory system]] ## {{ھێما|B}} [[ئێش]] # {{ھێما|C}} [[Visual system]] ## {{ھێما|B}} '''[[چاو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[بینایی]] ### {{ھێما|B}} [[Color vision]] ====Integumentary system (9 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[پۆشەرە کۆئەندام]] # {{ھێما|B}} [[مەمک]] # {{ھێما|B}} [[پەڕ]] # {{ھێما|B}} [[Fingerprint]] # {{ھێما|C}} [[Fur]] # {{ھێما|C}} [[موو]] # {{ھێما|C}} [[نینۆک]] # {{ھێما|C}} [[Scale (anatomy)]] # {{ھێما|C}} '''[[پێست]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Col-break}} ====Reproductive system (11 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[کۆئەندامی زاوزێ]] ## {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی زاوزێی مێینە]] ## {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی زاوزێی نێرینە]] # {{ھێما|Start}} [[ئەندامی زاوزێ]] ## {{ھێما|GA}} [[میتکە]] ## {{ھێما|C}} [[ھێلکەدان]] ## {{ھێما|C}} [[کێر]] ## {{ھێما|C}} [[ئاواڵ مناڵ]] ## {{ھێما|B}} [[گون]] ## {{ھێما|C}} [[مناڵدان]] ## {{ھێما|GA}} [[زێ]] ====Respiratory system (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی ھەناسە]] # {{ھێما|C}} [[ڕیشوو]] # {{ھێما|GA}} '''[[سی (ئەندام)]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Skeletal system (7 articles)==== # {{ھێما|Start}} '''[[ئێسکبەند]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ئێسک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Jaw]] # {{ھێما|C}} [[جمگە|جومگە]] # {{ھێما|B}} [[لەگەنە]] # {{ھێما|C}} [[کەللەسەر]] # {{ھێما|C}} [[بڕبڕە]] ====Urinary system (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[میزڵدان]] # {{ھێما|C}} [[گورچیلە]] # {{ھێما|C}} [[کۆئەندامی میز]] ====Tissues (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[شانەی گرێدەر]] ## {{ھێما|C}} [[کڕکڕە]] ## {{ھێما|C}} [[ڕەفیسکە]] # {{ھێما|C}} [[شانەی پۆشەر]] # {{ھێما|Start}} [[شانەی ماسوولکەیی]] # {{ھێما|Start}} [[شانەی دەماری]] {{Col-end}} ===Plant (20 articles)=== {{Col-begin}} {{Col-break}} ====General (12 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Plant anatomy]] # {{ھێما|B}} [[Plant morphology]] # {{ھێما|C}} '''[[گوڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میوە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[Berry (botany)|Berry]] ## {{ھێما|B}} [[بوندوق|Nut]] # {{ھێما|C}} [[گەڵا]] # {{ھێما|B}} [[Root]] # {{ھێما|B}} [[دەمیلە]] # {{ھێما|B}} '''[[Seed]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Shrub]] # {{ھێما|GA}} '''[[دار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Col-break}} ====Plant stem (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Plant stem]] # {{ھێما|C}} [[Bark (botany)|Bark]] # {{ھێما|Stub}} [[Trunk (botany)|Trunk]] ====Plant tissues (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Epidermis (botany)|Epidermis]] # {{ھێما|C}} [[Ground tissue]] # {{ھێما|C}} [[Meristem]] # {{ھێما|Start}} [[Vascular tissue]] # {{ھێما|Start}} [[Vascular cambium]] {{Col-end}} ===Fungus (2 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[دەزووەکەڕوو]] # {{ھێما|Start}} [[مایسلیۆم]] ==<span id="Biochemistry and molecular biology"></span>Biochemistry and molecular biology (42 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} '''[[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chemical biology]] # {{ھێما|C}} '''[[ژینناسیی گەردی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Biomolecule]] # {{ھێما|B}} [[Alkaloid]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کافاین]] ## {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کۆکایین]] ## {{ھێما|B}} [[مۆرفین]] ## {{ھێما|B}} [[نیکۆتین]] # {{ھێما|Start}} [[Biological pigment]] ## {{ھێما|Start}} [[Carotenoid]] ## {{ھێما|C}} [[کلۆرۆفیل]] ## {{ھێما|Start}} [[Melanin]] # {{ھێما|B}} [[کاربۆھیدرات]] ##Sugars <!--Sugar itself is in Everyday life section--> ### {{ھێما|B}} [[Fructose]] ### {{ھێما|B}} [[گلووکۆز]] ### {{ھێما|Start}} [[لاکتۆز]] ##Polysaccharides ### {{ھێما|B}} [[Cellulose]] ### {{ھێما|Start}} [[Chitin]] ### {{ھێما|B}} [[Glycogen]] ### {{ھێما|C}} [[نیشاستە]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆرمۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[دۆپامین]] ## {{ھێما|B}} [[ئەدریناڵین]] ## {{ھێما|B}} [[ئێسترۆجین]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئەنسۆلین]] ## {{ھێما|B}} [[Oxytocin]] ## {{ھێما|B}} [[Plant hormone]] ## {{ھێما|B}} [[تێستۆستێرۆن]] # {{ھێما|GA}} [[چەوری]]یەکان ## {{ھێما|B}} [[کۆلیستڕۆڵ]] ## {{ھێما|Start}} [[چەوری]] ## {{ھێما|C}} [[ترشی چەوری]] # {{ھێما|Start}} [[ترشی نووکلێیک]] ## {{ھێما|FA}} '''[[دی ئێن ئەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} '''[[ئار ئێن ئەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} '''[[پرۆتین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[ترشی ئەمینی]] ## {{ھێما|FA}} [[ئەنزیم]] ## {{ھێما|B}} [[ھیمۆگلۆبین]] ## {{ھێما|C}} [[پرۆتین (خۆراک)]] # {{ھێما|Start}} [[Steroid]] {{Div col end}} ==<span id="Biological processes and physiology"></span>Biological processes and physiology (47 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (10 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Blood sugar level]] # {{ھێما|C}} [[Circadian rhythm]] # {{ھێما|C}} '''[[ھەرسکردن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Excretion]] # {{ھێما|FA}} '''[[مێتابۆلیزم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Muscle contraction]] # {{ھێما|B}} '''[[فۆتۆسینتەسیس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Respiration (physiology)|Respiration]] # {{ھێما|C}} [[ڕێکخستنی پلەی گەرمی]] # {{ھێما|Start}} [[عارەقکردن (ئاوناسی)]] ===Biological reproduction (8 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[زاوزێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Asexual reproduction]] # {{ھێما|C}} [[Sexual reproduction]] ## {{ھێما|B}} '''[[زایەند]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[مێ]] ## {{ھێما|Start}} [[نێر]] # {{ھێما|Start}} [[Microbial cyst]] # {{ھێما|Start}} [[سپۆڕ]] {{Col-break}} ===Animal reproduction (7 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Birth]] # {{ھێما|C}} [[ھێلکە]] # {{ھێما|FA}} [[سووڕی مانگانە]] # {{ھێما|B}} [[لەزگوەستان]] # {{ھێما|C}} '''[[دووگیانی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[تۆواو]] # {{ھێما|Start}} [[تۆو (ژینناسی)]] ===Plant reproduction (7 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Plant reproduction]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Alternation of generations]] # {{ھێما|Start}} [[Gametophyte]] # {{ھێما|C}} [[Plant reproductive morphology]] # {{ھێما|B}} [[Pollen]] # {{ھێما|B}} [[پەڕین]] # {{ھێما|Start}} [[Sporophyte]] ===Development (2 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Developmental biology]] # {{ھێما|C}} [[Development of the human body]] {{Col-break}} ===Animal ontogeny (13 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Cuticle]] # {{ھێما|B}} [[ئاولەمە]] # {{ھێما|Start}} [[Fetus]] # {{ھێما|Start}} [[Imago]] # {{ھێما|Start}} [[Larva]] # {{ھێما|C}} [[Longevity]] # {{ھێما|C}} [[Metamorphosis]] # {{ھێما|C}} [[Moulting]] # {{ھێما|Start}} [[Nymph (biology)|Nymph]] # {{ھێما|Start}} [[Ontogeny]] # {{ھێما|B}} [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا]] # {{ھێما|Start}} [[Pupa]] # {{ھێما|Start}} [[سەرمێکوتە]] {{Col-end}} ==<span id="Botany"></span>Botany (5 articles)== # {{ھێما|GA}} '''[[ڕوەکناسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''''[[ڕوەک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ## {{ھێما|B}} [[Carnivorous plant]] ## {{ھێما|B}} [[ڕوەکی گوڵدار]] ## {{ھێما|B}} [[Weed]] ==<span id="Cell biology"></span>Cell biology (36 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[ژینناسیی خانەیی]] ===Cell processes (10 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Active transport]] # {{ھێما|B}} [[سیگناڵی خانەکان]] # {{ھێما|C}} [[خانە ھەناسە]] ## {{ھێما|B}} [[شەکرە شیبوونەوە]] # {{ھێما|B}} [[دووھێندبوونی دی ئێن ئەی]] # {{ھێما|C}} [[گەنین]] # {{ھێما|C}} [[Programmed cell death]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خانەی بنەڕەتی]] # {{ھێما|B}} [[لەبەرگرتنەوە (بۆماوەزانی)|Transcription]] # {{ھێما|B}} [[وەرگێڕان (زیندەزانی)]] {{Col-break}} ===Cellular division (5 articles)=== # {{ھێما|B}} [[سووڕی خانە]] # {{ھێما|Start}} [[دابەشبوونی ناوەکی|Fission]] # {{ھێما|C}} [[Meiosis]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Mitosis]] # {{ھێما|Start}} [[پلازمید]] ===Cell parts (6 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''''[[خانە|Cell]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) # {{ھێما|C}} [[پەردەی خانەیی]] # {{ھێما|C}} [[سایتۆپلازم]] # {{ھێما|C}} [[پەیکەری خانە]] # {{ھێما|C}} [[Flagellum]] # {{ھێما|GA}} [[Symbiogenesis]] {{Col-break}} ===Organelles (10 articles)=== # {{ھێما|B}} [[ئەندامۆچکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ناوکەخانە]] ## {{ھێما|B}} [[کرۆمۆسۆم]] # {{ھێما|Start}} [[سێنتریۆل]] # {{ھێما|B}} [[ناوە پلازمە تۆڕ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دەزگای گۆڵجی]] # {{ھێما|Start}} [[لایسۆسۆم]] # {{ھێما|GA}} [[مایتۆکۆندریا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ڕایبۆسۆم]] # {{ھێما|C}} [[ڤاکیوئۆل]] ===Plant cells (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Plant cell]] # {{ھێما|B}} [[دیواری خانە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chloroplast]] # {{ھێما|B}} [[پلاستید]] {{Col-end}} ==<span id="Ecology"></span>Ecology (17 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} '''''[[ژینگەناسی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) # {{ھێما|C}} '''[[زیندەفرەجۆری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[زیندە ھەرێمەکانی وشکانی]] # {{ھێما|C}} [[ژینگۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Competition (biology)]] # {{ھێما|C}} [[تاقی ژینگەیی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[Ecosystem]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جۆرە مەترسیلەسەرەکان|سپیشیە لە مەترسییەکان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[قڕان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Extremophile]] # {{ھێما|GA}} [[Habitat]] # {{ھێما|GA}} [[Invasive species]] # {{ھێما|GA}} [[مشەخۆری]] # {{ھێما|Start}} [[دانیشتووان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بەردەوامی]] # {{ھێما|C}} [[ھاوگوزەرانی]] # {{ھێما|Start}} [[Wildlife conservation]] {{Div col end}} ==<span id="Zoology"></span>Zoology (888 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===General (4 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[گیانلەبەرناسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} '''''[[گیانلەبەر]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) # {{ھێما|GA}} [[Animal coloration]] ## {{ھێما|GA}} [[خۆشاردنەوە]] ===Ethology (14 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Ethology]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ژیری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[خەو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[سڕبوونی زستانە]] # {{ھێما|B}} [[Animal locomotion]] ## {{ھێما|Start}} [[Bipedalism]] # {{ھێما|GA}} [[Animal migration]] # {{ھێما|C}} [[گۆشتخۆر]]ەکان ## {{ھێما|GA}} [[نێچیرگری]] ## {{ھێما|Start}} [[Scavenger]] # {{ھێما|B}} [[گیاخۆر]] ## {{ھێما|C}} [[Grazing]] # {{ھێما|C}} [[ڕەفتاری زگماکی]] # {{ھێما|Start}} [[Sociality]] {{Div col end}} ==<span id="Organisms"></span>Organisms (872 articles)== ===Animals (567 articles)=== ====General classification (8 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} '''[[جومگەپێیان|گرێپایان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دوولایان|دوولایەنی]] # {{ھێما|B}} [[مازەداران]] ## {{ھێما|C}} [[Craniate]] ## {{ھێما|B}} [[بڕبڕەداران]] # {{ھێما|Start}} [[Gnathostomata]] # {{ھێما|C}} [[بێبڕبڕەکان]] # {{ھێما|C}} [[Tetrapod]] {{Div col end}} ====Cnidarians (3 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} [[Cnidaria]] # {{ھێما|GA}} [[مەرجان]] # {{ھێما|GA}} [[بووکی دەریا]] {{Div col end}} ====Echinoderms (4 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} [[Echinoderm]] # {{ھێما|C}} [[Sea cucumber]] # {{ھێما|GA}} [[Sea urchin]] # {{ھێما|FA}} [[Starfish]] {{Div col end}} ====Mollusks (10 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} '''[[Mollusca]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Clam]] ## {{ھێما|B}} [[Mussel]] ## {{ھێما|B}} [[Oyster]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scallop]] # {{ھێما|FA}} [[ھەشتپێ]] # {{ھێما|GA}} [[Squid]] # {{ھێما|B}} [[Conch]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Slug]] ## {{ھێما|C}} [[کەسپک]] {{Div col end}} ====Porifera (1 article)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} [[Sponge]] {{Div col end}} ====Arachnids (7 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # [[Acari]] # {{ھێما|B}} [[Arachnid]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Pseudoscorpion]] # {{ھێما|FA}} [[دووپشک]] # {{ھێما|GA}} [[جاڵجاڵۆکە]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tarantula]] # {{ھێما|GA}} [[گەنە]] {{Div col end}} ====Crustaceans (10 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} '''[[Crustacean]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} ''[[Astacus astacus]]'' # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Crab]] # {{ھێما|C}} [[Decapoda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Krill]] # {{ھێما|B}} [[Lobster]] # {{ھێما|GA}} [[Malacostraca]] # {{ھێما|C}} [[Ostracod]] # {{ھێما|B}} [[مەیگوو]] # {{ھێما|B}} [[کەرکەوڵە]] {{Div col end}} ====Insects (59 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مێروو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Pterygota]] # {{ھێما|GA}} [[Cockroach]] # {{ھێما|GA}} [[Earwig]] # {{ھێما|GA}} [[کێچ]] # {{ھێما|GA}} [[ئەسپێ]] ## {{ھێما|Start}} [[Body louse]] # {{ھێما|FA}} [[تاجیلۆکە]] # {{ھێما|GA}} [[Phasmatodea]] <!--(stick insects)--> # {{ھێما|GA}} [[Termite]] ''Beetles (Coleoptera)'' (5 articles) # {{ھێما|GA}} [[قالۆنچە]] # {{ھێما|GA}} [[Coccinellidae]] # {{ھێما|B}} [[گووگلێنە]] # {{ھێما|GA}} [[گوڵەستێرە]] # {{ھێما|C}} [[Weevil]] ''Flies (Diptera)'' (10 articles) # {{ھێما|GA}} [[مێش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Drosophila melanogaster|Common fruit fly]] # {{ھێما|Start}} [[Black fly]] # {{ھێما|Start}} [[Botfly]] # {{ھێما|C}} [[Crane fly]] # {{ھێما|B}} [[Calliphoridae]] # {{ھێما|FA}} [[Horse-fly]] # {{ھێما|GA}} [[Housefly]] # {{ھێما|B}} [[مێشوولە]] # {{ھێما|B}} [[Tsetse fly]] ''Hemiptera (true bugs)'' (7 articles) # {{ھێما|GA}} [[Hemiptera]] # {{ھێما|GA}} [[Cicada]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bed bug]] # {{ھێما|Start}} [[Leafhopper]] # {{ھێما|GA}} [[Aphid]] <!--(plant lice)--> # {{ھێما|GA}} [[Scale insect]] # {{ھێما|C}} [[Whitefly]] ===== Hymenoptera (10 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hymenoptera]] # {{ھێما|FA}} [[مێروولە]] ## {{ھێما|C}} [[Fire ant]] ## {{ھێما|C}} [[Carpenter ant]] # {{ھێما|GA}} [[ھەنگ]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|GA}} [[Bumblebee]] ## {{ھێما|B}} [[Africanized bee]] ## {{ھێما|B}} [[Western honey bee]] # {{ھێما|GA}} [[زەردەواڵە]] ## {{ھێما|C}} [[Hornet]] ===== Lepidoptera (8 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Lepidoptera]] # {{ھێما|GA}} [[پەپوولە]] # {{ھێما|B}} ''[[Bombyx mori]]'' <!--(domesticated silkmoth)--> # {{ھێما|B}} [[Geometer moth]] # {{ھێما|B}} ''[[Lymantria dispar dispar]]'' # {{ھێما|B}} [[Moth]] # {{ھێما|C}} ''[[Pieris brassicae]]'' # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Swallowtail butterfly]] ===== Odonata (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Odonata]] # {{ھێما|GA}} [[Damselfly]] # {{ھێما|GA}} [[Dragonfly]] ===== Orthoptera (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Orthoptera]] # {{ھێما|GA}} [[Cricket (insect)]] # {{ھێما|FA}} [[Grasshopper]] # {{ھێما|GA}} [[مڵە]] # {{ھێما|GA}} [[Locust]] # {{ھێما|C}} [[Tettigoniidae]] {{Div col end}} ====Arthropoda, others (9 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Trilobite]] ===== Hexapoda (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hexapoda]] # {{ھێما|B}} [[Springtail]] ===== Myriapoda (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Myriapoda]] ## {{ھێما|B}} [[Centipede]] ## {{ھێما|FA}} [[Millipede]] ===== Chelicerata (3 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Chelicerata]] # {{ھێما|GA}} [[Eurypterid]] # {{ھێما|C}} [[Xiphosura]] {{Div col end}} ====Invertebrata, others (10 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Ecdysozoa (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مشەخۆری نیماتۆدا]] ## {{ھێما|GA}} ''[[Caenorhabditis elegans]]'' # {{ھێما|C}} [[Tardigrade]] ===== Lophotrochozoa (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Annelid]] ## {{ھێما|C}} [[گڵخۆرکە]] ## {{ھێما|FA}} [[زێروو]] ## {{ھێما|B}} [[Polychaete]] # {{ھێما|GA}} [[Bryozoa]] ===== Platyzoa (2 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Flatworm]] ## {{ھێما|GA}} [[Cestoda]] {{Div col end}} ====Agnatha (4 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Agnatha]] # {{ھێما|C}} [[Hagfish]] # {{ھێما|B}} [[Lamprey]] # {{ھێما|Start}} [[Ostracoderm]] {{Div col end}} ====Fishes (88 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ماسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Coral reef fish]] # {{ھێما|C}} [[Deep-sea fish]] # {{ھێما|B}} [[Chondrichthyes]] <!--(cartilaginous fishes)--> # {{ھێما|Start}} [[Acanthodii]] <!--("spiny sharks")--> # {{ھێما|C}} [[Osteichthyes]] <!--(bony fish)--> ## {{ھێما|Start}} [[Actinopterygii]] <!--(ray-finned fish)--> ## {{ھێما|Start}} [[Sarcopterygii]] <!--(lobe-finned fish)--> ### {{ھێما|B}} [[Coelacanth]] ### {{ھێما|C}} [[Lungfish]] # {{ھێما|C}} [[Placodermi]] # {{ھێما|B}} [[Anglerfish]] # {{ھێما|Start}} [[Arapaima]] # {{ھێما|Start}} [[Chimaera]] # {{ھێما|C}} [[مارماسی]] # {{ھێما|FA}} [[مارماسیی کارەبایی]] # {{ھێما|C}} [[Flying fish]] # {{ھێما|Start}} [[Milkfish]] # {{ھێما|B}} [[Northern pike]] # {{ھێما|B}} [[Oarfish]] # {{ھێما|Start}} [[Mullet (fish)|Mullet]] # {{ھێما|Start}} [[Ophidiiformes]] # {{ھێما|Start}} [[Scorpaeniformes]] # {{ھێما|C}} [[Stickleback]] ===== Batoidea (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batoidea]] # {{ھێما|B}} [[Stingray]] # {{ھێما|FA}} [[Manta ray]] # {{ھێما|C}} [[Skate (fish)|Skate]] # {{ھێما|C}} [[Sawfish]] # {{ھێما|C}} [[Electric ray]] ===== Characiformes (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Characiformes]] # {{ھێما|C}} [[Characidae]] # {{ھێما|C}} [[پیرانە (ماسی)]] ===== Chondrosteans (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Bichir]] # {{ھێما|GA}} [[Sturgeon]] ===== Clupeiformes (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anchovy]] # {{ھێما|B}} [[Herring]] # {{ھێما|Start}} [[Ilish]] # {{ھێما|Start}} [[Sardine]] # {{ھێما|C}} [[Sprat]] ===== Cypriniformes (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cypriniformes]] # {{ھێما|B}} [[Cyprinidae]] ## {{ھێما|C}} [[Carp]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ماسی سوور]] ## {{ھێما|C}} [[Koi]] ===== Cyprinodontiformes (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cyprinodontiformes]] <!--(toothcarps)--> # {{ھێما|C}} [[Guppy]] ===== Gadiformes (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaska pollock]] # {{ھێما|B}} [[Cod]] # {{ھێما|B}} [[Haddock]] ===== Osmeriformes (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Galaxiidae]] # {{ھێما|Start}} [[Smelt (fish)|Smelt]] ===== Perciformes (17 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Perciformes]] # {{ھێما|Start}} [[Barracuda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Cichlid]] ## {{ھێما|C}} [[Tilapia]] # {{ھێما|Stub}} [[Goby]] # {{ھێما|B}} [[Mackerel]] # {{ھێما|Start}} [[Marlin]] # {{ھێما|Start}} [[Mahi-mahi]] # {{ھێما|Start}} [[Serranidae]] ## {{ھێما|Start}} [[European bass]] ## {{ھێما|C}} [[Grouper]] # {{ھێما|C}} [[Siamese fighting fish]] # {{ھێما|Start}} [[شمشێرماسی|شمشێر ماسی]] # {{ھێما|Start}} [[Perch]] # {{ھێما|C}} [[Remora]] # {{ھێما|C}} [[تونە]] # {{ھێما|Start}} [[Wrasse]] ===== Pleuronectiformes (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Flatfish]] # {{ھێما|Start}} [[Flounder]] # {{ھێما|Start}} [[Halibut]] # {{ھێما|Start}} [[Plaice]] # {{ھێما|Start}} [[Turbot]] ===== Salmoniformes (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Salmonidae]] # {{ھێما|B}} [[Salmon]] # {{ھێما|C}} [[Trout]] ===== Sharks (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[کۆسە]] # {{ھێما|GA}} [[قڕشی سپی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Hammerhead shark]] # {{ھێما|GA}} [[Tiger shark]] # {{ھێما|B}} [[Nurse shark]] # {{ھێما|GA}} [[Whale shark]] ===== Siluriformes (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Catfish]] # {{ھێما|B}} [[Loricariidae]] ===== Syngnathiformes (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Seahorse]] ===== Tetraodontiformes (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Ocean sunfish]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Tetraodontidae]] <!--(pufferfish)--> {{Div col end}} ====Amphibians (9 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|FA}} '''[[وشکاوی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Caecilian]] # {{ھێما|GA}} [[سەلەمەندەر]] ## {{ھێما|B}} [[Newt]] # {{ھێما|FA}} [[بۆق]] ## {{ھێما|Start}} [[Hylidae]] ## {{ھێما|Start}} [[Leptodactylidae]] ## {{ھێما|Start}} [[True toad]] ## {{ھێما|C}} [[True frog]] ### {{Nowrap|{{Icon|GA}} [[American bullfrog]]}} {{Div col end}} ====Reptiles (47 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[خشۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Crocodilia]] ## {{ھێما|B}} [[Alligator]] ## {{ھێما|Start}} [[Caiman]] ## {{ھێما|B}} [[تیمساح]] # {{ھێما|B}} [[مارمێلکە]] ## {{ھێما|C}} [[ڕۆژپەرست]] ## {{ھێما|C}} [[Gecko]] ## {{ھێما|GA}} [[Gila monster]] ## {{ھێما|GA}} [[Green iguana]] ## {{ھێما|B}} [[Horned lizard]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئەژدیھای کۆمۆدۆ]] ## {{ھێما|C}} [[Skink]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مار]] ## {{ھێما|B}} ''[[Eastern copperhead]]''<!--Copperhead--> ## {{ھێما|GA}} ''[[Agkistrodon piscivorus]]'' <!--Cottonmouth--> ## {{ھێما|Start}} [[Boidae]] ## {{ھێما|B}} [[Coral snake]] ## {{ھێما|C}} [[Garter snake]] ## {{ھێما|GA}} [[Sea snake]] ## {{ھێما|Start}} [[Mamba]] ## {{ھێما|C}} ''[[Naja]]'' <!--True cobras--> ## {{ھێما|C}} [[مارە زەقەکان]] ## {{ھێما|GA}} ''[[Vipera berus]]'' # {{ھێما|GA}} [[Tuatara]] # {{ھێما|FA}} [[Turtle]] ## {{ھێما|C}} [[Alligator snapping turtle]] ## {{ھێما|C}} [[Box turtle]] ## {{ھێما|C}} [[Common snapping turtle]] ## {{ھێما|FA}} [[Painted turtle]] ## {{ھێما|C}} [[Red-eared slider]] ## {{ھێما|C}} [[ڕەقەی دەریایی]] ## {{ھێما|C}} [[کیسەڵ]] ### {{ھێما|FA}} [[Galápagos tortoise]] ===== Dinosaurs and prehistoric reptiles (13 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[دایناسۆڕ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} ''[[Allosaurus]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Apatosaurus]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Diplodocus]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Iguanodon]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Stegosaurus]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Triceratops]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Tyrannosaurus]]'' ## {{ھێما|FA}} ''[[Velociraptor]]'' # {{ھێما|B}} [[Plesiosaur]] # {{ھێما|GA}} [[Pterosaur]] # {{ھێما|C}} [[Synapsid]] ## {{ھێما|GA}} ''[[Dimetrodon]]'' {{Div col end}} ====باڵندەکان (١١٧ وتار)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== وتارە گشتییەکان (٥ وتار) ===== # '''[[باڵندە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # [[Seabird]] # [[Bird of prey]] # [[Palaeognathae]] # ''[[Archaeopteryx]]'' ===== Accipitriformes and Falconiformes (٩ وتار) ===== # ''[[Accipiter]]'' # [[ھەڵۆ]] ## [[ھەڵۆی زێڕین]] # [[شەھێن]] ## [[Peregrine falcon]] # [[New World vulture]] # [[Old World vulture]] # [[Osprey]] # [[Secretarybird]] ===== Anseriformes (٤ وتار) ===== # [[مراوی]] ## [[Mallard]] # [[قاز]] # [[قوو]] ===== Apodiformes (٢ وتار) ===== # [[Hummingbird]] # [[Swift (bird)|Swift]] ===== Caprimulgiformes (١ وتار) ===== # [[شوانخەڵەتێنە]] ===== Charadriiformes (٤ وتار) ===== # [[ئۆک]] # [[نەورەس]] # [[Sandpiper]] # [[Tern]] ===== Ciconiiformes (٤ وتار) ===== # [[شاوە]] # [[Ibis]] # [[Shoebill]] # [[لەقلەق]] ===== Columbiformes (٤ وتار) ===== # [[کۆتر]] ## [[دۆدۆ]] ## [[Passenger pigeon]] ## [[Rock dove]] ===== Coraciiformes (٣ وتار) ===== # [[River kingfisher]] # [[Hornbill]] # [[Hoopoe]] ===== Cuculiformes (٣ وتار) ===== # [[Cuckoo]] # [[Hoatzin]] # [[Turaco]] ===== Galliformes (٨ وتار) ===== # [[Galliformes]] # '''[[مریشک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # [[Grouse]] # [[Guineafowl]] # [[تاوس]] # [[چۆڕی ئاسایی]] # [[ھەوێردەی ئاسایی]] # [[Domestic turkey]] ===== Gaviiformes (١ وتار) ===== # [[Loon]] ===== Gruiformes (٤ وتار) ===== # [[Gruiformes]] # [[قوڵنگ]] # [[Bustard]] # [[Rail (bird)|Rail]] ===== Passerines (٢ وتار) ===== # [[Passerine]] # [[Songbird]] ===== Corvoidea (٨ وتار) ===== # [[Bird-of-paradise]] # [[Corvidae]] ## ''[[Corvus]]'' ### [[Common raven]] ## [[قشقەڵەی ئەوراسیایی]] # [[ھەنگوینخۆرە]] # [[Lyrebird]] # [[Shrike]] ===== Passerida (٢٣ وتار) ===== # [[Bulbul]] # [[Cardinal (bird)|Cardinal]] # [[Bunting (bird)|Bunting]] # [[سەیرە]] # [[Icterid]] # [[چوڕە]] # [[Mockingbird]] # [[New World warbler]] # [[Old World flycatcher]] ## [[European robin]] ## [[Common nightingale]] # [[Ploceidae]] # [[چۆلەکە]] ## [[House sparrow]] # [[باڵندەی ستارلینگ]] ## [[Common myna]] ## [[ڕیشۆڵی]] # [[Sunbird]] # [[پەڕەسێلکە]] # [[گۆرەویچنە]] # [[تۆرەمەی ڕەشیشەکان|Thrush]] ## [[American robin]] # [[Wren]] ===== Tyranni (٣ وتار) ===== # [[Antbird]] # [[Ovenbird (family)]] # [[Tyrant flycatcher]] ===== Pelecaniformes (٥ وتار) ===== # [[قەلمراوی]] # [[Darter]] # [[Frigatebird]] # [[کەڵک (باڵندە)|کەڵک]] # [[Sulidae]] ===== Phoenicopteriformes (١ وتار) ===== # [[سوورەقوڵنگ]] ===== Piciformes (٣ وتار) ===== # [[Honeyguide]] # [[Toucan]] # [[دارکونکەرە]] ===== Procellariiformes (٣ وتار) ===== # [[Procellariiformes]] # [[ئالباترۆس]] # [[Procellariidae]] ===== Psittaciformes (٤ وتار) ===== # [[تووتی]] # [[Ara (bird)|''Ara'']] # [[Budgerigar]] # [[کاکتوو]] ===== Ratites (٦ وتار) ===== # [[کاسواری]] # [[ئیمۆ]] # [[کیوی (باڵندە)|کیوی]] # [[Moa]] # [[وشترمر]] # [[Rhea (bird)|''Rhea'']] ===== Sphenisciformes (١ وتار) ===== # [[پێنگوین]] ===== Strigiformes (٢ وتار) ===== # [[کوند]] ## [[Eurasian eagle-owl]] ## [[Barn owl]] ===== Tinamiformes (١ وتار) ===== # [[Tinamou]] ===== Trogoniformes (٢ وتار) ===== # [[Trogon]] # [[Resplendent quetzal]] {{Div col end}} ====گوانداران (١٦٢ وتار)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|GA}} '''[[گوانداران]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئاردڤارک]] # {{ھێما|C}} [[Armadillo]] # {{ھێما|Start}} [[Hyrax]] # {{ھێما|C}} [[Pangolin]] # {{ھێما|GA}} [[Sirenia]] ===== Bats (5 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[شەمشەمەکوێرە]] # {{ھێما|FA}} [[Megabat]] # {{ھێما|Start}} [[Microbat]] # {{ھێما|GA}} ''[[Pteropus]]'' # {{ھێما|B}} [[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ|شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]] ===== Carnivora (36 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Carnivora]] # {{ھێما|GA}} [[ورچ]] ## {{ھێما|B}} [[ورچی قاوەیی]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Giant panda]] ## {{ھێما|GA}} [[ورچی جەمسەری|ورچی بەستەڵەک]] # {{ھێما|GA}} [[Canidae]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[سەگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دینگۆ]] ## {{ھێما|GA}} [[Coyote]] ## {{ھێما|C}} [[ڕێوی]] ## {{ھێما|B}} [[چەقەڵ]] ## {{ھێما|FA}} [[گورگ]] # {{ھێما|C}} [[پشیلەکان]] ## {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[پشیلە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[یۆز]] ## {{ھێما|FA}} [[Cougar]] ## {{ھێما|FA}} [[جاگوار]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پڵنگ]] ## {{ھێما|FA}} [[شێر]] ## {{ھێما|C}} [[وەشەک]] ## {{ھێما|FA}} ''[[سمایلەدۆن]]'' ## {{ھێما|B}} [[پڵنگی بەفری]] ## {{ھێما|GA}} [[بەور]] # {{ھێما|B}} [[کەمتیار]] # {{ھێما|C}} [[Mongoose]] # {{ھێما|C}} [[Mustelidae]] ## {{ھێما|B}} [[European badger]] ## {{ھێما|C}} [[Honey badger]] ## {{ھێما|Start}} [[Marten]] ## {{ھێما|Start}} [[سەگاوی]] ## {{ھێما|FA}} [[Sea otter]] ## {{ھێما|B}} [[سەمووری سپی]] ## {{ھێما|C}} [[بەوەرز]] ## {{ھێما|B}} [[Wolverine]] # {{ھێما|Start}} [[Procyonidae]] # {{ھێما|C}} [[سکەنک (بۆن فس)]] ===== Cetaceans (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[سیتەیسیا]] # {{ھێما|GA}} [[نەھەنگ]] # {{ھێما|FA}} [[نەھەنگی شین]] # {{ھێما|B}} [[دۆلفین]] # {{ھێما|FA}} [[Humpback whale]] # {{ھێما|FA}} [[نەھەنگی بکوژ]] # {{ھێما|GA}} [[Porpoise]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[نەھەنگی عەنبەر]] ===== Erinaceids (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[ژووشک]] ===== Even-toed ungulates (37 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Even-toed ungulate]] # {{ھێما|C}} [[Alpaca]] # {{ھێما|GA}} [[Bovidae]] ## {{ھێما|B}} [[گامێشی ئەفریقی]] ## {{ھێما|B}} [[American bison]] ## {{ھێما|C}} [[Antelope]] ## {{ھێما|GA}} [[Aurochs]] ## {{ھێما|C}} [[Capra (genus)|''Capra'']] ## {{ھێما|B}} '''[[مانگا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[ئاسک]] ## {{ھێما|B}} [[Gaur]] ## {{ھێما|C}} [[بزن]] ## {{ھێما|FA}} [[Impala]] ## {{ھێما|B}} [[Muskox]] ## {{ھێما|FA}} '''[[پەز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[Water buffalo]] ## {{ھێما|GA}} [[Wildebeest]] ## {{ھێما|C}} [[European bison]] ## {{ھێما|B}} [[زڕگا]] # {{ھێما|B}} [[وشتر]] ## {{ھێما|C}} [[Bactrian camel]] ## {{ھێما|GA}} [[Dromedary]] # {{ھێما|C}} [[گاکێوی]] ## {{ھێما|FA}} [[ئێڵک]] ## {{ھێما|B}} [[Moose]] ## {{ھێما|B}} [[Red deer]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئافور باکووری]] # {{ھێما|B}} [[Llama]] # {{ھێما|FA}} [[زەڕافە]] # {{ھێما|Start}} [[Guanaco]] # {{ھێما|FA}} [[Hippopotamus]] # {{ھێما|B}} [[Peccary]] # {{ھێما|B}} [[Pronghorn]] # {{ھێما|B}} [[Sus (genus)|''Sus'' (genus)]] ## {{ھێما|C}} '''[[خووگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[بەراز]] # {{ھێما|C}} [[Vicuña]] ===== Lagomorphs (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Lagomorpha]] # {{ھێما|C}} [[Hare]] # {{ھێما|C}} [[کەروێشک]] ===== Marsupials (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Marsupial]] # {{ھێما|Start}} [[Diprotodontia]] ## {{ھێما|B}} [[Kangaroo]] ## {{ھێما|FA}} [[کوالا]] # {{ھێما|Start}} [[Dasyuromorphia]] ## {{ھێما|FA}} [[وەحشی تاسمانی]] # {{ھێما|B}} [[Opossum]] # {{ھێما|Start}} [[Peramelemorphia]] ===== Monotremes (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Monotreme]] # {{ھێما|B}} [[Echidna]] # {{ھێما|FA}} [[تاتپێ]] ===== Odd-toed ungulates (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Odd-toed ungulate]] # {{ھێما|B}} [[کەر]] # {{ھێما|C}} [[دەوار]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسپ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کەرگەدەن]] # {{ھێما|B}} [[تاپیر]] # {{ھێما|FA}} [[کەرەکێوی]] ===== Pilosa (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[مێرووخۆرە]] # {{ھێما|B}} [[Sloth]] ===== Pinnipeds (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فۆک]] # {{ھێما|C}} [[Eared seal]] # {{ھێما|C}} [[Earless seal]] # {{ھێما|GA}} [[Walrus]] ===== Primates (22 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[گوانداری ڕەسەن|پریمات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مەیموون]] # {{ھێما|C}} [[Ape]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pan (genus)]] ### {{ھێما|GA}} [[Chimpanzee]] ### {{ھێما|B}} [[بۆنۆبۆ]] ## {{ھێما|C}} [[Gibbon]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆریلا]] ## {{ھێما|FA}} [[Orangutan]] ## {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) # {{ھێما|C}} [[New World monkey]] ## {{ھێما|C}} [[Capuchin monkey]] ## {{ھێما|C}} [[Spider monkey]] # {{ھێما|C}} [[Old World monkey]] ## {{ھێما|C}} [[Baboon]] ## {{ھێما|Start}} [[Macaque]] ## {{ھێما|B}} [[Rhesus macaque]] # {{ھێما|FA}} [[Strepsirrhini]] ## {{ھێما|FA}} [[Slow loris]] ## {{ھێما|C}} [[Galago]] ## {{ھێما|FA}} [[Lemur]] # {{ھێما|C}} [[Tarsier]] ===== Proboscidea (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Proboscidea]] # {{ھێما|FA}} [[فیل]] # {{ھێما|B}} [[Mammoth]] ===== Rodents (15 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[خورۆکەکان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Capybara]] # {{ھێما|B}} [[Nutria]] # {{ھێما|FA}} [[بیڤەر]] # {{ھێما|Start}} [[Dormouse]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Guinea pig]] # {{ھێما|B}} [[ھەمستێر]] # {{ھێما|Start}} [[Marmot]] # {{ھێما|C}} [[مشک]] # {{ھێما|Start}} [[Muridae]] # {{ھێما|GA}} [[Muskrat]] # {{ھێما|Start}} [[سیخوڕ]] # {{ھێما|B}} [[جرج]] ## {{ھێما|B}} [[Brown rat]] # {{ھێما|Start}} [[سمۆرە]] ===== Soricomorpha (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Shrew]] ## {{ھێما|C}} [[Mole (animal)]] {{Div col end}} ====Animal breeds and hybrids (19 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Cats (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Siamese cat]] # {{ھێما|C}} [[Domestic short-haired cat]] ===== Cattle (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[American Brahman]] # {{ھێما|C}} [[Hereford cattle]] # {{ھێما|C}} [[مانگای فریزی]] ===== Dogs (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Gun dog]] # {{ھێما|Start}} [[Herding dog]] # {{ھێما|Start}} [[Hound]] # {{ھێما|C}} [[Livestock guardian dog]] # {{ھێما|Start}} [[Mastiff]] # {{ھێما|Start}} [[Spitz]] # {{ھێما|Start}} [[Terrier]] ===== Horses (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Arabian horse]] # {{ھێما|FA}} [[Andalusian horse]] # {{ھێما|B}} [[Friesian horse]] # {{ھێما|FA}} [[Thoroughbred]] # {{ھێما|B}} [[Pony]] ===== Hybrids (1 article) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئێستر]] ===== Sheep (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Merino]] {{Div col end}} ===Plants (259 articles)=== ====Non-flowering plants (25 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Green algae (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Green algae]] # {{ھێما|Start}} [[Charophyta]] # {{ھێما|Start}} [[Chlorophyta]] ===== Bryophytes (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[حەزازییەکان]] # {{ھێما|C}} [[Hornwort]] # {{ھێما|GA}} [[Marchantiophyta]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moss]] ## {{ھێما|B}} ''[[Sphagnum]]'' <!--(peat moss)--> ===== Pteridophytes (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Pteridophyte]] # {{ھێما|B}} [[Fern]] ## {{ھێما|Start}} ''[[Equisetum]]'' <!--(horsetail)--> # {{ھێما|Start}} [[Lycophyte]]<!--(club mosses)--> ===== Gymnosperms (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Gymnosperm]] # {{ھێما|B}} [[Cycad]] # {{ھێما|B}} ''[[Ginkgo biloba]]'' ''Pinophyta (conifers)'' (10 articles) # {{ھێما|B}} [[Conifer]] # {{ھێما|B}} ''[[Cedrus]]'' <!--(cedar)--> # {{ھێما|Start}} ''[[Cupressus]]'' <!--(cypress)--> # {{ھێما|C}} [[Douglas fir]] # {{ھێما|Start}} [[Fir]] # {{ھێما|B}} [[Juniper]] # {{ھێما|B}} [[Pine]] # {{ھێما|Start}} ''[[Podocarpus]]'' # {{ھێما|Start}} [[Sequoioideae]] <!--(redwoods)--> # {{ھێما|C}} [[Spruce]] {{Div col end}} ====Monocots (33 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Monocotyledon]] ===== Alismatales (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Araceae]] ## {{ھێما|Start}} ''[[Anthurium]]'' ## {{ھێما|B}} ''[[Philodendron]]'' ===== Arecales (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[خێزانی دارخورما]] <!--(Palm tree)--> ===== Asparagales (10 articles) ===== # {{ھێما|C}} ''[[Agave]]'' # {{ھێما|C}} ''[[Aloe]]'' # {{ھێما|Start}} ''[[Amaryllis]]'' # {{ھێما|Start}} ''[[Gladiolus]]'' # {{ھێما|Start}} {{ھێما|FGAN}} [[Iridaceae]] ## {{ھێما|B}} [[Iris (plant)|''Iris'']] # {{ھێما|C}} [[Lily of the valley]] # {{ھێما|GA}} [[نێرگز|Narcissus]] # {{ھێما|C}} [[Orchid]] # {{ھێما|C}} ''[[Yucca]]'' ===== Commelinales (1 article) ===== # {{ھێما|Start}} ''[[Pontederia crassipes]]'' ===== Liliales (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} ''[[Alstroemeria]]'' # {{ھێما|Start}} ''[[Colchicum]]'' # {{ھێما|GA}} [[Liliaceae]] ## {{ھێما|C}} ''[[Lilium]]'' ## {{ھێما|C}} [[Tulip]] ===== Pandanales (1 article) ===== ## {{ھێما|C}} ''[[Pandanus]]'' ===== Poales (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Bromeliaceae]] <!--(pineapple family)--> ## {{ھێما|Start}} [[Puya (plant)|''Puya'']] ## {{ھێما|Start}} [[Spanish moss]] # {{ھێما|Start}} [[Cyperaceae]] <!--(sedges)--> # {{ھێما|Start}} ''[[Juncus]]'' <!--(rushes)--> # {{ھێما|B}} [[گرامینیای]] <!--or Gramineae (grass family)--> ## {{ھێما|C}} [[Bamboo]] ## {{ھێما|B}} [[Sugarcane]] # {{ھێما|B}} ''[[Typha]]'' <!--(cat-tail)--> ===== Zingiberales (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Canna (plant)|''Canna'']] # {{ھێما|C}} ''[[Heliconia]]'' {{Div col end}} ====Non-monocots (68 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Eudicots]] # {{ھێما|C}} [[Magnoliids]] ===== Apiales (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Apiaceae]] # {{ھێما|Start}} ''[[Hedera]]'' ===== Asterales (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Asteraceae]] <!--(Daisy family)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Bellis perennis]]'' <!--(Daisy)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Chrysanthemum]]'' ## {{ھێما|Start}} ''[[Cirsium]]'' <!--(Thistle)--> ## {{ھێما|B}} ''[[Dahlia]]'' ## {{ھێما|Start}} [[Solidago]] ## {{ھێما|C}} ''[[Helianthus]]'' <!--(Sunflower)--> ## {{ھێما|Start}} ''[[Sonchus]]'' <!--(Sow thistle)--> ## {{ھێما|Start}} ''[[Tagetes]]'' <!--(Marigold)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Taraxacum]]'' <!--(Dandelion)--> # {{ھێما|Start}} [[Campanulaceae]] <!--(Bellflower family)--> ===== Brassicales (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} ''[[Arabidopsis thaliana]]'' <!--(Thale cress)--> # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} ''[[Tropaeolum]]'' <!--(Nasturtium)--> ===== Caryophyllales (1 article) ===== # {{ھێما|GA}} [[Cactus]] ===== Cornales (1 article) ===== # {{ھێما|C}} ''[[Cornus]]'' <!--(Dogwood tree)--> ===== Cucurbitales (1 article) ===== # {{ھێما|Start}} [[Cucurbitaceae]] ===== Ericales (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} ''[[Diospyros]]'' <!--(Ebony/persimmons)--> # {{ھێما|Start}} [[Ericaceae]] <!--(Heath family)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Rhododendron]]'' ### {{ھێما|C}} [[Azalea]] # {{ھێما|Start}} [[Theaceae]] <!--(Tea family)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Camellia]]'' # {{ھێما|C}} ''[[Impatiens]]'' # {{ھێما|C}} [[Primulaceae]] <!--(Primrose family)--> ===== Fabales (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Fabaceae]] <!--(Legume family)--> ## {{ھێما|Start}} ''[[Mimosa]]'' ===== Fagales (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alder]] # {{ھێما|C}} [[نارەوان (دار)]] # {{ھێما|C}} [[Birch]] # {{ھێما|Start}} [[Hickory]] # {{ھێما|B}} [[بەڕوو]] ===== Gentianales (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Apocynaceae]] <!--(Dogbane family)--> # {{ھێما|Start}} ''[[Gardenia]]'' # {{ھێما|B}} [[Rubiaceae]] ===== Lamiales (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Lamiaceae]] <!--or Labiatae (Mint family)--> # {{ھێما|C}} [[Oleaceae]] <!--(Olive family)--> ## {{ھێما|C}} ''[[Fraxinus]]'' <!--(Ash tree)--> # {{ھێما|C}} ''[[Salvia]]'' <!--(Sage)--> # {{ھێما|B}} [[Sesame]] # {{ھێما|C}} ''[[Verbena]]'' ===== Malpighiales (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Euphorbiaceae]] <!--(Spurge family)--> # {{ھێما|C}} [[Flax]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|FGAN}} ''[[Hypericum]]'' <!--(St. John's Wort)--> # {{ھێما|GA}} [[پۆینسێتیا]] # {{ھێما|Start}} [[وەنەوشە|''Viola'']] <!--(Violet)--> # {{ھێما|C}} [[بی]] ===== Malvales (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Malvaceae]] <!--(Mallow family)--> ## {{ھێما|Start}} ''[[ئادانسۆنیا]]'' <!--(Baobab)--> ===== Myrtales (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Henna]] # {{ھێما|Start}} [[Melastomataceae]] <!--(Melastome family)--> # {{ھێما|Start}} [[Myrtaceae]] <!--(Myrtle family)--> ## {{ھێما|B}} ''[[Eucalyptus]]'' ===== Proteales (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Proteaceae]] <!--(Protea family)--> # {{ھێما|Start}} ''[[Nelumbo]]'' <!--(Lotus)--> # {{ھێما|C}} ''[[Platanus]]'' <!--(Sycamore/plane tree)--> ===== Rosales (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} ''[[شەدانە]]'' # {{ھێما|B}} [[Elm]] # {{ھێما|Start}} [[Moraceae]] <!--(Mulberry family)--> ## {{ھێما|Start}} ''[[Ficus sycomorus]]'' <!--(Sycomore fig)--> # {{ھێما|C}} [[Rosaceae]] <!--(Rose family)--> ## {{ھێما|C}} [[Rose]] ===== Sapindales (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mahogany]] # {{ھێما|C}} [[Maple]] ===== Solanales (1 article) ===== # {{ھێما|Start}} [[Convolvulaceae]] <!--(Morning glory family)--> {{Div col end}} ====Edible fruits (50 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Culinary fruits (38 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[سێو]] # {{ھێما|C}} [[Apricot]] # {{ھێما|B}} [[ئەڤۆکادۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[مۆز]] # {{ھێما|C}} [[بلاک بێری|Blackberry]] # {{ھێما|GA}} [[Blackcurrant]] # {{ھێما|C}} [[Blueberry]] # {{ھێما|B}} [[گێلاس]] # {{ھێما|B}} ''[[Citrus]]'' <!-- fruits--> ## {{ھێما|B}} [[Grapefruit]] ## {{ھێما|C}} [[Kumquat]] ## {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[لیمۆ]] ## {{ھێما|C}} [[Lime (fruit)|Lime]] ## {{ھێما|B}} [[پرتەقاڵ|Orange]] ## {{ھێما|Start}} [[Mandarin orange]] # {{ھێما|C}} [[ھەنجیر]] # {{ھێما|C}} [[Cranberry]] # {{ھێما|Start}} [[خورما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Durian]] # {{ھێما|B}} [[ترێ]] # {{ھێما|C}} [[Guava]] # {{ھێما|C}} [[Jackfruit]] # {{ھێما|B}} [[کیوی]] # {{ھێما|C}} [[Lychee]] # {{ھێما|C}} [[Mango]] # {{ھێما|Start}} [[توو|''Morus'']] <!--(Mulberry)--> # {{ھێما|C}} [[کاڵەک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[زەیتوون]] # {{ھێما|C}} [[Papaya]] # {{ھێما|B}} [[قۆخ]] # {{ھێما|C}} [[ھەرمێ]] # {{ھێما|C}} [[ئەنەناس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Plum]] # {{ھێما|C}} [[ھەنار]] # {{ھێما|C}} [[توودڕک|تووتڕک]] # {{ھێما|B}} [[تووفەرەنگی]] # {{ھێما|B}} [[Tamarind]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[شووتی]] ===== Botanical fruits used as culinary vegetables (12 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Bell pepper]] # {{ھێما|Start}} [[Breadfruit]] # {{ھێما|Start}} [[بیبەری تیژ]] # {{ھێما|C}} [[Cooking banana]] # {{ھێما|C}} [[خەیار]] # {{ھێما|FA}} ''[[Cucurbita]]'' <!--(Squashes, pumpkins (zucchini)--> ## {{ھێما|B}} [[Pumpkin]] ## {{ھێما|B}} [[Zucchini]] # {{ھێما|B}} [[باینجان]] # {{ھێما|C}} [[Green bean]] # {{ھێما|B}} [[بامێ]] # {{ھێما|C}} [[تەماتە]] {{Div col end}} ====Edible seeds, grains, nuts (pulses) (30 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Grains (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[جۆ]] # {{ھێما|B}} '''[[گەنمەشامی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Millet]] # {{ھێما|B}} [[کاڕان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[برنج]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} ''[[Oryza sativa]]'' # {{ھێما|Start}} [[چاودار]] # {{ھێما|Start}} ''[[سۆرگوم]]'' # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[گەنم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Common wheat]] ===== Pseudocereals (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Amaranth]] # {{ھێما|B}} [[Buckwheat]] # {{ھێما|C}} [[Quinoa]] ===== Nuts (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[بادەم]] # {{ھێما|C}} [[Brazil nut]] # {{ھێما|B}} [[Cashew]] # {{ھێما|C}} [[Chestnut]] # {{ھێما|B}} [[Hazelnut]] # {{ھێما|C}} ''[[Macadamia]]'' # {{ھێما|C}} [[Pecan]] # {{ھێما|B}} [[Walnut]] ===== Pulses (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فاسۆلیا]] ## {{ھێما|B}} ''[[Vicia faba]]'' <!--(Fava bean)--> ## {{ھێما|C}} [[Lima bean]] ## {{ھێما|B}} '''[[سۆیا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} ''[[Phaseolus vulgaris]]'' <!--(Pinto bean)--> # {{ھێما|C}} [[نۆک]] # {{ھێما|C}} [[نیسک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پۆڵکە]] # {{ھێما|C}} [[Peanut]] {{Div col end}} ====Vegetables (53 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Leafy vegetables (9 articles) ===== # {{ھێما|Start}} ''[[Eruca vesicaria]]'' <!--(Arugula)--> # {{ھێما|FA}} [[کەلەم]] # {{ھێما|Start}} [[Chard]] # {{ھێما|Start}} [[Chinese cabbage]] # {{ھێما|C}} [[Collard (plant)]] # {{ھێما|C}} [[کەیڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Lettuce]] # {{ھێما|Start}} [[Rapeseed]] # {{ھێما|B}} [[سپێناخ]] ===== Root vegetables (15 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Arrowroot]] # {{ھێما|B}} [[Beetroot]] # {{ھێما|GA}} [[گێزەر]] # {{ھێما|C}} [[Cassava]] # {{ھێما|C}} [[Daikon]] # {{ھێما|GA}} [[پیاز]] # {{ھێما|GA}} [[Parsnip]] # {{ھێما|B}} '''[[پەتاتە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توور]] # {{ھێما|C}} [[Rutabaga]] # {{ھێما|B}} [[Sugar beet]] # {{ھێما|B}} [[Sweet potato]] # {{ھێما|B}} [[Taro]] # {{ھێما|C}} [[شێلم]] # {{ھێما|C}} [[Yam (vegetable)|Yam]] ===== Other vegetables (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئارتیشوو]] # {{ھێما|C}} ''[[Asparagus]]'' # {{ھێما|B}} [[برۆکڵی]] # {{ھێما|Start}} [[قەڕنابیت]] # {{ھێما|B}} [[کەرەوز]] # {{ھێما|C}} [[چەقچەقە]] # {{ھێما|C}} [[گوێزی ھیندی]] # {{ھێما|Start}} [[Kohlrabi]] # {{ھێما|Start}} [[Leek]] ===== Herbs and spices (20 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Anise]] # {{ھێما|B}} [[Basil]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Black pepper]] # {{ھێما|Start}} [[Cardamom]] # {{ھێما|C}} [[دارچین]] # {{ھێما|Start}} [[مێخەک]] # {{ھێما|B}} [[Cumin]] # {{ھێما|B}} [[Fennel]] # {{ھێما|B}} [[سیر]] # {{ھێما|C}} [[زەنجەفیل]] # {{ھێما|B}} [[Ginseng]] # {{ھێما|B}} [[Horseradish]] # {{ھێما|C}} ''[[ئەسپەرە ڕۆمی]]'' # {{ھێما|B}} [[Liquorice]] # {{ھێما|Start}} ''[[نەعنا]]'' <!--(Mint)--> # {{ھێما|B}} [[گوێزی چاک]] # {{ھێما|B}} [[Parsley]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Saffron]] # {{ھێما|C}} [[جاترە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Vanilla]] {{Div col end}} ===Fungi (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|FA}} '''[[کوارگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Mushroom]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Yeast]] ## {{ھێما|C}} ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' # {{ھێما|B}} [[Ascomycota]] # {{ھێما|C}} [[Basidiomycota]] # {{ھێما|Start}} [[Zygomycota]] ====Edible fungi (6 articles)==== # {{ھێما|C}} ''[[Agaricus]]'' # {{ھێما|FA}} ''[[Boletus edulis]]'' # {{ھێما|Start}} [[Chanterelle]] # {{ھێما|Start}} ''[[Pleurotus ostreatus]]'' # {{ھێما|C}} [[Shiitake]] # {{ھێما|B}} [[Truffle]] ====Poisonous fungi (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} ''[[Amanita muscaria]]'' # {{ھێما|FA}} ''[[Amanita phalloides]]'' <!--(Death cap)--> {{Div col end}} ===Other organisms (29 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} '''[[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Plankton]] # {{ھێما|C}} [[شانشینی پێشەنگییەکان]] # {{ھێما|C}} ''[[Paramecium]]'' # {{ھێما|C}} [[زیندەوەری ناوک سەرەتایی]] ## {{ھێما|FA}} '''[[کۆنەکان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} '''[[بەکتریا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|B}} [[Cyanobacteria]] ### {{ھێما|GA}} ''[[ئیشریکیا کۆلای]]'' <!--(E. coli)--> ### {{ھێما|C}} ''[[سەلمۆنێلا]]'' ### {{ھێما|B}} ''[[Staphylococcus aureus]]'' # {{ھێما|Start}} [[Rhizaria]] # {{ھێما|Start}} [[Excavata]] ## {{ھێما|Start}} [[Euglenozoa]] # {{ھێما|C}} '''[[قەوزە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[Red algae]] ## {{ھێما|C}} [[Seaweed]] # {{ھێما|C}} [[Chromalveolata]] ## {{ھێما|Start}} [[Heterokont]] ### {{ھێما|C}} [[Brown algae]] #### {{ھێما|C}} [[Kelp]] ### {{ھێما|B}} [[Diatom]] ## {{ھێما|Start}} [[Haptophyte]] ## {{ھێما|Start}} [[Cryptomonad]] ## {{ھێما|Start}} [[Alveolate]] ### {{ھێما|C}} [[Dinoflagellate]] # {{ھێما|C}} [[قەوزەبەرد]] # {{ھێما|Start}} [[Amoebozoa]] # {{ھێما|Start}} [[Slime mold]] {{Div col end}} ==<span id="Health, medicine and disease"></span>Health, medicine and disease (281 articles)== ===Health and fitness (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} '''[[تەندروستی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} '''[[ساخیی دەروون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[ژیواندن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Diet (nutrition)|Diet]] ## {{ھێما|B}} [[تەواوکەری خۆراکی]] ## {{ھێما|Start}} [[گرووپی خۆراک]] ## {{ھێما|B}} [[Hunger]] ## {{ھێما|B}} [[بەدخۆراکی]] ## {{ھێما|GA}} [[ڤیتامین]] # {{ھێما|C}} '''[[Hygiene]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[گەرماوکردن]] ## {{ھێما|Start}} [[Feminine hygiene]] ## {{ھێما|C}} [[Oral hygiene]] ## {{ھێما|C}} [[Shaving]] # {{ھێما|B}} [[Physical fitness]] ## {{ھێما|B}} [[بی ئێم ئای]] <!--(BMI)--> ## {{ھێما|B}} '''[[Exercise]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} '''[[قەڵەوی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[Weight loss]] # {{ھێما|B}} '''[[Ageing]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Breastfeeding]] # {{ھێما|C}} [[بەبەربوون]] ## {{ھێما|B}} [[نەزۆکی]] # {{ھێما|B}} [[Occupational safety and health]] # {{ھێما|C}} [[فشاری دەروونی]] {{Div col end}} ===Drugs and pharmacology (35 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} '''[[دەرمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} '''[[ڤاکسین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|B}} [[کوتان]] ### {{ھێما|B}} [[Vaccine hesitancy]] ### {{ھێما|B}} [[ڤاکسینی کۆڤید-١٩]] ### {{ھێما|B}} [[Smallpox vaccine]] ### {{ھێما|GA}} [[Polio vaccine]] ## {{ھێما|C}} [[Prescription drug]] ## {{ھێما|FA}} [[Amphetamine]] ## {{ھێما|B}} [[ئازارشکێن]] ## {{ھێما|C}} '''[[ھۆشبڕی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} '''[[دژەزیندەیی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|C}} [[پێنیسیلین]] ## {{ھێما|GA}} [[ئەسپیرین]] ## {{ھێما|GA}} [[Benzodiazepine]] ## {{ھێما|C}} [[Quinine]] # {{ھێما|C}} '''[[داروو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) <!-- for specific substances see chemical compounds --> ## {{ھێما|C}} [[Alcohol (drug)]] ### {{ھێما|C}} [[Alcohol intoxication]] ## {{ھێما|B}} [[تووتن]] ## {{ھێما|B}} [[ماریوانا|Cannabis]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Opium]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان]] ## {{ھێما|C}} '''[[ئاڵوودەبوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} '''[[Alcoholism]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[Smoking]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|C}} [[جگەرە]] ### {{ھێما|B}} [[کاریگەرییە تەندروستییەکانی تووتن]] ### {{ھێما|C}} [[Smoking cessation]] ## {{ھێما|C}} [[Substance dependence]] # {{ھێما|C}} [[دەرمانناسی]] ## {{ھێما|C}} [[Pharmacokinetics]] ## {{ھێما|B}} [[Placebo]] # {{ھێما|B}} [[دارووسازی]] ## {{ھێما|C}} [[Pharmacist]] {{Div col end}} ===Medicine (84 articles)=== <small>See also "Biology" for e.g. anatomy</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ====General concepts (11 articles)==== # {{ھێما|C}} '''''[[پزیشکی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ## {{ھێما|B}} [[Emergency medical services]] ## {{ھێما|C}} [[First aid]] ## {{ھێما|C}} [[چاودێریی تەندروستی]] ## {{ھێما|Start}} [[پزیشکیی ئاژەڵ]] ## {{ھێما|B}} [[Medical ethics]] # {{ھێما|C}} '''[[نەخۆشخانە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Emergency department]] ## {{ھێما|B}} [[Psychiatric hospital]] # {{ھێما|B}} [[پزیشک]]<!--s and other professionals--> ## {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پەرستاری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Human anatomy (13 articles)==== # {{ھێما|B}} '''[[لەشی مرۆڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[باسک]] ## {{ھێما|C}} [[دەموچاو]] ## {{ھێما|C}} [[پێ]] ## {{ھێما|C}} [[دەست]] ### {{ھێما|C}} [[پەنجە]] ## {{ھێما|GA}} [[مێشکی مرۆڤ]] ## {{ھێما|C}} [[چاوی مرۆڤ]] ## {{ھێما|C}} [[Gastrointestinal tract]] ## {{ھێما|B}} [[Human leg]] ## {{ھێما|C}} [[ئێسکبەندیی مرۆڤ]] ## {{ھێما|GA}} [[ددان]] ## {{ھێما|Start}} {{ھێما|FGAN}} [[Human voice]] ====Dentistry (6 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[پزیشکیی ددان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Dental restoration]] ## {{ھێما|B}} [[Dentures]] ## {{ھێما|Start}} [[Root canal]] ## {{ھێما|GA}} [[Toothache]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[کلۆربوونی ددان]] {{Col-break}} ====Fields of medicine (30 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alternative medicine]] ## {{ھێما|B}} [[دەرزی ئاژنین]] ## {{ھێما|B}} [[Chiropractic]] ## {{ھێما|C}} [[Herbal medicine]] ## {{ھێما|GA}} [[Homeopathy]] # {{ھێما|Start}} [[Angiology]] # {{ھێما|C}} [[دڵناسی|کاردیۆلۆژی]] # {{ھێما|B}} [[Dermatology]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکیی ھەرسکردن]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکیی پیران]] # {{ھێما|Start}} [[Hematology]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[کۆمەڵەی خوێن]] # {{ھێما|Start}} [[Immunology]] # {{ھێما|C}} [[Neurology]] # {{ھێما|Start}} [[نەشتەرگەری ژنان و منداڵبوون]] # {{ھێما|C}} [[شێرپەنجەناسی]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکیی چاو]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکی گوێ و لوت و قوڕگ]] # {{ھێما|C}} [[Pediatrics]] # {{ھێما|B}} [[دەروونپزیشکی]] # {{ھێما|C}} [[Public health]] ## {{ھێما|C}} [[Epidemiology]] ## {{ھێما|C}} [[Preventive healthcare]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکیی سی]] # {{ھێما|B}} [[تیشکناسی|ڕادیۆلۆجی]] # {{ھێما|Start}} [[Sexual and reproductive health]] # {{ھێما|Start}} [[Toxicology]] # {{ھێما|C}} [[پزیشکی کۆن]] ## {{ھێما|B}} [[Ayurveda]] # {{ھێما|Start}} [[میزناسی]] {{Col-break}} ====Medical procedures (24 articles)==== # {{ھێما|B}} '''[[نەشتەرگەری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Amputation]] ## {{ھێما|B}} [[نەشتەرگەریی چاندنی ئەندام]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plastic surgery]] # {{ھێما|C}} [[دۆزینەوە (پزیشکی)]] # {{ھێما|C}} [[Medical test]] # {{ھێما|B}} [[Palliative care]] # {{ھێما|B}} [[Physical examination]] ## {{ھێما|C}} [[Autopsy]] ## {{ھێما|C}} [[Biopsy]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تەوژمی خوێن]] ## {{ھێما|B}} [[پشکنینی خوێن]] ## {{ھێما|B}} [[Blood transfusion]] ## {{ھێما|Start}} [[Eye examination]] ## {{ھێما|B}} [[Lumbar puncture]] ## {{ھێما|C}} [[Pap test]] ## {{ھێما|C}} [[ترپە]] ## {{ھێما|Start}} [[پەرچەکردار]] # {{ھێما|Start}} [[خەساندن|Sterilization]] # {{ھێما|Start}} [[Therapy]] ## {{ھێما|B}} [[چارەسەری کیمیایی]] ## {{ھێما|B}} [[Physical therapy]] ## {{ھێما|B}} [[Radiation therapy]] ## {{ھێما|Start}} [[Symptomatic treatment]] {{Col-end}} ===Morbidity (137 articles)=== {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Non-infectious disease (24 articles)==== # {{ھێما|C}} '''''[[نەخۆشی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) # {{ھێما|GA}} [[جوانەزەوە]] # {{ھێما|B}} '''[[ھەستۆکی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نەخۆشیی ئەلزھایمەر]] # {{ھێما|C}} [[کەمخوێنی]] # {{ھێما|C}} [[ھەوکردنی جومگەکان]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئاسما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Autoimmune disease]] # {{ھێما|B}} [[برۆنشیت]] # {{ھێما|C}} '''[[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[بەرزیی پەستانی خوێن]] ## {{ھێما|GA}} [[جەڵدەی دڵ]] # {{ھێما|GA}} [[سییەئاوسان]] <!--(emphysema)--> # {{ھێما|C}} [[سیرۆسیس]] # {{ھێما|C}} [[Dementia]] # {{ھێما|B}} '''[[شەکرە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[سکچوون]] # {{ھێما|GA}} [[پەرکەم]] # {{ھێما|GA}} [[دەردەشا]] # {{ھێما|C}} [[Hepatitis]] # {{ھێما|FA}} [[ھەوکردنی پەردەکانی مێشک]] # {{ھێما|GA}} [[Migraine]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[فرە ڕەقبوون|ئێم ئێس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[پارکینسۆن]] ====Injury (19 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[Injury]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|Start}} [[Blunt trauma]] ## {{ھێما|B}} [[شکانی ئێسک]] ## {{ھێما|B}} [[Bruise]] ## {{ھێما|GA}} [[Burn]] ## {{ھێما|Start}} [[Frostbite]] ## {{ھێما|Start}} [[برین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Major trauma]] ## {{ھێما|B}} [[Aneurysm]] ## {{ھێما|Start}} [[Brain damage]] ### {{ھێما|GA}} [[Concussion]] ## {{ھێما|B}} [[خوێنبەربوون]] ## {{ھێما|B}} [[وەستانی دڵ]] ## {{ھێما|B}} [[ھایپۆسێرمیا]] ## {{ھێما|B}} [[Hypoxia (medical)|Hypoxia]] ## {{ھێما|C}} [[ھەوکردن]] ## {{ھێما|Start}} [[Respiratory failure]] ## {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Shock (circulatory)|Shock]] ## {{ھێما|B}} '''[[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Foodborne illness (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Foodborne illness]] # {{ھێما|B}} [[Botulism]] # {{ھێما|C}} [[Mushroom poisoning]] # {{ھێما|B}} [[گرانەتا]] {{Col-break}} ====Infectious disease (48 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[تەشەنا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[نەخۆشخەر]] ## {{ھێما|FA}} '''[[ڤایرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ### {{ھێما|C}} [[ڤایرۆسی کۆرۆنا]] ### {{ھێما|B}} [[ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ پەیوەندیدار بە ھەناسەی سەخت و تیژ]] ### {{ھێما|B}} [[Human papillomavirus infection]] ### {{ھێما|GA}} [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ]] <!--(AIDS virus)--> ### {{ھێما|C}} [[Tobacco mosaic virus]] ## {{ھێما|GA}} [[Prion]] # {{ھێما|B}} [[دوومەڵ]] # {{ھێما|C}} [[Bubonic plague]] # {{ھێما|B}} [[مێکوتە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کۆلێرا]] # {{ھێما|GA}} '''[[سەرمابوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Dengue fever]] # {{ھێما|B}} [[Diphtheria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[نەخۆشیی ئێبۆلا]] # {{ھێما|C}} [[ھەوکردنی مێشک]] # {{ھێما|C}} [[Gangrene]] # {{ھێما|GA}} '''[[Gastroenteritis]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|C}} [[Dysentery]] # {{ھێما|C}} [[Hand, foot, and mouth disease]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئەنفلۆنزا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گولی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Lyme disease]] # {{ھێما|GA}} '''[[مالاریا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[سوورێژە]] # {{ھێما|B}} [[ملەخڕە]] # {{ھێما|C}} [[نەخۆشیی کەڕوویی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[سیەسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئیفلیجیی مناڵان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[نەخۆشیی ھاری]] # {{ھێما|B}} [[Scabies]] # {{ھێما|C}} [[سوورەتا]] # {{ھێما|C}} [[SARS]] # {{ھێما|B}} '''[[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|B}} [[Chlamydia]] ## {{ھێما|B}} [[سووزەنەک]] ## {{ھێما|GA}} [[Herpes simplex]] ## {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایدز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 3]]) ## {{ھێما|GA}} [[سفلیس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ھاوڵە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دەردەکۆپان]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[دەردەباریکە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Typhus]] # {{ھێما|Start}} [[West Nile fever]] # {{ھێما|B}} [[کۆکەڕەشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Yellow fever]] {{Col-break}} ====Disability (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Visual impairment]] # {{ھێما|C}} [[Cerebral palsy]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڕەنگکوێری]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[کۆنیشانی داون]] # {{ھێما|GA}} [[دیسلێکسیا]] # {{ھێما|B}} [[Hearing loss]] # {{ھێما|C}} [[Intellectual disability]] # {{ھێما|Start}} [[Physical disability]] ====Cancer (12 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[شێرپەنجە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Brain tumor]] # {{ھێما|C}} [[Carcinogen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شێرپەنجەی مەمک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Colorectal cancer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شێرپەنجەی خوێن]] # {{ھێما|FA}} [[شێرپەنجەی سییەکان]] # {{ھێما|C}} [[Lymphoma]] # {{ھێما|B}} [[Neoplasm]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[شێرپەنجەی پرۆستات]] # {{ھێما|B}} [[Skin cancer]] ## {{ھێما|B}} [[Melanoma]] ====Mental disorder (17 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[پەشێویی دەروونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پەشێویی دڵەڕاوکێ]] ## {{ھێما|B}} [[فۆبیا]] ## {{ھێما|B}} [[Post-traumatic stress disorder]]<!--(PTSD)--> # {{ھێما|GA}} [[ماخۆلان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شەبەنگی ئۆتیسم]] # {{ھێما|GA}} [[پەشێویی دووجەمسەری|ئاڵۆزیی دووجەمسەری]] # {{ھێما|B}} [[Eating disorder]] # {{ھێما|FA}} [[پەشێوی گشتی خەمۆکی]] # {{ھێما|C}} [[Neurosis]] # {{ھێما|B}} [[مناڵبازی]] # {{ھێما|C}} [[پەشێویی كھ‌سایھ‌تی]] ## {{ھێما|B}} [[سایکۆپاتی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سایکۆسز]] ## {{ھێما|B}} [[وڕیمە]] ## {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خەیاڵاویبوون]] # {{ھێما|FA}} [[شیزۆفرێنیا]] ====Miscellaneous (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[کۆما]] ## {{ھێما|C}} [[Persistent vegetative state]] # {{ھێما|B}} [[ژەھر]] ## {{ھێما|C}} [[Toxicity]] # {{ھێما|Start}} [[کۆنیشان]] {{Col-end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] tgta9n3oemv7gx76ji8oj952w8xlypy 0 96259 1613970 731102 2026-08-01T09:08:48Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613970 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 1 98874 1613990 1611713 2026-08-01T10:34:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613990 wikitext text/x-wiki هاوڕێێان ، ئەستەنبوڵ ڕاستە نەک ئەستەمبوڵ نازانم ئەو میمە لە کوێوە هاتوە؟؟! ، لەوشەی Istanbul کەس پیتی m دەبینێت!! --<span style="font: 25px 'Pristina'">[[user:Zhyar Afc|<span style="color: #1E8FDC">Zhyar Afc</span>]]</span><span style="font: 20px 'Pristina'">^{[[user_talk:Zhyar Afc|<span style="color: red"> Wtuwêj</span>]]}</span>  ٢٣:١٩, ٧ کانوونی یەکەم ٢٠١٣ (UTC) :کاک ژیار لە ھەندێک لە زمانەکان بە تایبەت لە زمانی کوردیدا اگر پیتی پیتی «ن» پێش «ب» بێت ئەوە «ن» بە «م» دەخوێننەوە. سەیری ئەنجامی ئەستەمبوڵ بکەی دە ھەزار دانە لە ئەستەنبوڵ زیاترە. ھەروەھا لە کرمانجیشدا کە خۆیان لە تورکیا دەژین ھەر «ستەمبۆل» ھاتووە. وشەکەش خۆی لە یۆنانی وەرگیراوە "εἰς τὴν Πόλιν" کە دروستە بە «ن» نووسراوە (ν) بەڵام لەو زمانەشدا ھەر بە «م» دەخوێنرێتەوە [is tim ˈbolin]. تەنانەت لە خودی تورکیشدا کە بە n نووسراوە لەسەر زاری خەڵک ھەر بە n دەخوێنرێتەوە بەم جۆرە: [ɯsˈtambuɫ] (ئستامبوڵ).--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-family:Tahoma;font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٨:١٥, ٨ کانوونی یەکەم ٢٠١٣ (UTC) ئەها باشە دەست خۆش بۆ ڕونکرندەوەکەت من هەر بە ئەستەنبوڵ بیستومە بۆیە کەبینیم وتم ئەمە هەڵەیە با ئاگاداریان بکەمەوە. --<span style="font: 25px 'Pristina'">[[user:Zhyar Afc|<span style="color: #1E8FDC">Zhyar Afc</span>]]</span><span style="font: 20px 'Pristina'">^{[[user_talk:Zhyar Afc|<span style="color: red"> Wtuwêj</span>]]}</span>  ٠٩:٤١, ٨ کانوونی یەکەم ٢٠١٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=599254 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://www.webcitation.org/60V1MYYMj?url=http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem بۆ http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٥٧، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=625541 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/60V1MYYMj?url=http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem لە http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٠٦، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=701628 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html بۆ http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:١٥، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=704898 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem بۆ http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html بۆ http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=740068 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170709230748/http://www.tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11 بۆ http://tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٥٥، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=867926 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051124010357/http://tuik.gov.tr/ بۆ http://tuik.gov.tr/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٠٩، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1568629 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131225132651/http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister بۆ http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٤٩، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1611712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250426084524/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/ottoman-empite-1908-1923/ بۆ https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/ottoman-empite-1908-1923/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220331031757/http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html بۆ http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220126203001/https://www.propin.com.tr/UserFiles/image/PROPIN_Istanbul_Office_Market_General_Overview_2021_Q3.pdf بۆ https://www.propin.com.tr/UserFiles/image/PROPIN_Istanbul_Office_Market_General_Overview_2021_Q3.pdf زیاد کرا *بەستەری ئەرشیڤ https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/LcrqUrNO4dU گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20250827232239/https://www.youtube.com/watch?v=LcrqUrNO4dU لە https://www.youtube.com/watch?v=LcrqUrNO4dU تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٠١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەستەمبوڵ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613989 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250328180742/https://www.tuzla.bel.tr/icerik/11/8601/tuzla-belediyesi-ibb-is-birligi-ile-ilcenin-kronik-sorunlarina-cozum-uretiyor.aspx بۆ https://www.tuzla.bel.tr/icerik/11/8601/tuzla-belediyesi-ibb-is-birligi-ile-ilcenin-kronik-sorunlarina-cozum-uretiyor.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٣٤، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) jwj5ceq3dbt6za0g5b0r5zl1luluuqs 1 103078 1613815 1112243 2026-07-31T15:41:51Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613815 wikitext text/x-wiki کێ ئامارێکی ڕاستی لە ڕێژەی هاونیشتیمانیانی ڕۆژهەڵات هەیە؟؟ من زۆر جار لە کەناڵەکان بیستوومە دەڵێن زیاتر لە ١٢ ملیۆن کەسن ؟!!! کەچی لێره ٦-٧ ملیۆن نووسراوە؟؟--'''[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|دیاکۆ ماد]]''' ‏٠٨:٣٥، ٢٣ی نیسانی ٢٠١٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613814 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250816073738/https://map.rojatlas.com/ بۆ https://map.rojatlas.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٤١، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 7nvypwb3rywffdf3z5w0kpldafhnqor 0 109896 1613971 731106 2026-08-01T09:08:58Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613971 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 0 109899 1613972 731104 2026-08-01T09:09:08Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613972 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 0 117436 1613913 1542623 2026-08-01T04:33:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613913 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Millais - Ophelia (detail).jpg|وێنۆک|ئۆفێلیا کە خۆی خنکاندووە]] '''ھاملێت''' (بە [[ئینگلیزی]]: Hamlet) ناوی شانۆیەکی نووسراوەی [[ویلیام شێکسپیر]] شانۆنووسی بەناوبانگی [[ئینگلیز]]ە کە بە یەکێ لە شاکارەکانی شانۆی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. شانۆنامەکەی ھاملێت تراژیدییەکە کە لە ماوەی ساڵانی ١٥٩٩ تا ١٦٠٢دا نووسراوە. کاراکتەری سەرەکیی شانۆکە ھاملێت شازادەی [[دانمارک]]ە. == کەسێتییەکان == '''ھاملێت''' - شازادی دانیمارک '''کلاودیۆس''' - پاشای نوێی دانیمارک، مامی ھاملێت، برای پاشای پێشووی دانیمارک '''سەھویر (تاپۆ/تارمایی)''' - باوکی ھاملێت، پاشای پێشووی دانیمارک '''گێرترود''' - دایکی ھاملێت، ھاوژینی ئێستای کلاودیۆس '''پۆلۆنیۆس''' - ڕاوێژکاری پاشا و میری چامبەرلین '''لایەرتیس''' - کوڕی پۆلۆنیۆس و برای ئۆفیلیا '''ئۆفیلیا''' - کچی پۆلۆنیۆس و خوشکی لایەرتیس و گراویی ھاملێت '''ھۆرەیشۆ''' - ھاوڕێ، ڕازدار و ھاوپۆلی ھاملێت '''ڕۆزێنکرانتس و گیلدینستێرن''' - ھاوڕێی پێشوو ھاوپۆلی ھاملێت، کاربەدەستی کلاودیۆس '''فۆرتنبراس''' - شازادی نەرویژ '''ڤۆلتیماند و کۆرنێلیۆس''' - ئەندامانی ئەنجوومەنی دانیمارک و باڵیۆزی ئەم وڵاتە لە نەرویژ '''مارسێلۆس، بێرناردۆ و فرانسیسکۆ''' - ئەندامانی گروپی پاسەوانانی پاشا '''ڕەیناڵدۆ''' - خزمەتکاری پۆلۆنیۆس '''ئۆسریک''' '''دوو گۆڕھەڵکەن (یان قەرەقۆز)''' '''کاپتنێک لە سوپای فۆرتنبراسدا''' '''قەشەیەک''' '''پیاوێک''' '''کۆمەڵێک یاریزان''' '''باڵیۆزەکانی ئینگلتەرا لە دانیمارک''' '''کۆمەڵێک خاتوون، میر، سەرباز، کەشتیوان، پەیامھێن و بەردەستی تر.''' == گرێچنەی شانۆنامەکە == لە دانیمارک پاشایەکی نوێ لە شوێنی براکەی، کە تازە مردووە، دێتە سەر تەخت، ئەم پاشا نوێیە ناوی کلاودیۆس-ە، برا مردووەکەی ناوی پاشا ھاملێت-ە، کلاودیۆس براژنە بێوەژنبووەکەی دەخوازێتەوە، کە ناوی گێرتروود-ە، واتە ژنی پاشا ھاملێت دەخوازێتەوە. کۆشکەکەیان ناوی ئێلسینۆر-ە. پاشا ھاملێتی مردوو و گێرتروودی بێوەژنبوو کوڕێکی گەنجیان ھەیە، کە ئەویش ناوی ھاملێت-ە، واتە ئەمیان شازاد ھاملێت-ە. شەوێک سەھویری (تاپۆ یان تارمایی) پاشا ھاملێتی باوک سەردانی ھاملێتی گەنج دەکات و پێی دەڵێت: «من گیانی باوکتم» ئاگاداری دەکات لەوەی کە ژەھرخوارد کراوە و بە ناڕەوا کوژراوە و داوا لە ھاملێتی گەنج دەکات: «ئەگەر باوکی خۆتت خۆشدەوێت، ئەوا تۆڵەی کوشتنەکەم بستێنەوە». ھاملێت دڵنیا نییە لەوەی بە وتەی سەھویرەکە بکات یان نا، بۆیە خۆی وا پیشان دەدات کە شێت بووە. پۆلۆنیۆس، کە یەکێکە لە ڕاوێژکارەکانی پاشا کلاودیۆس و باوکی کچێکە بە ناوی ''ئۆفیلیا'' و کوڕێک بە ناوی ''لایەرتیس''، پێی وایە کە ڕەفتارە شێتانەکانی ھاملێت لەوە دەچێت بە ھۆی ئەوینەکەیەوە بێت بۆ ئۆفیلیای کچی و ئامۆژگاریی ئۆفیلیا دەکات کە لێی بەئاگا بێت. تیپێک ئەکتەری گەڕۆک دێنە شارەکە و ھاملێتی گەنج لەگەڵیاندا خۆی ڕێک دەخات و نمایشێک ساز دەدەن، کە تیایدا چیرۆکی سەھویرەکە دەگێڕێتەوە، ئەمە بەو ئامانجە دەکات کە کاردانەوەی کلاودیۆس (پاشای نوێ) بپشکنێت. کلاودیۆس لە کاتی کوشتنەکەی ناو نمایشەکەدا نمایشەکە بە جێ دەھێڵێت و ئەمەش بەڵگەی ئەوە دەدات بە ھاملێتی گەنج کە سەھویرەکە ڕاستی کرد و پاشا ھاملێت بە پیلان و ستەم کوژراوە. ھاملێت بەرەوڕووی دایکی دەبێتەوە تا بزانێت ئایا ئەویش ھاوبەش بووە لە کوشتنی باوکیدا یان نا. پۆلۆنیۆس بە دزییەوە لە پشت پەردەیەکدا خۆی حەشار دەدات و گوێیان لێ دەگرێت، ھاملێت پەلاماری پەردەکە دەدات، پۆلۆنیۆس لە پشت پەردەکەوە دەکوژێت. کلاودیۆس ھاملێت دەنێرێت بۆ ئینگلتەرا و بە نھێنی پیلانی ئەوە دادەڕێژێت کە ھاملێت لە ڕێ بکوژرێت، بەڵام ھاملێت دەرباز دەبێت و دەگەڕێتەوە. ئۆفیلیا دوای مەرگی باوکی شێت دەبێت و خۆی لە ڕووبارێکدا دەخنکێنێت، یان بە ڕێکەوت لە دارێک بەردەبێتەوە و دەخنکێت (بە گوێرەی گێڕانەوەی گێرتروود بێت لە لقی داربییەک کەوتووەتە خوارەوە، بەڵام دواتر شانۆنامەکە ئاماژەی ئەوەمان دەداتێ کە خۆی کوشتووە. کلاودیۆس لایەرتیس ھان دەدات کە سەرزەنشتی ھاملێت بکات بەوەی کە ئەوە ھاملێتە بووەتە ھۆی کوشتنی باوکی و مردنی خوشکەکەی، بۆیە شیربازییەک ڕێک دەخەن. بۆ ئەوەی مەرگی ھاملێت مسۆگەر بکەن، لایەرتیس شیرەکەی خۆی لە ژەھر ھەڵدەکێشێت، کلاودیۆسیش خواردنەوەی ژەھراوی بۆ ھاملێت ڕێک دەخات تا بیخواتەوە. لە کاتی شیربازییەکەدا ھاملێت خواردنەوەکە ناخواتەوە، بەڵکو گێرتروودی دایکی بانگەشەی نۆشێک دەکات و دەیخواتەوە و دەمرێت. لایەرتیس ھاملێت بریندار دەکات، بەڵام ھاملێت یەکسەر نامرێت، لە پاشدا ھاملێت لایەرتیس بریندار دەکات، کە خەریکە دەمرێت، ددان بەوەدا دەنێت کە کلاودیۆس ھاملێتی باوکی کوشتووە، ھاملێت شیرەکەی لە کلاودیۆس دەدات و وای لێ دەکات خواردنەوە ژەھراوییەکە بخواتەوە، دواتر کلاودیۆس دەمرێت، دواتر ھاملێتی گەنجیش دەمرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=پوختەی گرێچنەی هاملێت|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/%d9%88%d8%aa%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%da%95%d8%a7%d9%be%db%86%d8%b1%d8%aa/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c-%da%af%d8%b1%db%8e%da%86%d9%86%db%95%db%8c-%d9%87%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8e%d8%aa/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126054652/http://www.nawa.net/ku/%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/%D9%BE%D9%88%D8%AE%D8%AA%DB%95%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%DB%8E%DA%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8E%D8%AA/|url-status=dead}}</ref> ==وەرگێڕانەکان== شانۆی ھاملێت تا بە ئێستا دو جار بە زمانی کوردی (زاری سۆرانی) وەرگێراوەتەوە: * شێکسپیر، ولیام. ''ھاملێت: شازادەی دەنیمارک''، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە [[سەڵاح بابان]]، پێداچوونەوەی [[کەمال مەحموود فەرەج]] و [[مارف خەزنەدار]]، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم: ٢٠٠٩. * شێکسپیر، ویلیام. ''شانۆییی ھاملێت''، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە [[ئازاد حەمە شەریف]]، پێشەکی لە [[ئەحمەد سالار]] و [[دانا ڕەئووف]]، ھەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپی یەکەم: ٢٠٠٨. ==سەرچاوە== [https://en.wikipedia.org/wiki/Hamlet ویکیی ئینگلیزی: سێپتەمبەری ٢٠١٤] == پەڕاوێز == {{reflist|2}} {{پۆلی کۆمنز|Hamlet}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|چاند|شانۆ}} [[پۆل:تراژیدییەکانی شێکسپیر]] [[پۆل:خەیاڵ دەربارەی ڕژێمکوژی]] [[پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە ژەھرخواردکردن]] 8yxyfc439t4guslu20mhvwhyaydek19 0 117759 1613920 1484516 2026-08-01T06:25:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613920 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو=دیلار گەنج خەمیس |ناوی کاتی لەدایکبوون=دیلار گەنج خەمیس |ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٩٤ |شوێنی لەدایکبوون=[[عەفرین]]، [[سووریا]]، |ڕێکەوتی مردن=تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |شوێنی مردن=[[کۆبانی]]، [[ڕۆژاوای کوردستان]]، [[سووریا]] |ھۆکاری مردن=خۆکوشتن |سەرناو=ئارین میرکان }} '''ئارین میرکان''' (١٩٩٥ - ٢٠١٤) کە ناوی تەواوی دیلار گەنج خەمیس بوو فەرماندارێکی [[یەکەکانی پاراستنی ژنان|یەکینەکانی پاراستنی ژنان]] (یەپەژە) بوو کە لە کاتی [[گەمارۆی کۆبانی]] گیانی لەدەستدا لە شەڕی دژ بە چەکدارانی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعشدا]] لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://medium.com/from-my-forest/to-arin-mirkan-15c9e59b3a11|سەردێڕ=To Arin Mirkan|دوایین=forestbather|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=From my Forest|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ئارین لە گردی مشتەنوور شانبەشانی فەرمانداری یەپەژە ڕۆژدا فەلات شەڕی دەکرد کە دواتر بوو بە فەرماندەی گشتیی یەپەژە.<ref name="Mogelson">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.newyorker.com/magazine/2017/11/06/dark-victory-in-raqqa|سەردێڕ=Dark Victory in Raqqa|دوایین=Mogelson|یەکەم=Luke|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=The New Yorker|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|issn=0028-792X}}</ref> ئارین گیانی لەدەستدا دوای خۆتەقاندنەوەی بە ژمارەیەک چەکداری داعشدا لە پێناو ڕزگارکردنی ھاوڕێکانی، چالاکییەکەی ئارین یەکەم چالاکی لەم شێوەیە بوو لەلایەن چەکدارانی یەپەژەوە.<ref name="Mogelson"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/kurdish-female-fighters-history-women-frontline-1468932|سەردێڕ=Kurdish Female Fighters: The History of Women on the Frontline|دوایین=Smith|یەکەم=Lydia|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ئیش=International Business Times UK|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|زمان=en}}</ref> ئارین میرکان<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=suzkBwAAQBAJ&pg=PT140&lpg=PT140&dq=Arin+Mirkan&source=bl&ots=PcwZIlZ5OV&sig=7wCdnwcKd7Nylkduvg8Gz61UR58&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiH6sqahZvWAhUjOsAKHULMACE4FBDoAQhXMAg#v=onepage&q=Arin%20Mirkan&f=false|سەردێڕ=Defeating the Islamic State Group: The Battle for Kobani|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Mango Media Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٦٣٣٥٣-١٧٢-٧|زمان=en}}</ref> تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو (یان ٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.kurdishquestion.com/oldarticle.php?aid=in-memory-of-arin-mirkan|سەردێڕ=In memory of Arin Mirkan…|دوایین=Dicle|یەکەم=Amed|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|زمان=en|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910221215/https://www.kurdishquestion.com/oldarticle.php?aid=in-memory-of-arin-mirkan|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>) و دایکی دوو منداڵ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spiked-online.com/newsite/article/in-praise-of-arin-mirkan/15976#.WbVm_McSAe4|سەردێڕ=In praise of Arin Mirkan {{!}} Brendan O’Neill|وێبگە=www.spiked-online.com|زمان=en-GB|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220829/http://www.spiked-online.com/newsite/article/in-praise-of-arin-mirkan/15976#.WbVm_McSAe4|url-status=dead}}</ref> حاجی مەنسوور کە لێپرسراوێکی ئەمنی کوردە لە کۆبانی ڕایگەیاند کە شەڕڤانانی کورد ناچار بوون لە گردێکی ستراتیژی (مشتەنوور) لە باشووری کۆبانی پاشەکشە بکەن. ئارین لە دواوە مایەوە و ھێرشی کردە سەر چەتەکانی داعش لەکاتێکدا گەمارۆیان دەدا. لە کۆتاییدا ئارین ئەو تەقەمەنییانەی تەقاندەوە کە بە جەستەیەوەی لکاندبوو و لە ئەنجامدا ١٠ چەکداری داعشی کوشت.<ref name=":0"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٤]] [[پۆل:یەکینەکانی پاراستنی ژنان]] [[پۆل:کەسایەتییە ژنە کوردەکانی سوپای سەربازی و گروپە سەربازییە نافەرمییەکان]] o6sk9kktom8rj24m303fd5qq8vfo03g 4 117839 1613889 1613646 2026-08-01T01:48:48Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت (کۆنتر لە ٦٠ ڕۆژ) بۆ [[ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی ٥]] 1613889 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == سیاسەت و کاری ویکیپیدیا و نیشانەکان == {{atopr |status = ئەنجام |result = نەکرا و ئەنجامی داواکارییەکە سەرکەوتوو نەبوو [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:١٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}} ئێمە هەر هەموومان ئەگەر بۆ یەک جاریش بێت یاریمان کردووە ئیتر هەر یارییەک بێت، لە یارییەکەدا وشەیەک نوسراوە بەناوی (mission) کەبریتییە (کارەکان) کە دەیکەینەوە نوسراوە ئەو کارە بکە و خەڵاتێکی لە بەرامبەردا وەرگرین، بۆیە منیش داوا دەکەم کە پڕۆژەیەک بۆ ویکیپیدیا دروستکەن و بە چەند کاریکی زۆر و نیشانەی زۆر ئێمە دەتوانیین هەم نیشانەکان بە شێوەیەکی دیموکراسیانە بەکارهێنەرەکان بەکاری بهێنین، هەم باشترکردنی وتارەکان کارەکان دەتوانیین بە باشترین کار دایبنێن و بەشێوەیەک کە دڵنیام هەمووتان [[ھەی دەی]] تان کردووە، کە ئەویش کاری هەیە کە دانەیەک تەواو دەکەیت ئەوە دەچێتە کاریکی زەحمەتر کە هەر هەمان یاسایە وەک: تەواوکردنی ١٠ سندوقی زانیاری. کە ئەم کارە تەواو کرا ببێت بە تەواو کردنی ١٠٠ سندوقی زانیاری. ئەمەش لەسەر دەنگی بەڕێوبەران بۆ خراپکاریش ئەو بەکارهێنەرانەی خراپکاریان پێکرد ئەوا دەتوانن ئێوەی بەڕێوبەران سەربەستیان بکەن، زۆر سوپاس[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٨:٤١، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) بۆ ڕوونکردنەوەیەکی زیاتریش ئەم وتانەی کە لەسەرەوە باسمان کرد بەم شێوەیە بەڕیوە دەچێت *دەبێت بەکارهێنەر نیشانەی سەرەکی هەبێت *دەبێت هەر بەکارهێنەرێک پەڕیەکی تایبەت بە (mission)ی بۆ دابنرێت ئەمەش لەسەر شێوەی ڕۆبۆتی *دەبێت بە سێ بەشەوە ئەنجام بدرێت کە بریتییە لە بۆ هەر (mission)نێک بریتی بێت لە سەرەتای ناوەندی زەحمەت، کە ئەمانە بەدوای یەکدا دێن لەدوای جێبەجێکردنی ئاسان دوای ناوەندی دوای زەحمەت. *دەبێت ئەو (mission)نەی کە بۆی نوسراوە بە چاکی بیکات، نەوەک بە تێکچووی *دەبێت لەسەر هەر (mission)ێک ئەو کارانەی بەکارهێنەری تێدابێت، وەک ئەوەی یەکسەر لەپەڕەکەی بەشێوەیەکی ڕۆبۆتی بۆی بنوسرێت. هەرچەندە ئەم کارانە لە سەروو پلەی خۆمەوەیە بەڵام دەبێت ئێوەی بەکارهێنەرانی بەئەزموون یارمەتیم بدەن بەهۆی تواناو لێهاتوویتانەوە، بەڵام من دەموێت لەسەرەتادا ١٠ بەکارهێنەری شارەزا بانگێشت بکەم بۆ ئەم پڕۆژەیە {{وب|Sako Nanakli}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Aram}} {{وب|Épine}} {{وب|Calak}} {{وب|Gyan333}} {{وب|Kushared}} {{وب|Serchia}} {{وب|Pirehelokan}} {{وب|Aza}} دەموێت بڵێم لە هەرکاتێکدا دەنگدان لەسەر ئەم پڕۆژەیە ئەنجام بدرێت ئەوە بە تێکڕای دەنگ دەکرێت و هەرکەسێک بیەوێت دەنگ بدات ئەوا دەبێت بەژداربێت لەم پڕۆژەیەدا. سوپاس [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) : بەرێز {{وب|ئارۆ سالار محمود}} بیرۆکەکەت جوانە ئەوەندەی لە مەبەستەکەت تێگەیشتم "دەتەوێت وەک پێشبڕکێیەک کارەکان بکرێت و پلەبەندی بۆ ھەر کارێک دابنرێت و ھەر بەکارھێنەرێک بەپێی ئاستی خۆی کارێک یان چەن کارێکی پێبدرێت و ئیتر بەپێی کارەکانی ئاستی بەرز بێتەوە و ئەرکەکانی زیاتر و زەحمەت تر بن، بۆ ھەر کارێکیش کە ئەنجامی دەدات خەڵاتی لە بەرامبەردا پێ بدرێت بەڵام خەڵاتەکە کێ دەیدات وە چییە؟" و ھەندێک لەوانەی تاگت کردوون ھیچ بەشداریان نەماوە یان ناتوانن بەچالاکی بەشداری بکەن لە ویکیپیدیا بۆ نموونە {{وب|Gyan333}}، [[بەکارھێنەر:Épine]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٠، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) :{{وب|ئارۆ سالار محمود}} سڵاو ، دیارە ئەوەندەی تێگەیشتبێتم ئەتەوێت پشبڕکێیەک لە نێوان بەکارهێنەران دروستبکەیت بۆ ئەوەی بتوانن زۆرترین سندوقی زانیاری وەڕبگێڕن، ئەگەر ئاوایە و مەبەستەکەت ئەوە بۆ ئەم قۆناغەی ئێمە کەمێک ئاسان نییە، بەتایبەت بەبێ پشتیوانی و خەڵات . پێشتر قەرارمان دەبوو پێشبڕکێەک ڕێکبخەین بۆ دانانی سەرچاوە بۆ ئەو وتارانەی بێ سەرچاوەن بە پشتیوانی ویکیمیدیا بەڵام وابزانم بەهۆی نەبوونی ژمارەیەکی زۆری بەکارهێنەر لە ویکیپیدیای کوردی کارەکە نەکرا .بۆیە هەر کارێک بەتایبەت لەو شێوەی جەنابت باسی دەکەیت ئاسان نییە بەتایبەت ئەم مەرجانەی تێدابێت قورس و گرانی و مامناوەن ، ئامانجی بەشی زۆری ئەوانەی لێرەن هەوڵدانە بۆ ئەوەی لانیکەم ژمارەی وتارەکان بگەیینە ئاستێکی زۆر باشە لەگەڵ بوونی ناوەڕۆکێکی باش .ئەمەش کەم کەس بە خۆبەخشی و بێ بێ چاوەڕوانی هیچ پاداشتێک ئەنجامی دەدات.لەگەڵ ئەوەش بوونی پڕۆژەی جیاواز لە نیشانەکانی پێشکەوتنی ویکیپیدیای کوردیدایە و لە قازانجیەتی ئەنجامیان بدات هەرچەند تا ئێستا چەن پڕۆژەیەک ئەنجام دراون ئێستاش پڕۆژەی شارەکانی ئێران لە بواری تەواوبووندایە.جا ئەگەر وادەزانی هەڵە تێگەیشتووم دەتوانی ڕوونکردنەوەی زیاتر بنوسی ، لەگەڵ ڕێزدا .[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٨:٠٩، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) بەڕێزان ڕاست دەکەن ئەمە ئەرکێکی قورسەو جێبەجێکیردنی کاتی دەوێت، بەڵام ئێمە دەتوانین وتارێکی ویکی لە سەرەتادا بۆ دروست بکەین، و دەتوانین بە چەند شێوەیەک کار دروستبکەین، ئەوەش حەزدەکەم یەکم کار ئێوە بینوسن، و دەزانین نیشانەکان زۆر لەمەوبەر دیاری کراوە، بەڵام نەخراوەتە بەرچاوی بەکارهێنەر و ئێمە دەتوانین بڵاویبکەینەوە لە پەڕەیەکدا، و بۆ کارەکان دەبێت لەیەکەو دوور بن وەک دروستکردنی (چ ژمارەیە) وتارێک کە پێکهاتبێت لە ئەونە (ژمارە. سەردێڕ، ژمارە. ژێرسەردێڕ). یاخود بڵێن دروستکردنی ژمارە. وتاری (وەرزشی، هونەری، موسیقا)، ئیتر دەکەوێتە سەر ئەوەی چی بکەین.[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٨:٤٤، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]]: گەر ھیچ قسەت نییە لەسەر پڕۆژەکە دەتەوێت دایبخەم، بە ھۆکاری ئەوەی نەکرا؟ یان دەتەوێت داواکارییەکە بەردەوام لێرە بێت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٤، ١١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) داوادەکەم بیسڕیتەوە و هەر دانەیەکی من کە دامناوە چوونکە هیچ کەسێک بێجگە لە تۆ و ئارام نایەنە سەر ئەم بەشەی ویکیپیدیا، لاخۆی دیوەخانە.[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|🎻 𝓐𝓻𝓸 𝓼𝓪𝓵𝓪𝓻 🎻]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٦:٠٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بێزەحمەت دایبخە [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٣، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == دیواری شانازی ویکیپیدیای کوردی سۆرانی == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا|یەکدەنگی لەسەر دامەزراندنی پڕۆژەکە بوو بڕوانە}} [[ویکیپیدیا:خەرمانەی ڕێزلێنان]] }} '''سڵاو لە''' {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist}} و سەرجەم بەکارھێنەرانی تریش… ببوورن گەر هەندێک بەکارهێنەر ناوی لێرە نەهاتبێت''' '''پڕۆژەکە''' دەمەوێت ئەم پڕۆژەیە بخەمە بەردەست کۆمەڵەگەی ویکیپیدیا بۆ ئەوەی وتووێژی لێ بکرێت تاکو ببێتە خزمەتێک بۆ ویکیپیدیا پڕۆژەکە بەناوی هۆڵی شانازییە کە ئەم وتارە پڕۆژەیەکە کە تێیدا ناوی ئەو بەکارهێنەرانەی تێ دەچێت کە خزمەتێکی گەورەی بە ویکیپیدیا کردبێت یاخود کاتی بێت تاکو بەفەرمی بچێتە نێو ئەم وتارە لە وتارەکەدا باسی چەند شتێک دەکرێت و لەلایەن خودی بەکارهێنەرەوە خۆی دەنووسرێت: '''ناوی بەکارهێنەری''' ناوی ڕاستەقینەی خۆی (لە دوو ناوی سەرەتا زیاتر نەبێت)، و زیادکردنی ناوێک لە دەستە چەپەوە (سایزەکەی دوای دیاری دەکرێت) '''زانیاری''' لەم بەشەدا ماوەی چالاکی بوون و تەمەنی و لە چ بوارێکی ویکیپیدیا زیاتر کاری کردووە (چەند دانەیە با بینووسێت) پلە و پۆستەکەی لە ویکیپیدیا '''چالاکییە گەورەکانی''' ژمارەی وتارەکانی: ژمارەی چالاکییەکانی: <nowiki>*</nowiki>پڕۆژەی دامەزراوی: <nowiki>*</nowiki>وتارە هەڵبژێردراوەکانی <nowiki>*</nowiki>وتارە باشەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی داڕێژەنی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پۆلەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی دەروازەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پەڕگەکانی: ئەو شتانەی کە نا ئێستا نەی کردووە دەکرێت نەنووسرێن و دەرنەکەون '''هۆکاری شانازی گرتن لێی:''' (ئەم بەشە لەلایەن بەڕێوبەری چالاکەوە دەنووسرێت) _______________________ بەمشێوازە من بیرم لێی کردەوە تەبعەن لە ماوەی ئەم گفتووگۆیەدا گەشەی پێ دەدرێت _______________________ '''پێوەرەکان''' - بە دوو شێواز بەکارهێنەر ئەم شانازییەی پێ دەبەخشرێت ١. مەرجی: گەر بەکارهێنەر ئەم سیفەتانەی تێدابێت: گەر بەکارهێنەر نووسەر بێت: - ژمارەی دەستکارییەکانیبلە ٢٠٠٠ کەمتر نەبێت -ماوەی بەکاربوونی دەبێت لە دوو ساڵ کەمتر نەبێت - خاوەن ٥٠٠ وتار کەمتر نەبێت - خاوەن ١٠ وتاری باش کەمتر نەبێت - خاوەن ٥ وتاری هەڵبژێردراو کەمتر نەبێت گەر بەکارهێنەر تەکنیککار بێت: پێوەرەکانی لەلایەن تەکنیک کارەوە دابنرێت گەر بەکارهێنەر درووستکەری (دەروازە، پۆل، داڕێژە، هتد……) ژمارەی دەستکارییەکانی لە ٢٠٠٠ کەمتر نەبێی - ماوەی بەکاربوونی لە دوو ساڵ کەمتر نەبێت - خاوەنی ٢٠٠ پۆل کەمتر نەبێت - خاوەنی ١٠٠ پەرگە کەمتر نەبێت - خاوەنی ٥٠ داڕێژە کەمتر نەبێت - خاوەنی ٥ دەروازە کەمتر نەبێت —————————————— گشت ئەم مەرجانە ئەگەری دەستکاری کردنیان هەیە. نموونەیەک لە خوارەوە دادەنێم بە وێنە ————————————————— '''نموونەی بەکارهێنەر لە هۆڵی شانازی''' [[پەڕگە:Unknown_person.jpg|وێنەی دەرەکی|چەپ|150x150پیکسڵ]]   [[بەکارھێنەر:Aro Salar|'''Aro Salar''']] '''ناوی ڕاستەقینە:''' ئارۆ سالار '''ساڵی لەدایکبوون''': ٢٠٠٨ '''ماوەی چالاکی:''' ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢ – تا ئێستا '''ئەندام لە ویکیپیدیا:''' بارکەر '''زانیاری:''' ئەم بەکارهێنەرە لە ساڵی ٢٠٢٢ دەستی بەکارکردن لە ویکیپیدیا کوردی کردووە و زیاتر لە بواری فیلم و ئەنیمەیشن وتار نووسیووە. '''چالاکییە گەورەکانی:''' ژمارەی وتارەکانی:٥٤٢ ژمارەی چالاکییەکانی: ٤٣٩٣ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی ویکیپڕۆژەککانی:٣ <nowiki>*</nowiki>وتارە هەڵبژێردراوەکانی:٠ (دەرناکەوێت) <nowiki>*</nowiki>وتارە باشەکانی:١ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی داڕێژەنی:٣٩ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پۆلەکانی:٥٤ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی دەروازەکانی:٢ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پەڕگەکانی:٦٢ '''هۆکاری شانازی پێدان:''' بەهۆی بەشدارییە بەردەوامەکانی و زیادکردنی ناوەڕۆکی کوالیتی بۆ ویکیپیدیا کوردی. ______________________________ === {{لەگەڵ}} === * {{لەگەڵ}} دەزانن چی؟! خوداشاهیدە زۆر زۆر لەمێژ بوو بیرم لەوەی دەکردەوە کە چۆن و بە چ جۆر و شێوازێک دەستخۆشییەک لە بەکارهێنەرە باشەکان واتا ئەو بەکارهێنەرانەی خزمەتێکی زۆر و گەورەیان بە ویکیپیدیای کوردی کردۆ، بکەین، حەتاکوو جەنابی ئارۆ ئەو پێشنیارەی دا، هیوادارم کە بە باشی بڕواتە پێش. [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٢٣:٥٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} پێشنیارێکی بەجێیە، بەڵام لەھەندێک حاڵەتدا دەکرێت '''ژمارەی دەستکاری نەکرێتە پێوەر'''، '''بەھا و کاریگەری چالاکیی بەکارھێنەرەکە بۆ ویکیپیدیا گرنگتر و بە بەھاترە''' (فراوانکردنی کۆلکە وتارێک، دابینکردن و دۆزینەوەی سەرچاوەی پێویست بۆ وتارێکی بێ سەرچاوە، ڕێکخستنەوەی وتارێک کە بەپێی پێوەرەکانی نووسین نەنووسراونەتەوە، یان ھەر چالاکییەکی تری کاریگەر و بەھادار). «[[User:Muhammed taha|<b style="background:Blue; color:White;">Muhammed Taha</b>]][[User talk:Muhammed taha|<sup style="color:Blue;">لێدوان</sup>]] ١٧:٥٥، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٩:٢٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٨:٠٧، ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دەبێ پێوەرەکان بە شێوەیەکی گشتی پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت، نەک بەشێوەی تاک بە تاک. ئێستا بۆ نموونە بمانەوێت ڕێز لە کەسێکی وەک کاک ئارام بگرین، بەڵام ژمارەی وتارەکانی ژێر ٥٠٠ـن (زۆربەی وتارەکانی لە ڕێگای بۆت و ویکیپرۆژەکانەوە بڵاو کردووەتەوە) و ژمارەی وتارە ھەڵبژێردراوەکانی یەک دوو وتارن، بەو پێوەرە بێت کەس ھەموو مەرجەکان لەخۆ ناگرێت، بەڵام ئێستا ھەموو کەس دەزانێ کە کاک ئارام جێگای ڕێز و شانازییە. بەگشتی من پێم باشە بۆ ڕێزگرتن لە کەسێک ژمارەیەک بەکارھێنەر دەنگی لەسەر بدەن و دواتر بەھۆی سەرجەم بەشدارییەکان و کارە دیارەکانی ئەو بەکارھێنەرە؛ ئەگەر بەپێی یەکدەنگی شایەنی بوو ئەوە ڕێزلێنانەکەی پێ بدرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === <nowiki>*</nowiki> === لێدوان === بەهیوای تەندروستیی بۆ هەموو کەسێک.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٣٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] سەلام. ئەمن لەگەڵ ئەو پێشنیارەم بەس بەڕای من دەبێ شتێک بگۆڕێ. ۲۰۰۰ دەستکاری زۆر کەمە، بە دوو مانگ بە کووب چالاک بوون دەکرێ، بە ڕای من بڕوات بۆ ۱۰،۰۰۰، کەسێک کە ۱۰ وتاری باش و ۵ وتاری هەڵبژێردراو و ۵۰۰ وتاری دروستکراوی هەیە بە دڵنیاییەوە دەستکارییەکانی لە ۱۰،۰۰۰ی بۆولای ڕۆیشتۆ. [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٠٠:٠٤، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕای من بکرێتە ٥٠٠٠ باشترێکە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:١٥، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::'''سڵاو لە''' {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist}} و سەرجەم بەکارھێنەرانی تریش… ببوورن گەر هەندێک بەکارهێنەر ناوی لێرە نەهاتبێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٩:٤٤، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: ڕاستی مادام حەز بەم جۆرە شتە دەکەن، بەدڵ خۆتان بکەن و من '''دژ''' نابم، لەبەرئەوەی کەسانی وەک ئێوە لە ئێستادا چالاکن لە ویکیپیدیا، هەربۆیە شایەنی بڕیاردانن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٥، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) کاک @[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] پێشنیارەکەت لەبەرچاو گیراوە، وەک لە پڕۆژەکە ئاماژەم پێداوە، دەکرێت بەڕێوبەری ئەو کاتە دەتوانێت پێوەرەکان پێشەل بکات و ڕێز لە کەسێک بنێت، بەدڵناییشەوە گەر کەسێک پێوەرەکانیشی تێدابێت بەڵام بەڕێوبەری ئەوکاتە ڕازی نەبیت، ئەوا ڕێزلێگرتنی دوادەخرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] سڵاو و بەخێربێیەوە بۆ ویکیپیدیا. بۆ ئەو پێشنیارە یەکدەنگیی تەواوت لەگەڵە، تکایە ئەگەر دەتوانی یەکلایی بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٣٣، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::خۆی لەسەر بەرێوەبەرە کە یەکلایی بکاتەوە بەڵام ئێستا ئەو دەتوانێت پڕۆژەکەی بەئەنجام بگەیەنێت بەبێ کێشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٠٢، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::گەر ھیچ شتێک نەماوە من ئەو داواکارییەی ئێرە وەک سەرکەوتوو دادەخەم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٠٣، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دەستەکانتان خۆشبێت، خۆم وتارەکە لەژێر ناونیشانی [[ویکیپیدیا:خەرمانەی ڕێزلێنان]] بڵاوی دەکەمەوە و لەوێ وتووێژ دەکەین.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٠:١٠، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] زۆر باشە، سپاس بۆ بەڕێزتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣٥، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندن == [[پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png|وێنۆک|١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا خزمەتیان تێدا کردووە پیرۆز بێت!]] === بانگھێشت === {{وب|Serchia|Calak|Aza|مامۆستا|حوسێن|kurd2021|zemen|MFTG|Kushared|Pirehelokan|Aram|Paraw|Muhammed taha|Sakura emad|-Haryad|Aro Salar|Tessla|Sakura emad|Ravan|Shaween|Abdurhman Ahmad|Min.neel|1silent scientist|Ari Qasm|Saad Goran|Rahel khdhr|Kawanii|SiNa}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ١٢ی ئاب (نزیکەی مانگێکی تر) ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردییە و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم (١٢ی ئاب تاوەکوو ١٢ی ئەیلوول؛ واتە یەک مانگ)، تکایە بۆچوونی خۆتان بڵێن و ھەر کەس دەتوانێت لۆگۆیەک بە دیزاینی سەرنجڕاکێشەوە بار بکات و لە خوارەوە دایبنێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|200px|ڕاست]] [[پەڕگە:Central_Kurdish_Wikipedia_17th_Anniversary_Logo.png|200px|ڕاست]] {{ھن|١٧}} === {{لێدوان}} === <!----- ھەر لێدوانێک یان بۆچوونێکت ھەیە لە خوارەوە بینووسە ----> * {{وب|Tessla}} کاک تێسلا تکایە ئەگەر دەتوانی لۆگۆ بار بکە، ئەوانەی پێشتری بەڕێزت زۆر جوان بوون، خۆم بۆم ساز نەکرا ئەو شتەی دەمەویست. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دووبارە سپاس، بەڵێ بۆنا، گۆڕینی کارێکی زۆری ناوێت و هەوڵ دەدەین لۆگۆی جوان دابنێین. هەرخۆی کە بووینە ١٠٠ هەزار وتار، ئەوکاتەش دووبارە دایدەنێین لۆگۆی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاوتان لێ بێ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لەگەڵ پێشنیارەکەتانم، کە لۆگۆیەکی جوان بار بکەن و لێرە ڕای خۆمانی لەسەر بەین. تێبینییەکی بچووکیش، دیارە تاگکردنە ئیش ناکا، چونکە من ئاگاداریم پێ نەگەشتووە و ڕەنگە بەکارھێنەرانی تریش ئاگادار نەبن. پێویستە دووبارە بانگ بکرێنەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ئێستا بۆ جارێکی تر گشت بەکارھێنەران بانگھێشت دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::ئاگادارکردنەوە: ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و ... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستانخۆش بێ، شتێکی باشە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٠٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کارێکی جوانە بەڵام دوو بۆچوونم هەیە لەسەر وێنەی [[:پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png]] یەکەمیان: پردی دەلال کێشەی نییە بەڵام قەڵاکەی پشتی قەڵای کوێیە؟ و دووەم بۆچوون: دەبێت بەکوردی لەسەری بنووسرێت لەسەری، زەحمەت نەبێت هەردووکی بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، کە کاری ڕاستی دەچێت بەڵام قەڵاکە ناناسم بۆیە پرسیارم دەربارەی ئەوە هەیە کە ژیری دەستکرد بەکارهاتووە یاخود نا.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەو پەڕگەیەی باسی دەکەیت ژیریی دەستکرد بەخۆی سازی کرد بەبێ ئەوەی پێی بڵێم پشتەوەکەی چۆن بێت، تەنیا بۆ ئەو پەڕەی ئێرە بەکاری دێنین ئەگەرنا من پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|ئەو پەڕگەیە]] دەکەم (کە بە یارمەتیی ژیریی دەستکرد ساز کراوە). ھەروەھا ئێوەش دەتوانن پەڕگەی پێشنیارکراوی خۆتان بار بکەن، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستت خۆش بێت شتێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تکایە ھەرچیەک دەکەن با دەستی ژیریی دەستکردی تیا نەبێ، بۆ دەروازە یان جێی تر ئاسایییە ژیریی دەستکرد بێ بەڵام ئەمە دەچێتە سەر لۆگۆی سەرەکی و شتێکی فەرمییە، باشترە بە دەستی دروست بکرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٠٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من شارەزای سازکردنی وێنە نیم و زۆری لێ نازانم؛ ئەوەش ھەر وەک دەستپێکێک وابوو، ئەگەرنا ھەر کەسی تر شتێکی باشتر بار بکا خۆم دەنگی بەڵێی دەدەمێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوەیە ھەر ڕێگە نەدرێ ژیریی دەستکردی تێکەڵ بکرێ، ئەگەر پێشنیاریش کرا. دەنا ڕووی دەمم تەنێ لە ئێوە نەبوو، بۆیە ئێوەم تاگ کرد چون ئەم بەشە ئێوە کردوتانەوە. بژین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٣٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەزانم برا ئاسایییە، تەنیا دەڵێم زۆر باش دەبێ کەسانی تریش بەشدار بن لە بارکردنی لۆگۆکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە سڵاو ئەمە پێشنیاری منە ئەم لۆگۆیەم دروستم کردووە و پیشنیاری دەکەم بۆ ساڵیادەکە، بەخوا مردم تا دروستم کرد چونکە نزیکەی ٣ ساڵە وازم لە دیزاین هێناوە بەهۆی پۆلی ١٢ەوە بەڵام کەس ئامادەنەبوو دانەیەک دروستبکات، هیوادارم بەدڵی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا بێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] تەواوە زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. ئەگەر ڕای خۆم بڵێم زۆر جوانە کێشەیەکی وای نییە، تەنیا خۆزگە ئەو ١٧ەمین وەکوو ١٧یەمین نووسرابا. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: وەک بەڕێز ھیڤجا وتی، ١٧ەمین بگۆڕی بۆ ١٧یەمین چاکترە. فۆنتەکەش زۆری کەناڵ و میدیاکان بەکاریدەھێنن، بیگۆڕی بۆ فۆنتێکی سادەتر (کە من [https://fonts.google.com/specimen/Vazirmatn?lang=ckb_Arab&preview.lang=ckb_Arab ئەمە] پێشنیار ئەکەم) باشترێکە. <span style="background:#0D1B2A;font-size:9px;letter-spacing:1px;padding:2px 4px;border-bottom:3px solid #778DA9">[[بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E0E1DD">Zemen</span>]] '''[[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E63946">✧</span>]]'''</span> ٢٣:٥٦، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ھەر بژی👏 بێکێشەیە، تەنھا وەکوو ئاماژەیان دا «١٧ەمین» بگۆڕدرێت بۆ «١٧ھەمین» یان «١٧یەمین». [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٠:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دەیکەم بە ١٧ هەمین و فۆنتەکەم گۆڕی دەتوانین سەیری بکەن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٦:١٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] جوانە سپاس، من خۆم لەگەڵ ھی تۆم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستتان خۆش، زۆر باشە. گەر یەکێک لە توانایدا ھەبێت دیزانێکی جوانی بۆ بکات زۆر باشتریش دەبێت، چوونکە پێوەی دیارە کە ژیریی دەستکردە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::دەستی هەموو لایەک خۆش بێت.. شتێکی زۆر جوانە ئەگەر بۆ مانگێک لۆگۆ بگۆرێن هەروەها ئامادەکردنی چەند چالاکی دیکە بۆ رۆژی ١٢ ئاب. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێشتر بۆ گەیشتن بە پەنجا هەزار کارێکى لەو شێوەیە کرا و لۆگۆکەش لە ئەرشیفى رابردوو هەیە سەبارەت بە گۆرین من لاریم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢١:٢٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ;ئەنجام == ڕاگەیاندنی پڕۆژەیەکی نوێ: پڕۆژەی زنجیرەوتارەکان == سڵاو لەهەمووان، بۆ مەبەستی گەشەپێدان و دەوڵەمەندکردنی ویکیپیدیای کوردی بە بابەتە وەرگێڕدراوەکان بە شێوازێکی سیستماتیک، پڕۆژەیەکی نوێم بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:پڕۆژەی زنجیرەوتارەکان|پڕۆژەی زنجیرەوتارەکان]]''' ئامادە کردووە. '''کورتییەک لەسەر پڕۆژەکە:''' لەم پڕۆژەیەدا، بەپێی بابەتە جیاوازەکان خشتەیەک وتار بۆ هەر ئەندامێکی چالاک دادەنرێت. بۆ ئەوەی جۆش و خرۆشی پڕۆژەکە بپارێزرێت، مۆڵەتی هەر خشتەیەک تەنیا '''یەک ڕۆژ (٢٤ کاتژمێر)''' دەبێت. '''مەرجی وەرگرتنی ئەندامان:''' بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لە وەرگێڕانی ئامێریی بێ کوالیتی و وتارەکان بە شێوازێکی ستاندارد دروست بکرێن، تەنیا ئەو بەکارهێنەرانە وەردەگیرێن کە متمانەپێکراوی ویکیپیدیان و لەلایەن بەڕێوەبەران مافیان پێ دراوە، و دوای تۆمارکردنی ناو، بەڕێوەبەری پڕۆژەکە پێداچوونەوە بە شایستەیی بەکارهێنەرەکەدا دەکات لەو کاتەدا. داوا لە هەموو هاوڕێیانی چالاک و متمانەپێکراو دەکەم کە سەردانی لاپەڕەی پڕۆژەکە بکەن، و لە حاڵەتی ئارەزوومەندبووندا ناوی خۆیان بۆ بەشداریکردن تۆمار بکەن. هیوادارم بتوانین بەم پڕۆژەیە هەنگاوێکی باش بنێین. '''تێبینی''': پڕۆژەکە دەکرێت لەلایەک کەس یان زیاتریش بەڕێوە بچێت بۆ دروستکردنی وتارەکان. دەکرێت یاساکان دەستکاری بکرێن بە وتووێژ. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٣٤، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ===لێدوان=== :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] پرۆژەیەکی جوانە، هیوادارم ژمارەیەکی بەرچاو بەشداریی تێدا بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٠٢، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ھەروەھا باشترە ناوەکەی بکرێتە ویکیپرۆژە: زنجیرە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٠٨، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس، ئەم پڕۆژەیە هەوڵ دەدات نووسەرە چالاکەکان کۆبکاتەوە گەر هەبوون. وە ناوەکە بەم شێوەیە دروستە کە نێوان نابێت لەگەڵ وشەی '''زنحیرە''' هەبێت، وەک '''زنجیرەفیلم'''، '''زنجیرەکتێب'''. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٤، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە قسەکەت، بەڵام باشترە وەک کۆمەڵە وتارەکان بچێتە ژێر ناوی ویکیپرۆژە و لەژێر ناوی ویکیپیدیا بێتە دەرەوە (واتە ببێتە ویکیپرۆژە:زنجیرەوتارەکان). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:١٧، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::ببوورە سەرەتا وشەی '''ویکیپرۆژە'''-م نەبینی بوو، بەهەرحاڵ ڕاوێژم لەگەڵ بەڕێوەبەرێک کرد، وتی کێشەش نابێت ئاوا بێت، ڕاستییەکەی خۆشم ئاوام پێ باشترە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٥٣، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٥٣، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە ھەر دوویان دەبن، هەر چۆنت پێ باشە با وا بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) [[پۆل:داواکارییەکان بۆ لێدوانی کۆمەڵگە]] == بەکارھێنانی ه (/هـ) لە جیاتی ھ == سڵاوتان لێبێت، پێشنیار دەکەم لە ویکیپیدیای "کوردیی سۆرانی" ھەر ئەو "ھاءە عەرەبییە" (ه) بەکاربھێندرێت لە شوێنی (ھ). لە بەشی [[ویکیپیدیا:نووسینی کوردی|نووسینی کوردی]]<nowiki/>‌دا، ئاماژە بەوە دراوە کە لێرە ھ لە جیاتی (ه) بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی گرفتی وشەکانی وەک گوناھ لە کاتێکدا ئاماژەش بەوە دراوە کە «ئەم گرفتە ئەوەندە بەرچاو ناکەوێت». بە ڕای من ئەم گرفتە دەتوانرێت بە درێژکرنەوە (تەتویل)ی ھائەکە چارەسەر بکرێت بەم شێوەیە: گوناهـ ، ھیچ پێویست بە پیتی (ھ) ناکات، یان ھەر دەتوانین بڵێین «گوناح». ئەگەر ئێستا کەسێک بێت بۆ ویکیپیدیا، بۆ نموونە بەدوای وتارێکی وەکوو [[ھاودیان]] بگەڕێت، گەر لە گەڕاندا ھاءە عەرەبییەکە (ه) بەکاربێنێت ناتوانێت وتارەکە بدۆزێتەوە، لە کاتێکدا کە ٪٩٩٬٩ی کورد کیبۆردێکی ئاساییی کوردی بەکاردێنن کە ئەم جۆرەی ھاءـەی (ھ) تێدا نییە، کەس ھەر بە خەیاڵی (ھ)ـیشدا نایەت. وە شتەکە وێڕای ئەوەی بێمانایە، زۆر بێزارکەریشە لە کاتی وەرگێڕان و دەستکاریکردنی وتارەکان. دەبێت دانەبەدانە (ه) بگۆڕیت بۆ (ھ)، گەر لەمەشیان بگەڕێین، لە بەشی سەرچاوەکاندا ئەمە ھەر زۆر ئیزعاجترە. من زیاتر لە خەمی نموونەی گەڕانەکەدام کە ئەگەر ھەر کەسێک بەدوای وتارێک بگەڕێت (ھ)ی تێدا بێت، ناتوانێت بە (ه) بیدۆزێتەوە. سەبارەت بە وشە «کورمانجییەکان»، من ھەرگیز نەمزانیوە لە سۆرانیدا وشەکانی پێشانگەھ، خوێندنگەھ، یان تۆمارگەھ بەو شێوەیە دەرببڕدرێت. ھەر دەڵێین پێشانگا و خوێندنگە و تۆمارگە. ئەوە ھەر گرفت نییە! نازانم گەر ھیچ ھۆکارێکی تر ھەبێت بۆ بەکارھێنانی (ھ) یان بەکارنەھێنانی (ه)!؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٩:٥٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]: سڵاو، هۆکار زۆرە کە ئەمە ئەستەمە! یەکێکیان ئەوەیە کە دەبێت هەموو ناوەکان چارەسەر بکرێن دوای بڕیاردان. دووەمیان ئەوەیە؛ ویکیپیدیا شوێنێکی ئەکادیمییە و پێویستە وشەکان ئەکادیمی بێت (وەک پیتی ھ)، هەربۆیە جوان نییە لەنێو وتارێکدا لەجیاتی وشەی '''نھێنی''' خوێنەر وشەی '''نهێنی''' ببینێت! ئەمە تەنیا ڕای منە و هەروەها '''دژی''' ئەوەم بکرێت، بەکارهێنەرانی تریش دەتوانن ڕای خۆیان بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:١٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] بەکارھێنانی تەتویل یان [[درێژکردنەوە]] زیاتر نووسینی عەرەبی و فارسی پشتی پێ دەبەستن، کوردی ئەمەی نییە و پێویستیشی نییە؛ ھەر کوردێکیش کە بەکاری ھێناوە (نووسەر یان...) لاسایی فارسی و عەرەبی کردوەتەوە. نووسینی ھ لەبری ه ھیچ کێشەی نییە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٤٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من وەکوو خۆشم ھیچ کێشەیەکم نییە لەگەڵ بەکارھێنانی (ھ)ـدا. کێشەی گۆڕینی (ه) بۆ (ھ)یش لە وتارەکاندا ھەرچۆنێک بێت کێشەیەکی ئەوەندە گەورە نییە. بەڵام ھەروەک گوتم، لە کاتی گەڕاندا کێشەی ھەیە، وا دەکات وتارەکان نەدۆزرێنەوە و ئیدی بێسوود بن، من تەنھا خەمی ئەوەمە. ::ئەمە وەکوو کێشەی پیتی کافیش نییە (ك)، کە ھەموومان دەزانین پیتی (ک) تایبەتە بە کوردی و (ك)یش تایبەت بە عەرەبی. وە لە ئێستادا زۆربەی زۆری کیبۆردەکان ھەر (ک) بەکاردێنن، ھیچ کێشەیەکی نابێت. بەڵام پیتی (ھ) تەنھا لە کۆتاییدا بەدەردەکەوێت، ئەویش چەند وشەیەک کە دەتوانرێ لە جیاتیی هـ بەکاربێ وەکوو گوناهـ یان فیقهـ. کە وایە بۆ ھەموو وشەکانی تر تێکبچن... [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٣٢، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]: گەر ئەم کارە بکەین، ئەوا هەڵەیەکی کوشندەیە، چونکە ژیرییە دەستکردەکان لەرێگەی ویکیپیدیاوە کوردی فێر دەبن و با فێری پیتی ه نەبن ئەوەندە وەک لە پیتی ھ ). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٣٦، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::پێشتریش ئەو باسە کرابوو لەسەر پەسەندکردنی ھ (شوێنەکەم بیر نەماوە)، ھەر وەک ئەوەی لە سەرەوە باسیان کرد و چەند ھۆکارێکی تر، من پێم باشە لە ئێستادا ھەر ھ بەکاربێنین لە جیاتی ه. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٢، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == زیادکردن و لابردنی داڕێژەی کۆلکە بە بۆت == سڵاو بۆ بەکارهێنەرانی ویکیپیدیای کوردی. لەسەر داواکاریی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەو ڕاپرسییەم نووسی؛ دەمانەوێ بە بۆت (جارێ دیار نییە بۆتی من یان هی یەکی تر) تاگی کۆلکە لەسەر وتارەکان دانێین و یان لایان بەرین! بۆ ئەو کارەش پێویستە قەبارەیەک وەک سنووری کۆلکەبوون و نەبوون دیاری بکەین. هەندێک دەیانوت ٣٠٠٠ بایت کەمتر کۆلکەیە و زیاترەکەی لە کۆلکە دێتە دەرەوە. پێویستە ئەوەشتان پێ بڵێم کە بە هیچ شێوەیەک داڕێژە و سەرچاوە و بابەتی تر وەک قەبارە هەژمار ناکەین؛ بۆ نموونە ئەگەر ٣٠٠٠ بایت پەسەند بکەین ئەوە هەر دەقەکە هەژمار دەکەین؛ ئەگەر کەمتر بوو کۆلکەیە و ئەگەر زیاتر بوو لە کۆلکە دێتە دەرەوە. ئێستا ئێوە تەنیا بۆچوونی خۆتان سەبارەت بەو قەبارەیە بڵێن کە چەندە بێ باشە و ئەگەریش باسێکی تەکنیکیتان هەیە فەرموون. زۆر سپاس بۆ هەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] و ھتد. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕایڤمن ئەو ٣٠٠٠ بایتە زیاد بکرێت بۆ ٥٠٠٠ چونکە ئەوەندەی ئاگادار بم هەر شەرچاوەکان خۆی ٧٠٠ بایت دەبات یەکی جا ئەوە بۆکسی بۆ دابنێیت لەوانەیە بایتی بۆکسەکە ٥٠٠-٩٠٠ بێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٢:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قسەکەت ڕاستە، بەڵام ئێمە هەر دەقەکان هەژمار دەکەین، سەیرێکی [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکە، ئێستا ئەگەر سەرچاوە و [[]] و یان داڕێژە و هەر شتێکی تری بۆ زیاد بکەی ئێمە هەر نووسینی کۆتای دەقەکان (ئەوی دەردەکەوێ) ھەژمار دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دە بەو شێوەیە بێت ٠٣٠٠ بێ عەیبە، بەڕای من کەم نەکرێتەوە چونکە خۆ دەبێت وتارەکانی ویکیپیدیا هەرکەسێک سەردانمان بکات بە تۆزێک زانیارییەوە بینێرینەوە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٠٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆ ئەم بابەتە ئەبێت حسابى خشتە و سەرچاوە و بۆکسەکان و چەندین بابەت دیکەش بکرێت [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٤:٢٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] تەواوە، ئەگەر مەبەستت ئەوانە و هەر شتێکی تر بێجگە لە دەقی کۆتایی بێ، ئەو هیچ کامیان (بێجگە لە دەقە کۆتایییەکە) وەک قەبارە هەژمار ناکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::٣٠٠٠ بایت گونجاوە. کە تەنھا دەق ھەژمێر دەکرێت، ٥٠٠٠ بایت زۆرە، وە ١٠٠٠ بایتیش کەمە. بۆیە ٣٠٠٠ بایتەکە باشە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بە تەواوی لەگەڵ دیاریکردنی ٣٠٠٠ بایت بۆ ناوەڕۆکی وتار هاوڕام، بۆ ئەوەی لە کۆڵکە دەرچێت. دەستی هەموو لایەک خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :هەندێ وتار هەر ئەوەندەیە توانای ئەوەمان نییە قەبارەی زیاد بکەین، ئەبێ هەش بێت. لەبەرئەوە ٣٠٠٠ زۆرە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١١:٤٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، پێشنیارەکەت زۆر جوانە، و پێشم باشە جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێم کە ئەم تاگە بۆ هەموو وتارێک دروست نییە، مەسەلەن هەندێک وتار هەیە وەکو گوندێکی بچووک یان قوتابخانەیەک، ئەمانە خۆیان سەرچاوە لەسەریان کەمە، لەو حاڵەتەدا ناتوانین وتارەکە لەوە زیاتر فراوان بکەین. :خاڵێکی تر ئەوەیە لە هەندێک وتار، بۆ نموونە ئەوانەی لەسەر ژیاننامەی کەسایەتییەکن یان شوێنێکن دەبینی لە پێشەکییەکەیان هەندێک زانیاری نووسراوە، کە دەچی سەیری بەشەکانی خوارەوە وەکو ''ژیاننامە'' یان ''مێژوو'' دەکەیت، دەبینیت ڕێک کۆپی-پەیستی پێشەکییەکەیە، بەبێ گۆڕانکاری لە شێوازی داڕشتنیان، ئەمەش وا دەکات وتارەکە بایتی زیاتر بێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] سڵاو بۆ ئێوە و سپاس بۆ بەشداریکردنتان. تکایە سەرەتا سەیری [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکەن، قەبارەکەی ٣،٢٠٠ بایتە، ئەگەر ئەوەندە بێ کۆلکە ھەژمار ناکرێ. دواتریش پێوستە بزانین کە وتارێک ئەگەر تاگی کۆلکەی لەسەر بێ هیچ بەو مانایە نییە وتارێکی بێ کەڵک یان خراپە! بەڵکوو دەتوانین لە داهاتوودا پەرەیان پێ بدەین و کاریان لەسەر بکەین. تەنانەت ئەگەر زانیاریشی کەم بەردەست بێ وەک وتاری گوندێک، ئەوە تاگی کۆلکەی لەسەر بێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: پێشتر لێرە [[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار|قەبارەی وتار]] دیاریکراوە، کەمتر لە '''١٠٠٠ بایت''' بە کۆلکە دانراوە و بەپێی وشە لە '''٣٥٠ وشە''' کەمتر کۆلکەیە. بە ڕای من، وەک خۆشت ئاماژەت پێ کرد، تاگی کۆلکە کێشەیەک بۆ وتارەکە دروست ناکا. ئەتوانی بە بۆتەکەی خۆت بیکەی، بەس بۆ بۆتەکە و سکریپتەکەی، ھەنێ کاری ئەوێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی هەزار بایت هەر زۆر کەمە، سەیری نموونەکەم بکە، ئەوەندە هەر هیچ نییە جا بێت و کەمتر بێ و وەک کۆلکەی هەژمار نەکەین! بەو پێیە وتاری کۆلکەمان هەر نابن، ئەو سێ هەزار بایتە زۆر باشە (وەک نموونەکە). بۆ بۆتەکەش نازانم چۆن بیکەین، بەڵام لەوە دڵنیام کە لە من و تۆ و ساکوورابۆت دەبێ یەکمان بیکات، کەسی تر نییە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::: شتێک باشە بەڵام بۆ گوندەکانی کوردستان یان هەندێک بابەت دەقی زیاتر بەردەست نییە بۆیە بەڕای من بۆ هەندێکیان سەرچاوە و خشتە و هەموو شتەکان بچنە ناو حیسابەکە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:٢٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئاخر بەسەر ھەموو وتارێ جێبەجێ ناکرێ. ئەمێنێتەوە سەر ئەو کاتەی کە سکریپتێ دروست ئەکەی، ئەبێ چەن مەرجێکی تیایە بۆ قەبارەی وتارەکان دانێی، وەک کەی تاگی کۆلکەکە دانێ و کەی لایبا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) سەلام {{وب|Hivja}}. ئەوە شتێکی زۆر باشە بەڕێز، بەڵام دەبێ چەندانە شتی ڕەچاو بگری، بەعزە وتارێک هەنە وەکوو گوندەکانی کوردستان، جوورە ئاژەڵانێک، شەقامەکان و جوورە فڕۆکە و ماشێنەکان کە ئەوەندەی شتی لەبارەی دا نووسراوە بێ حیساب کردنی سەرچاوە و تاگ و شتی ناگەنە ۳۰۰۰ بایتی، لەبارەی یاساشەوە کۆلکە نینە ([[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار]])، چ ڕایەکت بۆ وەی؟ [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٢١:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] سڵاو، ڕای من ئەوەیە هەر وتارێک [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەوەندە]] کەمتر بێ کۆلکەیە، دە ئاخر من خۆم ئەتوانم لەو سێ دەقـە زیاتر لەبارەی گەڕەکی خۆماندا بنووسم جا چ بگا بە گوند و شت. تکایە سەیری ئەو بەستەرەم بکەن، ٣ هەزار بایت هەر هیچ نییە، بەتایبەتی بۆ فۆنتی ئێمە کە قەبارەیەکی زۆر دەگرێت، دواتریش زۆربەی ئەو وتارانەی ئێوە (وەک گوندەکانی کوردستان) باسی دەکەن ئەوە پێشتر تاگی کۆلکەیان لێ دراوە! پێویست ناکا ئێمە هیچ بکەین. زیاتر ئەو پڕۆژەیە بۆ لابردنی کۆلکەکانە (هەڵبەت دانانی تاگی کۆلکەش دەگرێتەوە بە ئاستێکی کەمتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ئەو بوارە تەکنیکییە گرینگە، بەڵام پێویستە دواتر قسە و کاری لەسەر بکەین (بەتایبەتی دوای ئەوەی پڵەسمان لە ئەی ئایدا بۆ چالاک کرا). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::لە ئێستادا گرنگترین شت ئەوەیە کۆمەڵگای ویکییەکەمان بگەنە یەکدەنگی و ئەنجامێک بۆ ئەو باسە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سکرێپتەکە ئامادەیە و بۆ ھێڤجام ناردووە، ھەرخۆی پێشووتر ساکورا بۆت تاگی کۆلکەی لەسەر چەندین وتار لابردووە کە چیتر کۆلکە نەمان و پرسی کۆمەڵگای نەویستووە چونکە شتێکی ئاشکرای جێبەجێ کردووە، بەڵام تاگدانان لە وتارەکان پرسی کۆمەڵگای ئەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٠٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::هەر بژی ساکوورابۆت، هەر ئەو دەتوانێ ئەو کارە بکاتەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) بەڕێزان بابەتی ٣ هەزار بایت و «کۆلکە» با باشتر ڕوون بێتەوە: هەندێکتان گلەییتان کردییە کە ٣ هەزار بایت زۆرە، بەڵام خۆی ستاندارە، و وتارەکە مامناوەند دەردەخات. و وتاری گوندەکان یان بابەتگەلێک لەسەر کوردستان کە خۆی کۆلکەیە و داڕێژەی کۆلکەی بۆ دادەنرێت ئەمە خۆی بۆ زانین و باشترکردنی وتارەکەیە و تا فراوان بکرێتن. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٠:٤٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :گریمان ئەگەر ٣٠٠٠ بایتمان بۆ بۆتەکە دانا، تووشی گرفت دەبین، ئەمەش لەبەر بڕی دیاریکراو نییە، بەڵکو لە بۆتەکەیە، چونکە ئەگەر بۆتەکە هیچ ژیرییەکی تێدا نەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو وتارانەی کە زانیارییان سنووردارە و سەرچاوەیان کەمە، ئەوا دەبێتە شەڕی دەستی بەکارهێنەر و بۆتەکە، ئەویش لەبەرئەوەی هەر کاتێک تاگەکە لادەبەیت، بۆتەکە دووبارە دایدەنێتەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا چارەسەر ئەوەیە داڕێژەیەک یان پۆلێک لە وتارەکە دابنێین و بۆتەکەی پێ ڕابهێنین، کە هەر کاتێک ئەو داڕێژە یان پۆلەی بینی، ڕاستەوخۆ با واز لە دانانی تاگی کۆلکە بهێنێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٠:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] تۆ مەبەستت لە داڕێژەی {{دا|nobots}}ـدایە ئەتوانین وابکەین بەڵام زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە وەک تاگ لێدان نییە و زیان بە وتارەکە ناگەیەنێت و ئەسڵەن بەکارھێنەران ھاندەدات تا زانیاری زیاتری زیاد بکەنە سەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، ھەر وتارێک چ بابەتێک بێت کورت بێت دەبێت داڕێژەی کۆلکەی ھەبێت تا یەکێک فراوانی بکات، بۆ نموونە کۆلکەی وتارەکانی شاعیرەکانی کوردستان یان کۆلکەی شارەکانی کوردستان ھتد... بوونی کۆلکە لە وتارێک کە خوار ٣ ھەزار بایتە باشترە هەبێت چونکە شتێکی زەق نییە بەڵکو بەرچاو ڕوونیشە، وتارێک تۆ نوسیبێتت و کورت بێت ڕەنگە بەهۆی داڕێژەی کۆلکەوە یەکێک فراوانی بکات. و چ کاتێک وتارەکە ناوەڕۆکەکەی بووە سەروو ٣ هەزار بایت ئەوا خۆی داڕێژەی کۆلکەکە لادەبات و پێویست ناکات کەس خۆی ماندوو بکات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٣:٣٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەستخۆش، قسەکەت دروستە، تاگی کۆلکە هیچ کێشەیەکی نییە و زۆریش باشە بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکان هان بدات زانیاری زیاد بکەن، یەک لەوانە خۆم کە وتارەکانی چەند ساڵ پێش ئێستای خۆم دەبینم، زۆربەیان لەسەر شاعیرەکان بوو، هێشتا کۆلکەن. منیش مەبەستم تەنها ئەوە بوو کە ڕێگەیەک هەبێت بۆ ئەوەی بۆتەکە کاتێک بەکارھێنەرێک بە دەستی خۆی تاگەکەی لادەبات، بۆتەکە بە زۆر نێت دایبنێتەوە. :بەکورتی، ئەگەر سوود لە داڕێژەی nobots یان ڕێسایەکی لەو شێوەیە وەربگرین، بۆتەکە کارەکانی خۆی بۆ هەموو وتارە کورتەکان دەکات، بەڵام بۆ ئەو حاڵەتە تایبەتانەی کە نووسەرەکە دەیەوێت لایببات، بۆتەکە وازی لێ دێنێت. بەم شێوەیە هەم وتارەکان پۆلین دەکرێن و هەم کێشەکەش دروست نابێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەمەش دەکرێت : ) بەڵام خۆ گشت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا نازانن داڕێژەی {{دا|nobots}} دابنێن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] دێی وتارەکە فراوان بکەن و بیبەنە سەرووی سێ هەزار بایت با دواتر لەگەڵ بۆتەکە تووشی شەڕ نەبن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٤، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] هیچ کێشە نییە، ئەگەر پرسیان ئەو کاتە وەڵامیان دەدەینەوە و تێیان دەگەیەنین کە پێویستە چی بکەن، ئەگەریش نەیانپرسی ئەوا هیچ. ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئا بەڵێ، بەپێی مەجال ئینشەڵڵا. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 1ny3se3w2d8q4f8mcc0ffync5dfciac 100 117892 1613848 1610945 2026-07-31T20:07:22Z Amine yousefi 16159 1613848 wikitext text/x-wiki {{portal styles}} {| style="width: 100%cellpadding="1" cellspacing="1" style="background:#e5e5c1; border-style:solid; border-width:3px; border-color: sienna; table-layout:fixed" | style="vertical-align: top; border-spacing: 3px; padding: 0; margin: 0;" | {| sandybrown="3" style="width: 100%; border-style:solid; border-width:1px; border-color: red; table-layout:fixed" | style="vertical-align: top; border-spacing: 3px; padding: 0; margin: 0;" | <!-- TOPO --> {{دەروازە:ماتماتیک/بەخێرھاتن}} ---- {{/box-header|<big>ماتماتیک چییە؟</big>|دەروازە:ماتماتیک/دەستپێک}} {{دەروازە:ماتماتیک/دەستپێک}} {{/box-footer|}} {{دەروازە:ماتماتیک/نوێکردنەوەی پەڕە}} <div class="portal-column-right"> {{ناوەڕۆکی ھەڵکەوتیی دەروازە|زۆرترین=14|سەر=وتاری ھەڵبژێردراو|ژمارە=1|ژێرپەڕە=وتاری ھەڵبژێردراو|بن=ئەرشیڤ...}} {{ناوەڕۆکی ھەڵکەوتیی دەروازە|زۆرترین=39|سەر= وێنەی ھەڵبژێردراو|ژێرپەڕە=وێنەی ھەڵبژێردراو|بن=ئەرشیڤ...}} {{Random portal component|زۆرترین=6|سەر= ئایا زانیوتە؟|ژێرپەڕە=زانیاری||بن=ئەرشیڤ...}} </div> <div class="portal-column-left"> {{ناوەڕۆکی ھەڵکەوتیی دەروازە|زۆرترین=9|سەر=زانای ھەڵبژێردراو|ژێرپەڕە=زانای ھەڵبژێردراو|بن=ئەرشیڤ...}} {{ناوەڕۆکی ھەڵکەوتیی دەروازە|زۆرترین=3|سەر=مێژووی ماتماتیک|ژێرپەڕە=مێژووی ماتماتیک|بن=ئەرشیڤ...}} {{Random portal component|زۆرترین=9|سەر=ئەندازە |ژێرپەڕە=ئەندازە|بن=ئەرشیڤ...}} {{Random portal component|زۆرترین=18|سەر=وتەی ھەڵبژێردراو|ژێرپەڕە=وتەی ھەڵبژێردراو|بن=ئەرشیڤ...}} </div> {{/box-header|پۆلەکان|دەروازە:ماتماتیک/پۆلەکان}} {{دەروازە:ماتماتیک/پۆلەکان}} {{/box-footer|}} {{/box-header|دەروازە پەیوەندیدارەکان|دەروازە:ماتماتیک/دەروازە پەیوەندیدارەکان}} {{دەروازە:ماتماتیک/دەروازە پەیوەندیدارەکان}} {{/box-footer|}} {{/box-header|ئەو کارانەی دەتوانیت بیانکەیت|دەروازە:ماتماتیک/ئەو کارانەی دەتوانیت بیانکەیت}} {{دەروازە:ماتماتیک/ئەو کارانەی دەتوانیت بیانکەیت}} {{/box-footer|}} {{/box-header|پڕۆژەکانی تری ویکیپیدیا|دەروازە:ماتماتیک/ویکیمیدیا}} {{دەروازە:ماتماتیک/ویکیمیدیا}} {{/box-footer|}} {{/box-header|<big>دەروازەکان</big>|دەروازەکان}} {{دەروازەکان}} {{/box-footer|}} {{دەروازەی ھەڵبژێردراو|وەشان=٦٢٩٨٧٩|ڕێکەوت=٢٨ تەممووزی ٢٠١٩}} |} |} [[پۆل:ماتماتیک]] [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی ماتماتیک]] [[پۆل:دەروازەکانی ماتماتیک]] [[پۆل:دەروازە ھەڵبژێردراوەکان]] [[پۆل:پێڕستی دەروازەکان]] k8k74och1feykffmf3qgp5jc1sh6m67 0 118082 1613753 1613564 2026-07-31T12:09:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613753 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای پشدەر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء بشدر}}<br>{{lang-en| Pshdar District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای پشدەر لە پارێزگای سلێمانیدا.jpg | photo2a = نەخشەی کارگێڕی قەزای پشدەر.jpg | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای پشدەر لە [[پارێزگای سلێمانی]]دا{{ھن}}(سوور){{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای پشدەر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای پشدەر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.26058| 45.11873 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[ھەرێمی کوردستان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[قەڵادزێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٦</span> | جۆری_دابەشکراو٦ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٦ = <span style="color:#090;">٢٥٦</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = بەکر بایز | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٠٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٣٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٢٥٣ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٤٨٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٤٠،٦٨٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٥]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠٥،٧٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = ١١٠،٩٨٣ | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = ٣٧،٩٥٦ | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.slemani.gov.krd/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای پشدەر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای سلێمانی]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[قەڵادزێ]]یە.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ١٤٠،٦٨٨ کەسە (٢٠٢٥).<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/kurdistan-population-analysis-report-kurdish-v6-final-corrected-29052022.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = پێشبینی دانیشتوان بۆ ساڵی ٢٠١٩ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای پشدەر لە ساڵی (١٨٥١)ەوە درووستکراوە ئەوکات ناوی قەزای مەرگە بووە ناوەندەکەی گوندی [[مەرگە]] بوو. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە شەش [[ناحیە]]:<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سایتی پارێزگای سلێمانی | ناونیشان = https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=684&secID=5 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣| نووسەر = یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] * [[ناحیەی ناودەشت]] * [[ناحیەی ژاراوە]] * [[ناحیەی ھەڵشۆ]] * [[ناحیەی ھێرۆ]] * [[ناحیەی ئیسێوە]] == ناو == ناوی قەزای پشدەر لە مێژوودا چەندین ناوی ھەبووە: * لە سەردەمی کۆنەوە تا ئەمڕۆ چەند جارێک گۆڕانکاری بە سەر ناوی پشدەردا ھاتووە، لە کۆندا بە پشدەر وتراوە (نامری)، ناوھێنای پشدەر بە نامری لە چەند سەرچاوەیەکی جیاوازدا ئەوە دەخاتەڕوو کە لە سەردەمانێکی کۆندا، ناوچەکە بەو ناوە ناسراوە.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد}}</ref> * قەزای پشدەر لەسەردەمی [[میرنشینی بابان]]دا بە ناوچەی پشدەر ناوی ھەبووە. * لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیدا]] سەرەتا ناوی ناحیەی پشدەر بووە، دواتر قەزای پشدەر، ئینجا قەزای (معمورةالحمیدیة) بە ناوی [[عەبدولحەمیدی دووەم]]ەوە ناونرا بە لابردنی ناوبراو ناوی قەزاکە بووە (معمورة). * لە سەردەمی پاشایەتیدا ناوی بووە قەزای پشدەر تاوەکو ئێستاش. چەند بۆچوونێک ھەیە لەسەر ناوی پشدەر: * بە پشدەر وتراوە (شیدەر) (پشتدەر)، (شیدەر) لە زمانی پەھلەویدا بە واتای نوورو ڕۆشنای ھاتووە. * ناوی پشدەر پێ دەچێت لە (پشت دەر)ەوە ھاتبێت، بەواتە پشت (دەر) یا ئەو دەربەندەی کە [[زێی بچووک]]ی بە ناودا ڕەت دەبێت و (چیای کێوە ڕەش) و (ئاسۆس) لێک جیا دەکاتەوە، ھەر ئەو دەربەندەش ناوچەی پشدەر بە ناوچەی (بیتوێن) بە یەکەوە گرێ دەدات. وشەی (دەر) لە وشەی (دەرە)ی زمانی تورکییەوە وەرگیراوە کە واتای دەربەندە. * ھەروەھا گوتراویشە کە ناوی پشدەر بە (بشتیر) ھاتووە، ئەمەش گوندێکە و ناوی گوندەکەش (پشت دەربەندە).<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای پشدەر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای چۆمان]] و [[شارستانی پیرانشار]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. * لە باشوورەوە [[قەزای دووکان]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[شارستانی سەردەشت]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای دووکان]] و [[قەزای ڕانیە]].<ref> https://www.openstreetmap.org/relation/10832085</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم قەزایە (١٤٠٨کم٢)یە لە (٦٫٩٧٪) [[پارێزگای سلێمانی]] پێکدەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەڕێوبەرایەتی ئاماری سلێمانی| ناونیشان = http://sulamar.com/storePublications/ross.pdf| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود عوسمان مەعروف| زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20230220083440/http://sulamar.com/storePublications/ross.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === دانیشتوان === تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم قەزایە (١٤٨،٩٣٩)کەسە.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = DEMOGRAPHIC SURVEY Kurdistan Region of Iraq | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣| نووسەر = UNAMI |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}} </ref> == مێژوو == === سەردەمی بابانەکان === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی قەزای پشدەر، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای میرانی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> ئەم مێژووە دەرخەری ئەوەیە کەوا قەزای پشدەر مەڵبەندی بابانەکان بووە و ناوچەیەکی ئاوەدان بووە لە ڕووی کارگێڕییەوە. === سەردەمی عوسمانیدا:(١٨٥١-١٩١٨) === [[پارێزگای سلێمانی]] تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== * لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بوو، وە لەڕووی دابەشی کارگێڕییەوە ھەر لیوایەک لە چەند [[قەزا]]یەک پێکھاتبوو یەکەی [[ناحیە]] بوونی نەبوو لەبەرئەوە [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون، قەزای پشدەر لەو دەمەدا ئەم ناوەی ھەبوو(پشدەر، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامەش، ڕەمەک) ناوەندەکەشی (پشدەر، ناودەشت) بوو. لیوای سلێمانی لەو کاتەدا لە (١٧) [[قەزا]] پێکھاتبوو.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== * لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی قەزاکان: بەشێکی زۆری [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]. (قەزای پشدەر) لە [[پارێزگای سلێمانی| لیوای سلێمانی]] دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز| لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای کەرکووک دابڕێندراو خرایە سەر لیوای سلێمانی.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== * لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر کرا بە ناحیەی پشدەر، ناحیەی پشدەر خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور. ناحیەی پشدەر سەر بە قەزای مەرگە بوو، لیوای سلێمانی لەم کاتەدا لە حەوت قەزا پێکھاتبوو.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png |وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] لە ساڵی ١٩٠٧دا قەزای مەرگە ناوی گۆڕا بە قەزای معمورة الحمیدیة بە ناوی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]] و ناوەندەکەی لە گوندی مەرگەوە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی قەڵادزێ، پاش لابردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]] لە ساڵی ١٩٠٨دا لە دەسەڵات ناوی قەزاکە بووە قەزای مەعمورة. [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩١٨ - ١٩٣٦)دا ==== ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|پشدەری ١]]) و ([[ناحیەی بنگرد|پشدەری ٢]]) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦ - ١٩٤٧)دا ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ (قەزای پشدەر)ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== * لە نێوان ساڵان(١٩٤٧ - ١٩٥٨) ==== لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر وەک خۆی مایەوە و ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات. لە ھەردوو ([[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] و [[ناحیەی بنگرد]]) پێکھاتبوو.<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229 </ref> [[پەڕگە:نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹٤۷دا.jpg|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹٤۷دا]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥) ==== لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر وەک خۆی مایەوە و ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات. لە ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] و [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] پێکھاتبوو. ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥ - ١٩٧٧) ==== # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە قەزای پشدەر و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە قەزای پشدەرەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ھێرۆ]] بە دابڕانی (٢٣) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html </ref> لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر پێکھاتبوو لە سێ ناحیە([[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی ھێرۆ]]). [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا.jpg]] [[پەڕگە:نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۲دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۲دا]] ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٨٦)دا ==== ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. [[پەڕگە:نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۹دا.jpg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۹دا]] ==== * لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨ - ١٩٩٠)دا ==== دوای وەستاندنی [[شەڕی ئێران و عێراق]] لە (٨-٨-١٩٨٨) ڕژێمەکەی ([[سەددام حوسێن|سەددام]]) لە (٢٠-٦-١٩٨٩)وە دەستی کرد بە [[ڕاگواستن]]ی شاری [[قەڵادزێ]] و تەواوی قەزای پشدەر بۆ ئۆردوگاکانی خۆرئاوای [[ھەولێر]](ئۆردوگای خەبات) و خۆرئاوای [[سلێمانی]](ئۆردوگای بازیان) کەوا دوای چۆڵکردنی شارەکە و ناوچەکە لە ھاوڵاتیان بە بەکارھێنانی ماددەی (TNT) سەرجەم خانووبەرە و قوتابخانەو مزگەوتەکانی شارو ناوچەکە تەقێنرانەوە و خاپورکران و ناوچەکەش بە (ارض الحرام ویا محرمە واتە: خاکی حەرام و قەدەغەکراو) دانرا.<ref>https://www.slemanipc.org/edara.aspx?jimare=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218121116/https://www.slemanipc.org/edara.aspx?jimare=1 |date=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣ }}</ref> === سەردەمی حکوومەتی ھەرێم === ==== * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا ==== لەم ماوەیەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی [[گوند]]ەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا ==== # لە دوای [[ڕاپەڕین]]ی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی [[پەرلەمانی کوردستان]] بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] ھەموو ئەو [[قەزا]] و [[ناحیە]]یانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.<ref> https://www.parliament.krd/media/6102/18.pdf</ref> # قەزای پشدەر دروستبووەوە و پێکھاتبوو لە (٣) [[ناحیە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی ھێرۆ]]. # ھێنانە کایەی ھەر دوو [[ناحیەی ژاراوە]] و [[ناحیەی ھەڵشۆ]] لە ساڵی ٢٠٠٠دا بە دابڕانیان لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی ھێرۆ]] بە بڕیاری [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]](ئیدارەی سلێمانی). ==== * لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٣ - ٢٠١٥)دا ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئیسێوە]] بەدابڕانی (٣٦) کەرت و گوند لە ناحیەی ھێرۆ، پشتبەستن بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەرزیران، ژمارە (١١٠)، لە بەرواری (٢-٣-٢٠٠٥). # قەزای پشدەر بوو بە بەشێک لە [[ئیدارەی ڕاپەڕین]]. # لە کابینەی شەشەم لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٠٨٤) رۆژی (٢/٥/٢٠١١) بریاری دروستکردنی ئیدارەی سەربەخۆی راپەرین و ھەڵەبجە و سۆران و زاخۆ دەرچوو سەرۆکی ھەرێمی بە نوسراوی ژمارە (١٦٥٠) لە بەرواری( ٨/٢/٢٠١١) ڕەزامەندی لەسەر دەربری لە (١/٣/٢٠١٢) سەرۆکی [[ھەرێمی کوردستان]] بە فەرمانی ھەرێمی ژمارە (٥٧)سەرپەرشتیاری بۆ ئیدارەی راپەرین دەستنیشان کردو لە (٥/٣/٢٠١٢) لە رۆژی ساڵیادی راپەرینی پر شکۆی خەڵکی [[کوردستان]] لەبەردەمی کەس و کاری سەربەرزی شەھیدان و خەڵکی [[ڕانیە]] و دەڤەرەکە لەلایەن بەرێز پارێزگاری سلێمانیەوە فەرمانی دەست بەکاربوونی درایە.<ref> http://raparin.gov.krd/ku/derbara</ref> == ئاوھەوا == ئاوھەوای قەزای پشدەر، بە زۆری لە ئاوھەوای ناوچەکانی سەر [[دەریای ناوەڕاست]] ئەچێت، پلەی گەرمای لەوەرزی [[ھاوین]]دا دەگاتە (٣٩) پلەی سەدی، بەڵام ھەندێک ساڵ بەرزترین پلەی گەرما لەھاویندا سنوری (٤٥) پلەی سەدیش تێدەپەڕێنێت. قەزای پشدەر سروشتێکی جوانی ھەیە و چەندین ناوچەی گەشتیاریی تێدایە، کە بوەتە جێی سەرنجی گەشتیاران و لەوەرزەکانی [[بەھار]] و گەرمادا، خەڵکێکی زۆر ڕووی تێدەکەن، زۆربەی ھاوڵاتییەکانی قەزای پشدەر سەرقاڵی کاری کشتوکاڵکردن و باخداری و ئاژەڵدارین، ھاوکات بەھۆی ئەوەی ناوچەکە دەکەوێتە سنوری نێوان [[عێراق]] و [[ئێران]]، بەشێک لە دانیشتوانەکەی کاری [[بازرگانی]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://chawykurd.com/2023/01/22/%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AF%DB%95%D8%B1-2/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525075657/https://chawykurd.com/2023/01/22/%D9%82%DB%95%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AF%DB%95%D8%B1-2/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ڕووەکی سروشتی و دارستان == ھەموو ئەو ڕووەکە سروشتیانە دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گژووگیای سروشتی لە ڕوبەرێکی فراوان لە ناوچە دەشتایی و گردوو دۆڵەکاندان، ھەروەھا لەنێوان پشتێنەی دارستانە کراوەکان و لە ناوچەی [[چیا]]کان گەشە دەکەن، لە شێوە و قەبارەی جیاواز دەردەکەون، گژوگیا سەرچاوەی [[خۆراک]]ی گرنگە بۆ ئاژەڵان و گیانلەبەرانی وشکانییەکان. ڕووبەری پشتێنەی گژوگیا لە قەزای پشدەر نزیکەی (١٩١٫٥)کم٢، ئەوەش دەکاتە (١٣٫٦٪)ی سەرجەمی ڕووبەری قەزاکە، لەم ڕووبەرەش [[ناحیەی ژاراوە]]، بە(٤٨٫٦)کم٢ (٢٥٫٤٪)ی سەرجەمی پشتێنەی گژوگیا لە خۆ دەگرێت، ھەریەکە لە [[ناحیەی ناودەشت]]، [[ناحیەی ئیسێوە]]، [[ناحیەی ھەڵشۆ]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]، [[ناحیەی ھێرۆ]])، بە(٣٤٫٦، ٣٣٫٦، ٢٨٫٢، ٢٥٫٢، ٢١٫٣)کم٢، ڕێژەی(١٨٫١، ١٧٫٥، ١٤٫٧، ١٣٫٢، ١١٫١٪)ی سەرجەمی ئەم پشتێنەیەی ڕووەکی سروشتی لەخۆیان دەگرن. ڕوبەری [[دارستان]]ی سروشتی لە قەزای پشدەردا ، نزیکەی (٧٠٣٫٥)کم٢، ئەوەش دەکاتە(٤٩٫٩٪)ی سەرجەمی ڕووبەری قەزای پشدەر، لەم ڕووبەرەش نزیکەی (٧٦٫٥٪)ی دەکەوێتە ھەردوو [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی ژاراوە]] یەک بە دوای یەک دەگاتە (٤٢٦٫٧ - ١١١)کم٢، [[ناحیەی ھەڵشۆ]] بەپلەی سێیەم دێت بە (٧٨٫٢)کم٢، لە (١١٫١٪)ی سەرجەمی ڕووبەری دارستانی قەزاکە پێک دەھێنێت، ھەریەکە لە [[ناحیەی ھێرۆ]]، [[ناحیەی ئیسێوە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] بە (٤٧٫٣ - ٣٨٫٤ - ١٫٩)کم٢، ڕێژەی لە (٦٫٧٪ - ٥٫٥٪ - ٠٫٣٪)ی سەرجەمی دارستانی قەزاکە لە خۆدەگرن. == ئاو == === ئاوی سەر زەوی === ئاوی سەرزەوی لە سنووری قەزای پشدەر دا لە [[ڕووبار]] و چەمەکان پێکدێت، کە چەندین ڕووبار و چەمی ھەمیشەی و [[وەرز]]ی لە خۆدەگرێت، کە ھەمیشیەکان بریتین لە (ڕووباری [[زێی بچووک]]، ڕووباری ژاراوە، چەمی سواچ، چەمی گردە ئێستر، چەمی کۆشکەڵە). ھەروەھا ڕووباری کارڤێن کە چەند ئەویش چەند لقێکی لێ دەبێتەوە وەک (ڕووباری قەندیل و ڕووباری شەھیدان) ڕووباری ھەڵشۆ لقێکی تری زێی بچووکە کە پێکدێت لە (چەمی دۆڵی ھەڵشۆ، چەمی سپیچار و چەمی چۆمخڕە)، چەمی پاچکار پێکدێت لە (بێکڵۆ، چەمی دێگە، چەمی بادێن)ھەروەھا چەندین چەمی تریش بوونی ھەیە وەک (چەمی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]]، چەمی [[باوزێ]]، چەمی [[قندۆڵ]]). ھەر لە سنوری قەزای پشدەر چەندین ڕووباری وەرزی و کاتی بوونی ھەیە وەک (چەمی دۆڵە فڕە، چەمی بەستە ستێن، چەمی تووە سوران و چەمی دووڕێ). === ئاوی ژێر زەوی === لە ناوچەکە ژمارەیەکی زۆر [[کانی]] ھەیە، بەڵام ژمارەی ئەو کانیانەی کە ناسراون و بەردەوام ئاویان لەبەر دەڕوات، لە قەزای پشدەردا، دەگاتە (٦٩٩)کانی، بەگشتی تا بەرەو باکوور و باکووری خۆرھەڵات بڕۆین و لەناوچە دەشتاییەکان دوربکەوینەوە، ژمارەی کانیاوەکان زیاد دەکات. [[ناحیەی ناودەشت]] بە (٢٨٦) کانی ڕێژەی (٤٠٫٩٪)ی کانیاوەکان لەخۆ دەگرێت، [[ناحیەی ژاراوە]] بەپلەی دووەم دێت و ژمارەی کانیاوەکانی بریتیین لە (١٢٠) کانیاو واتە (١٧٫٢٪)ی سەرجەمی کانیاوەکانی قەزاکە لەخۆ دەگرێت، [[ناحیەی ئیسێوە]] کەمترین ژمارەی کانی لەخۆ دەگرێت، تەنھا (٢٧) کانییە، کە دەکاتە (٣٫٨٪)ی سەرجەمی کانیاوەکان، ھەریەکە لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]، [[ناحیەی ھێرۆ]] و [[ناحیەی ھەڵشۆ]] یەک لە دوای یەک بە (٧٤، ٩٨، ٩٤)[[کانی]] کە ڕێژەی (١٠٬٦٪، ١٤٪،١٣٬٥٪)ی کۆی سەرچاوەی کانیاوەکان پێکدەھێنێت. '''کارێز''': یەکێکە لە ڕێگا کۆنەکان بۆ وەبەرھێنانی ئاوی ژێر زەوی، کە بریتییە لە چەند بیرێک بەھۆی تونێلێکەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە، کە ھەریەکەیان لە پێش خۆی نزمترە و ماوەی کەمتر لە(٢٠) مەتریان لە نێواندایە. سەبارەت بە کارێز لە قەزای پشدەردا ، ژمارەیان دەگاتە (١٩٧) کارێز، لەم ژمارەیەدا زۆرترینیان دەکەوێتە [[ناحیەی ھێرۆ]]، کە ژمارەیان (٦٩) کارێزە، لە کاتێکدا تەنھا (١) کارێز لە سنووری [[ناحیەی ناودەشت]] ھەیە، ئەوەش بەھۆی دەوڵەمەندی بە سەرچاوە و کانیاوەکان، ھەریەکە لە [[ناحیەی ئیسێوە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]، [[ناحیەی ھەڵشۆ]] و [[ناحیەی ژاراوە]]یش یەک لە دوای یەک(٤٥، ٣٧، ١٨، ٢) کارێز لە خۆیان دەگرن، بەڵام ئەوەی شایەنی باسە، زۆربەی کارێزەکانی ناوچەکە وشکبوون یان بەکار ناھێنرێن و شوێنەواریان نەماوە، کە تەنھا (٢٥) کارێز بەرھەمیان ھەیە، کە(١٢)یان لە [[ناحیەی ھێرۆ]] و (٨) کارێز لە [[ناحیەی ھەڵشۆ]] و (٥) کارێزیش لە ناحیەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]]دان. '''بیر''': بەکۆنترین ڕێگای ھەڵێنجانی [[ئاوی ژێرزەوی]] دادەنرێت، کە [[مرۆڤ]] لەڕێگای ھەڵکەندنی زەوی ئاوی دەستکەوتووە و لەبواری جۆراوجۆردا بەکاری ھێناوە، ڕێگای ھەڵکەندنی (بیر) لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا لە بیری دەستی گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، تا گەیشتۆتە بەکارھێنانی ئامێری پێشکەوتوو. لە قەزای پشدەردا ژمارەی ئەو بیرانەی کە تۆمارکراون، یان بە شێوەیەکی یاسای لێدراون و مۆڵەتیان بۆ وەرگیراوە لەلایەنی پەیوەندیدار، بریتییە لە(٢٧٣) بیر، [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] بە (١١٧) بیر ڕێژەی (٤٣٪)ی بیرەکان لە خۆی دەگرێت، [[ناحیەی ناودەشت]] بە پلەی دووەم دێت ژمارەی بیرەکانی (١١٠) بیرە واتە (٤٠٪)ی سەرجەمی بیرەکانی قەزاکە لە خۆ دەگرێت، [[ناحیەی ھێرۆ]] کەمترین ژمارەی بیر لەخۆ دەگرێت تەنھا (٤) بیرە کە دەکاتە(١٫٥٪)ی سەرجەمی بیرەکان، ھەریەکە لە [[ناحیەی ژاراوە]]، [[ناحیەی ھەڵشۆ]] و [[ناحیەی ئیسێوە]] یەک لە دوای یەک بە (٢٦، ١٢، ٤) بیر لە (٩٫٥٪، ٤٫٤٪، ١٫٥٪)ی سەرجەمی بیرەکان لە خۆیان دەگرن.<ref> http://raparin.gov.krd/ku/babat/1599?fbclid=IwAR0eB_SlGtcICJMGrBrZWLQTsg36vOzKivpreRJoR1bUeZ951L6HDANw0AM</ref> == کانزا فلزییەکان == * [[ئاسن]]: لە سنووری قەزای پشدەر [[ئاسن]] لە [[چیا]]ی [[قەندیل]] لە نزیک (مەرەبەستە) بوونی ھەیە. * [[مس]]: لە قەزای پشدەر لە سێ شوێن بوونی ھەیە: ** لە گوندی [[سەیدئەحمەدان]] ڕێژەکەی لە نێوان (٠٫٨-٣٫٢)دایە. ** لە نزیک چیای (بڵفەت) بە ڕێژەی (١٫٨-٢)دایە. ** لە سنووری [[ناحیەی ھێرۆ]] لە گوندی [[گیرە]] ڕێژەی (٠٫٨) . * [[قوڕقوشم]]: کە لە سێ ناوچە لە سنوری چیای [[قەندیل]]دا دەبینرێ بە ڕێژەی (٢٫٩٧٪) قوڕقوشم. * [[کرۆم]]: لە قەزای پشدەر کڕۆمیتی دەوڵەمەند بە ئاسن لە چیای (بڵفەت) ھەیە بە ڕێژەی (٤٦٪). * [[مەنگەنیز]]: لە قەزای پشدەردا لە ناوچەی (سیرنێ) کە دەکەوێتە [[ناحیەی ناودەشت]] بە ڕێژەی (١٤٫٢٩- ٢١٫٩٦٪) . == کانزا نافلزیەکان == کانی مەڕمەڕەی [[دارەشمانە]]: دەکەوێتە نزیک گوندی [[دارەشمانە]] لەسنووری [[ناحیەی ھەڵشۆ]]، ڕەنگەکەی خۆڵەمێشییە بەلای سەوزدا، ئەوەش بەھۆی بوونی ماددەی کاربۆنی، لەو بەردەدا. کانی مەڕمەڕی کیلێ و [[باوزێ]]: کانی کێلێ دەکەوێتە نزیک سنووری(نێودەوڵەتی کێلێ)، ڕەنگی بەردەکەی سپییە، ھەروەھا کانی ([[باوزێ]]) دەکەوێتە گوندی [[باوزێ]] لە سنووری [[ناحیەی ئیسێوە]]، ڕەنگی بەردەکەی سپییە. کانی بەردی بیناسازی(ئایۆلایت): یەکێکە لە جۆرەکانی بەردی ئاگرینی سەر ڕووی زەوی، تەنھا یەک کان لەو جۆرە بەردە سوودی لێ وەرگیراوە ئەویش دەکەوێتە نزیک گوندی ([[ئاڵان]]). == کارگێڕی == '''قەزای پشدەر'''ناوچەیەکی [[پارێزگای سلێمانی]]یە کەوتۆتە باکووریەوە. لەڕووی کارگێڕییەوە لە قەزای [[قەڵادزێ]] و ناحیەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]](ناوەند) و [[ناحیەی ئیسێوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی ژاراوە]] و [[ناحیەی ھێرۆ]] و [[ناحیەی ھەڵشۆ]] پێکھاتووە، لەگەڵ ٢٥٦ گوند. === ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر === ٤٥ گوند سەر بە ناحیەی قەڵادزێیە: {{div col|colwidth=12em}} * [[قەڵادزێ]](ناوەند) * [[ئاڵان]] * [[بادەڵیان]] * [[بادین]] * [[برایم ئاوا، قەڵادزێ]] * [[بژیان]] * [[بنەوشان]] * [[بێمووش]] * [[بەردبەرد، قەڵادزێ]] * [[بەرسول]] * [[پاچکار]] * [[پیران، قەڵادزێ]] * [[پێماڵک]] * [[تووەڕەشان]] * [[چۆم خڕکە]] * [[چۆمیکانیان]] * [[حەسار]] * [[خاس]] * [[خڕەبەردان]] * [[داودێ]] * [[دمشەت]] * [[دەقناوە]] * [[دەڵگە]] * [[دورێ]] * [[دێرێ]] * [[دێگە، قەڵادزێ]] * [[ڕیشوان]] * [[سریجە]] * [[سندۆڵان، پشدەر]] * [[سەیدئەحمەدان]] * [[کەستانە]] * [[کەوی بابەسان]] * [[کەویەی خواروو]] * [[کەویەی سەروو]] * [[کوشکەڵە]] * [[کونەڕیولان]] * [[کۆلارە، قەڵادزێ]] * [[کۆلکەڕەش]] * [[گردقەزوان]] * [[گردمەیتەر]] * [[گردەسپیان]] * [[گوش گوش]] * [[گوێزیلە، قەڵادزێ]] * [[میرتکە]] * [[نورەدین]] * [[ھەڵاوێژە]] * [[وەستاسیمان]] {{Div col end}} === ناحیەی ئیسێوە === ٣٦ گوند سەر بە ناحیەی ئیسێوێیە: {{div col|colwidth=10em}} * [[ئیسێوە]](ناوەند) * [[ئاڵەپیر]] * [[ئەشکەنە]] * [[باڵیڵان]] * [[باوزێ]] * [[بەردکێشان]] * [[بەرڕۆژ]] * [[بەرشێران]] * [[بۆرێ]] * [[پێریسکە]] * [[چمکاوە]] * [[چەکوان]] * [[چۆمە، ئیسێوێ]] * [[خەندەکورلە]] * [[خوێبیان]] * [[دەشتێوی خواروو]] * [[دەشتێوی سەروو]] * [[دەشتێوی ناوەڕاست]] * [[دەوژان]] * [[ڕازان]] * [[زنجەڵە]] * [[زەوی ھەرمێ]] * [[زێوەڵە]] * [[سەردەروان]] * [[سەرشیو، ئیسێوێ]] * [[سەرنێڵ، ئیسێوێ]] * [[سێوشکان]] * [[قزڵ بەگ]] * [[قندۆڵ]] * [[کانی بەدار]] * [[کانی مەزن]] * [[کەلو وشکە]] * [[کۆنەگەناو]] * [[کوێرەمیران]] * [[گەناو]] * [[گواران]] * [[مێرگی بادین]] {{Div col end}} === ناحیەی ژاراوە === ٤٠ گوند سەر بە ناحیەی ژاراوەیە: {{div col|colwidth=10em}} * [[ژاراوە]](ناوەند) * [[ئالیەڕەش]] * [[ئەرکەی خواروو]] * [[ئەرکەی سەروو]] * [[بارەپانە]] * [[باقیاوا]] * [[بەستەسێنی خواروو]] * [[بەستەسێنی سەروو]] * [[بەستێ، ژاراوە]] * [[بەلک]] * [[توتمە]] * [[تۆپزاوا، ژاراوە]] * [[خەندەکە]] * [[درگەڵەی مەنگوڕ]] * [[دووچۆمان، ژاراوە]] * [[دۆڵەبەفرە]] * [[ڕەزگەی خواروو]] * [[ڕەزگەی سەروو]] * [[زودانی تازە]] * [[زودانی کۆن]] * [[زێوکە]] * [[سپیرۆ]] * [[سپیگڵە]] * [[سەرخان]] * [[سورەگڵەی خواروو]] * [[سورەگڵەی سەروو]] * [[سوڵتانەدێی تازە]] * [[سوڵتانەدێی کۆن]] * [[سێدەڵان]] * [[شروێت]] * [[شناوە]] * [[قڕژاڵەبڕە]] * [[قەلاوە]] * [[کانی کەران]] * [[کەرسۆنان]] * [[کوڵکوڵە]] * [[کونەمارە، ژاراوە]] * [[کۆزینە]] * [[گردئێستر]] * [[مارەدوو]] * [[مام ژیلە]] {{Div col end}} === ناحیەی ناودەشت === ٦٩ گوند سەر بە ناحیەی سەنگەسەرە: {{div col|colwidth=10em}} * [[سەنگەسەر]](ناوەند) * [[ئاشقوڵکە]] * [[ئاشوران]] * [[ئەبوبەکرە]] * [[ئەستێرۆکان، سەنگەسەر]] * [[ئێندزە]] * [[باراوەی خواروو]] * [[باراوەی سەروو]] * [[باریکان]] * [[بانوەقەل]] * [[بایەوان]] * [[بڕەدێ]] * [[بەردکوڕان]] * [[بۆکریسکان]] * [[بۆڵێ]] * [[بیانە، سەنگەسەر]] * [[بیەڕەش]] * [[بێ ئاوا]] * [[بێ کوڕە]] * [[بێپاڵان]] * [[پردمەمکە]] * [[پردەشاڵ]] * [[پشتئاشانی خواروو]] * [[پشتئاشانی سەروو]] * [[پیرانان]] * [[تووەسوران]] * [[جەلکان]] * [[چۆمەسوتاو]] * [[حاجی وسو]] * [[خڕەچەو]] * [[خڕەیاس]] * [[خواران]] * [[خێوبیان]] * [[دەروەکۆتر]] * [[دەشتێوان]] * [[دووپان]] * [[دووگۆمان، سەنگەسەر]] * [[دوێڵە]] * [[ڕەسواجین]] * [[ڕەژی کەرێ]] * [[زارگەلی]] * [[زەنگلان]] * [[زورکانی حاجی موسا]] * [[زورکانی خواروو]] * [[زورکانی سەروو]] * [[زینوێی ماخوبزنان]] * [[سڵێ]] * [[سەرگەی نێڵ]] * [[سورەدێ]] * [[سینەمۆکە]] * [[سێوەیس]] * [[شارۆش]] * [[شەھیدان]] * [[شیوە]] * [[شێخان، سەنگەسەر]] * [[قادرئاوا]] * [[قڕناقاو]] * [[قەڵاتوکان]] * [[کاسکان]] * [[کەنجاڕەی کوێخا قادر]] * [[کۆبنکە]] * [[کۆزینە، سەنگەسەر]] * [[کۆمەڵە، سەنگەسەر]] * [[گرتک، سەنگەسەر]] * [[گۆمتان]] * [[لێوژە]] * [[ماخوبزنان]] * [[مام عەلی]] * [[مەمکان]] * [[وەرتە]] {{Div col end}} === ناحیەی ھەڵشۆ === ٥٧ گوند سەر بە ناحیەی ھەڵشۆیە: {{div col|colwidth=10em}} * [[ھەڵشۆ]](ناوەند) * [[ئاڵاوە]] * [[ئاڵاوەی بەرڕۆژ]] * [[ئەسپی جاڕ]] * [[ئەستێرۆکان، ھەڵشۆ]] * [[ئەمەرکاکۆڵ]] * [[باداوە]] * [[بادینباڵی خواروو]] * [[بادینباڵی سەروو]] * [[بەردەقسڵ]] * [[بێگەڵاس]] * [[پردەبەردینە]] * [[تەنگژە، ھەڵشۆ]] * [[جۆلانان]] * [[خواران، ھەڵشۆ]] * [[دارەشمانە]] * [[دەراو]] * [[دوبێ]] * [[دۆڵەدزە]] * [[دێلو]] * [[زەڵێ، ھەڵشۆ]] * [[زینوێی بادین]] * [[زێوەنارە]] * [[سالک]] * [[ساڵەح بەگ]] * [[سپی ھەرمێ]] * [[سەردێلو]] * [[سەرکەندە]] * [[سونێ]] * [[شەمەتیو]] * [[شۆران]] * [[شیوەڕەزی خواروو]] * [[شیوەڕەزی سەروو]] * [[شێخ ئاودەڵان]] * [[شێخ جونەت]] * [[شێنێ]] * [[قوڵ مارف]] * [[قوڵەھەرمێ]] * [[قۆچاڵ]] * [[کامەستا]] * [[کانی ڕەش، ھەڵشۆ]] * [[کانی سنە]] * [[کانی قوڵکە]] * [[کانیلان]] * [[کاولانە]] * [[کەلوەڕەز]] * [[کویزەڵە]] * [[گەزێ]] * [[گوڵان، ھەڵشۆ]] * [[گۆمێ]] * [[لاس]] * [[لاسۆکێ]] * [[مامەندە]] * [[مێشاوە]] * [[ناوزەنگ]] * [[نۆڕستە]] * [[ھەورەبانە]] * [[ھورێوە]] {{Div col end}} === ناحیەی ھێرۆ === ١٩ گوند سەر بە ناحیەی ھێرۆیە: {{div col|colwidth=10em}} * [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]](ناوەند) * [[ئاوەکە]] * [[ئەحمەندە]] * [[بناوێن]] * [[بێکلۆی خواروو]] * [[بێکلۆی سەروو]] * [[بێشیر]] * [[بێناسە]] * [[دەروێنە]] * [[سێوەڵە]] * [[شڵەمڕە]] * [[قوڵەشار]] * [[قۆریان]] * [[کانی بەرد، ھێرۆ]] * [[کوخان]] * [[گردەشێخاڵ]] * [[گۆمان، ھێرۆ]] * [[گیرە، ھێرۆ]] * [[مڕە]] * [[وەسوێنە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای سلێمانی]] * [[قەڵادزێ]] * [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پشدەر]] * [[قەزای سلێمانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پارێزگای سلێمانی}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی}} {{گوندەکانی قەزای پشدەر}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] [[پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:قەزاکانی کوردستان]] fjrgm0fckn3vm7usif3s4h5qrmhnteg 2 122677 1613768 1544634 2026-07-31T13:04:50Z Hamid Hassani 16501 + ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار 1613768 wikitext text/x-wiki زۆر بە خێر بێن! {{شیعر}} {{ب|'''تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ'''|'''دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ'''}} {{کۆتاییی شیعر}} :::::::::::::::::::::::::::::::::::'''(مامۆستا [[نالی]])''' {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}} {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin: auto;" |+ ئاماری ویکیپیدیا کوردییەکان ![[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2.svg|25px|link=]] ویکیپیدیاکان!![[پەڕگە:User icon 2.svg|25px|link=]] بەکارھێنەران!![[پەڕگە:OOjs UI icon edit-ltr.svg|25px|link=]] دەستکارییەکان!![[پەڕگە:Wikimedia-foundation-brand-docs-icon.png|25px|link=]] پەڕەکان!![[پەڕگە:Article grey.svg|25px|link=]] وتارەکان!![[پەڕگە:Filing cabinet icon.svg|25px|link=]] پەڕگەکان!![[پەڕگە:Wikipedia official icon.svg|25px|link=]] بەڕێوەبەران |- |[[ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی|کوردیی کورمانجی]] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} |- |[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|کوردیی سۆرانی]] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} |- |[[ویکیپیدیای زازاکی|کوردیی زازاکی]] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |{{NUMBEROF|FILES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} |} {{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} [[File:Saqqez-Kurdistan 2014 - Spring.JPG|600px|right|thumb|'''وێنەیێکی [[سەقز]]، شاری جوان و خۆشەویستم''']] {{بەکارھێنەر گوێگری حەسەن زیرەک}} {{#Babel:ckb|fa-5|sdh-4|en-3|ar-3|ku-3|tg-3|az-2|kmr-2|glk-2|mzn-2|lrc-2|arz-2|fr-1|de-1|it-1|sco-1|tr-1|ota-1|ur-1|zza-1|diq-1}} [[ar:مستخدم:Hamid Hassani]] [[de:Benutzer:Hamid Hassani]] [[en:User:Hamid Hassani]] [[es:Usuario:Hamid Hassani]] [[fa:User:Hamid Hassani]] [[fr:Utilisateur:Hamid Hassani]] [[ku:Bikarhêner:Hamid Hassani]] [[no:Bruker:Hamid Hassani]] [[sv:Användare:Hamidhassani1]] [[tg:Корбар:Hamid Hassani]] [[diq:Hamid Hassani]] gdp7ghf8azyqapcyc3xbhusfl5ou1tl 1613773 1613768 2026-07-31T13:10:31Z Hamid Hassani 16501 diq:User:Hamid Hassani 1613773 wikitext text/x-wiki زۆر بە خێر بێن! {{شیعر}} {{ب|'''تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ'''|'''دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ'''}} {{کۆتاییی شیعر}} :::::::::::::::::::::::::::::::::::'''(مامۆستا [[نالی]])''' {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}} {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin: auto;" |+ ئاماری ویکیپیدیا کوردییەکان ![[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2.svg|25px|link=]] ویکیپیدیاکان!![[پەڕگە:User icon 2.svg|25px|link=]] بەکارھێنەران!![[پەڕگە:OOjs UI icon edit-ltr.svg|25px|link=]] دەستکارییەکان!![[پەڕگە:Wikimedia-foundation-brand-docs-icon.png|25px|link=]] پەڕەکان!![[پەڕگە:Article grey.svg|25px|link=]] وتارەکان!![[پەڕگە:Filing cabinet icon.svg|25px|link=]] پەڕگەکان!![[پەڕگە:Wikipedia official icon.svg|25px|link=]] بەڕێوەبەران |- |[[ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی|کوردیی کورمانجی]] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} |- |[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|کوردیی سۆرانی]] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} |- |[[ویکیپیدیای زازاکی|کوردیی زازاکی]] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |{{NUMBEROF|FILES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} |} {{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} [[File:Saqqez-Kurdistan 2014 - Spring.JPG|600px|right|thumb|'''وێنەیێکی [[سەقز]]، شاری جوان و خۆشەویستم''']] {{بەکارھێنەر گوێگری حەسەن زیرەک}} {{#Babel:ckb|fa-5|sdh-4|en-3|ar-3|ku-3|tg-3|az-2|kmr-2|glk-2|mzn-2|lrc-2|arz-2|fr-1|de-1|it-1|sco-1|tr-1|ota-1|ur-1|zza-1|diq-1}} [[ar:مستخدم:Hamid Hassani]] [[de:Benutzer:Hamid Hassani]] [[en:User:Hamid Hassani]] [[es:Usuario:Hamid Hassani]] [[fa:User:Hamid Hassani]] [[fr:Utilisateur:Hamid Hassani]] [[ku:Bikarhêner:Hamid Hassani]] [[no:Bruker:Hamid Hassani]] [[sv:Användare:Hamidhassani1]] [[tg:Корбар:Hamid Hassani]] [[diq:User:Hamid Hassani]] oarhxsktyx9ezcz25z1mwxess2kwl6n 1613775 1613773 2026-07-31T13:26:12Z Hamid Hassani 16501 diq:Karber:Hamid Hassani 1613775 wikitext text/x-wiki زۆر بە خێر بێن! {{شیعر}} {{ب|'''تەشریفی نەوبەھارە کە عالەم دەکا نوێ'''|'''دڵ چونکە میسلی خونچەیە بۆیە دەپشکوێ'''}} {{کۆتاییی شیعر}} :::::::::::::::::::::::::::::::::::'''(مامۆستا [[نالی]])''' {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}} {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin: auto;" |+ ئاماری ویکیپیدیا کوردییەکان ![[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2.svg|25px|link=]] ویکیپیدیاکان!![[پەڕگە:User icon 2.svg|25px|link=]] بەکارھێنەران!![[پەڕگە:OOjs UI icon edit-ltr.svg|25px|link=]] دەستکارییەکان!![[پەڕگە:Wikimedia-foundation-brand-docs-icon.png|25px|link=]] پەڕەکان!![[پەڕگە:Article grey.svg|25px|link=]] وتارەکان!![[پەڕگە:Filing cabinet icon.svg|25px|link=]] پەڕگەکان!![[پەڕگە:Wikipedia official icon.svg|25px|link=]] بەڕێوەبەران |- |[[ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی|کوردیی کورمانجی]] |{{NUMBEROF|USERS|ku|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ku|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ku|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ku|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ku|N}} |- |[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|کوردیی سۆرانی]] |{{NUMBEROF|USERS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|ckb|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|FILES|ckb|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|ckb|N}} |- |[[ویکیپیدیای زازاکی|کوردیی زازاکی]] |{{NUMBEROF|USERS|diq|N}} |{{NUMBEROF|EDITS|diq|N}} |{{NUMBEROF|PAGES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ARTICLES|diq|N}} |{{NUMBEROF|FILES|diq|N}} |{{NUMBEROF|ADMINS|diq|N}} |} {{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} [[File:Saqqez-Kurdistan 2014 - Spring.JPG|600px|right|thumb|'''وێنەیێکی [[سەقز]]، شاری جوان و خۆشەویستم''']] {{بەکارھێنەر گوێگری حەسەن زیرەک}} {{#Babel:ckb|fa-5|sdh-4|en-3|ar-3|ku-3|tg-3|az-2|kmr-2|glk-2|mzn-2|lrc-2|arz-2|fr-1|de-1|it-1|sco-1|tr-1|ota-1|ur-1|zza-1|diq-1}} [[ar:مستخدم:Hamid Hassani]] [[de:Benutzer:Hamid Hassani]] [[en:User:Hamid Hassani]] [[es:Usuario:Hamid Hassani]] [[fa:کاربر:Hamid Hassani]] [[fr:Utilisateur:Hamid Hassani]] [[ku:Bikarhêner:Hamid Hassani]] [[no:Bruker:Hamid Hassani]] [[sv:Användare:Hamidhassani1]] [[tg:Корбар:Hamid Hassani]] [[diq:Karber:Hamid Hassani]] jfky73n2rycr1bu3pcutal1p0kf75g8 0 125606 1613866 1602218 2026-08-01T00:05:27Z Hivja 64112 1613866 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناسرە | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|נצרת}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = 99346 nazareth - general view PikiWiki Israel.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری ناسرە | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری ناسرە''' | دەرزیی_نەخشە = Israel north haifa#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی ناسرە لە باکووری ئیسرائیلدا##جێگەی ناسرە لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|32.702102777778|N|35.29785|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەی یەزرەعیل|یەزرەعیل]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٢٠٠ی پێش زایین | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧٥،٧٠٤ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٥،٣٦٠ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = http://www.nazareth.muni.il/ | پەراوێزەکان = }} '''ناسرە''' ({{بە عیبری|נצרת}}، {{بە عەرەبی|الناصرة}}، {{بە سوریانی|ܢܨܪܬ}}) شارێکە لە [[ژێرناوچەی یەزرەعیل|یەزرەعیل]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٥،٧٠٤ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ١٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ٥،٣٦٠ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> ناسرە وەک «پایتەختی عەرەبی ئیسرائیل» ناسراوە<ref name="Irani">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Laurie King-Irani |ڕێکەوت=بەھاری ١٩٩٦|سەردێڕ=Review of "Beyond the Basilica: Christians and Muslims in Nazareth" |journal=Journal of Palestine Studies |بەرگ=٢٥|issue=3 |پەڕەکان=١٠٣–١٠٥|doi=10.1525/jps.1996.25.3.00p0131i |jstor=2538265 |issn = 0377-919X}}</ref> و وەک ناوەندێکی کولتووری، سیاسی، ئایینی، ئابووری و بازرگانی بۆ [[ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل]] دەناسرێت.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Tamir Sorek |سەردێڕ=Palestinian Commemoration in Israel: Calendars, Monuments, and Martyrs |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Stanford University Press |ژپنک=٩٧٨٠٨٠٤٧٩٥٢٠٣|edition=2 |پەڕە=٩٧}}</ref> زۆربەی دانیشتووانی شارەکە لە عەرەبەکانی ئیسرائیل پێکدێت، کە ٦٩٪ [[موسڵمان]] و ٣١٪ [[مەسیحی]]ن.<ref name=Irani/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf |سەردێڕ=2005 |بڵاوکەرەوە=Cbs.gov.il |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Dumperp274>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia|یەکەم١=Michael|دوایین١=Dumper|یەکەم٢=Bruce E.|دوایین٢=Stanley|یەکەم٣=Janet L.|دوایین٣=Abu-Lughod|edition=Illustrated|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨١٥٧٦٠٧٩١٩٥|پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=%22arab+capital+of+israel%22&pg=PA274}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Birthing the nation: strategies of Palestinian women in Israel|دوایین=Kanaaneh|یەکەم=Rhoda Ann|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٢٣٧٩-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|پەڕە=١١٧|وتەگێڕانەوە=All-Arab cities such as Nazareth, the largest Palestinian city in Israel|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111143719/http://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Flight into the maelstrom: Soviet immigration to Israel and Middle East peace|دوایین=Quigley|یەکەم=John|بەستەری نووسەر=John Quigley (academic)|بڵاوکەرەوە=Garnet & Ithaca Press|ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٣٧٢-٢١٩-٦|پەڕە=١٩٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|وتەگێڕانەوە=The other major Jewish population centre in Galilee was Upper Nazareth, established next to Nazareth, the principal Palestinian city in Arab-populated Galilee.|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111143228/http://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ناسرە خاوەن پێگەیەکی ئایینیی بەرزە کە وەک شوێنی لەدایکبوونی [[عیسا]]، پێغەمبەری [[مەسیحییەت]] دادەنرێت و ھەروەھا لە [[ئیسلام]] و [[دینی بەھایی|بەھایی]]شدا پێگەیەکی گەورەی ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Nazareth}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.nazareth.muni.il/}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)]] [[پۆل:ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] mhs1l0e5mvfls2lje1842t0eronnpue 0 129589 1613977 731107 2026-08-01T09:09:58Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613977 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 0 129701 1613975 731103 2026-08-01T09:09:38Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613975 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 10 130478 1613850 596032 2026-07-31T20:18:50Z Amine yousefi 16159 1613850 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = سێگۆشەزانی |title = [[سێگۆشەزانی]] |image = [[پەڕگە:Sine cosine one period.svg|240px|]] |titleclass = navbox-title |headingclass = navbox-abovebelow |belowclass = navbox-abovebelow |contentclass = plainlist |content1 = * [[مێژووی سێگۆشەزانی|مێژوو]] * [[فانکشنە سێگۆشەییەکان|فانکشنەکان]] |heading2 = سەرچاوە |content2 = * [[خشتەکانی سێگۆشەزانی|خشتەکان]] * [[لیستی ھاوئەنجامە سێگۆشەیییەکان|ھاوئەنجامەکان]] * [[بازنەی یەکە]] |heading3 = یاساکان |content3 = * [[یاسای ساینەکان]] * [[یاسای کۆساینەکان]] * [[یاسای تانجێنتەکان]] * [[یاسای کۆتانجێنتەکان]] * [[تیۆرمی پیتاگۆرس]] |heading4 = [[جیاکاری و تەواوکاری]] |content4 = * [[پێرستی تەواوکاری فانکشنە سێگۆشەییەکان|تەواوکاری]] * [[گرتەی فانکشنە سێگۆشەیییەکان|گرتە]] * [[پێرستی تەواوکاری فانکشنە سێگۆشەییە ھەڵگەراوەکان|تەواوکاری فانکشنە ھەڵگەڕاوەکان]] }}<noinclude> پێرستی وتارەکانی سێگۆشەزانی [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] </noinclude> jf6uhngrw83autgfx2uyf7km2a0e35p 10 130920 1613851 528591 2026-07-31T20:19:11Z Amine yousefi 16159 1613851 wikitext text/x-wiki {{Navbox with columns | name = چوار کردەی سەرەکی | title = [[چوار کردەی سەرەکی]] | colwidth = 25% | colstyle = text-align: center | col1 = [[File:Symbol support vote.svg|link=Addition|30px]]<br/>[[کۆکردنەوە]] ([[کۆکردنەوە|+]]) | col2 = [[File:Symbol oppose vote.svg|link=Subtraction|30px]]<br/>[[لێدەرکردن]] ([[لێدەرکردن|-]]) | col3 = [[File:Symbol multiplication vote.svg|link=Multiplication|30px]]<br/>[[لێکدان]] ([[لێکدان|× یان ·]]) | col4 = [[File:Symbol divide vote.svg|link=Division (mathematics)|30px]]<br/>[[دابەشکردن]] ([[ت|÷ یان/]]) }}<noinclude> [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] </noinclude> 8edr759746z8vaqgnlxnlsozi70d1gy 14 130926 1613854 528588 2026-07-31T20:20:36Z Amine yousefi 16159 Amine yousefi پەڕەی [[پۆل:داڕێژەکانی بیرکاری]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] 528588 wikitext text/x-wiki [[پۆل:ماتماتیک]] maz5pgo835bajwizpcl58m4k77o8t5g 1613860 1613854 2026-07-31T21:01:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1613860 wikitext text/x-wiki [[پۆل:ماتماتیک]] [[پۆل:داڕێژەکانی زانست و سروشت]] q8pyzerhy4dzxc7neox0yt91js5apw4 0 136683 1613797 1613697 2026-07-31T14:52:10Z SakuraBot 51806 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1613797 wikitext text/x-wiki '''چینی کۆمەڵایەتی''' بە تاقمێک لە [[خەڵک]] دەوترێت کە لە باری [[ئابوور|ئابوورییەوە]] لە یەک ئاستدا بن (نە بەتەواوی، بەڵکوو تا ڕادەیەک). بەگشتی، کۆمەڵناسان زۆرتر سێ چینیان دیاری کردووە: [[چینی ژوورین]] (Upper class) و [[چینی ناوین]] (Middle class) و [[چینی ژێرین]] (Lower class). بەڵام بڕێک جار وردتر ئەبنەوە: [[چینی ناوینی ژوورین]] (Upper middle class)، کە پێک دێ لەو ئەندامانەی چینی ناوین کە لە چاو ئەوانی تر لە پلەیەکی بەرزتردان، یا ھەر بەم پێیە، [[چینی ناوینی ژێرین]] (Lower middle class)، یا [[چینی کرێکار]] و [[چینی ھەژار]].<ref> [http://udel.edu/~cmarks/What%20is%20social%20class.htm چینی کۆمەڵایەتی چییە؟ کارۆڵ مارکس، زانکۆی دێڵەوێر.] </ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chegg.com/homework-help/definitions/social-class-49 |سەردێڕ=پێناسەی چینی کۆمەڵایەتی |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150926101003/http://www.chegg.com/homework-help/definitions/social-class-49 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == <references/> {{پۆلی کۆمنز|Social class}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|کۆمەڵگا}} [[پۆل:مرۆڤناسی]] [[پۆل:دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی]] [[پۆل:باری کۆمەڵایەتی]] g7hgs64byeohki4ytyf4ngd6i6n2obx 1 138774 1613914 541354 2026-08-01T04:34:00Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613914 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[ھاملێت]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=541353 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130808063440/http://www.mehdikiani.ir/11/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D8%B1 زیاد کرا بۆ http://www.mehdikiani.ir/11/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D8%B1/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٣٦، ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ھاملێت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613913 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231126054652/http://www.nawa.net/ku/%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%86%D8%B1%D8%AA/%D9%BE%D9%88%D8%AE%D8%AA%DB%95%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%DB%8E%DA%86%D9%86%DB%95%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8E%D8%AA/ بۆ http://www.nawa.net/ku/%d9%88%d8%aa%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%da%95%d8%a7%d9%be%db%86%d8%b1%d8%aa/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c-%da%af%d8%b1%db%8e%da%86%d9%86%db%95%db%8c-%d9%87%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8e%d8%aa/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٣٤، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ohsagovg1ahhogc4izob9xdiejysv83 1 139602 1613921 845402 2026-08-01T06:25:44Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613921 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[ئارین میرکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=547294 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160306020856/http://sbeiy.com/detail.aspx?aspxautodetectcookiesupport=1&id=36780&linkid=4 بۆ http://www.sbeiy.com/Detail.aspx?id=36780&LinkID=4&AspxAutoDetectCookieSupport=1 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:١٨، ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئارین میرکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=845401 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170910221215/https://www.kurdishquestion.com/oldarticle.php?aid=in-memory-of-arin-mirkan بۆ https://www.kurdishquestion.com/oldarticle.php?aid=in-memory-of-arin-mirkan زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٠، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئارین میرکان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613920 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170910220829/http://www.spiked-online.com/newsite/article/in-praise-of-arin-mirkan/15976 بۆ http://www.spiked-online.com/newsite/article/in-praise-of-arin-mirkan/15976 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٢٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) rq9dwudfuoh51088lnxdvu1t70pr5cp 0 140879 1613727 1613719 2026-07-31T12:00:55Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613727 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|پۆلیسی ژاپۆن لە [[لێکۆڵەر کۆنان|لێکۆڵەر کۆناندا]]|دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی ژاپۆن|دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی (ژاپۆن)}} {{ڕێڕەو|لێکۆڵەر کۆنان|خشتەی کەسایەتییەکانی لێکۆڵەر کۆنان}} {{Infobox animanga character | name = پۆلیسی ژاپۆن<br/>بەشی پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت | series = [[لێکۆڵەر کۆنان]] | image = [[پەڕگە:Asahikage.svg|250px]] | caption = | first = ئەنیمێ: زنجیرەی ١ (بەناوبانگترین لێکۆڵەری ئەم سەدەیە)<br/>مانگا: ژمارەی ١ (تاوانی کوشتنی ڕێگای مەرگ) | creator = [[گۆشۆ ئۆیاما]] | voiced by = [[شویچی ئیکیدا]] | nickname = | alias = | gender = | species = | nationality = {{ئاڵا|ژاپۆن}} | title = | relatives =}} '''پۆلیسی ژاپۆن''' ({{بە ژاپۆنی|日本警察}}، {{بە ئینگلیزی|Japan police}}) بریتییە لە لایەنی بەرپرس لە جێبەجێ کردنی یاسا لە [[ژاپۆن|ژاپۆندا]]، ئەوان بریتیین لە یەکێک لە لایەنە سەرەکییەکانی ئەنیمێ و مانگای [[لێکۆڵەر کۆنان]]، کە لە لایەن نووسەر [[گۆشۆ ئۆیاما|گۆشۆ ئۆیاماوە]] دروست کراوە. و پۆلیسی ژاپۆنی دابەش دەبێت بۆ چەند بەشێک بەپێی ناوچەکان، وەک پۆلیسی [[تۆکیۆ]]، [[شیزوئۆکا (پارێزگا)|شیزوئۆکا]]، [[ئۆساکا (پارێزگا)|ئۆساکا]]، [[گونما (پارێزگا)|گونما]]، [[ناگانۆ (پارێزگا)|ناگانۆ]]، [[کاناگاوا (پارێزگا)|کاناگاوا]]، [[نارا (پارێزگا)|نارا]]، [[کیۆتۆ (پارێزگا)|کیۆتۆ]] و [[سایتاما (پارێزگا)|سایتاما]]. و ھەموو بنکەیەکی پۆلیسی ناوچەکە شوێنی بنکەی پۆلیسی ھەرێمی لە پارێزگاکەی دەکەوێت بێجگە لە پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت و پۆلیسی ھۆکایدۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.npa.go.jp/english/kokusai/index.htm |بڵاوکەرەوە=National Police Agency |سەردێڕ=Police of Japan |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080222082144/http://www.npa.go.jp/english/kokusai/index.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> '''پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت''' ({{بە ژاپۆنی|警視庁}}، {{بە ئینگلیزی|Tokyo Metropolitan Police}}) ئەو بەشەیە کە زۆرترین دەرکەوتنی ھەیە لە زنجیرەی کۆناندا ئەمەش چونکە ڕووداوەکانی چیرۆکە سەرەکییەکە ھەموو کات لە [[تۆکیۆ|تۆکیۆی]] پایتەخت ڕوو دەدات. سەرۆکایەتی پۆلیسی تۆکیۆ لە لایەن باوکی ھاکوبا ساگورووە دەکرێت. و زۆرێک لە لێکۆڵەر و پشکنەرەکان لە پۆلیسی تۆکیۆدا کار دەکەن وە لێیان [[جوزۆ میگۆری|میگۆری]] و [[واتارو تاکاجی]] و [[میواکۆ ساتۆ]] و [[پۆلیسی ژاپۆنی (لێکۆڵەر کۆنان)#پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت|یۆمی]] و [[پۆلیسی ژاپۆنی (لێکۆڵەر کۆنان)#پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت|شیراتۆری نیزابۆرۆ]] و [[پۆلیسی ژاپۆنی (لێکۆڵەر کۆنان)#پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت|چیبا]] و [[پۆلیسی ژاپۆنی (لێکۆڵەر کۆنان)#ماتۆدا جینپێ|ماتسۆدا جینپێ]] (مرد لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.conan-anime.com/t7607-topic |سەردێڕ=ڕاپۆرتێکی فراوان لەسەر پیاوانی پۆلیس لە لێکۆڵەر کۆناندا |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020083754/http://www.conan-anime.com/t7607-topic |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[http://www.msoms-anime.net/t24615.html ڕاپۆرت لەسەر ئەندامانی پۆلیس لە ئەنیمێی لێکۆڵەر کۆناندا]</ref><ref name="cooolgirls.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cooolgirls.com/coool1058175/ |سەردێڕ=ڕاپۆرتێکی تەواو لەسەر پۆلیسی شاری تۆکیۆ لە ئەنیمێی کۆناندا |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131111133336/http://www.cooolgirls.com/coool1058175/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == شێوەی ڕێکخستنی گشتی == شێوەی ڕێکخستنی پۆلیسی ژاپۆنی پێکدێت لە: * '''لیژنەی ئاسایشی گشتی نەتەوەیی''' ({{بە ژاپۆنی|国家公安委員会}}، {{بە ئینگلیزی|(NPSC) National Public Safety Commission)}}): ڕۆڵەکەی بریتییە لە گرێنتی کردنی تاک لایەنی پۆلیس لە ڕێگەی جیاکردنەوەی ھێز لە گووشاری سیاسی و گرێنتی کردنی پاراستنی شێوازە دیموکراتییەکان لە بەڕێوبردنی پۆلیسدا. وە ھەڵدەستێت بە چاودێری کردن و بەڕێوبردنی [[دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی (ژاپۆن)|دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی]]، و ھەروەھا خاوەنی دەسەڵاتی دامەزراندن یان گواستنەوەی گەورە ئەفسەرەکانی پۆلیسە. * '''[[دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی (ژاپۆن)|دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی]]''' ({{بە ژاپۆنی|警察庁}}، {{بە ئینگلیزی|NPA) National Polica Agency)}}) ئەویش ھەروەھا ھەڵدەستێت بە سەرپەرشتی کردنی نووسینگەی حەوت ھەرێمەکە کە لە ژێریدا بنکەی پۆلیسی پارێزگاکانی تێدایە. کە پێکدێت لە: # [[ناوچەی تووھۆکو]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[ئائۆمۆری (پارێزگا)|ئائۆمۆری]]، [[میاگی (پارێزگا)|میاگی]]، [[ئاکیتا (پارێزگا)|ئاکیتا]]، [[فوکوشیما (پارێزگا)|فوکوشیما]]، [[یاماگاتا (پارێزگا)|یاماگاتایە]]. # [[ناوچەی کانسای|ناوچەی کینیکی]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[ھیۆگۆ (پارێزگا)|ھیۆگۆ]]، [[ئۆساکا (پارێزگا)|ئۆساکا]]، [[نارا (پارێزگا)|نارا]]، [[کیۆتۆ]]، [[شیگا (پارێزگا)|شیگا]] و [[واکایاما (پارێزگا)|واکایامایە]]. # [[شیکۆکو|ناوچەی شیکۆکو]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[کۆچی (پارێزگا)|کۆچی]]، [[ئێھیمێ (پارێزگا)|ئێھیمێ]]، [[کاگاوا (پارێزگا)|کاگاوا]] و [[تۆکوشیما (پارێزگا)|تۆکوشیمایە]]. # [[ناوچەی کانتۆ]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[ئیباراکی (پارێزگا)|ئیباراکی]]، [[گونما (پارێزگا)|گونما]]، [[تۆچیگی (پارێزگا)|تۆچیگی]]، [[کاناگاوا (پارێزگا)|کاناگاوا]]، [[چیبا (پارێزگا)|چیبا]]، [[سایتاما (پارێزگا)|سایتاما]]، [[یاماناشی (پارێزگا)|یاماناشی]]، [[نیگاتا (پارێزگا)|نیگاتا]]، [[ناگانۆ (پارێزگا)|ناگانۆ]]، [[شیزوئۆکا (پارێزگا)|شیزوئۆکایە]]. # [[ناوچەی چووبو]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[فوکوئی (پارێزگا)|فوکوئی]]، [[تۆیاما (پارێزگا)|تۆیاما]]، [[ئیشیکاوا (پارێزگا)|ئیشیکاوا]]، [[ئایچی (پارێزگا)|ئایچی]]، [[گیفو (پارێزگا)|گیفو]]، [[میە (پارێزگا)|مێییە]]. # [[کیووشو|ناوچەی کیووشو]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[ناگاساکی (پارێزگا)|ناگاساکی]]، [[ساگا (پارێزگا)|ساگا]]، [[فوکوئۆکا (پارێزگا)|فوکوئۆکا]]، [[ئۆئیتا (پارێزگا)|ئۆئیتا]]، [[کومامۆتۆ (پارێزگا)|کومامۆتۆ]]، [[میازاکی (پارێزگا)|میازاکی]]، [[ئۆکیناوا (پارێزگا)|ئۆکیناوا]]، [[کاگۆشیما (پارێزگا)|کاگۆشیمایە]]. # [[ناوچەی چووگۆکو]]: ئەو بەرپرسی ناوچەکانی [[تۆتۆری (پارێزگا)|تۆتۆری]]، [[شیمانێ (پارێزگا)|شیمانێ]]، [[ئۆکایاما (پارێزگا)|ئۆکایاما]]، [[ھیرۆشیما (پارێزگا)|ھیرۆشیما]]، [[یاماگوچی (پارێزگا)|یاماگوچییە]]. : '''تێبینی''': [[تۆکیۆ|پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت]] بە ھۆی ناوچە پێشکەوتووەکان و [[ھۆکایدۆ]] بە ھۆی ناوچە جوگرافییە قورسەکانییەوە شوێنی [[دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی (ژاپۆن)|دەزگای پۆلیسی نەتەوەیی]] ناکەون. == بەشەکانی بنکەی پۆلیس == [[پەڕگە:Police Detective Conan.png|350px|وێنۆک|ئەفسەرانی بەشی پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت]] بنکەی پۆلیسی حەوت ھەرێمەکە و بنکەی پۆلیسی پارێزگاکان پێکدێت لە چەند بەشێک: * '''بەڕێوبەرایەتی گشتی''' * '''بەڕێوبەرایەتی ھاتوچۆ''' * '''[[نووسینگەی ئاسایشی گشتی (لێکۆڵەر کۆنان)|نووسینگەی ئاسایشی گشتی]]:''' پاراستنی گەورە کەسایەتییە ناوخۆی و بیانییەکان؛ و بەرھەڵستیکردنی چالاکییە تێکدەری و سیخوڕییەکان. * '''بەڕێوبەرایەتی بارودۆخی کۆمەڵایەتی پۆلیس''' * '''بەڕێوبەرایەتی لێکۆڵینەوە تاوانکارییەکان''' ** ''بەشی ٢:'' ئەو تاوانانەی پەیوەندیدارە بە مافیاکان و خاوەن ئێخە سپییەکان مامەڵە دەکات. ** ''بەشی ١:'' لەگەڵ ھەموو شتێکی تردا مامەڵە دەکات. * '''بەڕوبەرایەتی ئاسایشی کۆمەڵگا''' * '''بەڕێوبەرایەتی چاودێری تاوانی بە کۆمەڵ''' == لێکۆڵەر و ئەندامەکانی پۆلیس == {{col-begin}} {{col-3}} ;پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت * '''تاوانی کوشتن''' ** [[پشکنەر میگۆری|پشکنەر جوزۆ میگۆری]] ** [[تاکاجی|تاکاجی وتارو]] ** [[میواکۆ ساتۆ]] ** شیراتۆری نیزابۆرۆ ** لێکۆڵەر چیبا ** تاکاجی چوسیکی ** کیۆناگا ماتسۆمۆتۆ ** تۆشیرۆ ئۆدا * '''تاوانی سووتانی بە مەبەست''' ** پشکنەر یۆمیناگا * '''ھاتوچۆ''' ** یۆمی مییامۆتۆ ** نیاکۆ میکی * '''کاروبارە تاوانکارییەکان''' ** ناکامۆری جینزۆ ** شینتارۆ چاکی * '''گەڕێنەرە تاوانییەکان''' ** ئەفسەر تۆمی {{col-3}} * '''تاوانی دزی''' ** پشکنەر مۆمۆسی * '''بەڕێوبەر''' ** جەنەڕاڵ ھاکوبا * '''ھیتر''' ** ھەواڵھێنەر یۆکویاما ** ھەواڵھێنەر کۆبایاشی ** ماتسۆمۆتۆ کینۆجاوا ;پۆلیسی ناوچەی ئۆساکا * ھایزۆ ھاتۆری * جینشیرۆ تۆیۆما * گۆرۆ ئۆتاکی ;پۆلیسی ناوچەی شیزو * سانجۆ یۆکۆمیزۆ ;پۆلیسی ناوچەی گونما * میساو یامامۆرا ;پۆلیسی ناوچەی کاناگاوا * جۆنۆ یۆکۆمیزۆ {{col-3}} ;پۆلیسی ناوچەی ناگانۆ * کانسۆکی یاماتۆ * یۆی ئۆھارا * تاکایاکی مۆرۆفشی (کۆمی) ;پۆلیسی ناوچەی کیۆتۆ * فۆمیمارۆ ئایانیکۆجی ;پۆلیسی ناوچەی سایتاما * ئایامی ئۆگینۆ ;پۆلیسی پارێزگای نارا * تسویوشی شیکاتسۆنۆ ;ئەفسەرانی پۆلیسی خانەنیش بوو * [[کۆگۆرۆ مۆری]] ;کوژراون لە کاتی ئەرکدا * ماسایۆشی ساتۆ * جینبێ ماتسۆدا * ھیگاورا کینجی * داتێ واتارو {{col-end}} == شێوەی ڕێکخستنی پۆلیسی پایتەخت == {| width="1000" align="center" style="clear:both;" | colspan="7" | {| class="wikitable" width="1000" style="margin: 3px 0 3px;" ! style="color: #FFFFFF; background:#03004f;"|بەرپرسی گشتی |- | align="center"| جەنەڕاڵ ھاکوبا |} |- || {| class="wikitable" width="1000" style="margin: 3px 0; border: 0px;" ! style="color: #FFFFFF; background:#002f4b;"|جێگری بەرپرسی گشتی |- | align="center" | نوشیۆ مورۆبۆشی |} |- | style="vertical-align: top" align="center" | {| class="wikitable" width="1000" style="border: 0px; margin-top: 3px;" align="center" ! colspan="4" style="color: #FFFFFF; background: #008080;"| بەڕێوبەرایەتی لێکۆڵینەوە بکوژییەکان || rowspan="3" style="color: #FFFFFF; background: #27b1bd;"|بەڕێوبەرایەتی ھاتوچۆ || rowspan="3" style="color: #FFFFFF; background: #ff4000;"|پۆلیسی نھێنی || rowspan="3" style="color: #FFFFFF; background: #ff1947;"|بەڕێوبەرایەتییەکانی تر |- ! style="color: #FFFFFF; background:#00d7f6;" colspan="2"| بەشی یەکەم || rowspan="2" style="color: #FFFFFF; background:#df004c;" width="15%" | بەشی دووەم || rowspan="2" style="color: #FFFFFF; background:#c50081" width="15%" | بەشی سێیەم |- ! style="color: #FFFFFF; background:#9bf200" width="15%" | تاوانی کوشتن بە مەبەست || style="color: #FFFFFF; background:#38c500" width="15%" | تاوانی سووتان |- ! colspan="7" style="background: #a1a1a1" |چاودێری گشتی |- align="center" | colspan="4" |تۆشیرۆ ئۆداگیری || نەزانراوە || نەزانراوە || نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #a1a1a1" |بەرپرسانی چاودێرەکان |- align="center" | colspan="4" | ماتسۆمۆتۆ کیۆناگاما <small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(بەرزبۆتەوە لە چاودێرۆ)</span></small><br/>ماسایۆشی ساتۆ <small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(مردوو)</span></small><br/>تادایۆشی ئۆنۆ || نەزانراوە || نەزانراوە || نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #b4b4b4" |چاودێر |- align="center" | colspan="2" | کورۆدا ھایۆ<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(گوازراوەتەوە لە شاری ناگانۆوە)</span></small> || شینتارۆ چاکی || نەزانراوە || نەزانراوە || نەزانراوە || نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #b4b4b4" | پشکنەر |- align="center" | style="vertical-align: top" | [[پشکنەر میگۆری]]<br/>شیراتۆری نیزابۆرۆ<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(بەرزبۆتەوە)</span></small><br/>تاکاجی چوسیکی<ref>Chosuke Takagi is presumed to be Inspector rank because he is Megure's senior by two years, yet Matsumoto speaks of him subordinately, and he is mobile enough to be transferred to Tottori but high enough to represent MPD HQ C.I. in Tottori.</ref><br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(گوازرایەوە بۆ تۆتۆری)</span></small> || پشکنەر یۆمیناگا || ناکامۆری جینزۆ || پشکنەر مۆمۆسی || نەزانراوە || نەزانراوە || نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #c9c9c9" | یارمەتیدەری پشکنەر |- align="center" | [[میواکۆ ساتۆ]] | نەزانراوە | نەزانراوە | نەزانراوە | یۆمی میامۆتۆ | نەزانراوە | نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #c9c9c9" | سەرپلی پۆلیس |- align="center" | [[واتارو تاکاجی]]<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(پلەکەی دابەزێنرا)</span></small> | نەزانراوە | نەزانراوە | نەزانراوە | نیاکۆ میکی | نەزانراوە | نەزانراوە |- ! colspan="7" style="background: #eeeded" | پلە نەزانراوەکان |- align="center" | style="vertical-align: top" | کازونۆبۆ چیبا<br/>ماتسۆدا جینبێ<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(مردووە، بەشی ھەڵوەشانی بۆمب)</span></small><br/>داتێ واتارو<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(مردوو)</span></small><br/>[[کۆگۆرۆ مۆری]]<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(خانەنیش)</span></small><br/>ھەواڵھێنەر کۆبایاشی<br/>ھەواڵھێنەر یۆکۆیاما | نییە |لێکۆڵەر کۆنۆ<br/>لێکۆڵەر یامابوکی | نییە | نییە | [[ری فورویا]]<ref>ری فورویا بۆ ھەمان بەشی سکۆچ کە لە کاتی تێپەڕاندنی ڕێکخراوەکە کوژرا دەگەڕێتەوە، بەڵام فورویا توانی دزە بکاتە ناو ڕێکخراوەکە لە ژێر ھێمایی '''بۆربۆن''' لە پێناو تەواو کردنی ئەوەی ھاوکارەکەی سکۆچ دەستی پێکرد.</ref><br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(سیخوڕ بەسەر ڕێکخراوی ڕەشەوە)</span></small><br/>[[سکۆچ (لێکۆڵەر کۆنان)|سکۆچ]]<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(مردوو)</span></small> | ھیگاورا کینجی<br/>''<small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(مردووە، بەشی ھەڵوەشانی بۆمب)</span></small>''<br/>ئەفسەر تۆمی<br/><small><span style="color:#٧٧٧٧٧٧">(بەڵگەی تاوان)</span></small> |} |} == ئەندامەکانی پۆلیس == === پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت === [[پەڕگە:پشکنەر میگۆری.jpg|200px|وێنۆک|پشکنەر [[جوزۆ میگۆری]].]] * [[پشکنەر میگۆری]]: ئەو پیاوێکی پۆلیسە کار وەک پشکنەر دەکات لە لای پۆلیسی پایتەخت و ئەو بەرپرسی گەڕانە بە دوای تاوانەکانی کوشتن و ھەروەھا ھەموو کات لەگەڵ کۆمەڵێک یاریدەدەر لە شوێنی تاوانەکان دەیبینین بە مەبەستی بەدەستھێنانی بەڵگە و دەستگیر کردنی تاوانباران، ئەزمونێکی زۆری لە بواری کارەکەیدا هەیە و پشت بە شینچی کودۆ لە شیکار کردنی تاوانەکاندا دەبەستێت بەڵام دوای دیارنەمانی پشت بە کوگۆرۆ مۆری دەبەستێت وە ئەو کاتەی کۆگۆرۆ کاری لە بنکەی پۆلیس دەکرد پشکنەر لەوەی کوگۆرۆ دۆسییەکە وەرگرێت دەترسا ئەمەش چونکە لێکدانەوەی کەمژە و نەزانانەی پیشان دەدا، وە هەروەها ئەو متمانە بە کۆنان دەکات لەبەر ئەوەی یارمەتی لە شیکار کردنی هەندێک مەتەڵەی ئاڵۆزی داوە و زۆرێک لە ڕاستییەکانی بۆ ئاشکرا کردووە. هەموو کات کڵاوەکەی لەسەردایە ئەوەش بە هۆی ڕووداوێک بەسەریدا هاتووە. * [[واتارو تاکاجی]]: پۆلیسێکی گەنجە، زۆر زیرەک نییە بەڵام هەوڵی خۆی بۆ جێبەجێ کردنی کارەکەی دەدات و هەندێک جار بە لێکدانەوەی لۆژیکانە دەگات، بە زیرەکییە زۆرەکەی کۆنان سەرسامە و هەندێک جار گوومان لە ڕاستی کۆنان دەکات، کۆنان بۆ بەدەستهێنانی زانیاری پێویست سوودی لێ دەبینێت. سەرسامی [[میواکۆ ساتۆ|ساتۆی]] پۆلیسە، دەیەوێت هاوسەرگیری لەگەڵدا بکات بەڵام شەرم لەوە دەکات پێی بڵێت و هەروەها لەو هاوکارانەی کە سەرسامی ساتۆن دەترسێت کە کار لە پۆلیس دەکەن، وە ئەو زۆرترین پۆلیسی دەرکەوتووە لەگەڵ میگۆریدا. [[پەڕگە:Takaacoar.png|وێنۆک|ڕاست|[[واتارو تاکاجی|واتارو تاکاجیی]] پۆلیس.]] * [[میواکۆ ساتۆ]]: پۆلیسێکە کار لەگەڵ [[پشکنەر میگۆری]] دەکات، باوکی ئەو کاتەی منداڵ بووە مردووە، و سەرسامی ماتسۆدا بوو، کە لە یەکێک لە تەقینەوەکاندا (زنجیرەی ۳۰٤) کوژرا، هەروەها [[تاکاجی|تاکاجیی]] خۆشدەوێت بەڵام ئەوە دەشارێتەوە چونکە لەوە دەترێت شتێکی بەسەر بێت لە هەندێک لەو پیاوانەی لە پۆلیس کار دەکەن، وە یەکەم سەرسامبووانی بریتییە لە شیراتۆری نیزابۆرۆ بەڵام ئەو ڕای خۆی گۆڕی چونکە ئەو لە ڕاستیدا مامۆستا کۆبایشی (مامۆستای کۆنان لە قوتابخانەی سەرەتایی) خۆشدەوێت، لە شەڕکردندا شارەزایە، وەک کەسێکی پێگەیشتوو مامەڵە لەگەڵ کۆناندا دەکات، باوەڕی پێیەتی و هەوڵی یارمەتیدانی دەدات. * '''یۆمی''': پۆلیسێکی هاتوچۆیە، و هاوڕێیەکی نزیکی ساتۆیە، هەوڵی یارمەتی دەدات و زۆربەی کات هەوڵی لێک نزیکردنەوەی ساتۆ و تاکاجی دەدات، ئیرەیی بە ساتۆ بۆ ناوبانگەکەی لە کارەکەیدا دەبات. دەرکەوتنی یەکەمی لە زنجیرەی "چیرۆکی خۆشەویستی لە بنکەی پۆلیسی شارەکەدا" بوو. * '''شیراتۆری نیزابۆرۆ''': لێکۆڵەرێکی شارەزای زیرەک و کەمێک خۆبەزلزانە و کار لەگەڵ میگۆریدا دەکات، کۆنان سوودی لێ دەبینێت لە هەندێک شیکاردا، حەزێکی بۆ ئەندازیاری ئاسایی هەیە، و کایتۆ کید بۆ کەسایەتی ئەو خۆی گۆڕی لە فیلمی سێیەمدا، پێشتر [[میواکۆ ساتۆ|ساتۆی]] پۆلیسی خۆشدەویست بەڵام ئێستا مامۆستا [[سۆمیکۆ کۆبایاشی|کۆبایاشی]] (مامۆستای کۆنان لە قوتابخانەی سەرەتایی) خۆشدەوێت، وە ئەو گوومان لە کەسایەتی کۆنان (شینچی) دەکات و باوەڕ بەوە ناکات کە مننداڵێک بەو تەمەنە ئەوەندە زیرەک بێت. * '''چیبا''': یەکێکە لە پیاوانی پۆلیسی قەبارە گەورە، کار لەگەڵ پشکنەر میگۆریدا دەکات، وە بە کەمی لە ئەڵقەکانی زنجیرەکە دەردەکەوێت و پاڵپشتی پەیوەندی نێوان ساتۆ و تاکاجی دەکات. پەیوەندییەکی لەگەڵ یەکێک لە کچەکان هەبوو ئەو کاتەی بچووک بوو، ئەم پەیوەندییە لە زنجیرەی ٦۲٤ (نامەیەکی ڤیدیۆیی لە خۆشەویستی یەکەمەوە) دەرکەوت، و چارەنووسی ئەم پەیوەندییە لە زنجیرەکانی داهاتوودا ئاشکرا دەبێت. [[پەڕگە:Csatoar.jpg|وێنۆک|چەپ|[[میواکۆ ساتۆ|میواکۆ ساتۆی]] پۆلیس]] * '''ماتسۆدا جینپێ''': (Jinpei Matsuda) پیاوێکی قژ چڕە، هەندێک جار لەگەڵ چاویلکە خۆرییەکەی دەردەکەوێت، کار لە هەڵوەشاندنی بۆمبدا دەکات. دوای کوژرانی هاوڕێ نزیکەکەی لە تەقینەوەیەکدا پێش چوار ساڵ، بۆیە حەزی توڵەکردنەوە ئەیگرێت و لە پۆلیس دەست دەکات بەکار، وە لەوێ بە ساتۆ ئاشنا دەبێت. وە بە تێپەڕ بوونی کات ساتۆ ئەوی خۆشدەوێت و ئەویش هەمان هەستی بۆ دەبێت بەڵام ئەوەی پێ ناڵێت تەنها پێش مردنی نەبێت ئەوەش لە نامەیەک لە ڕێگەی تەلەفونەکەیەوە. توانای نووسینی نامەی مۆبایلی بەخێراییەکی سەرسوڕهێنەر هەیە، '''ساتۆ''' زۆر دڵتەنگبوو بە مردنی. لە زنجیرەی ۳۰۱ دا ساتۆ تووڕە بوو کاتێک تاکاجی خۆیگۆڕی بۆ شێوەیەک کە لە ماتسۆدا دەچوو، ماتسۆدا لە زنجیرەی ۳۰٤ (دۆسییە ۱۲ ملیۆن بارمتە) (تەنها یادەوەری) دەرکەوتوو و تێیدا کوژرا. === ناوچەکانی ئۆساکا === * '''هایزۆ هاتۆری''': ({{بە ژاپۆنی|服部 平蔵}}، بە [[رۆماجی]]: Hattori Heizō) ئەو سەرۆکی پۆلیسە لە شاری ئۆساکا لە ڕۆژئاوای [[ژاپۆن]] و تەمەنی ٤۲ ساڵە. ئەو باوکی [[ھیجی ھاتۆری|ھیجی ھاتۆرییە]] و هاوسەری شیزوکا هاتۆرییە. پۆلیسێکە کارەکەی دەزانێت، بەناوبانگە بە ڕاستییە تەواوەکەی و سیما ڕەقەکەی، تەنانەت خراپترین تاوانبارانی ئۆساکا لەوە دەترسن بکەونە دەستییەوە. ڕقی لە تێکەڵ بوونی [[ھیجی ھاتۆری|ھیجییە]] بۆ دوسییەکانی پۆلیس بە بیانی ڕێگریکردن بۆ پێشکەوتنی لێکۆڵینەوە. بەڵام ئەو شانازی پێوەدەکات و خۆشیدەوێت بەڵام بە هۆی سروشتی کەسایەتییەکەی دەرناکەوێت، وە ئەو ئەو کەسەیە کە هیجی لێی دەترسێت و هەوڵی ڕازیکردنی دەدات. یەکەم دەرکەوتنی لە زنجیرەی ۷۷ دا بوو. [[پەڕگە:Heizo Hattori 01.png|250px|وێنۆک|ڕاست|[[ھایزۆ ھاتۆری]] سەرۆکی پۆلیسی شاری [[ئۆساکا]].]] * '''جینشیرۆ تۆیاما''': ئەو سەرۆکی بەشی پۆلیسی ئۆساکایە، و یەکێکە لە گەورە پۆلیسەکانی شاری ئۆساکا، و باوکی [[کازوھا تۆیاما|کازوھا تۆیامایە]]، و هەروەها ئەو هاوڕێی نزیکی هایزۆ هاتۆریی سەرۆکی پۆلیسی ئۆساکایە لە کاتی کار کردنیانەوە لە بنکەی پۆلیس، و بەیەکەوە چەندین دۆسییەی زەبەلاحیان شیکار کردووە. وە بە هۆی ئەو هاوڕێیەتییە گەورەیە لە منداڵییەوە [[ھیجی ھاتۆری]] بە [[کازوھا تۆیاما]] ئاشنا بووە. یەکەم دەرکەوتنی ئەو لە زنجیرەی ۱۱٨ (شەپۆلی تاوانە بەدوایەکەکان) بوو. === ناوچەکانی تر === * '''سانجۆ و جۆنۆ یۆکۆمیزۆ''': دوو برای دووانەن، یەکەمیان بە شێوەی قژە پێکەنیناوییەکەی تایبەتمەندە، هەروەها ئەو سەرسامی کۆگۆرۆ مۆرییە، کار لە ئاسێو دەکات. ئەمەش لە کاتێکدا جۆنۆ ڕقی لە کۆگۆرۆیە، وە لە یەکەم دەرکەوتنیدا لە زنجیرەی ۲٨٤ (تاوانێک لە گەڕەکی چینی سادە) ئەوی بە ئەنجامدانی کوشتن تۆمەتبار کرد، ئەمەش لە کاتێکدا سانجۆ بۆ یەکەم جار لە زنجیرەی ۹ (تاوانێکی کوشتن لە ڤیستیڤاڵی شەوی تینکاشی) دەرکەوت. [[پەڕگە:Matsocoar.png|وێنۆک|200px|ماتسۆدا جینپێی پۆلیس]] * '''پشکنەر یامامۆرا''': ئەو ئەفسەرێکی پۆلیس بوو، وە بە ترسنۆک، لاواز، خێرا لە لێکدانەوەدا تایبەتمەندە. کار لە شاری جانما دەکات، و سەرسامی کەسایەتی کۆگۆرۆی خەوتووە و هەموو کات دەیەوێت نمایشی کۆگۆرۆی خەوتوو بکات بەڵام هەموو کات شکست دێنێت، هەروەها ئەو سەرسامی کچە ئەکتەر یوکیکۆ کودۆیە، کۆنان هەندێک جار بۆ شیکارکردنی دۆسییە بەکاریهێناوە ئەوەش بە بێهۆش کردنی و ئاشکار کردنی بکوژەکە، لە دوای ئەوەی کۆنان دەستیکرد بە بێهۆش کردنی بوو بە پشکنەر لەگەڵ ئەوەی شایەنی نییە. یەکەم دەرکەوتنی لە زنجیرەی ۹٦ دا بوو. * '''ناکامۆری جینزۆ''': پشکنەری گشتیی تیمی دووەمی پۆلیسە و تەمەنی ٤۲ ساڵە. لێکۆڵەرێکی چالاکە لە بەدواکەوتنی کایتۆ کیددا و ڕقێکی زۆری بۆ هەڵسوکەوتەکانی هەیە، بەڵام ئەو هەندێک جار لە گەمژەیی و تێنەگەیشتنەکەیدا لە کۆگۆرۆ مۆری دەچێت، لەگەڵ کۆگۆرۆدا هەموو کات ڕکابەرایەتی دەکات، و هەوڵ بۆ گرتنی کایتۆ کید بە هەموو شێوەیەک دەدات، هەموو هەوڵەکانی بۆ گرتنی کید بە شکست تەواو بووە (تا ئێستا). هەروەها ئەو باوکی ئۆکۆی هاوڕێی کرورۆبا کایتۆیە (کیدە)، یەکەم دەرکەوتنی لە زنجیرەی ۷٦ (کۆنان لە بەرامبەر دزە فڕیوەکە) بوو. == پەیوەندییەکان == === حکومەتی ژاپۆن و نووسینگەی لێکۆڵینەوەکان === حکومەتی ژاپۆن لەسەر کار کردنی [[نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان (لێکۆڵەر کۆنان)|نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان]] لە [[ژاپۆن]] ڕازی نەبووە، هەر بۆیە ئەوان بێ ڕەزامەندی ئەوان کار دەکەن کە ئەمەش ڕێگری لە هەندێک تایبەتمەندی گرنگ دەکات وەک لێکۆڵینەوە لەو زانیارییانەی کە لەلای حکومەتی ژاپۆن لەسەر تاوانباران بوونی هەیە. بریکار [[جودی سانتیملیۆن]] و بریکارەکانی تر چەند جارێک لەگەڵ ئەندامەکانی پۆلیسی ژاپۆن یەکتریان بینیوە، وە ئەو کاتەی دەزانرا کە ئەوان بریکاری [[نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان (لێکۆڵەر کۆنان)|نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکانن]]، ئەوا درۆی ئەوەی لە پشوودان دوای شکستهێنانیان لە یەکێک لە ئەرکەکاندا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەکاردەهێنا. === حکومەتی ژاپۆن و دەزگای هەواڵگیری === هێشتا حکومەتی ژاپۆن ئاگای لە ئەرکەکەی [[دەزگای ھەواڵگیریی ناوەندی (لێکۆڵەر کۆنان)|دەزگای ھەواڵگیریی ناوەندی]] نییە. وە لە یەکێک لە ئەڵقەکانی زنجیرەکەدا [[ھیدیمی ھۆندۆ]] (بریکارێکی خۆشاردووە لە ناو [[ڕێکخراوی ڕەش|ڕێکخراوی ڕەشدا]] لە ژێر ناوی [[کیر (لێکۆڵەر کۆنان)|کیردا]]، وە وەک پێشکەشکارێک لە ژێر ناوی [[میزوناشی رێنا|میزوناشی رێنادا]] کار دەکات لە پێناو داپۆشینی ئەندامێتی لە ڕێکخراوەکەدا) نزیک بوو لە کوشتنی یەکێک لە پاڵێوراوەکان بۆ هەڵبژرادەکانی ژاپۆن لە پێناو بەدەستهێنانی متمانەی ڕێکخراوەکە، ئەو تاوانەش بە هۆی تێکەڵبوونی [[کۆنان ئێدۆگاوا|کۆنان ئێدۆگاواوە]] سەرنەکەوت، وە ئەگەر سەربکەوتایە ئەوا وەک کارە نا یاساییەکان دەپۆلێنرا، کە شایەنی سزایەکی گەورەیە بەپێی یاساکانی ژاپۆن. === حکومەتی ژاپۆن و ڕێکخراوی ڕەش === حکومەتی ژاپۆن هیچ شتێک لەسەر چالاکییەکانی [[ڕێکخراوی ڕەش]] نازانێت، وە هیچ پەیوەندییەک لە نێوانیاندا نییە. === حکومەتی ژاپۆن و پۆلیسی نهێنی === وادیارە حکومەتی ژاپۆن ئاگای لە ئەرکەکەی [[نووسینگەی ئاسایشی گشتی (لێکۆڵەر کۆنان)|پۆلیسی نهێنی]] بەرامبەر بە [[ڕێکخراوی ڕەش]] نییە. == ئەمانەش ببینە == * [[ڕێکخراوی ڕەش]] * [[نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان (لێکۆڵەر کۆنان)]] * [[دەزگای ھەواڵگیریی ناوەندی (لێکۆڵەر کۆنان)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{لێکۆڵەر کۆنان}} {{تووڵی دەروازە|پۆلیس|ژاپۆن|تۆکیۆ|ئەنیمێ و مانگا}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی لێکۆڵەر کۆنان]] qkh1fhyduqqe918flba7z5fl11ceaiw 4 145952 1613750 1613247 2026-07-31T12:08:04Z Sakura emad 42467 /* ئەندامان */ [[ویکیپیدیا:لیژنەی_ناوبژی/ھەڵبژاردنەکان/٢٠٢٦/کاندید/Hivja|دەرچووی پاڵاوتنی ئەمساڵ]] 1613750 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{لۆگۆی لیژنەی ناوبژی}} '''لیژنەی ناوبژی''' یان '''لیژنەی دادوەری''' پێکھاتووە لە کۆمەڵێک لە بەشداربووی جێباوەڕ و بەئەزموونی ویکیپیدیا کە لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بەرپرسن و لەکاتی پێویستدا ڕێگای دروست دەگرنە بەر بۆ نەھێشتنی کێشە لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەکە. لیژنەی ناوبژی دەتوانێت لەسەر یەکدەنگی بڕیار بەسەر بەکارھێنەرانی تردا بچەسپێنێت. ئەندامانی لیژنەکە بەپێی [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی/سیاسەتەکان|سیاسەتەکانی لیژنەی ناوبژی]] مامەڵە دەکەن و ڕەچاوی [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەت و ڕێسا گشتییەکانی ویکیپیدیا]] دەکەن. جگە لە چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکان، لیژنەی ناوبژی لە ھەڵبژاردنی [[ویکیپیدیا:پشکنەری بەکارھێنەر|پشکنەرانی بەکارھێنەر]] و [[ویکیپیدیا:چاودێری بەسەرداچوونەوەکان|چاودێرانی بەسەرداچوونەوە]] بەرپرسن بە بەدواداچوون بە مێژووی بەشدارییەکانی کاندیدەکان و بڕیاردان لەسەر ھەڵبژاردن و پێشکەشکردنی داواکاری بۆیان. لیژنەکە بە تایبەت بە وردی لە سیاسەتەکانی تایبەتێتی ویکیمیدیا ئاگادارن و زیاتر گوێ بەو کێشانە دەدەن کە تێیدا تایبەتێتی کەسێک یان کۆمەڵە کەسێک پێشێل کراوە. لیژنەی ناوبژی بە شێوەی کەیس کێشەکان وەردەگرن. لیژنەکە تەنیا ئەو کێشانە وەردەگرێت کە پێشووتر ھەوڵی چارەسەرکردنی دراوە بەڵام ھەوڵەکان ھەموو بێئەنجام بوون، ئەمە بە تایبەت ناکۆکی نێوان دوو بەکارھێنەر زیاتر دەگرێتەوە. بۆ کردنەوەی کەیس، پێویستە بەکارھێنەران سەردانی [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی/داواکارییەکان|پەڕەی داواکارییەکان]] بکەن. == ئەندامان == * [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] == بەردەستان == لیژنەی ناوبژی [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی/بەردەستان|بەردەستیان ھەیە]] کە یارمەتی لیژنەکە لە پڕۆسەی بەڕێوەبردنی کەیسەکان دەدەن. کارەکانی ئەوان کردنەوە و داخستنی کەیسەکان و ڕاگرتن و چاودێریکردنی پەڕە پەیوەندیدارەکان بە لیژنە و ھۆشداردەرکردنی بڕیارەکانە. ئەوانەی کێشەیان لەگەڵ پڕۆسەی بەڕێوەبردنی کەیسەکانی لیژنەی ناوبژی ھەیە، یان پێویستیان بە ھاوکاری و یارمەتی ھەیە، پێویستە لەگەڵ بەردەستێکدا قسە بکەن. [[پۆل:لیژنەی ناوبژیی ویکیپیدیا]] 2lbs1bptnjfow39fznnhie3vfwiyhls 10 146659 1613849 583020 2026-07-31T20:18:21Z Amine yousefi 16159 1613849 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = فرەگۆشەکان | title = [[فرەگۆشە]]‌کان | above = پێرست بەپێی ژمارەی لاکان | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | |group1 = ١–١٠ لا | list1 = * [[یەکلا]] * [[دوولا]] * [[سێگۆشە]] * [[چوارگۆشە]] * [[پێنجلا]] * [[شەشلا]] * [[حەوتلا]] * [[ھەشتلا]] * [[نۆلا]] * [[دەلا]] | group2 = ١١–٢٠ لا | list2 = * [[یازدەلا]] * [[دوازدەلا]] * [[سێزدەلا]] * [[چواردەلا]] * [[پازدەلا]] * [[شازدەلا]] * [[حەڤدەلا]] * [[ھەژدەلا]] * [[نۆزدەلا]] * [[بیستلا]] | group3 = ٢١–١٠٠ لا<br> | list3 = * [[Icosihenagon|Icosihenagon (21)]] * [[Icosidigon|Icosidigon (22)]] * [[Icositetragon|Icositetragon (24)]] * [[Icosipentagon|Icosipentagon (25)]] * [[Icosihexagon|Icosihexagon (26)]] * [[Icosioctagon|Icosioctagon (28)]] * [[سیلا]] * [[Triacontadigon|Triacontadigon (32)]] * [[Triacontatetragon|Triacontatetragon (34)]] * [[Tetracontagon|Tetracontagon (40)]] * [[Tetracontadigon|Tetracontadigon (42)]] * [[Tetracontaoctagon|Tetracontaoctagon (48)]] * [[Pentacontagon|Pentacontagon (50)]] * [[Hexacontagon|Hexacontagon (60)]] * [[Hexacontatetragon|Hexacontatetragon (64)]] * [[Heptacontagon|Heptacontagon (70)]] * [[Octacontagon|Octacontagon (80)]] * [[Enneacontagon|Enneacontagon (90)]] * [[Enneacontahexagon|Enneacontahexagon (96)]] * [[Enneacontaenneagon|Enneacontaenneagon (99)]] * [[Hectogon|Hectogon (100)]] | group4 = &gt;١٠٠ لا | list4 = * [[120-gon]] * [[257-gon]] * [[360-gon]] * [[ھەزارلا]] * [[Myriagon|Myriagon (10,000)]] * [[65537-gon]] * [[ملوێنلا]] * [[Apeirogon|Apeirogon (∞)]] | group5 = [[فرەگۆشەی ئەستێرەیی ]]<br/>(٥-١٢ لا) | list5 = * [[ئەستێرەی پێنجپەڕ]] * [[ئەستێرەی شەشپەڕ]] * [[ئەستێرەی حەوتپەڕ]] * [[ئەستێرەی ھەشتپەڕ]] * [[ئەستێرەی نۆپەڕ]] * [[ئەستێرەی دەپەڕ]] * [[ئەستێرەی یازدەپەڕ]] * [[ئەستێرەی دوازدەپەڕ]] }}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی ڕێدۆزیی بیرکاری|فرەگۆشە]] [[پۆل:فرەگۆشەکان]] [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] </noinclude> fuwuk5juci8griwy17oktffjnguqyqr 10 147289 1613852 1416547 2026-07-31T20:19:37Z Amine yousefi 16159 1613852 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = ئەندازە |title = [[ئەندازە]] |group1 = [[ئەندازەی ئیقلیدسی|ئیقلیدسی]] |list1 = {{Navbox|child |group1 = [[ڕووتەختە ئەندازە]] |list1 = [[گۆشە]]{{•}}[[خاڵ (ئەندازە)|خاڵ]]{{•}}[[ھێڵ (ئەندازە)|ھێڵ]]{{•}}[[چەماوە]]{{•}}[[فرەگۆشە]]{{•}}[[مەعین]] |group2 = [[تەنە ئەندازە]] |list2 = [[بۆشایی (ماتماتیک)|بۆشایی]]{{•}}[[تەنەگۆشە]]{{•}}[[ڕووتەخت]]{{•}}[[ڕوو]]{{•}}[[فرەڕوو]]{{•}}[[Rhombohedron]] }} |group2=[[ئەندازەی جەبری|جەبری]] |list2= {{Navbox|child |group1 =[[ئەندازەی شیکارانە]] |list1 =[[بۆشاییی ئاڕاستەبڕەکان]]{{•}}[[لێکدانی ناوەکی]]{{•}}[[لێکدانی دەرەکی]] }} |group3 = [[ئەندازەی نائیقلیدسی|نائیقلیدسی]] |list3 = {{Navbox|child |group1 = [[ئەندازەی بڕگەزیادی]]| |list1 = [[بەڵگەنەویستی ھاوبەربوون]]| |group2 = [[ئەندازەی ھێلکەیی]]| |list2 = [[مەنیفۆڵد]]{{•}}[[مەنیفۆڵد (ئەندازە)|مەنیفۆڵد]]{{•}}[[سێ-مەنیفۆڵد]]| }} }}<noinclude> [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] [[پۆل:ئەندازە]] </noinclude> 8x3yma0evt8jcphd6p6fed0o91h82rw 14 147295 1613853 585756 2026-07-31T20:20:06Z Amine yousefi 16159 1613853 wikitext text/x-wiki [[پۆل:داڕێژەکانی ماتماتیک]] 9kebkqaofag0lzoznt3drlywfawhx80 15 148322 1613857 794647 2026-07-31T20:44:16Z Amine yousefi 16159 1613857 wikitext text/x-wiki هاوڕێیان ناوی ئەو پۆله دروستە؟ '''ڕەخەکانی ئەردنیگاری'''، یانی چی؟ من نە لە ئینگلیزییەکەی تێگەیشتم و نە لە فارسیەکەی و نە لەو کوردییە، لە ویکی ئینگلیزی و فارسی لە کەوانەدا geometry نووسراوە وەک دیارە دەبی پەیوەندی بە '''ئەندازە''' هەبێت. [[بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="font-family:Segoe print; color: magenta; font-size:13px;">'''Şûşe'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="color: pink">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٥:٥١، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) : {{وب|Amine yousefi}} من نازانم دروستەکە چییە! بەڵام ئەم پۆلە بەڕێز {{وب|Paraw}} دروستی کردووە و ئەوەنەشی من بزانم ئەم بەکارھێنەرە لێرە و ویکیی ئینگلیزی و فارسییش چەندین پۆلی دروستکردووە و ڕەنگە لەخۆیەوە ناوی لێ نەنابێت. سپاس. -- ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٥:٥٧، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) :: {{وب|calak}}، {{وب|pirehelokan}}، {{وب|Aza}}، {{وب|حوسێن}} و ...ڕای ئێوە چییە؟ [[بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="font-family:Segoe print; color: magenta; font-size:13px;">'''Şûşe'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="color: pink">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) l2cl44vdz4tm1qqtck5bnsw5gy6bwht 100 151078 1613861 609105 2026-07-31T21:18:40Z Amine yousefi 16159 تاقیکردنەوە 1613861 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed-overlay"> پەڕگە:Basic arithmetic operators.svg|<big>[[ژمێرە]]</big> پەڕگە:Stereographic projection in 3D.png|<big>[[ئەندازە]]</big> پەڕگە:Polynomialdeg3.png|<big>[[جەبر]]</big> پەڕگە:Measuring Tape Inch+CM.jpg|<big>[[پێوان]]</big> پەڕگە:Venn0001.svg|<big>[[تیۆریی کۆمەڵە]]</big> پەڕگە:Fisher iris versicolor sepalwidth.png|<big>[[ئامار]]</big> پەڕگە:Sinus und Kosinus am Einheitskreis 1-ar.svg|<big>[[سێگۆشەزانی]]</big> پەڕگە:Geometry problem-Sb 13088-IMG 0593-white.jpg|<big>[[مێژووی ماتماتیک]]</big> </gallery> m7d7idj5lnj0921fnbrhxgi6ltext4g 1613862 1613861 2026-07-31T21:19:48Z Amine yousefi 16159 1613862 wikitext text/x-wiki {{Related portals2|ماتماتیک|شیکاریی ماتماتیکی|ئەندازە|تیۆریی کۆمەڵە|جەبر|ئامار||فیزیک|کتێب}} 3xbz39hzejpp0x9yjirhjtjdityjyf1 0 157278 1613740 1613662 2026-07-31T12:05:21Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613740 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Iraqi national anthem, performed by the U.S. Navy Band.wav|thumb|مەوتنی، سروودی نیشتمانی عێراق بەمیوزیک]] '''مەوتنی''' (بە ڕێنووسی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: موطني‎، واتاکەی بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: نیشتیمانەکەم) لەساڵی ٢٠٠٤ەوە سروودی نیشتمانی [[عێراق|عێراقە]]، ھەروەھا لەماوە ١٩٣٦ بۆ ١٩٩٦ بەشێوەی دی فاکتۆ سروودی نیشتمانی [[فەلەستین]] بووە کاتوو سروودی فیدا جێگای گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/ps.htm|سەردێڕ=National Anthems}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.paljourneys.org/en/story/9503/song-inspired-arab-world|سەردێڕ=The song that inspired the Arab world|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190829095033/https://www.paljourneys.org/en/story/9503/song-inspired-arab-world|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا سۆزی فەلەستینییەکان لەگەڵیدا ماوە و بەشێوەیەکی نافەرمی بەدووەم سروودی نیشتمانی خۆیانی دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Wills|یەکەم١=Emily Regan|سەردێڕ=Discourses and Differences: Situating Pro-Palestine Activism in Discursive Context|journal=Theory in Action|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠١٦|بەرگ=٩|issue=3|پەڕەکان=٤٨-٧١}}</ref> مەوتنی لەلایەن شاعیری فەلەستینی ئیبراھیم تۆقانەوە لەساڵی ١٩٣٤ نووسراوە. دواتر لەلایەن محەممەد فلەیفل ئاوازدانەری لوبنانی ئاوازی بۆ دانراوە. == عێراق == لەکۆتاییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکان، عێراق بوو بە کۆماری عێراق وە سروودی نیشتمانییەکەی ھەر بەناوی مەوتنی بوو کەلەلایەن لویز زاباکاوە ئاوای بۆدانرابوو. لەگەڵ ئەوە ھەردوو سروودەکە ناویان مەوتنییە بەڵام گۆرانییەکی جیاوازە لەگەڵ سروودەکەی ئێستای عێراق.<ref name="Anthem">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Edward|دوایین١=Schaffer|یەکەم٢=Jan|دوایین٢=Scotland|یەکەم٣=Reinhard|دوایین٣=Popp|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|سەردێڕ=Iraq (1958-1965, 2003-2004)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=National Anthems|وتەگێڕانەوە=Immediately after the fall of the Sadam Hussein government in 2003, 'Mawtini' was used again for a brief time as an interim anthem until a new one was adopted. (The title of this anthem is identical to the title of the anthem that replaced it in 2004).|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201042916/http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لەماوەی بەشێک حوکمڕانی سەددام حوسەین و لەسالانی ١٩٨١ بۆ ٢٠٠٤ سروودی وڵاتی دوو ڕووبار (أرض الفراتين) کرا بە سروودی نیشتمانی عێراق. دواتر لەساڵی ٢٠٠٣، بەشێوەی کاتی سروودە کۆنەکەی پەنجاکان و شەستەکان ھێنراوە و دواتریش گۆڕدرا بۆ ئەو مەوتنیەی کە ئێستا سروودی نیشتمانی عێراقە ئەمەش لەسەر پێشنیاری [[پۆل برێمەر|پۆل بریمەر]] بوو.<ref name="Star">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iraq aims to unite with new national anthem, flag|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Sep-24/189006-iraq-aims-to-unite-with-new-national-anthem-flag.ashx|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=The Daily Star|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170821044629/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Sep-24/189006-iraq-aims-to-unite-with-new-national-anthem-flag.ashx#ixzz27Khy2Axp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەئێستادا لەبۆنە فەرمییەکان سروودەکە تەنیا وەک ئاوازە میوزییکەکە بەکاردێت و بەبێ ھیچ دەق و شیعرێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|سەردێڕ=One last chance|بڵاوکەرەوە=Yahoo!|ئیش=Yahoo! Sports|یەکەم=Dan|دوایین=Wetzel|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=The song is 'My Country.' It is relatively short, contains no words and was composed by a man named Lewis Zanbaka...|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204172033/https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Anthem2">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Edward|دوایین١=Schaffer|یەکەم٢=Jan|دوایین٢=Scotland|یەکەم٣=Reinhard|دوایین٣=Popp|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|سەردێڕ=Iraq (1958-1965, 2003-2004)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=National Anthems|وتەگێڕانەوە=Immediately after the fall of the Sadam Hussein government in 2003, 'Mawtini' was used again for a brief time as an interim anthem until a new one was adopted. (The title of this anthem is identical to the title of the anthem that replaced it in 2004).|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201042916/http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شاردنەوەی سکڕۆڵی ئاسۆیی/کۆتایی}} {{پۆلی کۆمنز|Mawtini}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|فەلەستین|مۆسیقا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} twj1eltgvg7cdluzc18n7y2lvkumacg 1613845 1613740 2026-07-31T20:01:38Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1613845 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Iraqi national anthem, performed by the U.S. Navy Band.wav|thumb|مەوتنی، سروودی نیشتمانی عێراق بەمیوزیک]] '''مەوتنی''' (بە ڕێنووسی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: موطني‎، واتاکەی بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: نیشتیمانەکەم) لەساڵی ٢٠٠٤ەوە سروودی نیشتمانی [[عێراق|عێراقە]]، ھەروەھا لەماوە ١٩٣٦ بۆ ١٩٩٦ بەشێوەی دی فاکتۆ سروودی نیشتمانی [[فەلەستین]] بووە کاتوو سروودی فیدا جێگای گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/ps.htm|سەردێڕ=National Anthems}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.paljourneys.org/en/story/9503/song-inspired-arab-world|سەردێڕ=The song that inspired the Arab world|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190829095033/https://www.paljourneys.org/en/story/9503/song-inspired-arab-world|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا سۆزی فەلەستینییەکان لەگەڵیدا ماوە و بەشێوەیەکی نافەرمی بەدووەم سروودی نیشتمانی خۆیانی دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Wills|یەکەم١=Emily Regan|سەردێڕ=Discourses and Differences: Situating Pro-Palestine Activism in Discursive Context|journal=Theory in Action|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠١٦|بەرگ=٩|issue=3|پەڕەکان=٤٨-٧١}}</ref> مەوتنی لەلایەن شاعیری فەلەستینی ئیبراھیم تۆقانەوە لەساڵی ١٩٣٤ نووسراوە. دواتر لەلایەن محەممەد فلەیفل ئاوازدانەری لوبنانی ئاوازی بۆ دانراوە. == عێراق == لەکۆتاییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکان، عێراق بوو بە کۆماری عێراق وە سروودی نیشتمانییەکەی ھەر بەناوی مەوتنی بوو کەلەلایەن لویز زاباکاوە ئاوای بۆدانرابوو. لەگەڵ ئەوە ھەردوو سروودەکە ناویان مەوتنییە بەڵام گۆرانییەکی جیاوازە لەگەڵ سروودەکەی ئێستای عێراق.<ref name="Anthem">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Edward|دوایین١=Schaffer|یەکەم٢=Jan|دوایین٢=Scotland|یەکەم٣=Reinhard|دوایین٣=Popp|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|سەردێڕ=Iraq (1958-1965, 2003-2004)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=National Anthems|وتەگێڕانەوە=Immediately after the fall of the Sadam Hussein government in 2003, 'Mawtini' was used again for a brief time as an interim anthem until a new one was adopted. (The title of this anthem is identical to the title of the anthem that replaced it in 2004).|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201042916/http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لەماوەی بەشێک حوکمڕانی سەددام حوسەین و لەسالانی ١٩٨١ بۆ ٢٠٠٤ سروودی وڵاتی دوو ڕووبار (أرض الفراتين) کرا بە سروودی نیشتمانی عێراق. دواتر لەساڵی ٢٠٠٣، بەشێوەی کاتی سروودە کۆنەکەی پەنجاکان و شەستەکان ھێنراوە و دواتریش گۆڕدرا بۆ ئەو مەوتنیەی کە ئێستا سروودی نیشتمانی عێراقە ئەمەش لەسەر پێشنیاری [[پۆل برێمەر|پۆل بریمەر]] بوو.<ref name="Star">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iraq aims to unite with new national anthem, flag|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Sep-24/189006-iraq-aims-to-unite-with-new-national-anthem-flag.ashx|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=The Daily Star|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170821044629/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Sep-24/189006-iraq-aims-to-unite-with-new-national-anthem-flag.ashx#ixzz27Khy2Axp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەئێستادا لەبۆنە فەرمییەکان سروودەکە تەنیا وەک ئاوازە میوزییکەکە بەکاردێت و بەبێ ھیچ دەق و شیعرێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|سەردێڕ=One last chance|بڵاوکەرەوە=Yahoo!|ئیش=Yahoo! Sports|یەکەم=Dan|دوایین=Wetzel|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=The song is 'My Country.' It is relatively short, contains no words and was composed by a man named Lewis Zanbaka...|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204172033/https://www.yahoo.com/news/one-last-chance-002300729--oly.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Anthem2">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Edward|دوایین١=Schaffer|یەکەم٢=Jan|دوایین٢=Scotland|یەکەم٣=Reinhard|دوایین٣=Popp|ناونیشان=http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|سەردێڕ=Iraq (1958-1965, 2003-2004)|ڕێکەوت=٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=National Anthems|وتەگێڕانەوە=Immediately after the fall of the Sadam Hussein government in 2003, 'Mawtini' was used again for a brief time as an interim anthem until a new one was adopted. (The title of this anthem is identical to the title of the anthem that replaced it in 2004).|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201042916/http://www.nationalanthems.info/iq-65.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شاردنەوەی سکڕۆڵی ئاسۆیی/کۆتایی}} {{پۆلی کۆمنز|Mawtini}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|فەلەستین|مۆسیقا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} rrocmq2vrtw4ufsupg3fghg9b6hjv60 0 157412 1613992 1555233 2026-08-01T11:05:23Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613992 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئەلقۆش | ناوی_فەرمی = ܐܲܠܩܘܿܫ - Alqosh - ألقوش | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارەدێ]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Iraqvillagealqosh.JPG | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی گشتی لە ئەلقۆش | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.73423|frame-long=43.0967|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای تلکێف|تلکێف]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٥٣٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٫٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ئەلقۆشی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئێزیدی]] و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئەلقۆش''' یا '''ئەلکوشکێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ألقوش''، [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ''ܐܲܠܩܘܿܫ'') شارەدێیەکە لە [[قەزای تلکێف]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە باکووری [[عێراق]].<ref> https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/265734 </ref> ئەلقۆش دەکەوێتە ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]].<ref> https://syriaca.org/place/184 </ref> ھەروەھا دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] و [[دەشتی نەینەوا]]. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٨ بە ١٥٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە [[مەسیحی]] و [[کورد]]ی [[ئێزیدی]] پێکھاتووە.لە دووری (٤٥کم) دەکەوێتە باکووری [[مووسڵ]].<ref> https://www.france24.com/en/20190628-revisited-iraq-yazidis-still-haunted-sinjar-massacres-islamic-state-group-nadia-murad </ref> == ناو == [[پەڕگە:Ashur god.jpg|وێنۆک|بچووک|200px|ڕاست|خوداوەندی ئاشوور]] * ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەچەڵەکی ئارامی، بەو پێیەی پێک ھاتووە لە دوو بزوێنی "ال" بە واتای خودا و بزوێنی "قۆشتا" بە واتای ڕاستودروستی. ئەلقۆش خوداوەندی چاکەکارییە. * ھەروەھا لەوانەیە ڕەچەڵەکی ئەکەدی (ئەلقوستو)ی ھەبێت بە واتای "خودای چاکە"، "خودای ھێز". پێدەچێت ناوی ئەلقۆش (ئەلقۆش) یان (ئێلۆ قیشتو) بێت، یان (القەشتو)، وە دەتوانرێت بەستەرێک بکێشرێت بە ھێمای دیسکی باڵدارەکەی ئاشوور کە "کەوان"ی لەسەرە و بەم شێوەیەش... ناوەکە بە واتای "خودای کەوان" دێت. * لە زمانی ئارامیدا 'کەوانە' تا ئێستاش بە 'قەشتا د'ماران' ئاماژەی پێدەکرێت بە واتای 'کەوانەکەی پەروەردگارمان'.<ref>http://www.chaldeansonline.org/village/alqosh.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204192416/http://www.chaldeansonline.org/village/alqosh.html |date= ٤ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref> == مەسیحییەت == [[File:Rabban Hurmizd.jpg|thumb|200px|right|دێری ڕەبان ھۆرمزد]] [[File:Views around the Chaldean Catholic town of alQosh 03.jpg|thumb|200px|right| دیمەنی دەوروبەری شارۆچکەی ئەلقۆش]] گرنگی ئەلقۆش بۆ کەنیسەی ڕۆژھەڵات لە نزیکی لە دێری ڕەبان ھۆرمزدەوە سەریھەڵدا، ناوی لێنراوە بەناوی دامەزرێنەری سەدەی حەوتەمی ڕەبان ھۆرمیزد (ڕەببان بە واتای "دەروێش")، کە وەک پیرۆزێک لە کڵێساکانی دابەزینی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتدا ڕێزی لێدەگیرێت.<ref> https://books.google.iq/books?id=jB8ir0ek8bgC&redir_esc=y </ref> دێرە، لەسەر بناری شاخەکە دروستکراوە، ناوەندێکی فێربوون بوو بۆ کەنیسەی ڕۆژھەڵات کە دوور نەبوو لە ناوەندێکی دیکە بەڵکو لە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی. شوێنی ناشتنی پیاوسالارەکانی کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوو لە کۆتایی سەدەی پانزەھەمەوە و لە سەردەمی شیمونی شەشەمەوە (١٥٠٣-١٥٣٨) تا کۆتایی زنجیرەی پیاوسالارەکان کە بە ھێڵی ئیلیا ناسراون، شوێنی ئەوان بووە.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/42637025.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210704140223/https://core.ac.uk/download/pdf/42637025.pdf |date= ٤ی تەممووزی ٢٠٢١ }}</ref> گۆشەگیر و بڕینی بەفر لە ئەلقۆش لە زستاندا، ھەرگیز نەبووە شوێنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئەوان، و ھێڵی باوکسالارییەکەی بە شێوەیەکی باو بە ھێڵی [[مووسڵ]] یان وەک نیشتەجێی ئەلقۆش وەسف دەکرێت.<ref> https://books.google.iq/books?id=CnSCAgAAQBAJ&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> لە دابەشبوونی ساڵی ١٥٥٢دا، سەرۆکی دێرەکە، یۆحەنان سلێقا، بە شێوەیەکی ناڕێک بۆ پۆستی پیاوسالاری لەلایەن چەند قەشەیەکەوە ھەڵبژێردرا کە ناڕازی بوون لە سنووردارکردنی جێنشینی پیاوسالاری بۆ ئەندامانی یەک بنەماڵە. بەپێی نەریت، پیاوسالارێک تەنیا لەلایەن کەسێکەوە دەتوانرا لە پلەی ئەرکیپیسکۆپی(شارە گەورەکان) دەستنیشان بکرێت، پلەیەک کە تەنیا ئەندامانی ئەو یەک خێزانە بەرزکرابوونەوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=avmKDgAAQBAJ&pg=PT1132&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> ھەر لەبەر ئەو ھۆکارەش سولاقا گەشتی کرد بۆ ڕۆما، وەک باوکسالاری نوێی ھەڵبژێردراو پێشکەش کران، لەگەڵ کەنیسەی کاسۆلیکیدا ھاتە ناو کۆمۆنەوە، لەلایەن پاپاوە دەستنیشانکرا و وەک باوکسالاری ناسێندرا. و جێنشینەکانی (کە لە کۆتاییدا بە فەرمی پەیوەندییان لەگەڵ ڕۆما شکاند) لە ڕۆژھەڵات زیاتر نیشتەجێ بوون. ئەم دابەشبوونە بووە ھۆی سەرھەڵدانی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانی، لە دژی ئەوەی مێژوونووسان پێی دەڵێن باڵی نەریتخوازی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، ئەو باڵەی کە لە ساڵی ١٩٧٦ بە فەرمی ناوی کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵاتی گرتەبەر.<ref> https://books.google.iq/books?id=avmKDgAAQBAJ&pg=PT1132&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> لە سەدەی ١٧ و ١٨دا، ھێڵی پیاوسالاری "شەرعی" ئەلقۆش کە لە ساڵی ١٥٥٢دا سولاقەی لێی جیابووەوە، لە ڕۆما نزیک بووەوە، بە تایبەت لە سەردەمی ٥٨ ساڵەی ئیلیای ١/١٢ی دێنخا (١٧٢٢-١٧٧٨)، کە چەندین نامەی نارد بۆ ڕۆما، ھەندێکیان پیشەی باوەڕیان لەگەڵ فێرکاری کاسۆلیکیدا دەگونجێت، بەڵام ھیچ دانپێدانانێکی فەرمی پاپا بەدوایدا نەھات. بەڵام ئەندامێکی ئەو بنەماڵەیە بوو کە باوکسالاری نەریتخوازی "شەرعی" لێی ھەڵبژێردرابوون، یوحەنان ھۆرمزد (١٧٦٠-١٨٣٨) کە لە ساڵی ١٧٧٨ەوە خۆی بە کاسۆلیک دەزانی، لە ساڵی ١٨٣٠ وەک باوکسالاری کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hugoye.bethmardutho.org/article/hv2n2vandenberg |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331032240/https://hugoye.bethmardutho.org/article/hv2n2vandenberg |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پەیوەندی لەگەڵ پێغەمبەر ناحوم == [[File:ProphetNahum.JPG|thumb|گوایە گۆڕی پێغەمبەر ناحومە]] ئۆستن ھێنری لایارد، کە لە ساڵی ١٨٤٧ سەردانی ناوچەکەی کردووە، ڕاپۆرتی کردوە کە بە "نەریتێکی زۆر کۆن" گوندەکە گۆڕی پێغەمبەری [[ناحوم]]ی تێدایە، کە کتێبی پەیمانە کۆنەکەی بەم شێوەیە دەست پێدەکات: ووتارێک سەبارەت بە نەینەوا.<ref> https://books.google.iq/books?id=13-xbVfqDtcC&redir_esc=y </ref> کتێبی بینینەکەی [[ناحوم]]ی ئەلکۆش. لە کاتێکدا جیرۆم شوێنی لەدایکبوونی ناحومی لە ''جەلیل'' دانا، لایارد بە نەریتی ئەلقۆش دەزانێت سەرەڕای نەبوونی نووسراو یان پاشماوەی کۆن ھەندێک قورسایی ھەبووە. جولەکەکانی عێراق لە کاتی شەوعتدا زیارەتیان بۆ ئەو شوێنە کردووە، و "ئەو کەسەی زیارەتی گۆڕی [[ناحوم]] نەکردووە ھێشتا چێژی ڕاستەقینەی نەزانیوە" قسەیەکی باو بوو.<ref> https://www.jpost.com/Opinion/Kurdistan-needs-help-to-preserve-its-Jewish-heritage-407996 </ref> کاتێک [[جوو]]ەکان لە [[عێراق]] دەرکران یان بە ئارەزووی خۆیان کۆچیان کرد بۆ [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ١٩٤٨،<ref>http://chaldean.org/Home/tabid/36/articleType/ArticleView/articleId/491/An-AlQosh-Man-Struggles-to-Keep-a-Promise-to-an-Old-Friend.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813103050/http://chaldean.org/Home/tabid/36/articleType/ArticleView/articleId/491/An-AlQosh-Man-Struggles-to-Keep-a-Promise-to-an-Old-Friend.aspx |date=١٣ی ئابی ٢٠١١ }}</ref> سەرپەرشتیاری جولەکە چاودێری بیناکەی بە کەسێکی کاسۆلیکی کلدانی ناوچەکە سپارد.<ref> https://www.jpost.com/Middle-East/Progress-made-on-saving-Prophet-Nahums-tomb-in-Iraq-543500 </ref> لە ڕاپرسییەکدا کە لە ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامدرا، دەرکەوت کە پێکھاتەکەی لە مەترسی داڕمانیدایە، لە ساڵی دواتردا کارکردن لەسەر جێگیرکردنی دەستی پێکرد.<ref> https://www.al-monitor.com/originals/2018/03/nahums-tomb-in-iraq-restoration-begins.html </ref> == ھێرشەکان == * ١٤٠١ - گوندەکە لەلایەن [[تەیمووری لەنگ]]ەوە ھێرش کرایە سەری و وێران کرا. * ١٥٠٨ - ھێرش کرایە سەر ئەلقۆش لەلایەن پاشای [[بەغدا]] بەریاک (موراد بەی). * ١٨٣١- [[میرنشینی سۆران]] ھێرشی کردە سەر ئەلقۆش و نزیکەی ٣٠٠ گوندنشین کوژران. * ١٨٢٨- موسا پاشا، والی [[ئامێدی]]، نزیک دەبێتەوە لە ئەلقۆش و ئاگری لە دێری ڕەببان ھۆرمزد بەردا. * ١٨٣٢- [[میر محەممەد|محەمەد پاشای ڕەواندوز]] ھێرشی کردە سەر ئەلقۆش و زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە دانیشتووانەکەی کوژران. * ١٨٤٠ - ڕەسوڵ بەگ، برای [[میر محەممەد|پاشای کۆرە]]، ھێرشەکەی دووبارە کردەوە. * ١٨٤٣ - پەلاماردانی دێری ڕەبان ھۆرمزد لەلایەن [[کورد]]ەوە، لەوانەیە ١٠٠٠ دەستنووس لەناوبرابن. * ٢٠١٤ - داعش لە ئەلقۆش نزیک بووەوە و نزیکەی ھەموو خەڵکەکە ھەڵاتن؛ بەڵام زۆرێک لە پیاوان و گەنجان بەھۆی خواستی پاراستنی شارۆچکەکەیانەوە ئەلقۆشیان بەجێنەھێشت. داعش دوای دەستێوەردانی [[پێشمەرگە]] و ''دواخ نەوشە'' نەیتوانی شارۆچکەکە بگرێتەوە.<ref> https://www.pbs.org/newshour/world/8-things-didnt-know-assyrian-christians </ref> == دیمۆگرافیا == لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ دامەزراوەی ''شلاما'' ڕایگەیاند کە ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٤٥٦٧ کەس بووە: لەگەڵ ١٠١٥ خێزانی ئایینی کاسۆلیکی کلدان.<ref> https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vSVm9_G9M7Bi-7nUaTJ50VBQOMW--zQYzPyvimw9gbwgmAPsxKWZ7Xs1noqsWFAZX-oMNmzGgHp4wkC/pubhtml?gid=891834841&single=true </ref> بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوی نەتەوە و گەلانی بێ نوێنەرایەتی، زۆربەی دانیشتووانەکەی ئاشوورین و ڕێژەیەکی کەمتر لە [[ئێزیدی|ئێزدیەکانن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://unpo.org/article/20231 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527144342/https://unpo.org/article/20231 |url-status=dead }}</ref> لە ساڵی ١٩١٣، شارۆچکەی ئەلقۆش، بە گوتەی جۆزێف تفینکدجی ٧ ھەزار کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بوو. زۆرێک لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە کۆچیان کردووە. بەپێی خەمڵاندنەکان لانیکەم ٤٠ ھەزار کۆچبەری "ئەلقوشنایە" و نەوەکانی نەوەی دووەم و سێیەمیان ئێستا لە شارەکانی دیترۆیت لە ویلایەتی میشیگان، گەڕەکی ڕۆژئاوای فێرفیڵد لە سیدنی لە [[ئوسترالیا]] و سان دیێگۆ لە کالیفۆرنیا دەژین. لە مانگی شوباتی ساڵی ٢٠١٠دا ھێرشەکانی سەر خەڵکی سریانی کلدانی ئاشوری لە باکووری [[عێراق]] ٤٣٠٠ کەسی ناچار کرد لە [[مووسڵ]]ەوە بەرەو [[دەشتی نەینەوا]] ھەڵبێن. لە راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە کە ٥٠٤ ئاشوری بە یەکجار کۆچیان کردووە بۆ ئەلقۆش. زۆرێک لە [[ئاشورییەکان]]ی [[مووسڵ]] و [[بەغدا]] لە دوای [[شەڕی عێراق]]ی دوای ٢٠٠٣ بۆ [[سەلامەتی]] ھەڵاتوون بۆ ئەلقۆش. ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە نزیکەی ٤٦٠٠ کەس مەزەندە دەکرێت.<ref> https://www.shlama.org/population </ref> == پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی ھەرێم == لە ساڵی ٢٠١٤ سەرۆکی [[شارەوانی]] ئەلقۆش، ''فایز جەھوەرە''، دەستبەسەر کرا و لە شوێنی خۆی ''لارا زارا'' ئەندامی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] دانا، تەنھا بۆ ئەوەی دوای ناڕەزایەتی دانیشتوانی ئەلقۆش بگەڕێتەوە سەر کارەکەی.<ref> https://www.worldwatchmonitor.org/coe/iraqi-christians-reject-second-mayor-installed-by-pro-kurd-council/ </ref> جارێکی دیکە جەھوەرە لەسەر بنەمای تۆمەتی گەندەڵی کە لەلایەن دادگای فیدراڵی عێراقەوە ڕەتکرایەوە، لە مانگی تەمموزی ٢٠١٧ لەلایەن حکومەتی ھەرێمەوە دەستبەسەر کرا و لە شوێنەکەی گۆڕدرا.<ref> https://www.assyrianpolicy.org/post/assyrian-mayor-of-alqosh-detained-and-beaten-by-the-kurdistan-democratic-party </ref> == کەشوھەوا == ئەلقۆش کەشوھەوای نیمچە وشکی ھەیە(BSh) لەگەڵ ھاوینەکانی زۆر گەرم و وشک، و زستانی تەڕ و فێنک. {{Weather box |location = Alqosh |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = ١٢ |Feb high C = ١٤ |Mar high C = ٢٠ |Apr high C = ٢٦ |May high C = ٣٤ |Jun high C = ٣٨ |Jul high C = ٤٣ |Aug high C = ٤٠ |Sep high C = ٣٨ |Oct high C = ٣٠ |Nov high C = ٢٠ |Dec high C = ١٤ |year high C = |Jan low C = ٢ |Feb low C = ٤ |Mar low C = ٨ |Apr low C = ١١ |May low C = ١٦ |Jun low C = ٢١ |Jul low C = ٢٥ |Aug low C = ٢٤ |Sep low C = ٢٠ |Oct low C = ١٤ |Nov low C = ٦ |Dec low C = ٤ |year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = ٣٩ |Feb precipitation mm = ٦٩ |Mar precipitation mm = ٥١ |Apr precipitation mm = ٢٧ |May precipitation mm = ٠ |Jun precipitation mm = ٠ |Jul precipitation mm = ٠ |Aug precipitation mm = ٠ |Sep precipitation mm = ٠ |Oct precipitation mm = ٦ |Nov precipitation mm = ٣٦ |Dec precipitation mm = ٦٠ |year precipitation mm = |Jan precipitation days = ١٠ |Feb precipitation days = ١٠ |Mar precipitation days = ١١ |Apr precipitation days = ٩ |May precipitation days = ٠ |Jun precipitation days = ٠ |Jul precipitation days = ٠ |Aug precipitation days = ٠ |Sep precipitation days = ٠ |Oct precipitation days = ٥ |Nov precipitation days = ٨ |Dec precipitation days = ١٢ |year precipitation days = |source 1 = کەشوھەوای جیھان بە شێوەی ئۆنلاین (٢٠٠٠-٢٠١٢) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.worldweatheronline.com/alqosh-weather-averages/ninawa/iq.aspx | بڵاوکەرەوە = World Weather Online |سەردێڕ = Alqosh, Ninawa Monthly Climate Average, Iraq |ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |date= ٢٠١٧ }} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای تلکێف]] * [[پارێزگای نەینەوا]] * [[دەشتی نەینەوا]] * [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{دەشتی نەینەوا}} {{پۆلی کۆمنز|Alqosh}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]] 4k4oh873yqfhcci5lqsi4zrnro1w629 0 157643 1613870 1611909 2026-08-01T00:30:35Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name =ڕەشید عالی گەیلانی | native_name = ڕشید عالی الکیلانی | native_name_lang = ar | image = Rashid Ali al-Gaylani.jpg | imagesize = | smallimage = | caption = | office =نۆیەمین [[سەرۆکوەزیرانی عێراق]] | term_start =٢٠ی ئازاری ١٩٣٣ | term_end =٩ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣ | monarch =[[فەیسەڵی یەکەم]]{{ھن}}[[غازی یەکەم]] | predecessor =[[ناجی شەوکەت]] | successor =[[جەمیل مەدفەعی]] | term_start2 =٣١ی ئازاری ١٩٤٠ | term_end2 =٣ی شوباتی ١٩٤١ | monarch2 =[[فەیسەڵی دووەم]]{{ھن}}[[شازادە عبدوڵڵا]] <small>(جێنشین)</small> | predecessor2 =[[نووری سەعید]] | successor2 =[[تەھا ھاشمی]] | term_start3 =١٣ی نیسانی ١٩٤١ | term_end3 =٣٠ی ئایاری ١٩٤١ | monarch3 =[[فەیسەڵی دووەم]]{{ھن}}[[شازادە عبدوڵڵا]] <small>(جێنشین)</small> | predecessor3 =[[تەھا ھاشمی]] | successor3 =[[جەمیل مەدفەعی]] | birth_date = ١٨٩٢ | birth_place =[[بەغدا]]، [[عوسمانی عێراق]] | death_date = ٢٨ی ئابی ١٩٦٥ (٧٢–٧٣ ساڵ ژیاوە) | death_place =[[بەیرووت]]، [[لوبنان]] | nationality = | party =[[حیزبی برایەتی نەتەوەیی]] | spouse = | relations = | children = | residence = | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | religion = [[سووننە]]، [[ئیسلام]] | signature = | website = | footnotes = }} '''ڕەشید عالی گەیلانی''' (١٨٩٢ – ٢٨ی ئابی ١٩٦٥) کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، کە لەسەردەمی [[شانشینی عێراق]]دا لە سێ خولدا [[سەرۆکوەزیرانی عێراق]] بوو. ڕەشید بەیەکێک لە ناسیۆنالیستە عێراقییەکان دادەنرێت کەدەیویست کاریگەری و دەسەلاتی دەوڵەتی [[بەریتانیا]] بەسەر [[عێراق]]دا نەمێنێت. لەساڵانی ١٩٤٠ بۆ ١٩٤١ کە سەرۆکوەزیرانبوو، ھەوڵیدا لەگەڵ [[وڵاتەکانی تەوەر]] بکەوێتە دانووساندن و ڕێککەوتن بۆ دەرکردنی ئینگلیز لە [[عێراق]]. == ژیانی سەرەتایی == ڕەشید عالی کوڕی سەید عەبدولوەھاب گەیلانی بوو و لە بنەماڵەی ناوداری گەیلانیی نیشتەجێی [[بەغدا]] لەدایکبوو. ناوی ''گەیلانی'' ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پێشینەکانیان خەڵکی [[گێڵان]]ی [[ئێران]] بوون. ئەو ڕەچەڵەکی دەگەڕایەوە بۆ فەرمانڕەوا [[چەرکەس|چەرکەسەکانی]] ویلایەتی عوسمانی. ئەندامانی بنەماڵەی گەیلانی بە [[سەید|''سەید'']] دەناسران، چونکە بنەچەی بنەماڵەکە دەگەڕایەوە بۆ پێغەمبەری [[ئیسلام]] [[محەممەد]].<ref>Makiya, p. 216</ref> ڕەشید عالی لە خوێندنگەی یاسا لە [[بەغدا]] تۆمار کرا و وەک [[پارێزەر]]ێک کاری دەکرد تا دەستپێکردنی کاروانی ڕامیاریی خۆی.<ref>Cleveland, p. 212</ref> == کاروانی ڕامیاری == لە ساڵی ١٩٢٤دا، ڕەشید عالی گەیلانی دەستی بە کاروانی ڕامیاریی خۆی کرد لە یەکەم حکوومەتی بە سەرۆکایەتیی [[پێڕستی سەرۆک وەزیرەکانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] [[یاسین ھاشمی]]. یاسین ھاشمی گەیلانیی وەک وەزیری داد دەستنیشان کرد. ھەردوو پیاوەکە [[نەتەوەخوازیی عەرەبی|نەتەوەیخوازێکی]] سەرسەخت بوون و دژی ھەر دەستوەردانێکی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانی]] بوون لە ڕامیاریی ناوخۆییی عێراقدا. ئەوان [[پەیماننامەی عێراق-بەریتانیا (١٩٣٠)]]یان ڕەت کردەوە کە لەلایەن حکوومەتی سەرۆک وەزیران [[نووری سەعید]] لە ساڵی ١٩٣٠دا واژوو کرابوو. ئەوان [[حیزبی برایەتیی نیشتمانی]]یان دامەزراند بۆ برەودان بە ئامانجە نەتەوەیییەکانیان. گەیلانی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٣٣دا وەک سەرۆک وەزیران خزمەتی کرد بەڵام بۆ ماوەی کەمتر لە ھەشت مانگ لەو پایەیەدا مایەوە. لە ساڵی ١٩٣٨دا دەستبەسەر کرا و بۆ عانا دوورخرایەوە بەھۆی گومان لێکردنی لە ھەبوونی ڕۆڵ لە تەقینەوەکانی بەغدا لە تشرینی دووەمدا و ئاڵۆزییە ڕامیارییە گشتییەکان.<ref>Longrigg, 1953, p. 274</ref> ئەو وەک [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران]] لە ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٢٦دا ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xLnbFLjcX4sC&q=%22President+of+the+Chamber+of+Deputies%22+iraq&pg=PA93|سەردێڕ=Britain in Iraq: Contriving King and Country, 1914-1932|یەکەم=Peter|دوایین=Sluglett|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٩٧٨٠٢٣١١٤٢٠١٤|via=Google Books}}</ref> لە ماوەی حکوومەتی ھاشمیدا، گەیلانی وەک [[وەزارەتی ناوخۆ (عێراق)|وەزیری ناوخۆ]] خزمەتی کرد لەگەڵ سوودمەندبوونی زیاتر لە سەرپەرشتیکردنی پڕداھاتی ئەوقافی قادری. دواتر، وەک سەرۆک وەزیران، وەزارەتی ناوخۆی لەلا مایەوە لەکاتێکدا پڕۆژەکانی کارە گشتییەکان بەرەو پێش دەچوون، لەوانەش دانانی بەردی بناغەی مزگەوتێک کە بڕیار بوو ناوی بنرێت مزگەوتی فەیسەڵ.<ref>Longrigg, 1953, pp. 248, 283</ref> لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٠دا، کاتێک گەیلانی دووبارە بە سەرۆک وەزیران دەستنیشانکرایەوە، [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستی پێکردبوو و عێراق تازە مەرگی پێشوەختی شا غازی بەخۆوە بینیبوو. لەدوای سەردەمی دەسەڵاتی غازی، ئەنجومەنی وەسایەت پێکھات بۆ کوڕە چوار ساڵانەکەی، کە ئێستا ببووە پاشای نوێ [[فەیسەڵی دووەم]]. وەسیی فەیسەڵ مامی غازی بوو، کە [[ئەمیر]] عەبدولئیلا بوو. عەبدولئیلا لە جەنگەکەدا پاڵپشتیی بەریتانیای دەکرد، بەڵام نەیدەتوانی کۆنترۆڵی گەیلانی بکات، کە جەنگەکەی بەکارھێنا بۆ پێشخستنی ئامانجە نەتەوەیییەکانی خۆی بە ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە تێپەڕبوونی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە عێراقەوە بەرەو بەرەکانی جەنگ. ئەو ھەروەھا داواکارییەکانی پچڕاندنی پەیوەندییەکانی عێراقی لەگەڵ [[شانشینی ئیتاڵیا (١٨٦١–١٩٤٦)|ئیتاڵیای فاشیست]] ڕەتکردەوە و وەزیری دادی خۆی، [[ناجی شەوکەت]]ی ڕەوانەی ئەنقەرە کرد بۆ بینینی باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[تورکیا]]، [[فرانتس ڤۆن پاپن]]، بۆ بەدەستھێنانی پاڵپشتیی ئەڵمانیا بۆ حکوومەتەکەی. ئەرشیفەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا تۆماریان کردووە کە شەوکەت لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٠دا چاوی بە ڤۆن پاپن کەوتووە، و نامەیەکی ناساندنی لەلایەن [[محەممەد ئەمین حوسێنی]]، موفتیی گەورەی قودسەوە پێبووە، کە تێیدا ئارەزووی خۆی بۆ واژووکردنی پەیماننامەیەکی دۆستایەتی و ھاوکاری دەربڕیوە.<ref>Aboul-Enein and Aboul-Enein, 2013, pp. [https://books.google.com/books?id=4WRVAQAAQBAJ&pg=PA51 51]-52</ref> بەغدا بنکەیەکی سەرەتایی بوو بۆ ئۆپراسیۆنە ھەواڵگرییەکانی نازییەکان لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا.<ref>Lewis, 2003, pp. [https://books.google.com/books?id=fFZ0LuFIa0QC&pg=PA69 69]-70</ref> === کوودەتای ١٩٤١ی عێراق === {{سەرەکی|کوودەتای ١٩٤١ی عێراق}} [[File:Rashid Ali al-Gaylani and Haj Amin al-Husseini at anniversary of the 1941 coup in Iraq.jpg|thumb|left|ڕەشید عالی گەیلانی و [[حاجی ئەمین حوسێنی]]، لە کاتی پێشکەشکردنی وتار لە ساڵیادی کوودەتای ١٩٤١ی عێراق لە [[بەرلین]]]] [[بەریتانیا]] بە سەپاندنی سزای ئابووری بەسەر عێراقدا وەڵامی دایەوە. لەو میانەیەدا، ھەواڵی [[ئۆپراسیۆنی کۆمپاس|سەرکوتنەکانی بەریتانیا]] بەسەر ھێزەکانی ئیتاڵیادا لە باکووری ئەفریقا پاڵپشتییەکانی بۆ گەیلانی لاواز کرد. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٤١دا، لەژێر فشاری عەبدولئیلا دا، لە سەرۆکایەتیی وەزیران دەستی کێشایەوە. ئەمەش تەنھا بێمتمانەییی ئەوی بەرامبەر بەریتانیا چڕتر کردەوە و پاڵپشتیکارانی لە حکوومەتی عێراقدا. گەیلانی لەگەڵ ئەندامانی [[چوارگۆشەی زێڕین (عێراق)|چوارگۆشەی زێڕین]]دا، پلانی دانا بۆ تیرۆرکردنی عەبدولئیلای وەسی و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات. لە ٣١ی ئازاردا، عەبدولئیلا بە پیلانگێڕیی تیرۆرکردنەکەی خۆی زانی و لە وڵات ھەڵات. [[کوودەتای ١٩٤١ی عێراق|لە ١ی نیساندا، چوارگۆشەی زێڕین کوودەتاکەی خۆی جێبەجێ کرد]]؛ لە ٣ی نیساندا، «حکوومەتی پاراستنی نیشتمانی» شوێنی حکوومەتی وەسینی گرتەوە بە دانانی گەیلانی وەک سەرۆک وەزیران. وەک یەکێک لە یەکەمین کارەکانی، گەیلانی ھێزێکی [[تۆپخانە|تۆپخانەی]] عێراقی نارد بۆ ھێرشکردنە سەر [[بنکەی ئاسمانیی حەبانییە|بنکەی ھێزی ئاسمانیی شاھانە لە حەبانییە]]. لە کۆتاییی نیساندا، سەربازانی عێراقی پێگەی بەھێزیان لەسەر بەرزایییەکانی سەرووی بنکەکە گرت، و گەمارۆدان دەستی پێکرد. عێراق دابینکارێکی سەرەکیی [[نەوت]] بوو بۆ ھەوڵە جەنگییەکانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] و پردێکی وشکانیی گرینگ بوو لەنێوان ھێزەکانی بەریتانیا لە [[شانشینی میسر|میسر]] و [[ڕاجی بەریتانی|ھیندستان]]دا. بۆ پاراستنی عێراق، [[سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا]] [[وینستۆن چێرچڵ]] فەرمانی بە ژەنەڕاڵ [[ئارچیباڵد وەیڤڵ]] کرد بۆ پاراستنی بنکەی ئاسمانیی حەبانییە. لە ١٨ی نیساندا، ھێزەکانی بەریتانیا لە ھیندستانەوە لە [[بەسرە]] دابەزین، بە ناوی ''[[ھێزی عێراق|ھێزی سابین]]''. لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێردەسەڵاتدا]]، ھێزێکی دیکە پێکھێنرا بۆ چوونە ناو عێراق لە ڕۆژاواوە و ڕزگارکردنی بنکەی ئاسمانیی حەبانییە، بە ناوی ''[[ھێزی حەبانییە]]''. === جەنگی عێراق-بەریتانیا === {{سەرەکی|سەڕی عێراق و بەریتانیا}} لە [[حەبانیە]]، عێراقییە گەمارۆدەرەکان داوای ڕاگرتنی ھەموو چالاکییە مەشقییەکان و ھەموو گەشتە ئاسمانییەکانی ناوەوە و دەرەوەی بنکەکەیان کرد. لە ٢ی ئایاردا، فەرماندەی بنکەی ئاسمانیی حەبانییە، [[جێگری مارشاڵی ئاسمانی]] [[ھاری جۆرج سمارت]]، وەڵامی داواکارییەکانی عێراقی دایەوە بە ئەنجامدانی ھێرشێکی پێشوەختە دژی ھێزە عێراقییەکانی سەر بەرزایییەکانی بنکە ئاسمانییەکە. ئەم کارەش بووە ھۆی دەستپێکردنی [[جەنگی عێراق و بەریتانیا]]. لە ماوەی ھەفتەیەکدا، عێراقییەکان بەرزایییەکەیان بەجێھێشت. لە ناوەڕاستی ئایاردا، ھێزەکانی بەریتانیا کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەربازە ئاشوورییەکانی حەبانییە پێکھاتبوون، بەرەو [[فەلووجە]] پێشڕەوییان کرد، و دوای تێپەڕاندنی بەرگریی عێراقییەکان لەوێ، بەرەو بەغدا بەڕێکەوتن. لە ٣٠ی ئایاردا، لەکاتێکدا کە ھێزەکانی بەریتانیا لە شوێنەکەی نزیک دەبوونەوە، گەیلانی بۆ [[ئێران]] ھەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=19. Iraq (1932-present) |ناونیشان=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraq-1932-present/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ |وێبگە=uca.edu |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728164605/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraq-1932-present/ |url-status=dead }}</ref> لە ٣١ی ئایاردا، [[ئاگربەست]] لەنێوان بەریتانییەکان و عێراقییەکاندا واژوو کرا. لە ١ى حوزەیراندا، وەسی بۆ بەغدا گەڕایەوە و حکوومەتەکەی گەڕێندرایەوە. دەستبەجێ دوای ئەوە، ڕووداوی ''[[فەرھوود]]'' کە [[پۆگرۆم|کۆمەڵکوژییەکی]] تووندوتیژ بوو دژی [[جوو]]ەکان، لە [[بەغدا]] ڕووی دا. === ئێران، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا و عەرەبستانی سعوودی === [[File:Rashid Ali and Nasser.jpg|thumb|right|گەیلانی لەگەڵ سەرۆکی [[میسر|میسری]] [[جەمال عەبدولناسر]] لە [[قاھیرە]]، ئابی ١٩٥٨]] گەیلانی زۆری لە ئێراندا بەسەر نەبرد. لە ٢٥ی ئابی ١٩٤١دا، [[داگیرکردنی ئێران لەلایەن بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەت|ھێزەکانی بەریتانیا و سۆڤیەت ئێرانیان داگیر کرد]] و [[ڕەزا شا]]یان لە دەسەڵات دوور خستەوە. پاشان گەیلانی بۆ [[ئیتاڵیا]] ھەڵات.<ref>"Preachers of Hate: Islam and the War on America" p. 106</ref> دواتر، لەلایەن دیکتاتۆری ئەڵمانی [[ئەدۆلف ھیتلەر]] لە بەرلین پێشوازیی لێکرا، و وەک ڕێبەری [[حکوومەت لە تاراوگە|حکوومەتی تاراوگەی]] عێراقی ناسێندرا. لەگەڵ [[کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا|شکستی ئەڵمانیادا]]، گەیلانی دووبارە ھەڵات و پەنای بردە بەر، ئەمجارەیان لە [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سعوودیدا]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|بەغدا|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Rashid Ali al-Gaylani}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق]] [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق]] [[پۆل:ھاشمیەکان]] 4p4c1s17ece4b2p1a7lyq8s9oj350qx 0 162757 1613737 1613671 2026-07-31T12:04:15Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613737 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Naw K’nyaw Paw in 2019.jpg|وێنۆک|ناو کنیاو پاو]] '''ناو کنیاو پاو''' کچە چالاکوانێکی ئاشتییە لەبواری مافەکانی ژنان کاردەکات. [[میانمار]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/bio/index.htm | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190305220533/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/bio/index.htm | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٩| سەردێڕ=Biographies of the Finalists for the 2019 International Women of Courage Awards | بڵاوکەرەوە=US Department of State | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> ناو سکرتێری گشتی ڕێکخراوی ژنانی کارین. لە ئازاری ٢٠١٩، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://mizzima.com/article/myanmar-woman-receive-2019-international-women-courage-award | سەردێڕ=Myanmar Woman to Receive the 2019 International Women of Courage Award | بڵاوکەرەوە=Mizzima | ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩| ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٩| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190607191302/http://mizzima.com/article/myanmar-woman-receive-2019-international-women-courage-award | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/edition/ireland/us-honours-irish-sister-for-work-in-sudan-zj2s97n7l | سەردێڕ=US honours Irish sister for work in Sudan | بڵاوکەرەوە=The Times |ئیش=Ellen Coyne | ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩| ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://mm.usembassy.gov/myanmar-woman-to-receive-2019-international-women-of-courage-award | سەردێڕ=Myanmar Woman to Receive 2019 International Women of Courage Award | بڵاوکەرەوە=US Embassy in Burma | ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٩| ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> == ژیان == ناو کنیاو پاو لەدایکبووی تایلەند، لەتەمەنی بچووکیدا ژیانی لەکەمپی پەنابەران بەسەربردووە. خێزانەکەی ناچاربوونە ماڵباتی خۆیان جێبھێڵن و ڕابکەن لەترسی [[چەوساندنەوە]]. خێزانی ناو، لەپال ١١٠ ھەزار لە خەڵکی نەتەوەی کارین لە ئێستادا لەیەکێک. لەحەوت کەمپی پەنابەران دەژین کە بەدرێژایی سنووری تایلەند-بۆڕما ڕایانکردووە.<ref name="a">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=APHEDA People: Meet Naw K’Nyaw Paw (Karen Women's Organisation) |ناونیشان=https://www.apheda.org.au/meet-naw-kynaw-paw/ |ئیش=Union Aid Abroad-APHEDA |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |زمان=en-AU |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190306042418/https://www.apheda.org.au/meet-naw-kynaw-paw/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، ناو دەستیکرد بە کارکردن بۆ ڕێکخراوی ژنانی کارین (KWO)، کە کۆمەڵەیەکبوون کاریان لەسەر گەشەپێدان و ژیاندنەوەی ژنانی ناو کامپ دەکرد لەسەر سنووری تایلەند. لە شووباتی ٢٠١٣، لە ٦ەمین کۆنفڕانسی ڕێکخراوەکە ئەوا ناو کنیاک پاو کرایە سکرتێری گشتی. ناو چەندین خوولی لەبواری مافەکانی مرۆڤ، [[مافەکانی ژنان]] و دیموکراسی بە ئەندامانی ڕێکخراوەکەی گوتەوە. ناو ھەوڵی جیددی دا لەپێناو گەیاندنی دەنگی ئازارەکانی خەڵکی کارین بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتیی، ناوبراو بوو بەپارێزەر و دەنگی خەڵکی کارین.<ref name="a"/> ناو لە کۆبوونەوەیەکی ڕێکخراوی نەتەوەیەگرتووەکان لەکونسڵی مافەکانی مرۆڤ بەشداربوو، ئامانجی کۆبوونەوەکە گەیاندن و زانینی باروودۆخی ژنانی نێو کەمپەکان و ڕەوشی مافەکانی مرۆڤە لە بۆڕما و بەدرێژایی سنوورەکانی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|مافەکانی مرۆڤ}} {{پۆلی کۆمنز|Naw K’nyaw Paw}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە بۆڕما]] [[پۆل:ژنانی بۆڕما]] [[پۆل:ژنانی تایلەند]] [[پۆل:ژنانی کارین]] [[پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە]] 36dur1fyk7jbrttuyznq4ei38ubh8he 0 171260 1613976 731083 2026-08-01T09:09:48Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613976 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 1 171261 1613978 731085 2026-08-01T09:10:08Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەددین]] 1613978 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەددین]] j3r800a3b1a33reolow5pzwiw4ludm0 0 173694 1613781 1382812 2026-07-31T13:42:07Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613781 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Vladimir Putin and Kersti Kaljulaid (2019-04-18) 05.jpg|وێنۆک|کرستی کالیولاید لەگەل [[ڤلادیمیر پوتین]]]] ئەمە پێڕستی گەشتە فەرمییەکانە بۆ دەرەوە لەلایەن [[کرستی کالیولاید]]ی پێنجەم سەرۆکی ئیستۆنیا. کرستی یاوەریکراوە لەلایەن جۆرج-رێنی ماکسیمۆڤسکی ھاوسەرەکەی. == پێڕستی سەردانەکان == {| class="wikitable outercollapse sortable" style="margin: 1em auto 1em auto" ! width="150" |وڵات ! width="100" |ڕێکەوت(ەکان) ! width="120" |شار ! width="180" |جۆر |- |{{flag|Finland}} |٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Latvia}} |٢٠–٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ڕیگا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Lithuania}} |٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ڤیلنیوس |سەردانی وڵات |- |{{flag|Poland}} |٢–٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |وارساو |سەردانی وڵات |- |{{flag|Germany}} |١٠–١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |بەرلین |سەردانی وڵات |- |{{flag|Finland}} |٢٩–٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|France}} |٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ |پاریس |سەردانی وڵات |- |{{flag|Belgium}} |٢٥–٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |بروکسێل |سەردانی وڵات |- |{{flag|Sweden}} |٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ستۆکھۆلم |سەردانی وڵات |- |{{flag|Latvia}} |٩ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕیگا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Germany}} |١٧–١٩ی شوباتی ٢٠١٧ |بەرلین |سەردانی وڵات |- |{{flag|Finland}} |٧–٨ی ئازاری ٢٠١٧ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Lebanon}} |٩–١٢ی ئازاری ٢٠١٧ |بەیروت |سەردانی وڵات |- |{{flag|Belgium}} |٢٣–٢٤ی ئازاری ٢٠١٧ |بروکسێل |سەردانی وڵات |- |{{flag|Switzerland}} |٣–٤ی ئایاری ٢٠١٧ |بێرن |سەردانی وڵات |- |{{flag|Italy}} |٥–٦ی ئایاری ٢٠١٧ |رۆم |سەردانی وڵات |- |{{flag|Slovakia}} |٢٦–٢٧ی ئایاری ٢٠١٧ |براتسیلاڤا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Italy}} |٢٦–٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |رۆم |سەردانی وڵات |- |{{flag|Latvia}} |٥ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕیگا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Poland}} |٦ی تەممووزی ٢٠١٧ |وارساو |سەردانی وڵات |- |{{flag|United States}} |٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |نیویۆرک |سەردانی کار |- |{{flag|Denmark}} |٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |کۆپنھاگن |سەردانی وڵات |- |{{flag|Italy}} |٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |رۆم |سەردانی وڵات |- |{{flag|Norway}} |١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ئۆسلۆ |سەردانی وڵات |- |{{flag|Finland}} |١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Georgia}} |٣١ی تشرینی یەکەم-٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |تبلیس |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Estonian President Visits Georgia|ناونیشان=https://www.finchannel.com/world/georgia/69232-estonian-president-visits-georgia|وێبگە=www.finchannel.com}}</ref> |- |{{flag|Ethiopia}} |١٣–١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ئەدیس_ئەبابا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Rwanda}} |١٧–١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |کیگالی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Belgium}} |٢١–٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |بروکسێل |سەردانی وڵات |- |{{flag|Finland}} |٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Iceland}} |٢٨–٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکیاڤیک |سەردانی وڵات |- |{{flag|Germany}} |٣–٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |بەرلین |سەردانی وڵات |- |{{flag|Austria}} |١–٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ڤیێنا |سەردانی وڵات |- |{{flag|South Korea}} |٦–١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |سێئول |سەردانی وڵات |- |{{flag|Belgium}} |١٨–١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |بروکسێل |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |١٥–١٨ی شوباتی ٢٠١٨ |میونشن |سەردانی کار |- |{{flag|Lithuania}} |١٦ی شوباتی ٢٠١٨ |ڤیلنیوس |سەردانی کار |- |{{flag|United Kingdom}} |٢٦–٢٨ی ئازاری ٢٠١٨ |لەندەن |سەردانی وڵات |- |{{flag|United States}} |٢–٥ی نیسانی ٢٠١٨ |واشینگتن، دی. سی |سەردانی کار |- |{{flag|France}} |٨–١٠ی نیسانی ٢٠١٨ |پاریس |سەردانی کار |- |{{flag|United States}} |١٩–٢٣ی نیسانی ٢٠١٨ |واشینگتن، دی. سی |سەردانی کار |- |{{flag|Greece}} |١٦–١٨ی ئایاری ٢٠١٨ |ئەتینا |سەردانی کار |- |{{flag|Ukraine}} |٢٢–٢٣ی ئایاری ٢٠١٨ |کیێڤ |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ERR|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Estonian President in Ukraine: Combating corruption requires political will|ناونیشان=https://news.err.ee/833844/estonian-president-in-ukraine-combating-corruption-requires-political-will|وێبگە=ERR}}</ref> |- |{{flag|Poland}} |٧–٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |وارساو |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=President Kaljulaid is on a work visit to Poland - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14355-president-kaljulaid-is-on-a-work-visit-to-poland/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Finland}} |٢٩–٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ھێلسینکی |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=President Kaljulaid to embark on a work visit to Helsinki and Paris - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14437-president-kaljulaid-to-embark-on-a-work-visit-to-helsinki-and-paris/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|France}} |٣٠ی حوزەیران-١ی تەممووزی ٢٠١٨ |پاریس |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |١٣–١٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |بەرلین |سەردانی وڵات |- |{{flag|Georgia}} |١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |تبلیس |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=President Kaljulaid on working visits to Georgia, Latvia and Ukraine this week - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14533-president-kaljulaid-on-working-visits-to-georgia-latvia-and-ukraine-this-week/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Latvia}} |١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕیگا |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Administrator|سەردێڕ=President Kaljulaid met with the President of Germany - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14541-president-kaljulaid-met-with-the-president-of-germany2/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Ukraine}} |١٤–١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |کیێڤ |سەردانی کار |- |{{flag|China}} |١٨–٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |Beijing |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Administrator|سەردێڕ=President Kaljulaid met in Beijing with the Head of State of China, Xi - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14549-president-kaljulaid-met-in-beijing-with-the-head-of-state-of-china-xi/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|United States}} |٢٥ی ئەیلوولی-٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |نیویۆرک/سان فرانسیسکۆ |سەردانی کار |- |{{flag|South Korea}} |٨–٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |سێئول |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=President Kersti Kaljulaid will be on a work visit to South Korea until Wednesday, participating in Asia's biggest opinion leaders conference - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14590-president-kersti-kaljulaid-will-be-on-a-work-visit-to-south-korea-until-wednesday-participating-in-asias-biggest-opinion-leaders-conference/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Armenia}} |١١–١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |یەریڤان |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President Kaljulaid met in Yerevan with her Armenian colleague - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14643-president-kaljulaid-met-in-yerevan-with-her-armenian-colleague/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Finland}} |١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ھێلسینکی |سەردانی وڵات |- |{{flag|Australia}} |٢٠–٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |کانبێرا |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President Kaljulaid launched a work visit to Australia - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14642-president-kaljulaid-launched-a-work-visit-to-australia/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Vanuatu}} |٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |Port Villa |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President Kaljulaid met with the President of Vanuatu - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14639-president-kaljulaid-met-with-the-president-of-vanuatu/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Fiji}} |٢٢–٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |Suva |سەردانی وڵات |- |{{flag|New Zealand}} |٢٥ی تشرینی یەکەم-١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ئۆکلاند |سەردانی وڵات |- |{{flag|United States}} |٢–٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |نیویۆرک |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Secret Service agents join president of Estonia for New York City Marathon - WTOP|ناونیشان=https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/|وێبگە=wtop.com|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204105521/https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |{{flag|Finland}} |١٠–١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |پاریس |سەردانی وڵات |- |{{flag|Latvia}} |١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕیگا |سەردانی وڵات |- |{{flag|Germany}} |٢–٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |میونشن |سەردانی کار |- |{{flag|Benin}} |٥–٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |Cotonou |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ERR|یەکەم=BNS|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=President to visit three African nations on ground-breaking trip|ناونیشان=https://news.err.ee/881899/president-to-visit-three-african-nations-on-ground-breaking-trip|وێبگە=ERR}}</ref> |- |{{flag|Senegal}} |٧–٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |داکار |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ERR|یەکەم=BNS|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Presidents of Estonia, Senegal discuss cooperation|ناونیشان=https://news.err.ee/883278/presidents-of-estonia-senegal-discuss-cooperation|وێبگە=ERR}}</ref> |- |{{flag|Algeria}} |٩–١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |جەزائیر (شار) |سەردانی وڵات |- |{{flag|Ethiopia}} |١٠–١٢ی شوباتی ٢٠١٩ |ئەدیس_ئەبابا |سەردانی وڵات<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President of Estonia in Ethiopia: Africa must find its own way to become a digital society - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/14948-president-of-estonia-in-ethiopia-africa-must-find-its-own-way-to-become-a-digital-society/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Germany}} |١٥–١٧ی شوباتی ٢٠١٩ |میونشن |سەردانی کار |- |{{flag|Saint Kitts and Nevis}} |٢٦–٢٧ی شوباتی ٢٠١٩ |باستێر |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President is on a working visit to St Kitts and Nevis - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/15003-president-is-on-a-working-visit-to-st-kitts-and-nevis/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Slovakia}} |٢٨ی شوبات-١ی ئازاری ٢٠١٩ |براتسیلاڤا |سەردانی وڵات |- |{{flag|United States}} |١١–١٥ی ئازاری ٢٠١٩ |نیویۆرک/واشینگتن، دی. سی |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Article|ناونیشان=https://m.baltictimes.com/article/jcms/id//|وێبگە=m.baltictimes.com|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128032544/http://m.baltictimes.com/article/jcms/id/|url-status=dead}}</ref> |- |{{flag|Argentina}} |٢٠–٢٢ی ئازاری ٢٠١٩ [[بوێنس ئایریس]] |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Working visit to Argentina|ناونیشان=https://www.president.ee/en/image/media_id-34161.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> | |- |{{flag|United States}} |٧–٩ی نیسانی ٢٠١٩ |نیویۆرک |سەردانی کار |- |{{flag|Portugal}} |١٦–١٧ی نیسانی ٢٠١٩ |لیسبۆن |سەردانی وڵات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jõul|یەکەم=Renate|سەردێڕ=The heads of state of Estonia and Portugal discussed the options available for deeper co-operation - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/15130-the-heads-of-state-of-estonia-and-portugal-discussed-the-options-available-for-deeper-co-operation/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Russia}} |١٨ی نیسانی ٢٠١٩ |مۆسکۆ |سەردانی کار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Same, but Different: Estonian and Russian Presidents Held a Historic meeting|ناونیشان=https://icds.ee/same-but-different-estonian-and-russian-presidents-held-a-historical-meeting/|وێبگە=ICDS}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Estonia president holds first meeting with Putin in years|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20190418-estonia-president-holds-first-meeting-with-putin-years|وێبگە=France 24}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Estonian president hopes for fresh momentum in relations with Russia|ناونیشان=http://tass.com/world/1054424/amp|وێبگە=tass.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sirel|یەکەم=Katrin|سەردێڕ=Presidents Kaljulaid and Putin discuss Estonian-Russian relations in Moscow - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/15138-presidents-kaljulaid-and-putin-discussed-relations-between-the-two-countries-in-moscow/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aasmäe|یەکەم=Mailin|سەردێڕ=President of the Republic to open the renovated Embassy of the Republic of Estonia in Moscow - President|ناونیشان=https://www.president.ee/en/meedia/press-releases/15087-president-of-the-republic-to-open-the-renovated-embassy-of-the-republic-of-estonia-in-moscow/index.html|وێبگە=www.president.ee}}</ref> |- |{{flag|Ukraine}} |٢٠ی ئایاری ٢٠١٩ |کیێڤ |Inauguration of President Volodymyr Zelensky<ref>https://www.president.gov.ua/en/news/volodimir-zelenskij-poobicyav-mizhnarodnim-partneram-sho-svi-55501</ref> |- |{{flag|Slovenia}} |٥–٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |لیوبلیانا/Brdo pri Kranju |Three Seas Initiative summit 2019<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Three Seas Initiative Slovenia 2019|ناونیشان=https://www.three.si/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=www.three.si|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210519193607/https://www.three.si/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |{{flag|United States}} |٦–٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |نیویۆرک |سەردانی کار |- |{{flag|France}} |١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |پاریس |سەردانی کار |- |{{flag|France}} |٢١ی تەممووزی ٢٠١٩ |پاریس |سەردانی کار |- |{{flag|Poland}} |١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |وارساو |٨٠th anniversary of the ی ئەیلوولی campaign |- |{{flag|Slovenia}} |٢–٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |لیوبلیانا |سەردانی وڵات |- |{{flag|UAE}} |٩–١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ئەبووزەبی |سەردانی کار |- |{{flag|Ukraine}} |١٢–١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |کیێڤ |سەردانی کار |- |{{flag|United States}} |٢٣–٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |نیویۆرک |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |بەرلین |سەردانی کار |- |{{flag|Greece}} |١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ئەتینا |سەردانی کار |- |{{flag|Japan}} |٢١–٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |تۆکیۆ |٢٠١٩ Japanese imperial transition |- |{{flag|Kuwait}} |٤–٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |شاری کووەیت |سەردانی وڵات |- |{{flag|France}} |١١–١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |پاریس |سەردانی کار |- |{{flag|Belgium}} |١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |بروکسێل |سەردانی کار |- |{{flag|Vatican City}} |٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |Holy See |سەردانی کار |- |{{flag|Poland}} |١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |وارساو |سەردانی کار |- |{{flag|Latvia}} |١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕیگا |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |٦–٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |میونشن |سەردانی کار |- |{{flag|Chile}} |١٦–١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |سانتیاگۆ |سەردانی کار |- |{{flag|Antarctica}} |٢١–٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |ئانتارکتیکا |سەردانی کار |- |{{flag|Finland}} |٦ی شوباتی ٢٠٢٠ |ھێلسینکی |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |١٥–١٦ی شوباتی ٢٠٢٠ |میونشن |میونشن Security Conference |- |{{flag|United States}} |٢–٦ی ئازاری ٢٠٢٠ |نیویۆرک/واشینگتن، دی. سی |سەردانی کار |- |{{flag|Germany}} |٢٨–٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |بەرلین |سەردانی وڵات |- |{{flag|Lithuania}} |١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ڤیلنیوس |سەردانی کار<ref>https://www.lrp.lt/en/media-center/news/the-president-of-estonia-is-coming-for-a-working-visit-to-lithuania/34509 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204211744/https://www.lrp.lt/en/media-center/news/the-president-of-estonia-is-coming-for-a-working-visit-to-lithuania/34509 |date= ٤ی شوباتی ٢٠٢١ }}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت}} [[پۆل:سەردانە دیپلۆماسییەکان]] g3cec6ocghhx20nk5rrmb00lx6etnvl 1 173705 1613782 1382814 2026-07-31T13:42:09Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613782 wikitext text/x-wiki [[پۆل:وتارەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] [[پۆل:وتارەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] [[پۆل:گشت پەڕەکانی پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[پێرستی گەشتە فەرمییەکانی کرستی کالیولاید بۆ دەرەوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=998992 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210519193607/https://www.three.si/ بۆ https://www.three.si/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210204211744/https://www.lrp.lt/en/media-center/news/the-president-of-estonia-is-coming-for-a-working-visit-to-lithuania/34509 بۆ https://www.lrp.lt/en/media-center/news/the-president-of-estonia-is-coming-for-a-working-visit-to-lithuania/34509 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٣٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێرستی گەشتە فەرمییەکانی کرستی کالیولاید بۆ دەرەوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1009888 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210204105521/https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/ بۆ https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:٥٠، ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[پێرستی گەشتە فەرمییەکانی کرستی کالیولاید بۆ دەرەوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1329469 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210204105521/https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/ بۆ https://wtop.com/national/2018/11/secret-service-agents-join-president-of-estonia-for-new-york-city-marathon/amp/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210519193607/https://www.three.si/ بۆ https://www.three.si/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٣١، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[پێڕستی گەشتە فەرمییەکانی کرستی کالیولاید بۆ دەرەوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613781 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181128032544/http://m.baltictimes.com/article/jcms/id/ بۆ https://m.baltictimes.com/article/jcms/id// زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٤٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 9rn9vpebtcpqdcck61ynal0a5rqchqk 0 175658 1613926 1532314 2026-08-01T07:02:40Z Amine yousefi 16159 چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان، چاکسازیی مەودای ڕاستەقینە 1613926 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} لە [[تیۆریی ژمارەکان]]دا '''ژمارە ھاوڕێکان''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly numbers}}) بە دوو یان چەند ژمارە دەوترێت کە [[ڕێژە]]ی کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانیان]] بە ژمارەکە خۆی، یەکسانە. بە دوو ژمارە کە ئەم تایبەتمەندییەیان ھەیە، دەوترێت جووتە ھاوڕێ. ژمارەیەک کە ھاوڕێی لەم شێوەیەی نەبێت، پێی دەوترێت '''ژمارەی تەنیا'''. ڕێژەی کۆی بەشدراوەکان بە ژمارەکە خۆی، بە زمانی ماتماتیک بەم شێوەیە <math> \tfrac{\sigma(n)}{n}</math> دەردەبڕن لێرەدا <math>{\sigma}</math> ھێمایەکە بۆ دیاریکردنی کۆی بەشدراوەکانی ژمارەکە. ژمارە ١ تا ٥ ھەموویان تەنیان. بچووکترین ژمارەی ھاوڕێ، بریتییە لە ژمارە ٦ و جووتە ھاوڕێکەی ۲٨ە چونکە <math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+3+6}{6}=2</math> بە ھەمان شێوە <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+4+7+14+28}{28}=2</math> وەک دەبینرێت، بەھای<math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> و بەھای <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە ٢ واتە ٦ و ٢٨ ھاوڕێن. == نموونە == بۆ نموونە ٣٠ و ١٤٠ دوو ژمارەی ھاوڕێن چونکە، <ref>{{cite web|url=https://tomrocksmaths.com/2023/05/10/numbers-with-cool-names-amicable-sociable-friendly/ |title=Numbers with Cool Names: Amicable, Sociable, Friendly|date=10 May 2023 |access-date=26 July 2023}}</ref> {{Ltr}} :<math> \tfrac{\sigma(30)}{30} = \tfrac{1+2+3+5+6+10+15+30}{30} = \tfrac{12}{5}</math> :<math> \tfrac{\sigma(140)}{140} = \tfrac{1+2+4+5+7+10+14+20+28+35+70+140}{140} = \tfrac{12}{5}.</math> {{Ltr/end}} لە خشتەی خوارەوەدا، ئەو ژمارانەی بە ڕەنگی شین دیاری کراون، ھاوڕێن. ژمارە سوورەکان، Coprime، و ئەو ژمارانەی بە بەکگراوندێکی زەرد تیشکیان لەسەر دراوە، باری نادیاریان ھەیە. {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ |- |''n'' |<math>\sigma(n)</math> |<math>\frac{\sigma(n)}{n}</math> |rowspan="37" style="border: none; background: none;" | |''n'' |<math>\sigma(n)</math> |<math>\frac{\sigma(n)}{n}</math> |rowspan="37" style="border: none; background: none;" | |''n'' |<math>\sigma(n)</math> |<math>\frac{\sigma(n)}{n}</math> |rowspan="37" style="border: none; background: none;" | |''n'' |<math>\sigma(n)</math> |<math>\frac{\sigma(n)}{n}</math> |- |1 |1 |1 |37 |38 |38/37 |73 |74 |74/73 |109 |110 |110/109 |- |2 |3 |3/2 |{{background color|yellow|38}} |{{background color|yellow|60}} |{{background color|yellow|30/19}} |{{background color|yellow|74}} |{{background color|yellow|114}} |{{background color|yellow|57/37}} |{{background color|yellow|110}} |{{background color|yellow|216}} |{{background color|yellow|108/55}} |- |3 |4 |4/3 |39 |56 |56/39 |75 |124 |124/75 |111 |152 |152/111 |- |4 |7 |7/4 |{{color|blue|40}} |{{color|blue|90}} |{{color|blue|9/4}} |{{background color|yellow|76}} |{{background color|yellow|140}} |{{background color|yellow|35/19}} |{{background color|yellow|112}} |{{background color|yellow|248}} |{{background color|yellow|31/14}} |- |5 |6 |6/5 |41 |42 |42/41 |77 |96 |96/77 |113 |114 |114/113 |- |{{color|blue|6}} |{{color|blue|12}} |{{color|blue|2}} |{{color|blue|42}} |{{color|blue|96}} |{{color|blue|16/7}} |{{color|blue|78}} |{{color|blue|168}} |{{color|blue|28/13}} |{{color|blue|114}} |{{color|blue|240}} |{{color|blue|40/19}} |- |7 |8 |8/7 |43 |44 |44/43 |79 |80 |80/79 |115 |144 |144/115 |- |8 |15 |15/8 |{{background color|yellow|44}} |{{background color|yellow|84}} |{{background color|yellow|21/11}} |{{color|blue|80}} |{{color|blue|186}} |{{color|blue|93/40}} |{{background color|yellow|116}} |{{background color|yellow|210}} |{{background color|yellow|105/58}} |- |9 |13 |13/9 |{{color|red|45}} |{{color|red|78}} |{{color|red|26/15}} |81 |121 |121/81 |{{background color|yellow|117}} |{{background color|yellow|182}} |{{background color|yellow|14/9}} |- |{{background color|yellow|10}} |{{background color|yellow|18}} |{{background color|yellow|9/5}} |{{background color|yellow|46}} |{{background color|yellow|72}} |{{background color|yellow|36/23}} |{{background color|yellow|82}} |{{background color|yellow|126}} |{{background color|yellow|63/41}} |{{background color|yellow|118}} |{{background color|yellow|180}} |{{background color|yellow|90/59}} |- |11 |12 |12/11 |47 |48 |48/47 |83 |84 |84/83 |119 |144 |144/119 |- |{{color|blue|12}} |{{color|blue|28}} |{{color|blue|7/3}} |{{color|red|48}} |{{color|red|124}} |{{color|red|31/12}} |{{color|blue|84}} |{{color|blue|224}} |{{color|blue|8/3}} |{{color|blue|120}} |{{color|blue|360}} |{{color|blue|3}} |- |13 |14 |14/13 |49 |57 |57/49 |85 |108 |108/85 |121 |133 |133/121 |- |{{background color|yellow|14}} |{{background color|yellow|24}} |{{background color|yellow|12/7}} |50 |93 |93/50 |{{background color|yellow|86}} |{{background color|yellow|132}} |{{background color|yellow|66/43}} |{{background color|yellow|122}} |{{background color|yellow|186}} |{{background color|yellow|93/61}} |- |{{background color|yellow|15}} |{{background color|yellow|24}} |{{background color|yellow|8/5}} |{{background color|yellow|51}} |{{background color|yellow|72}} |{{background color|yellow|24/17}} |{{background color|yellow|87}} |{{background color|yellow|120}} |{{background color|yellow|40/29}} |{{background color|yellow|123}} |{{background color|yellow|168}} |{{background color|yellow|56/41}} |- |16 |31 |31/16 |{{color|red|52}} |{{color|red|98}} |{{color|red|49/26}} |{{background color|yellow|88}} |{{background color|yellow|180}} |{{background color|yellow|45/22}} |{{background color|yellow|124}} |{{background color|yellow|224}} |{{background color|yellow|56/31}} |- |17 |18 |18/17 |53 |54 |54/53 |89 |90 |90/89 |125 |156 |156/125 |- |{{color|red|18}} |{{color|red|39}} |{{color|red|13/6}} |{{background color|yellow|54}} |{{background color|yellow|120}} |{{background color|yellow|20/9}} |{{background color|yellow|90}} |{{background color|yellow|234}} |{{background color|yellow|13/5}} |{{background color|yellow|126}} |{{background color|yellow|312}} |{{background color|yellow|52/21}} |- |19 |20 |20/19 |55 |72 |72/55 |{{background color|yellow|91}} |{{background color|yellow|112}} |{{background color|yellow|16/13}} |127 |128 |128/127 |- |{{background color|yellow|20}} |{{background color|yellow|42}} |{{background color|yellow|21/10}} |{{color|blue|56}} |{{color|blue|120}} |{{color|blue|15/7}} |{{background color|yellow|92}} |{{background color|yellow|168}} |{{background color|yellow|42/23}} |128 |255 |255/128 |- |21 |32 |32/21 |57 |80 |80/57 |93 |128 |128/93 |129 |176 |176/129 |- |{{background color|yellow|22}} |{{background color|yellow|36}} |{{background color|yellow|18/11}} |{{background color|yellow|58}} |{{background color|yellow|90}} |{{background color|yellow|45/29}} |{{background color|yellow|94}} |{{background color|yellow|144}} |{{background color|yellow|72/47}} |{{background color|yellow|130}} |{{background color|yellow|252}} |{{background color|yellow|126/65}} |- |23 |24 |24/23 |59 |60 |60/59 |{{background color|yellow|95}} |{{background color|yellow|120}} |{{background color|yellow|24/19}} |131 |132 |132/131 |- |{{color|blue|24}} |{{color|blue|60}} |{{color|blue|5/2}} |{{color|blue|60}} |{{color|blue|168}} |{{color|blue|14/5}} |{{color|blue|96}} |{{color|blue|252}} |{{color|blue|21/8}} |{{color|blue|132}} |{{color|blue|336}} |{{color|blue|28/11}} |- |25 |31 |31/25 |61 |62 |62/61 |97 |98 |98/97 |133 |160 |160/133 |- |{{background color|yellow|26}} |{{background color|yellow|42}} |{{background color|yellow|21/13}} |{{background color|yellow|62}} |{{background color|yellow|96}} |{{background color|yellow|48/31}} |98 |171 |171/98 |{{background color|yellow|134}} |{{background color|yellow|204}} |{{background color|yellow|102/67}} |- |27 |40 |40/27 |63 |104 |104/63 |{{background color|yellow|99}} |{{background color|yellow|156}} |{{background color|yellow|52/33}} |{{color|blue|135}} |{{color|blue|240}} |{{color|blue|16/9}} |- |{{color|blue|28}} |{{color|blue|56}} |{{color|blue|2}} |64 |127 |127/64 |100 |217 |217/100 |{{color|red|136}} |{{color|red|270}} |{{color|red|135/68}} |- |29 |30 |30/29 |65 |84 |84/65 |101 |102 |102/101 |137 |138 |138/137 |- |{{color|blue|30}} |{{color|blue|72}} |{{color|blue|12/5}} |{{color|blue|66}} |{{color|blue|144}} |{{color|blue|24/11}} |{{color|blue|102}} |{{color|blue|216}} |{{color|blue|36/17}} |{{color|blue|138}} |{{color|blue|288}} |{{color|blue|48/23}} |- |31 |32 |32/31 |67 |68 |68/67 |103 |104 |104/103 |139 |140 |140/139 |- |32 |63 |63/32 |{{background color|yellow|68}} |{{background color|yellow|126}} |{{background color|yellow|63/34}} |{{background color|yellow|104}} |{{background color|yellow|210}} |{{background color|yellow|105/52}} |{{color|blue|140}} |{{color|blue|336}} |{{color|blue|12/5}} |- |{{background color|yellow|33}} |{{background color|yellow|48}} |{{background color|yellow|16/11}} |{{background color|yellow|69}} |{{background color|yellow|96}} |{{background color|yellow|32/23}} |{{background color|yellow|105}} |{{background color|yellow|192}} |{{background color|yellow|64/35}} |{{background color|yellow|141}} |{{background color|yellow|192}} |{{background color|yellow|64/47}} |- |{{background color|yellow|34}} |{{background color|yellow|54}} |{{background color|yellow|27/17}} |{{background color|yellow|70}} |{{background color|yellow|144}} |{{background color|yellow|72/35}} |{{background color|yellow|106}} |{{background color|yellow|162}} |{{background color|yellow|81/53}} |{{background color|yellow|142}} |{{background color|yellow|216}} |{{background color|yellow|108/71}} |- |35 |48 |48/35 |71 |72 |72/71 |107 |108 |108/107 |143 |168 |168/143 |- |36 |91 |91/36 |{{background color|yellow|72}} |{{background color|yellow|195}} |{{background color|yellow|65/24}} |{{color|blue|108}} |{{color|blue|280}} |{{color|blue|70/27}} |144 |403 |403/144 |} == فانکشنی دابەشکردن == ئەگەر <math>n</math> ژمارەیەکی ئەرێنی [[ژمارەی سروشتی|سروشتی]] بێت <math>{\sigma(n)}</math> دەکاتە کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانی]] ژمارەکە. بۆ نموونە بەشدراوەکانی ١٠ بریتین لە ١، ٢، ٥، ١٠ لەمەوە کۆی بەشدراوەکانی ١٠ دەکاتە <math>{\sigma(10)}=1+2+5+10=18</math> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/Friendly_number| سەردێڕ=Friendly number | زمان= ئینگلیزی | سەردان= ١٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ژمارە-کۆلکە}} [[پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان]] lqcmcwxqz6ezoql06wz2bxnohoq5k37 1613931 1613926 2026-08-01T07:19:46Z Amine yousefi 16159 /* نموونە */ 1613931 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} لە [[تیۆریی ژمارەکان]]دا '''ژمارە ھاوڕێکان''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly numbers}}) بە دوو یان چەند ژمارە دەوترێت کە [[ڕێژە]]ی کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانیان]] بە ژمارەکە خۆی، یەکسانە. بە دوو ژمارە کە ئەم تایبەتمەندییەیان ھەیە، دەوترێت جووتە ھاوڕێ. ژمارەیەک کە ھاوڕێی لەم شێوەیەی نەبێت، پێی دەوترێت '''ژمارەی تەنیا'''. ڕێژەی کۆی بەشدراوەکان بە ژمارەکە خۆی، بە زمانی ماتماتیک بەم شێوەیە <math> \tfrac{\sigma(n)}{n}</math> دەردەبڕن لێرەدا <math>{\sigma}</math> ھێمایەکە بۆ دیاریکردنی کۆی بەشدراوەکانی ژمارەکە. ژمارە ١ تا ٥ ھەموویان تەنیان. بچووکترین ژمارەی ھاوڕێ، بریتییە لە ژمارە ٦ و جووتە ھاوڕێکەی ۲٨ە چونکە <math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+3+6}{6}=2</math> بە ھەمان شێوە <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+4+7+14+28}{28}=2</math> وەک دەبینرێت، بەھای<math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> و بەھای <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە ٢ واتە ٦ و ٢٨ ھاوڕێن. == نموونە == بۆ نموونە ٣٠ و ١٤٠ دوو ژمارەی ھاوڕێن چونکە، <ref>{{cite web|url=https://tomrocksmaths.com/2023/05/10/numbers-with-cool-names-amicable-sociable-friendly/ |title=Numbers with Cool Names: Amicable, Sociable, Friendly|date=10 May 2023 |access-date=26 July 2023}}</ref> {{Ltr}} :<math> \tfrac{\sigma(30)}{30} = \tfrac{1+2+3+5+6+10+15+30}{30} = \tfrac{12}{5}</math> :<math> \tfrac{\sigma(140)}{140} = \tfrac{1+2+4+5+7+10+14+20+28+35+70+140}{140} = \tfrac{12}{5}.</math> {{Ltr/end}} == فانکشنی دابەشکردن == ئەگەر <math>n</math> ژمارەیەکی ئەرێنی [[ژمارەی سروشتی|سروشتی]] بێت <math>{\sigma(n)}</math> دەکاتە کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانی]] ژمارەکە. بۆ نموونە بەشدراوەکانی ١٠ بریتین لە ١، ٢، ٥، ١٠ لەمەوە کۆی بەشدراوەکانی ١٠ دەکاتە <math>{\sigma(10)}=1+2+5+10=18</math> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/Friendly_number| سەردێڕ=Friendly number | زمان= ئینگلیزی | سەردان= ١٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ژمارە-کۆلکە}} [[پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان]] 7up7m4bu3vfrhvw3a7qy2bf5nbk3l64 1613936 1613931 2026-08-01T07:32:03Z Amine yousefi 16159 1613936 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} لە [[تیۆریی ژمارەکان]]دا '''ژمارە ھاوڕێکان''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly numbers}}) بە دوو یان چەند ژمارە دەوترێت کە [[ڕێژە]]ی کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانیان]] بە ژمارەکە خۆی، یەکسانە. بە دوو ژمارە کە ئەم تایبەتمەندییەیان ھەیە، دەوترێت جووتە ھاوڕێ. ژمارەیەک کە ھاوڕێی لەم شێوەیەی نەبێت، پێی دەوترێت '''ژمارەی تەنیا'''. ڕێژەی کۆی بەشدراوەکان بە ژمارەکە خۆی، بە زمانی ماتماتیک بەم شێوەیە <math> \tfrac{\sigma(n)}{n}</math> دەردەبڕن لێرەدا <math>{\sigma(n)}</math> ھێمایەکە بۆ دیاریکردنی کۆی بەشدراوەکانی ژمارەکە. بۆ نموونە بەشدراوەکانی ١٠ بریتین لە ١، ٢، ٥، ١٠ لەمەوە کۆی بەشدراوەکانی ١٠ دەکاتە <math>{\sigma(10)}=1+2+5+10=18</math> ژمارە ١ تا ٥ ھەموویان تەنیان. بچووکترین ژمارەی ھاوڕێ، بریتییە لە ژمارە ٦ و جووتە ھاوڕێکەی ۲٨ە چونکە <math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+3+6}{6}=2</math> بە ھەمان شێوە <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+4+7+14+28}{28}=2</math> وەک دەبینرێت، بەھای<math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> و بەھای <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە ٢ واتە ٦ و ٢٨ ھاوڕێن. == نموونە == بۆ نموونە ٣٠ و ١٤٠ دوو ژمارەی ھاوڕێن چونکە، <ref>{{cite web|url=https://tomrocksmaths.com/2023/05/10/numbers-with-cool-names-amicable-sociable-friendly/ |title=Numbers with Cool Names: Amicable, Sociable, Friendly|date=10 May 2023 |access-date=26 July 2023}}</ref> {{Ltr}} :<math> \tfrac{\sigma(30)}{30} = \tfrac{1+2+3+5+6+10+15+30}{30} = \tfrac{12}{5}</math> :<math> \tfrac{\sigma(140)}{140} = \tfrac{1+2+4+5+7+10+14+20+28+35+70+140}{140} = \tfrac{12}{5}.</math> {{Ltr/end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/Friendly_number| سەردێڕ=Friendly number | زمان= ئینگلیزی | سەردان= ١٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ژمارە-کۆلکە}} [[پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان]] 3rkrf295j38fyezypvqz5zdhs5srb7z 1613969 1613936 2026-08-01T09:02:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1613969 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} لە [[تیۆریی ژمارەکان]]دا '''ژمارە ھاوڕێکان''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly numbers}}) بە دوو یان چەند ژمارە دەوترێت کە [[ڕێژە]]ی کۆی [[بەشدراو|بەشدراوەکانیان]] بە ژمارەکە خۆی، یەکسانە. بە دوو ژمارە کە ئەم تایبەتمەندییەیان ھەیە، دەوترێت جووتە ھاوڕێ. ژمارەیەک کە ھاوڕێی لەم شێوەیەی نەبێت، پێی دەوترێت '''ژمارەی تەنیا'''. ڕێژەی کۆی بەشدراوەکان بە ژمارەکە خۆی، بە زمانی ماتماتیک بەم شێوەیە <math> \tfrac{\sigma(n)}{n}</math> دەردەبڕن لێرەدا <math>{\sigma(n)}</math> ھێمایەکە بۆ دیاریکردنی کۆی بەشدراوەکانی ژمارەکە. بۆ نموونە بەشدراوەکانی ١٠ بریتین لە ١، ٢، ٥، ١٠ لەمەوە کۆی بەشدراوەکانی ١٠ دەکاتە <math>{\sigma(10)}=1+2+5+10=18</math> ژمارە ١ تا ٥ ھەموویان تەنیان. بچووکترین ژمارەی ھاوڕێ، بریتییە لە ژمارە ٦ و جووتە ھاوڕێکەی ۲٨ە چونکە <math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+3+6}{6}=2</math> بە ھەمان شێوە <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە <math>\tfrac{1+2+4+7+14+28}{28}=2</math> وەک دەبینرێت، بەھای<math> \tfrac{\sigma(6)}{6}</math> و بەھای <math> \tfrac{\sigma(28)}{28}</math> یەکسانە بە ٢ واتە ٦ و ٢٨ ھاوڕێن. == نموونە == بۆ نموونە ٣٠ و ١٤٠ دوو ژمارەی ھاوڕێن چونکە، <ref>{{cite web|url=https://tomrocksmaths.com/2023/05/10/numbers-with-cool-names-amicable-sociable-friendly/ |title=Numbers with Cool Names: Amicable, Sociable, Friendly|date=10 May 2023 |access-date=26 July 2023}}</ref> {{Ltr}} :<math> \tfrac{\sigma(30)}{30} = \tfrac{1+2+3+5+6+10+15+30}{30} = \tfrac{12}{5}</math> :<math> \tfrac{\sigma(140)}{140} = \tfrac{1+2+4+5+7+10+14+20+28+35+70+140}{140} = \tfrac{12}{5}.</math> {{Ltr/end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/Friendly_number| سەردێڕ=Friendly number | زمان= ئینگلیزی | سەردان= ١٦ی ئازاری ٢٠٢١}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ژمارە-کۆلکە}} [[پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان]] [[پۆل:پرسیارە شی نەکراوەکانی تیۆریی ژمارەکان]] ld2h4w398olc0r69qauo4tpckwsqw5a 0 180919 1613965 1570915 2026-08-01T08:43:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٦ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613965 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = ئولیس | image = [[پەڕگە:JoyceUlysses2.jpg|200px]] | caption = | author = [[جەیمز جۆیس|جەیمس جۆیس]] | language = ئینگلیزی | genre = ڕۆمانی وێژەی ھاوچەرخ | publisher = [[سلڤیا بیچ]] | release_date = ٢ی شوباتی ١٩٢٢ | media_type = پەڕتووکی چاپکراو }} '''ئولیس''' یان '''یوولیسیز''' ({{بە ئینگلیزی| Ulysses}}) [[ڕۆمان]]ێکی نووسەری ئایری [[جەیمز جۆیس|جەیمس جۆیس]]ە کە یەکێکە لە شاکارەکانی وێژەی ھاوچەرخ. ھەموو ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە لە نزیکەی نۆزدە کاتژمێردا ڕوو دەدەن. پەڕتووکەکە، سێیەم بەرھەمی بڵاوکراوەی جەیمس جۆیسە، لە چلەم ساڵڕۆژی لەدایکبوونی نووسەرەکەیدا، لە ٢ی شوباتی ١٩٢٢ لە پاریس چاپ کرا. نەوا موکرجی دەستی کردووە بە وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ کرمانجی ناوەڕاست و بڕیار وایە بە پێنج بەرگ بڵاو بکرێتەوە، لە یادی سەد ساڵەی بڵاوکردنەوەی ڕۆمانەکەدا لە ٢ی ٢٠٢٢دا بەرگی یەکەمەکەی بە [[زمانی کوردی]] بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518085147/http://www.nawa.net/ku/u/ |url-status=dead }}</ref> ھەروەھا کاوە نەمر سەرجەمی ڕۆمانەکەی وەرگێڕاوەتە سەر کرمانجی ژووروو و لە ساڵی ٢٠٢٣دا سەرەتا بە بەرگی نەرم و دواتر بە بەرگی ڕەقیش چاپ کرا و بڵاو کرایەوە. وەرگێڕانە کرمانجییەکە بە پیتی لاتینی نووسراوە و هیچ ڕاڤەیەکی لەگەڵدا نییە، بەڵکو تەنها دەقی ڕۆمانەکە خۆیەتی. جۆیس سەرەتا پەڕتووکەکەی وەک کورتەچیرۆکێک نووسیبوو و بڕیار وا بوو بەشێک بێت لە چیرۆکەکانی [[دوبلینەکان|دەبلنییەکان]]. ناوی لێ نابوو ''ڕۆژێک لە ژیانی میستەر بلوم لە ڤییەنا''، بەڵام دواتر ستیفن دێدەلسی ھێنایە ناو کارەکەوە، کە کەسێتیی سەرەکیی ڕۆمانی ''وێنەی ھونەرمەند لە تافی لاویدا''یە. ئولیس وەک وێژەی بەراورد لەسەرە ''ئۆدیسە''ی ھۆمیرۆس داڕێژراوە، ھەروەھا کەسێتیی ستیفن دێدەلسیش زۆر جار لەگەڵ کەسێتیی ھاملێتی کوڕی ناو شانۆنامەی ''ھاملێت''ی شەکسپیر ھاوتەریبە. ئولیس لە پێڕستی [[١٠٠ باشترین ڕۆمان بەپێی کتێبخانەی مۆدێرن]]دا، پلەی یەکەمی بە دەست ھێناوە. == گرێچنە == ئەم ڕۆمانە لە ھەژدە ئەڵقە پێکدێت کە بەسەر سێ بەشی سەرەکیدا دابەش کراون، بەشی یەکەم لە سێ ئەڵقە پێکدێت؛ بەشی دووەم لە دوازدە ئەڵقە پێکدێت؛ بەشی سێیەمیش لە سێ ئەڵقە پێکدێت. === بەشی یەکەم: تیلێماخیاد (بەیتی تیلێماخۆس) === ئەم بەشە ڕۆمانی ''ھونەرمەند لە تافی لاویدا'' دەبەستێتەوە بە ''ئولیس''ەوە، لە سێ ئەڵقە پێکھاتووە کە کەسێتیی سەرەکیی ھەر سێ ئەڵقەکە ستیفن دێدەلسە. ==== ئەڵقەی یەکەم: تیلێماخۆس ==== شوێن: قەڵای مارتێللۆ لە ساندیکۆڤ - دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ٨ی بەیانی ''بەک مەڵیگن''، کە خوێندکارێکی پزیشکییە و لە ڕاستیدا ناوی «مەلاخی مەڵیگن»ە و کوڕێکی زیرەک و شبروشێتە و ھەر خەریکی گاڵتەبازییە، بە دەم ڕیشتاشینەوە خۆی خستووەتە ڕۆڵی قەشەیەکەوە کە لە کڵێسادا سرووتی ماس جێبەجێ دەکات. ستیفن دێدەلس، بە نزیکی ھاوتەمەنی مەڵیگنە و مامۆستایەکی کاتیی قوتابخانەیەکی نزیکە لە قەڵاکەوە و «ھونەرمەند»ە، کوڕێکی خەمۆکە و ئەو بەیانییەش خەواڵووە، چونکە شەوی ڕابردوو باش نەنوستووە و بیر لەوە دەکاتەوە کۆتایی بە ھاوڕێیەتیی خۆی و مەڵیگن بھێنێت. میوانێکی مەڵیگن شەو لەگەڵیاندا بووە، کوڕێکی ئینگلییە و «لە ئۆکسفۆردەوە ھاتووە» و ناوی «ھاینس»ە، شەو خەونی بە پڵنگێکی ڕەشەوە دیوە، بە دەم خەوەوە ویستوویەتی لە ڕاستیدا تەقە لە پڵنگەکەی ناو خەونی بکات. ھەر ئەم ڕووداوەشە کە وای کردووە ستیفن باش نەنوێت، چونکە لە ترسدا «تۆقیوە». سەرەتا لە سەربانی قەڵاکە گفتوگۆیەکی ناخۆش لە نێوان مەڵیگن و دێدەلسدا ڕوو دەدات، کەمتر لە ساڵێک لەوەوبەر ستیفن دایکی مردووە، بەک مەڵیگن پێی وتووە: «دایکی تۆپیوە» و ستیفن لە دڵی دەرنەچووە و بە بێڕێزیی داناوە. کە ستیفن دواجار ئەمە بۆ مەڵیگن ئاشکرا دەکات کە ھێشتا ئەم قسەیەی لە دڵ دەرنەچووە، مەڵیگن بەوە بەرپەرچی دەداتەوە کە ستیفن خۆی دواھەمین خۆزگەکانی دایکی پێشێل کردووە، کە دایکی لە سەرەمەرگدا داوای لە ستیفن کردووە نزای بۆ بکات و کڕنۆش ببات، بەڵام ستیفن نەیکردووە. ھەروەھا بەوە تۆمەتباری دەکات کە ستیفن «دایکی خۆی کوشتووە». پاشان مەڵیگن دەچێتە خوارەوەی قەڵاکە، کە ژوورێکی لێیە. ستیفن لە سەربان بە تەنیا دەکەوێتەوە یادی دایکی کە بە نەخۆشییەکی وەک شێرپەنجە مردووە، نەک ئەو کوشتبێتی، یادی دایکی ئەو بە جێ ناھێڵێت و ستیفنیش لە ناخیدا خوازیارە یادی دایکی دەستی لێ ھەڵبگرێت و «بھێڵێت بژی» و ستیفن «لە گریانی گیانی خۆیدا» نوقم بووە، دواجار بۆ خواردنی نانی بەیانی دەچێتە خوارەوە بۆ لای مەڵیگن و ھاینس. لە خوارەوە لەناو قەڵاکە ژنێکی ئایری دێت و شیریان بۆ دەھێنێت و ھەرسێکیان پێکەوە، جگە لە ژنەکە، نانی بەیانی دەخۆن. مەڵیگن لە بری خۆی و ھاینس بڕیار دەدات کە پێش ئەوەی بچن بە ھەر لایەکدا، دەبێت لە ئاوەکەی ڕۆخەکەدا مەلە بکەن، بەڵام ستیفن، کە دەبێت بچێت بۆ قوتابخانە، لەگەڵیاندا مەلە ناکات. بڕیار وایە ھەر ئەو ڕۆژە ستیفن لە قوتابخانە مووچە وەربگرێت، کە مەڵیگن پێی دەڵێت: «شاباشەکەی قوتابخانە». دەچنە دەرەوەی قەڵاکە بۆ لای گوێئاوەکە، مەڵیگن لە گاڵتەکردنی خۆی بەردەوام دەبێت، ستیفن و ھاینس بە دەم جگەرەکێشانێکەوە گفتوگۆیەکی کورت سەبارەت بە دین و مێژوو و شانۆنامەی ھاملێتی شەکسپیر دەکەن، بەڵام ناچنە ھیچ قووڵایییەکی گفتوگۆوە. لە دوورەوە دوو پیاو گفتوگۆ لەسەر دەرکەوتنی لاشەی مردووی پیاوێک دەکەن کە نۆ ڕۆژە خنکاوە. پاشان مەڵیگن لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا دەچێتە ئاوەکەوە و ستیفنیش بە جێیان دەھێڵێت و دەچێت بۆ قوتابخانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=١. تیلێماخۆس|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A1-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D8%AE%DB%86%D8%B3/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205004602/http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A1-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D8%AE%DB%86%D8%B3/|url-status=dead}}</ref> ==== ئەڵقەی دووەم: نێستۆر ==== شوێن: قوتابخانەیەکی تایبەتی کوڕان لە دالکی – دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١٠ی بەیانی ستیفن لە قوتابخانە وانەی ''کلاسیک'' بە قوتابییەکانی دەڵێتەوە، وانەکە لە بارەی پیرۆس (٣١٨–٢٨٢پ. ز) و جەنگەکانییەوەیە، لە قوتابییەک دەپرسێتەوە کە ئەو نازانێت پیرۆس تەنانەت چییە، نەک کێیە، پێی وایە پیرۆس لەنگەرگایە! قوتابییەکانی تر پێی پێدەکەنن. ستیفن لەم پێوابوونەی قوتابییەکەیەوە خەیاڵی دەڕوات بۆ سەرمەستیی ئەمشەوی مەڵیگن و ھاینس، پێی وایە مەڵیگن گاڵتەبازێکە لە دەرباری سەروەرەکەیدا، کە ھاینسە و ھاوکات دەوڵەتی ئیمپریالیی بەریتانیایە. لەوێوە دەچێتەوە ناو مێژوو و بیر لە تیۆرییەکی ئەریستۆ دەکاتەوە لە بارەی شیان و بەئامانجگەیشتنەوە. لە پەڕتووکی خوێندنەکەدا دەچنە سەر ھۆنراوەیەکی جۆن میڵتن، کە ستیفن بێئاگایانە و بێباکانە لێیان دەپرسێتەوە. قوتابییەک ھۆنراوەکەی میڵتن ئەزبەر دەڵێتەوە، دەچێتەوە سەر وردەکاریی تیۆریی شیان و بەئامانجگەیشتنی ئەریستۆ، پاشان ئەو سەردەمەی بیر دێتەوە کە خۆی لە پاریس ژیاوە. دواتر ستیفن مەتەڵێک لە قوتابییەکانی دەپرسێت، کەس وەڵامەکەی نازانێت. کاتی وانە تەواو دەبێت، قوتابییەکان یاریی ھۆکییان ھەیە، کە یارییەکی ئینگلییە و ئایری نییە، یارییە ئایرییەکە پێی دەڵێن ''ھەرلینگ''، بەڵام قوتابییەکان ئەو یارییە ناکەن. یەکێک لە قوتابییەکان ناڕوات، کوڕێکی ناشرین و لاوازە، ناوی ''سارجنت''ە، ئەم قوتابییە لە نووسینەوەی وانەکانیدا دواکەوتووە، بەڕێوەبەری قوتابخانەکە، کە ناوی ''میستەر دیسی''یە، پێی وتووە کە بە یارمەتیی مامۆستا ستیفن وانەکانی بنووسێتەوە، وا دیارە وانەی بیرکارییە، چونکە لەسەر ناونیشانەکەی نووسراوە «ھاوکێشە» کە بە ئینگلی دەبێتە ''سەم sum''، ستیفن ئەم وشەیە بە لاتینی دەخوێنێتەوە کە بە ''سوم'' دەخوێنرێتەوە، واتە ''من''. لەوێوە دەچێتەوە سەر بیرکردنەوە لە ژیانی خۆی و دایکی، ئینجا بیر لە دایکی سارجنت و خۆشەویستیی دایک دەکاتەوە. ستیفن یارمەتیی سارجنت دەدات ڕاھێنانەکانی تەواو بکات. ھێمای سەر دەفتەرەکەی سارجنت ستیفن دەخاتە بیری [[ئیبن ڕوشد]] و موسای کوڕی مەیموون، لەوێشەوە دەچێتە بیری تێڕوانینەکانی جۆردانۆ بروونۆ (١٥٤٨–١٦٠٠). پاشان سارجنت نووسینەوەکەی تەواو دەکات و دەچێتە لای ھاوڕێکانی کە یاری دەکەن. ستیفن کەمێک بە دیار قوتابییەکانەوە دەوەستێت کە لە گۆڕەپانی قوتابخانەکە خەریکن دەست بە یاری دەکەن، ئەوان ھەرایەکی زۆریان ناوەتەوە و بەڕێوەبەری قوتابخانەکە ھەوڵ دەدات ڕێکیان بخات، داوا لە ستیفن دەکات لە نووسینگەکەی چاوەڕێی بکات. ستیفن لە نووسینگەکەی میستەر دیسیدا بە تەنیا چاوەڕێ دەکات، پاشان میستەر دیسی دێت و سەرەتا مووچەکەی ستیفن دەدات، کەچی ستیفن ھەر بێ ژماردن و بێباکانە ھەموو پارەکە دەخاتە گیرفانیەوە، ئەم ڕەفتارە بێباکانەیەی ستیفن وا دەکات میستەر دیسی ئامۆژگاریی ستیفن بکات کە کەمێک دەست بە پارەوە بگرێت. پاشان باسی ئەوە دەکات کە شانازیی ئینگلی ئەوەیە کە پێی وایە ھەرگیز ھیچ پارەیەکی قەرز نەکردووە! بەڵام ستیفن پێی وا بووە کە شانازیی بەریتانی ئەوەیە کە پێی وایە خۆر لەسەر ئیمپراتۆرییەتەکەی ھەرگیز ئاوا نابێت. میستەر دیسی پێی وایە ئەم قسانە ھەڵەن و بۆی ڕاست دەکاتەوە، بەڵام قسەکانی دیسی خۆی ھەڵەن. ئینجا دێنەوە سەر باسی پارە و پاشەکەوتکردن، ستیفن بیر لەو کەسانە دەکاتەوە کە قەرزاریانە. ئینجا دەچنە سەر ھەندێک باسی جۆراوجۆری مێژووی ئایرلاند. میستەر دیسی نامەیەکی ھەیە سەبارەت بە نەخۆشیی تەبەق، کە نەخۆشییەکی ئاژەڵانە، دەیەوێت بینووسێت و لەبەرئەوەی دەزانێت کە ستیفن خەڵک لە ڕۆژنامەکان دەناسێت، داوا دەکات یارمەتیی بدات تا بۆی بڵاو بکەنەوە. میستەر دیسی پێی وایە چارەی نەخۆشیی تەبەق کراوە و لە ئایرلاند واگرەی ئاژەڵ بە ڕێوەیە و پێویستە مەڕوماڵات و وڵاخی ئایرلاند لە دەست ئەم نەخۆشییە ڕزگار بکرێن. بۆیە داوا لە ستیفن دەکات کەمێک دابنیشێت تا ئەو نامەکەی دەنووسێت. ستیفن وا دەکات و لەم ماوە بێدەنگەدا سەرنجی ئەو تابلۆیانە دەدات کە بە ژوورەکەدا ھەڵواسراون، وێنەی پێشبڕکێی ئەسپسواری ھەڵواسراوە، لەوەوە دەکەوێتە بیری سەردەمێک کە لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا بە ناوی کرانلی، کە لە ڕۆمانی ڕابردوودا زیاتر دەیناسین، پێکەوە چوون بۆ پێشبڕکێی ئەسپسواری. قوتابییە مناڵەکان کە لە گۆڕەپانەکەوە یاری دەکەن، گۆڵ دەکەن و فیکە لێدەدەن. میستەر دیسی نووسینی نامەکە تەواو دەکات و دەیداتە دەست ستیفن، ستیفن بە خێرایی دەیخوێنێتەوە. ھەرگیز نازانین ھەموو ئەوەی لەم نامەیەدا نووسراوە چییە، بەڵکو تەنھا لە ڕێی وشەی پچڕپچڕەوە دەزانین نامەکە لە بارەی چییەوەیە. میستەر دیسی باس لەوە دەکات کە جووەکان خەریکە بەریتانیا داگیر دەکەن، پێی وایە ئابووری و ڕۆژنامەگەری لەژێر ڕکێفی جووەکاندایە و دەیەوێت دژایەتییان بکات. ستیفن گفتوگۆیەکی نابەدڵانەی کورتی لەگەڵدا دەکات، بەڵام دواتر دەکەوێتە یادی بۆرسەی پاریس و شێوەی پارەپەیداکردنی بۆرسەچییەکانەوە. دواجار ستیفن لەسەر مێژوو یەکێک لە بەناوبانگترین و کاریگەرترین وتەکانی ڕۆمانەکە دەڵێت، کە دەڵێت: «مێژوو مۆتەکەیەکە کە دەمەوێت لێی ڕابم». میستەر دیسی لەمەوە دێتە سەر باسی خودا و ئامانج لە دونیا. ئینجا باس لە دین و مێژووی ئایرلاند و گریک دەکات، ئۆباڵی خراپەکارییەکان دەخاتە ئەستۆی ژن. دواتریش میستەر دیسی دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە پێی وایە ستیفن زۆر لە قوتابخانەکە نامێنێتەوە، چونکە ستیفن بۆ ئەوە دروست نەبووە ببێت بە مامۆستا. ستیفن نامەکەی میستەر دیسی وەردەگرێت و لە خزمەتی مەرەخەس دەبێت، خەریکە دەگاتە دەرەوەی قوتابخانەکە، میستەر دیسی بە ڕاکردن بە دوایدا دێت و پێی دەڵێت کە ئایرلاند شانازیی ئەوەی بەردەکەوێت کە ھەرگیز جووەکانی نەچەوساندووەتەوە، چونکە ئایرلاند ھەرگیز ڕێی نەداوە جوو بێتە وڵاتەکەیانەوە! کە ئەم قسەیەشی ھەر ھەڵەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=٢. نێستۆر|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A2-%D9%86%DB%8E%D8%B3%D8%AA%DB%86%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205003519/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a2-%d9%86%db%8e%d8%b3%d8%aa%db%86%d8%b1/|url-status=dead}}</ref> ==== ئەڵقەی سێیەم: پڕۆتیوس ==== شوێن: گوێئاوی ساندیماونت – دەبلن کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١١ی بەیانی بەشی زۆری ئەم ئەڵقەیە لە شەپۆلی ھۆشی ستیفن پێکھاتووە، واتە گێڕانەوە دەچێتە ناو مێشکی ستیفنەوە و بیرەکانی دەردەخات. مەڵیگن لە کۆتایی ئەڵقەی یەکەمدا داینا کاتژمێر دوانزە و نیو لە مەیخانەی ذە شیپ لەگەڵ ستیفن یەک ببینن و ستیفن پارەی خواردنەوەیان بۆ بدات، بۆیە لەم ئەڵقەیەدا ستیفن بە پێ دەگەڕێت تا کات بە ڕێ بکات و بە دەم گەڕانەوە بیر دەکاتەوە. سەرەتا ستیفن بیر لە تیۆریی ڕەنگ و بینین لای ئەریستۆتالیس دەکاتەوە و بە تێڕوانینی یاکۆب بۆھمە و جۆرج بێرکەلی بەراوردی دەکات. پاشان ھەوڵ دەدات بە چاونووقاوی بە گوێئاوەکەی ساندیماونتدا بڕوات. ساندیماونت ناوچەیەکی پاڵشاری دەبلنە. دوو خانم دەبینێت بۆ لای گوێئاوەکە دادەبەزن، یەکێکیان مامانی خوشکێکی ستیفن بووە و ستیفنیش لەوەوە بیر لە مناڵبوون و ئافراندن و [[ئادەم و حەوا]] و ھاتنی خۆی بۆ دونیا دەکاتەوە. ماڵی خاڵی ستیفن، کە خاڵی ناوی ''ڕیچی گولدینگ''ە، ھەر لە ناوچەی ساندیماونتە و ستیفن لێوەی نزیکە، بیر دەکاتەوە ئایا سەرێک لە ماڵی خاڵی بدات یان نا، ئەم سەردانە لە خەیاڵی خۆیدا وێنا دەکات، وێنای ناو ماڵی خاڵی و قسەکانی خاڵی دەکات. خاڵی ستیفن ھەوادارێکی سەرسەختی ئۆپێرای ''شایەرەکە'' (''ئیل ترۆڤاتۆرێ Il Trovatore'')ی جیوزێپپێ ڤێردییە، بە تایبەتی یەکەم ھەوای ئۆپێراکە کە ناوی ''ئاللێرتا''یە، ستیفنیش ھەر بە دەم ڕێوە ئاوازی ئەم ھەوایە بە فیکە دەردەکاتەوە. دەیان شتی جۆراوجۆری مێژوویی و دینی دێنە خەیاڵی ستیفن، پاشان بیر لە ژیانی ڕابردووی خۆی دەکاتەوە کە لە پاریس چەند بێپارە بووە و خەریکی خوێندنەوەی پەڕتووک بووە. بیر لەوە دەکاتەوە ڕۆژێک لە ڕۆژان ویستوویەتی پەڕتووکانێک بنووسێت و تەنھا پیتێک ناونیشانیان بن و بیاننێرێت بۆ گەورەترین پەڕتووکخانەکانی جیھان. دواجار بۆی دەردەکەوێت کە ئەوەندە ڕۆ چووەتە بیرکردنەوەوە کە ماڵی خاڵی تێپەڕاندووە و سەردانیان ناکات. ستیفن دەکەوێتەوە ڕێ و بیرکردنەوەی تر لە پاریس کە ئەو کاتە پیاوێکی لەوێ دیوە بە ناوی ''کێڤن ئیگن''ەوە و کوڕێکی ھەبووە ناوی ''پاتریک'' بووە. کێڤن ئیگن پێشتر خەباتگێڕێکی ئایری بووە و ئەو کاتەی ستیفن لە پاریس دیویەتی لە چاپخانەدا کاری کردووە. کێڤن ئیگن ڕۆژێک لە ڕۆژان لە سەردەمی خەباتگێڕیدا لەسەر ئەوەی گوایە دەستی لە ڕزگارکردنی چەند ھاوخەباتێکی خۆیدا ھەبووە لە بەندیخانە، خۆی دەستبەسەر کراوە. ئینجا ھاوخەباتەکانی ھەوڵیان داوە لە بەندیخانە ڕزگاری بکەن بەوەی بەرمیلێک بارووتیان لە ژێرزەمینی بەندیخانەکەدا تەقاندووەتەوە، بەڵام ھەوڵەکەیان سەری نەگرتووە. پاشان ستیفن سەرلەنوێ بیر لە ڕادەی ھەژاریی خۆی دەکاتەوە لە پاریس کە ئەگەر دایکی لە ئایرلاندەوە پارەی بۆ ڕەوانە نەکردایە لە برسدا دەمرد؛ بیر لە ڕووداوێک دەکاتەوە کە دەرگاوانێک دەرگای پۆستەخانەکەی بەسەریدا داخستووە و پارە ڕەوانەکراوەکەی دایکیی لەو ڕۆژەدا وەرنەگرتووە. پاشان بیر لە نادادیی پاریس دەکاتەوە کە ناچار بووە بلیتی شوێنان ھەڵبگرێت تا ببێت بە بەڵگەی ئەوەی لە شوێنی تاوان نەبووە، نەکا ڕۆژێک تۆمەتێکی بخەنە پاڵ و تاوانێکی بە سەردا ساغ بکەنەوە کە ئەم دەستی تێیدا نەبووە! ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کاتێک گەڕاوەتەوە بۆ ئایرلاند بۆ ئەوەی پارە نەدات بە بارھەڵگری لەنگەرگاکە، کە کرێکەی سێ پنس بووە، وا خۆی پیشان داوە کە فەڕەنسییە و زمانی ئینگلی و ئایری تێناگات. بیر لەو بروسکەیە دەکاتەوە کە باوکی بۆی ناردووە تا بگەڕێتەوە ئایرلاند، چونکە دایکی لە سەرەمەرگدا بووە، ھەر بەو ھۆیەشەوە بووە کە پاریس و خوێندنی پزیشکیی بە جێ ھێشتووە و گەڕاوەتەوە دەبلن. ستیفن ھەر بەردەوام بە ڕێوەیە، دەکەوێتەوە بیری پاریس و کێڤن ئیگن و یەکبینینەکەیان و بیر لەو و لە بارووت دەکاتەوە. لەوێشەوە بیر لە مێژووی ئایرلاند و خەباتە جۆراوجۆرەکانی دەکاتەوە. لە دوورەوە سەگێک دەبینێت. بەردەوام بیر لە ڕۆژگارێکی ڕابردووی ئایرلاند و دواتر لە ئاو و ئەو پیاوە دەکاتەوە کە نۆ ڕۆژە خنکاوە و لە ئەڵقەی یەکەمەوە چەند کەسێک خۆیان بۆ ئامادە کردبوو ئەمڕۆ لاشەکەی دەربکەوێت. ژن و پیاوێک لە دوورەوە دەبینێت، وا دیارە قەرەجن و ڕاوی قاقلەی کەنار ئاوەکان دەکەن، دەردەکەوێت سەگەکەش ھی ئەوانە و ناوی ''تاتەرز''ە. تاتەرز کەلاکی سەگێکی دیوە و لێوەی نزیک بووەتەوە و بە دەوریدا دێت و دەچێت، بەڵام خاوەنەکەی تاتەرز بە ھاوار بانگی دەکاتەوە و کە دەگەڕێتەوە لای شەقێکی تێ ھەڵدەدات. ستیفن دەکەوێتە بیرکردنەوە لە ژیانی قەرەج و زمانی تایبەتی قسەکردن و گۆرانی و ھۆنراوەکانیان. پاشان بیر لە ھۆنراوەیەک دەکاتەوە کە خۆی دەیەوێت بینووسێت. دادەنیشێت و تێبینییەک لەسەر بەردێک دەنووسێتەوە و پەڕەی نامەکەی میستەر دیسیش دەردەھێنێت و سووچێکی لێ دەدڕێنێت تا مسۆدەی ھۆنراوەکەی خۆیی لەسەر بنووسێت. دیسان دەکەوێتەوە بیری جۆراوجۆر. پاشان سەرنجی ئاوی کەنداوەکە دەدات کە گیا و ڕووەک لە ژێریدا بە سستی دەجووڵێنەوە و بیری بە لای شتی جۆراوجۆردا دەڕواتەوە، تا بیر لە گۆڕانکاری دەکاتەوە، کە ھەموو شتێک بەردەوام لە گۆڕاندایە. دواتر لەسەر بەردەکە ھەڵدەستێت و کەشتییەک لە دوورەوە دەبینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=٣. پڕۆتیوس|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a3-%d9%be%da%95%db%86%d8%aa%db%8c%d9%88%d8%b3/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223075658/http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A3-%D9%BE%DA%95%DB%86%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%B3/|url-status=dead}}</ref> === بەشی دووەم: ئۆدیسیا === ئەم بەشە لە دوانزە ئەڵقە پێکھاتووە، سێ ئەڵقەی یەکەمی ئەم بەشە، واتە ئەڵقەی چوارەم و پێنجەم و شەشەم بە نزیکی لەگەڵ سێ ئەڵقەی یەکەمی ڕۆمانەکەدا ھاوتەریبن. کەسێتیی سەرەکیی سێ ئەڵقەی یەکەمی ئەم بەشە میستەر لیۆپۆڵد بلووم-ە، پاشان لە ئەڵقەی حەوتەمەوە پەرەی زیاتر بە چیرۆکەکە دەدرێت و بلووم و دێدەلس لە شوێنی جیاوازدا دەبینین. ==== ئەڵقەی چوارەم: کالیپسۆ ==== شوێن: ماڵی میستەر بلووم بە ناونیشانی ٧ی شەقامی ئێکلس – دەبلن؛ دواتر بلووم دەردەچێت و لە گۆشتفرۆشێکی نزیک ماڵی خۆیان گورچیلەی بەراز دەکڕێت و دەگەڕێتەوە ماڵەوە. کات: پێنجشەممە، ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ٨ی بەیانی. لە پاش نزیکەی چل لاپەڕە لە چاپە ئینگلییەکەی ھانس واڵتەر گابڵەر، بۆ یەکەم جار کەسێتییە ھەرە سەرەکییەکەی ڕۆمانی ''ئولیس'' دەبینین و دەناسین، کە پیاوێکی ٣٨ ساڵ (و مانگێک)ە بە ناوی ''لیۆپۆڵد بلووم''، کە زۆبەی کات لە ڕۆمانەکەدا ھەر بە ''میستەر بلووم'' و ''بلووم'' ناو دەھێنرێت و ژنەکەیشی بە ''پۆڵدی'' بانگی دەکات. جۆیس یەکەم پەرەگرافی ئەم ئەڵقەیەی تەرخان کردووە بۆ پەسنێکی گشتیی میستەر لیۆپۆڵد بلووم، کە لە وەرگێڕانە کوردییەکەدا بەم شێوەیەیە:<blockquote>میستەر لیۆپۆڵد بلووم بە تامەزرۆییەوە ئەندامەکانی ناوەوەی ئاژەڵ و باڵندەی دەخوارد. حەزی لە شۆربای خەستی ھەناو و سیقەتۆرەی گوێزی و دڵێکی ئاخنراوی برژاو و توێژاڵەجگەری سوورکراوە لەگەڵ وردەتوێناندا و گەرای سوورکراوەی ماگادۆس بوو. لە ھەموویان زیاتر، حەزی لە گورچیلەی برژاوی مەڕ بوو کە تامێکی چاکی میزی کەمێک بۆندەرکردووی بە مەڵاشووی دەبەخشی.</blockquote>ھەر لەم پەسنەوە دەزانین کە میستەر بلووم پاڵەوان نییە و کەسێتییەکی زۆر ئاساییە، تەنانەت زۆر جار لە خوار ئاستی ئاساییشەوەیە، بۆ نموونە کە دەڵێت: بلووم «حەزی لە گورچیلەی برژاوی مەڕ بوو کە تامێکی چاکی میزی کەمێک بۆندەرکردووی بە مەڵاشووی دەبەخشی». جۆیس خۆیشی ئەمەی بە وتەی خۆی پشتڕاست کردووەتەوە، ڕیچارد ئێڵمان لە لاپەڕە ٥ی پەڕتووکی ''جەیمس جۆیس'' (چاپخانەی [[زانکۆی ئۆکسفۆرد]] [١٩٨٢])ی خۆیدا دەڵێت:<blockquote>ڕەخنەگرە ماڕکسییەکان ھوروژمی ھێرشیان بۆ سەر جۆیس برد، جۆیسیش بە ھێواشی بە یوجین جۆلاسی ھاوڕێی وت: «نازانم بۆچی ھێرشیان کردووەتە سەرم. ھیچ کەسێک لە ھیچ کامێک لە پەڕتووکەکانمدا نرخی لە ھەزار پاوەن زیاتر نییە!»</blockquote>پاشان گێرانەوەی ئەڵقەی چوارەم دەچێتە سەر موبەقەکەی ماڵی میستەر بلووم، کە شمەکی بەرچایی بۆ خۆی و ژنەکەی ئامادە دەکات. ژنەکەی بلووم ناوی خاتوو ماریۆن بلووم-ە و میستەر بلووم بە «مۆڵی» ناوی دەبات و گۆرانیبێژی ئۆپێرایە و تا ڕادەیەک سەرکەوتوو و بەناوبانگە. ماڵی بلووم پشیلەیەکیان ھەیە، کە ڕەشە و خاڵێکی سپی، بە ھێندەی قۆپچەیەک لەسەر کلکی ھەیە، ناوی نییە و پێی دەڵێن «پشەکە»، بە دەوری قاچێکی مێزی موبەقەکەدا ھەڵدەکوڕمێت و بلوومیش شیری بۆ دادەنێت بیخوات. لەم ڕۆمانەدا تەنانەت پشیلەش دەدوێت و دەڵێت: «مکگنیاو!» و «مرکگنیاو!» و «گوڕڕڕ». میستەر بلووم کەمێک لە پشیلەکە ڕادەمێنێت و بیر لە تێگەیشتنی پشیلە و ھەندێک ڕەفتاریان دەکاتەوە. بلووم بیر لەوە دەکاتەوە بۆ نانی بەیانی چی بخوات، ھەندێک بژاردە تاووتوێ دەکات، دواجار بڕیار دەدات بچێت لە دوکانی گۆشتفرۆشێک بە ناوی ''دلوگاس'' گورچیلەی بەراز بکڕێت و بیخوات. ئینجا بەسەر قادرمەکاندا دەچێتە سەرەوە تا ژنەکەی ئاگادار بکاتەوە لەوەی دەڕوات و پرسیارێکی لێ بکات داخۆ ھیچی ناوێت، لە پشت دەرگای ژووری نوستنەکەیانەوە بە ھێواشی مۆڵی ئاگادار دەکاتەوە کە دەچێتە دەرەوە، بۆی دەردەکەوێت کە مۆڵی ھێشتا لە خەو ھەڵنەستاوە و تەنھا «منگ»ێک دەکات، کە لە وتەکانی پشیلەکە دەچێت! مۆڵی لەگەڵ ئەم منگەیەدا دەجووڵێت و ئەڵقە مسە شلەکانی چەرپاکەی دەزرنگێنەوە. ئینجا بلووم بیر لە ژیانی ڕابردووی مۆڵی دەکاتەوە کە کچی پیاوێکی سەرباز بووە بە ناوی ''بڕایەن کووپەر تویدی'' و دایکی ناوی لاریدۆ بووە، مۆڵی لە جەبەلتاڕیق لە دایک بووە و شتێک ئیسپانیی کەمی زانیوە و ھاتووە بۆ دەبلن و ئێستا ئەو ئیسپانییەی لە بیر چووەتەوە. مۆڵی لە ٨ی ئەیلوولی ١٨٧٠ لە دایک بووە و نزیکەی چوار ساڵ و چوار مانگ لە بلووم مناڵترە و لە ئێستای ڕۆمانەکەدا تەمەنی ٣٣ ساڵ (و نۆ مانگ)ە. بلووم شەبقەکەی لە سەر دەکات، کە لە ناوەوەی نووسراوە «شەب ھەرە باشەکانی پلاستۆ» و پیتەکانی «قە» تیایدا کاڵ بووەتەوە (شەبقە ھەرە باشەکانی پلاستۆ)، لە پشت ئەم نووسراوەی ناو سەروپێچی شەبقەکەیەوە کارتێک ھەیە، کە ناوی خوازراوی میستەر بلوومی لەسەرە، دواتر ئەمە زیاتر ڕوون دەبێتەوە کە بلووم بە دزییەوە ناوی لە خۆی ناوە ''ھێنری فلاوەر'' و بەم ناوەوە لەگەڵ خانمێکی نەناسراو بە ناوی ''مەرسا کڵیفرد'' نامە ئاڵوگۆڕ دەکات. بلووم کلیلی ماڵەوەی لە بیر دەچێت و ناچار دەرگای دەرەوە داناخات و تەنھا پێوەی دەدات و بە شەقامەکانی نزیک ماڵی خۆیاندا دەڕوات. بلووم بە گشتی زانینخوازییەکی بۆ زانست ھەیە، زۆر جار لە مێشکی خۆیدا و بە شەپۆلی ھۆش دەیەوێت لێکدانەوەی زانستی بۆ ڕووداوەکان و دیاردەکانی چواردەوری بکات. بیرێکی زۆر تیژ و باشیشی بۆ ژماردنی پارە و لێکدانەوەی قازانج و مایە ھەیە، کە بە درێژایی ڕۆمانەکە چەندین جار گوێمان لە دەنگی مێشکی دەبێت کە قازانج و زیان و مایەی زۆر کار لێکدەداتەوە. بە گشتی کەسێکە دەست بە پارەوە دەگرێت و دەستبڵاو نییە، دواتریش لە ئەڵقەی شەشەمدا بۆمان دەردەکەوێت بۆ کاری چاک و یارمەتیدانی ھەژاران کەمتەرخەم نییە و بەپەلەیە. یەکێکی تر لە تایبەتمەندییەکانی بلووم ئەوەیە زۆر گۆرانیی باخچەی ساوایان و منداڵان دەزانێت و زۆر جار دێڕێک یان وشەیەک دەخاتە نێو گۆرانیی منداڵانەوە. بلووم بە دەم ڕێوە بیر لە شتی جیاواز دەکاتەوە، وەک: تویدیی خەزووری؛ توانای ڕەنگی ڕەش لە گەڕانەوە و شکاندنەوەی گەرمی؛ نان و کولێرە و شتی تریش. پاشان بەم بیرانەوە لە خەیاڵیدا دەچێتە جێیەک لە خۆرھەڵات و بیر لە شێوازی ژیانی خەڵکی خۆرھەڵات دەکاتەوە کە مەلایەک بەرماڵێکی پێیە و دایکێک لە بەردەرگای ماڵی خۆیەوە منداڵەکانی بانگ دەکاتەوە و دەنگی [[سەنتوور]] دێت. بەڵام ھەر زوو دەردەکەوێت کە بلووم ئەم وێنانەی لە خوێندنەوەی پەڕتووکەوە ھێناوە و خۆی ئەزموونی چوونە خۆرھەڵاتی نییە. یەکێک لەو پەڕتووکانەی بلووم ئەم وێنانەی لێوە ھێناوە ناوی ''بە شوێن ڕێی خۆردا-''یە. پاشان بیر لە نموونەیەک لە ڕەوانبژیی ئاڕثەر گریفیث (١٨٧٢-١٩٢٢) دەکاتەوە، گریفیث نیشتمانپەروەرێکی ئایری بوو و ھەوڵی بۆ بەدەستھێنانی حوکمی سەربەخۆیی ئایرلاند داوە. بە بەر دوکانی پیاوێکدا دەڕوات بە ناوی لاری ئۆڕورک، پیاوێکی کەچەڵە، ئینجا بیر لە قازانج و مایەی ئەم پیاوە دەکاتەوە، پاشان بیر لە سایمن دێدەلسی باوکی ستیفن دێدەلس دەکاتەوە، کە پیاوێکی جەفەنگییە و وەک خۆی لاسایی ئەم میستەر لارییە دەکاتەوە. بیر لەوە دەکاتەوە گفتوگۆیەکی لەگەڵدا ساز بکات و چاکوچۆنییەکی لەگەڵدا بکات، بلووم وێنا دەکات ئێستا لاری باسی جەنگی نێوان ژاپۆن و ڕوسیا دەکات و پێی وایە کە «ڕوسییەکان لای ژاپۆنییەکان تەنھا بەرچاییەکی کاتژمێر ھەشتی بەیانین». بلووم بیر دەکاتەوە شتێک لە بارەی پرسەیەکەوە بڵێت کە خۆی ئامادە کردووە ئەو ڕۆژە بچێت بۆی، پرسەی ھاوڕێیەکیانە بە ناوی پاتریک (پادی) دیگنەم. ڕۆژباش لە میستەر ئۆڕورک دەکات و ئەویش وەڵامی دەداتەوە و زۆر درێژە بە چاکوچۆنییەکە نادات. دیسان دەکەوێتەوە بیری ئەوەی داخۆ دەبێت لاری چەند پارە پەیدا بکات و لەم بیرانەدایە کە بە بەردەم قوتابخانەی خۆماڵیی سانت جۆزێفدا دەڕوات، کە قوتابخانەی منداڵان بووە و دەنگی منداڵەکان دەبیستێت. ئینجا بلووم لاسایی منداڵان دەکاتەوە کە گۆرانیی ئەلفبا دەبێژن: «ئایبیسی دیفیجی کێڵۆمێن ئۆپیکیو ڕەستیوڤی دەبلیو»، یان کە منداڵان لە وانەی جوگرافیادا، کە بلووم پێی دەڵێت «جۆگەلەفڕی» چۆن ناوی دوورگەکانی ئایرلاند دەبەن: «ئینیشتورک. ئینیشاڕک. ئینیشبۆفین». بلووم دەگاتە بەر پەنجەرەکەی دوکانەکەی دلوگاس، چیتر ژمێرکارییەکەی لە بیر دەچێتەوە کە لاری چەند پارە پەیدا دەکات و دەچێتە ژوورەوە. دلوگاس تەنھا یەک گورچیلەی بەرازی ماوە و خانمێکیش لە پێش بلوومەوەیە کە لیستێکی پێیە و ناوی شمەکی پێویستیی لەسەر نووسراوە و بۆ دلوگاسیان دەخوێنێتەوە دلوگاسیش دەیانداتێ. ئەم خانمە لە ماڵەکەی تەنیشتی بلوومدا دەژی، کە ماڵی ''ودز-''ە، نە بلووم و نە گێڕەرەوەکەش زۆر لە بارەی ئەم ماڵەوە نازانن کە ئایا ئەم کچە کچی ئەو ماڵەیە، یان خزمەتکاریانە. بەڵام بلووم تەماشای دەستە قڵیشاوەکانی ئەم کچە دەکات و دواتر چاوی لەسەر سمتی دەنیشێتەوە. بلووم ڕۆژنامەیەکی گردکراوە ھەڵدەگرێت و دەیخوێنێتەوە، دلوگاس ئەم ڕۆژنامە خوێنراوانە بۆ پێچانەوەی گۆشت بۆ کڕیارەکانی بە کار دەھێنێت، بلووم یەک دوو بابەت لەناو ئەم لاپەڕەی ڕۆژنامەیەدا دەبینێت کە ھەندێک ئاماژەیان تێدایە بۆ ئەوەی کە دلوگاس جووە، چونکە ڕۆژنامەکە ناوی موسا مۆنتیفیۆرێ (١٧٨٤-١٨٨٥) دەھێنێت و باس لە ئاوەدانکردنەوەی «کێڵگە نموونەییەکەی کینارێت لەسەر ڕۆخی دەریاچەی تەبەریاس» دەکات. دەردەکەوێت بلووم پێشتر بیری لەوە کردووەتەوە کە دلوگاس جووە، بەڵام دڵنیا نەبووە، ئێستا ئەو گریمانەیە دەکات کە دلوگاس جگە لەوەی جووە، سییۆنیستێکی سەرسەختیشە. وێنەیەکی ناو ڕۆژنامەکە بلووم دەخاتە بیری ڕابردوو کە زووتر خۆی لە مەیدانی ئاژەڵانی دەبلن لای پیاوێک بە ناوی جۆزێف کوف کاری کردووە و لەوەوە دێتەوە سەر سمتی خانمەکەی بەردەمی کە کاتێک جل ھەڵدەخات و بە شۆراوەکاندا دەماڵێت چۆن لە نێو تەنوورەکەیدا دەلەنگێتەوە. دلوگاس خانمەکە بە ڕێ دەکات و دێتە سەر میستەر بلووم، بەپەلە داوای گورچیلەکە دەکات و ئەویش بۆی دەپێچێتەوە و پارەکە دەدات، بلووم خوازیارە زوو بە دوای خانمەکەدا بگەڕێتەوە ماڵەوە، چونکە دیمەنی پشتی خانمی بە دڵە! وێنای خانمەکە دەکات لە باوەشی پۆلیسێکدا و ماوەی پارەکەی ھەڵدەگرێت و ماڵئاوایی لە دلوگاس دەکات، بەڵام بڕیار دەدات لە دلوگاس نەپرسێت کە ئایا ئەو جووە یان نا. بلووم کە دێتە دەر، خانمەکە شوێنەواری نەماوە، ئیتر بە دەم ڕێی گەڕانەوەی ماڵەوە زیاتر لە ڕۆژنامەکە دەخوێنێتەوە، ڕیکلامێکی تێدایە کە بە عیبری نووسراوە «ئەگنداث نەتایم»، ھی کۆمپانیایەکی سییۆنییە کە باس لە کڕینی زەویی کەلاوە دەکات لە «حکومەتی تورکی» و لەوێ درەختی ئۆکالیپتۆس دەچێنن، یان درەختی تر و ئەم کۆمپانیایە ساڵانە نموونەی بەری درەختەکان بۆ خاوەنەکان دەنێرنەوە. پاشان بلووم بیر لە کۆنە دراوسێیەکی دەکاتەوە بە ناوی سیترۆن و بیر لە سەردەمی خۆشی زوو دەکاتەوە. پاشان بیر لە بەری ئەو درەختانە دەکاتەوە کە ئەو کۆمپانیایە لە ئیسرائیلەوە دەیاننێرێت بۆ ئایرلاند و بیر لە ڕێکەیان دەکاتەوە، لەوێشەوە بیر لە مێژووی گەلی جوو دەکاتەوە کە یەکەم نەژادی مرۆڤ لەوەوە بەری گرتووە، بێگومان ئەمەش بە گوێرەی گێڕانەوەی ''تەورات''، ئادەم و حەوا لە باپیرەکانی جووەکانن. پاشان بیر لە ڕاپێچکردن دوای ڕاپێچکردنی جووەکان دەکاتەوە لەسەر دەستی نەتەوە جیاجیاکان. بلووم بۆ گەڕانەوە ماڵەوە پەلە دەکات و بیر لە وێرانبوونی سەدۆم و عەمۆراش دەکاتەوە، کە ئەم چیرۆکەش ھەر لە ''تەورات''دا ھاتووە. دواتر سەرنجی ھەندێک لە خانووەکانی سەر ڕێکەی دەدات، وێنای کچەکەی خۆی دەکات کە بەرەوڕووی دێت. کچەکەی بلووم ناوی میلیسنت (میلی) بلوومە، دوێنێ، کە دەکاتە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٠٤، ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ١٥ساڵەی بووە و ئێستا لەگەڵ دایک و باوکیدا ناژی و لە مەلینگەر-ە، کە شارۆچکەیەکی کاونتیی وێستمیث-ە، کە یەکێکە لە کاونتییەکانی ئایرلاند. کە بلووم دەگاتەوە ماڵەوە، لە ڕاڕەوەکەدا دوو نامە و کارتێک دەبینێت کە ھاتوون و ھەڵیاندەگرێتەوە، یەکێکیان لەسەری نووسراوە «خاتوو ماریۆن بلووم» کە بلووم سەرنجی خەتی نووسینەکە دەدات و دەزانێت لە کێوە ھاتووە، بەڵام قسە ناکات، ئەو کەسەش پیاوێکە بە ناوی ھیو (بڵێسە) بۆیلەن، کە بەڕێوەبەری کارەکانی ژنەکەیەتی و پەیوەندیی سەرجێییشی لەگەڵیدا ھەیە و بلوومیش ئەمە دەزانێت. نامەکەی تر و کارتەکەش لە میلیی کچیانەوە ھاتووە، کارتەکە بۆ مۆڵی و نامەکەش بۆ بلووم. بلووم دەچێتەوە ژووری نوستنەکەیان و کارتەکەی میلی و نامەکەی کە بۆ مۆڵی نێرراون بە مۆڵی دەدات، پاش کەمێک خاوەخاو دەچێتەوە بە لای چای بەیانییەوە لە موبەق، کە کتلییەکەی لەسەر ئاگر داناوە. گورچیلەکە لە ڕۆژنامەکە دەردەھێنێت و دەیخاتە تاوەیەکەوە و لەگەڵ کەرەدا سووری دەکاتەوە و کاغەزی پێچەرەوەی گورچیلەکەش دەداتە پشیلەکە لێساولێسی بکات، ئینجا نامەکەی میلیی کچی دەردەھێنێت و ھەر وا سەرپێییانە دەیخوێنێتەوە. بلووم دەکەوێتە بیری ھەندێک یادەوەریی منداڵیی میلیی کچی و گۆرانییەک کە کاتی خۆی ئەم بۆ ئەوی وتووە «ئەی میلی بلووم نازداری منیت». پاشان بەرچاییەکە ھەڵدەگرێت و دەیبات بۆ ژنەکەی لە ژووری نوستنەکەی قاتی سەرەوەی ماڵەکەیان. بلووم لە ژووری نوستنەکە سەرنج دەدات لەو کاتەی ئەمی لێ نەبووە مۆڵی نامەکەی کردووەتەوە، چونکە تیلمەیەکی دڕاوی نامەکە لەژێر سەرینەکەیدا دەبینێت. وا خۆی دەردەخات کە نازانێت نامەکە لە کێوە بووە، بۆیە دەپرسێت «نامەکە لە کێوە بوو؟» ژنەکەیشی دەڵێت کە لە بۆیلەنەوە بووە و ئەمڕۆ دێت و بەرنامەی کۆنسێرتەکەی داھاتوویانی بۆ دەھێنێت. خاتوو بلووم بەرچایی دەخوات، پرسیاری کاتی پرسەکەی دیگنەم دەکات و وەڵام وەردەگرێت. مۆڵی لە ڕۆژانی ڕابردوودا ڕۆمانێکی خوێندووەتەوە بە ناوی ''ڕوبی: قارەمانی گۆڕەپان''، کە بلووم بە کرێ بۆی ھێناوە، باس لە کچێک دەکات بە ناوی ڕوبی و پاش ئەوەی خێزانەکەیان دادەڕمێت، لە تەمەنی سیانزە ساڵییەوە فرۆشراوە و خراوەتە بەر کاری زۆرەملێ و دواتر بە پیاوێک فرۆشراوە بە ناوی ''سینیۆر ئێنریکۆ مافێی''، کە بەڕێوەبەری سێرکە. ئەم پیاوە زۆر نادادانە لەگەڵ ڕوبیدا ڕەفتار دەکات و لێی دەدات. مۆڵی پرسیاری وشەیەکی ناو ئەم پەڕتووکە لە بلووم دەکات، کە وشەی «گیانگۆڕکێ»یە، بلووم ھەوڵ دەدات بۆی ڕوون بکاتەوە وشەکە بە چ واتایەک دێت و دواتر بلووم لەم چیرۆکەوە دەکەوێتە بیری سێرکێک کە خۆی چووە بۆی و ڕووداوێکی نەخوازراو تیایدا ڕووی داوە. وا دیارە ئەم پەڕتووکە پەڕتووکێکی ڕاستەقینە نەبێت و جۆیس خۆی لە لێکدانی چەند پەڕتووکێکی ھاوشێوە دروستی کردبێت. بەھەرحاڵ، بلووم بە دەم بیرکردنەوەوە سەرنجی ھەندێک لە شتەکانی نێو ژووری نوستنەکە دەدات، یەکێک لەوانە تابلۆیەکە بە پەنا سەریانەوە ھەڵیانواسیوە و ناوی ''خۆشوشتنی پەرییەکە''یە، ئینجا وشەی «گیانگۆڕکێ» بۆ مۆڵی ڕوون دەکاتەوە. لەپڕ بۆنی شتێکی سووتاو دەکەن، کە ئەویش گورچیلەکەیە کە بلووم لە خوارەوە لەناو تاوەکەدا بە جێی ھێشتووە. بلووم ڕۆمانەکە دەخاتە گیرفانی تا دواتر بیباتەوە بۆ ئەو جێیەی لێی بە کرێ ھێناوە و بە ھەڵەداوان دەچێتە خوارەوە. بلووم لە موبەقەکە دەبینێت لایەکی گورچیلەکە کەمێک سووتاوە، بەڵام خۆی وەھا حەزی لە گورچیلەیە و دادەنیشێت و لەگەڵ کووپێک چادا دەیخوات، لەناکاو بیری ھەندێک لە وتەکانی میلیی کچی دەکەوێتەوە لە نامەکە و جارێکی تر نامەکە دەردەھێنێت و دوو جار ھەموو نامەکە دەخوێنێتەوە. میلی لە نامەکەدا سوپاسی دەکات کە دوێنێ بە بۆنەی ڕۆژی لەدایکبوونیەوە دیاریی بۆی ناردووە، ئەویش کڵاوێکی تامۆشانتەر بووە، ئینجا باسی خۆی بۆ دەکات کە لە بواری فۆتۆگرافیدا کار دەکات و حەفتەی داھاتوو نیازیان وایە بچنە سەیران بۆ سەر دەریاچەیەک بە ناوی دەریاچەی ئۆوێڵ. ھەروەھا باسی کوڕێک دەکات کە خوێندکارێکی گەنجە و جارجار دێت سەردانیان دەکات، دواتر لە ڕۆمانەکەدا بۆمان دەردەکەوێت ئەم کوڕە ناوی ''ئەلێک بانەن''-ە. بلووم پاش خوێندنەوەی نامەکە دەکەوێتە بیری سەیریی دونیا کە میلی وا گەورە دەبێت و لێیان دوور دەکەوێتەوە، ئینجا ھەندێک یادەوەریی تری منداڵیی میلی دەھێنێتەوە بیری. لەوەوە بیر لە منداڵێکی تری خۆی و خاتوو بلووم دەکاتەوە کە کوڕێک بووە بە ناوی ''ڕودی'' و پێنج ساڵ دوای میلی، واتە دە ساڵ بەر لە ئێستا و لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ لە دایک بووە و لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٨٩٤دا مردووە، واتە تەنھا یانزە ڕۆژ ژیاوە. مەرگی ئەم منداڵە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر دەروونی میستەر بلووم و خاتوو بلوومی ژنیشی داناوە، دواتر دەردەکەوێت لەو کاتەوە پەیوەندیی سەرجێییان نەماوە و بلووم بۆ مەرگی ئەم کوڕەی زۆر پەرۆشە و خوازیار بوو لە دوای خۆی کوڕێکیشی بە جێ بھێشتایە. پاشان بلووم ترسی ئەوە دایدەگرێت کە نەکا میلی کە وا ئێستا لە دووری ئەوان دەژی خراپەی لەگەڵ بکرێت، ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کە ئەگەر میلی تووشی کێشە بوو چۆن بەرگریی لێ بکات و چۆن بچێت ڕزگاری بکات، بەڵام دواتر متمانەی پێ دەکات و بە خۆی دەڵێت «دەزانێت چۆن ئاگای لە خۆی بێت» و ئەگەر شتی خراپیش ڕووی دا ئەو کاتە ئەم وەک باوک بە ھانایەوە دەچێت. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە ئایا ڕۆژێک سەردانی بکات و دیارییەکی بۆ ببات یان نا؟ پشیلەکە، کە کاغەزی گورچیلەکەی تێر لێسایەوە، بلووم لەم بیرانە دادەبڕێنێت و دەیەوێت بڕوات. بلووم ھەست دەکات پێویستە بچێت دەست بە ئاو بگەیەنێت، لەناو چەکمەجەیەکدا حەفتەنامەیەک دەردەھێنێت و دەرگا بۆ پشیلەکە دەکاتەوە، پشیلەکە ڕادەکاتە سەرەوە بۆ لای مۆڵی، بلوومیش خۆی و حەفتەنامەکە دەچنە حەوشەی پشتەوە، کە لەوێ باخچەیەک و ئاودەستێکی لێیە، لە حەوشەکە کەمێک ڕادەوەستێت و بیرێک لە گەشەدان بە باخچەکە دەکاتەوە کە چی بڕوێنێت و چۆن خاکەکەی بەپیت بکاتەوە. گوێ بۆ ماڵەکەی تەنیشتیشیان ھەڵدەخات تا بزانێت ئایا کەسیان لە دەرەوەن یان نا. بە کورتیش بیر لە بڵێسە بۆیلەن دەکاتەوە، کە وا دیارە کەمێک لەوەوبەر دیویەتی کە بۆیلەن لای دەلاک بووە و قژی چەور کردووە و خۆی قۆز کردووە. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە ئەگەر کات ما و فریا کەوت پێش پرسەکە بچێت بۆ گەرماوی دەرەوە و خۆی بشوات. ئینجا بلووم دەچێتە ئاودەستەکە و بە دزییەوە لە کونێکەوە تەماشای پەنجەرەی ماڵەکەی تەنیشتیان دەکات. پاشان لەسەر کاسەی ئاودەستەکە دادەنیشێت. جۆیس نزیکەی دوو لاپەڕەی لەسەر چۆنێتیی ئەم ئاودەستکردنەی میستەر بلووم نووسیوە و لەمەوە دەزانین کە بلووم نەخۆشیی مایەسیریی ھەیە و دوێنێ قەبز بووە. بلووم لە حەفتەنامەکەدا چیرۆکێک دەخوێنێتەوە بە ناونیشانی ''نووسینی خەڵاتکراومان: کارامەییەکەی ماتچام''، لە نووسینی فیلیپ بیوفۆی، کە بە درێژایی ھەموو ڕۆمانی ''ئولیس'' دەرناکەوێت ئەم چیرۆکەی ماتچام چۆنە، ئەگەرچی لە ئەڵقەکانی داھاتوودا چەند جارێکی تریش ئاماژەی پێ دەدرێتەوە. فیلیپ بیوفۆی کەسێکی ڕاستینەیە و زۆر جار لەو حەفتەنامەیەدا چیرۆکی بڵاو کردووەتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو چیرۆکەی نەنووسیوە کە جۆیس لە کۆتایی ئەم ئەڵقەیەدا ھێناویەتی و وا دیارە خەیاڵکردە. بلووم بیر لەو پارەیەش دەکاتەوە کە میستەر بیوفۆی لە بەرانبەر نووسینی ئەم چیرۆکەدا وەریگرتووە و بیر لەوە دەکاتەوە خۆیشی چیرۆکێک بھۆنێتەوە و بڵاوی بکاتەوە. جۆیس بە شێوەیەکی جەفەنگی ئاودەستکردنەکەی بلوومی ھاوکات کردووە لەگەڵ خوێندنەوەی چیرۆکە خەڵاتکراوەکەی ناو حەفتەنامەکە و زاراوەی سەربازیی بۆ کارەکەی بلووم بە کار ھێناوە، وەک: «خەریک بوو خۆی بە دەستەوە بدات، بەڵام بەرگریی کرد» و «بەرگرییەکەی داڕما». بلووم دێتەوە سەر بیری چیرۆکەکەی خۆی کە بە نیازە بینووسێت و وەک میستەر بیوفۆی پارەی پێ وەربگرێت، بیر دەکاتەوە کە ئایا لە بارەی چییەوە بێت، پێی وایە کە باشترە سوود لە پەندی پێشینان وەربگرێت و لە بارەی خۆی و ژنەکەیەوە بێت: «میستەر و خاتوو ل. م. بلووم» واتە میستەر لیۆپۆڵد بلووم و خاتوو مۆڵی بلووم. ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کە بەیانییەک لە بازاڕ باندێکی موزیک موزیکی ''سەمای سەعاتەکان''ی ئەمیلکارێ پۆنکیێللی (١٨٣٤-١٨٨٦)یان ژەندووە و ئەم بە گۆڕانی جلوبەرگی سەماکەرەکاندا، کە لەگەڵ موزیکەکەدا سەمایان کردووە، سەری سەعاتەکانی ناو موزیکەکەی بۆ مۆڵی ڕوون کردووەتەوە. بە گشتی لەم کۆتاییەدا بیر لە ڕۆتینێکی گشتیی ژیانی مۆڵی دەکاتەوە، ھەروەھا بیر لەو کاتەش دەکاتەوە کە مۆڵی و بۆیلەن یەکەم جار یەکیان ناسیوە. لە کۆتاییدا نیوەی چیرۆکە «خەڵاتکراو»ەکەی ناو حەفتەنامەکە دەدڕێنێت و خۆی پێ پاک دەکاتەوە و لە ئاودەست دێتە دەرێ. بلووم لەبەر ڕووناکییەکەی باخچەکەدا چاوێک بە پانتۆڵەکەیدا دەخشێنێت تا بزانێت لە ئاودەستەکە پیس بووە یان نا، چونکە نایەوێت جلەکانی بۆ پرسەکە بگۆڕێت، چونکە ھەر لە بەیانییەوە خۆی بۆ پرسەکە ئامادە کردووە و بۆینباخ و پانتۆڵی ڕەشی پۆشیوە. لەم کاتەدا کڵێسای جۆرج، کە لای ماڵیانەوە نزیکە، زەنگی سەعات ٨:٤٥ی بەیانی لێدەدات و ئەڵقەکە بە شەش جار دووبارەبوونەوەی «ھەیھوو» و بیرێکی کورتی بلووم تەواو دەبێت، کە ئەم تەواوکردنە تا ڕادەیەک ھاوتەریبی کۆتایی ئەڵقەی یەکەمی لای ستیفن دێدەلسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=٤. کالیپسۆ|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a4-%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%be%d8%b3%db%86/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114005847/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a4-%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%be%d8%b3%db%86/|url-status=dead}}</ref> ==== ئەڵقەی پێنجەم: لۆتوسخۆران ==== شوێن: بلووم لە ماڵی خۆیانەوە لە شەقامی ئێکلس بەرەو لەنگەرگای سێر جۆن ڕۆجەرسن دەڕوات کە لای بەری باشووری ڕووباری لیفیی ناوەڕاستی شاری دەبلنە، بەرەو پۆستەخانەکەی شەقامی وێستلاند ڕۆو دەسووڕێتەوە، پاشان بەرەو گەرماوەکەی شەقامی لەینستەر دەگەڕێتەوە – دەبلن کات: ١٦ی حوزەیرانی ١٩٠٤، کاتژمێر ١٠ی بەیانی میستەر بلووم بە لای لەنگەرگای سێر جۆن ڕۆجەرسندا تێدەپەڕێت کە لەوێ کار ھەیە و شتان بار دەکرێن. لەسەر ڕێکەی کوڕ و کچێکی منداڵی ھەژار دەبینێت، کوڕەکە جگەرە دەکێشێت. پاشان بە لای دوکانی گۆڕھەڵکەنێکدا دەڕوات. لەبەر پەنجەرەی دوکانێکی چادا دەوەستێت و بیر دەکاتەوە چا بکڕێت. دەیەوێت بە دزییەوە سەردانی پۆستەخانە بکات، تا بزانێت لە مەرسا کلیفردەوە نامەی بۆ ھاتووە یان نا. پێشتر بلووم لە ڕۆژنامەیەکدا ڕیکلامی کردووە کە «پێویستمان بە خانمێکی تایپێستی زیرەک ھەیە بۆ ھاوکاریکردنی پیاوێک لە کاری وێژەوانیدا» و چل و چوار خانم پەیوەندییان کردووە کە ئەم کارە وەربگرن، مەرسا یەکێکە لەوان و بلوومیش ئەم پەیوەندییەی تا ڕادەیەک خراپ بە کار ھێناوە، ئەگەرچی ھێشتا یەکتریشیان نەدیوە و لەوە ناچێت بلووم حەز بکات یەکتر ببینن. بلووم ناوی خوازراوی «ھێنری فلاوەر» بۆ ئەم پەیوەندییە بە کار دەھێنێت، واتە مەرسا وا دەزانێت بلووم ناوی ھێنرییە. لە ڕامان لە پەنجەرەی دوکانی چاکەوە بیر لە کێڵگەی چا دەکاتەوە لە سیلان و ڕۆژھەڵات کە چۆن لە ساڵێکدا شەش مانگ دەنوون. لەوێوە بیر لە گەرمی و لە دەریای مردوو دەکاتەوە و دواتر بە ناڕوونی بیر لە دەستووری ئەرخەمیدس دەکاتەوە. بلووم ڕۆژنامەیەکی ''فریمانس جۆرنەڵ''ی ئەو ڕۆژەی پێیە کە ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەی دەبلن بووە و بلووم خۆی لەوێ کار دەکات و نوێنەری ڕیکلامسازیی ئەو ڕۆژنامەیە و ڕۆژنامەی ''ذە ئیڤنینگ تەلەگراف''ە. دواجار دەگاتە پۆستەخانەکە و کارتی ھێنری فلاوەر ڕادەست دەکات، نامەیەکی لە مەرساوە بۆ ھاتووە و دەیدرێتێ. ئینجا خۆی بە تەماشاکردنی پۆستەرێکەوە دەخڵافێنێت، کە وێنەی سەربازانی سوپای تێدایە، لەوەوە بیر لە خەزووری دەکاتەوە کە لە سوپادا بووە و ئینجا بیر لە ھەندێک ڕووداوی پەیوەندیدار بە سوپا و دەبلن و شا ئێدواردی حەوتەمی بەریتانیا دەکاتەوە کە ماسۆنییە و ھەرگیز جلی ئاگرکوژێنەرەوە و پۆلیسی نەپۆشیوە. بلووم دەکەوێتەوە ڕێ و لە گیرفانیدا نامەکە دەکاتەوە، شتێکی بە دەرزی پێوە کراوە، وا دەزانێت فۆتۆیە. بەڵام ناسیاوێک دەبینێت بە ناوی مەکۆی، مەکۆی کارگێڕی وێستگەی شەمەندەفەرە و لەگەڵ لاشەدۆزی شاردا کار دەکات و یارمەتیی دەدات، ژنەکەیشی ھەر وەک ژنەکەی میستەر بلووم گۆرانیبێژە، بەڵام بلووم زۆر ڕای لێی نییە و پێی وایە لە ئاستی خاتوو ماریۆن بلووم (مۆڵی)دا نییە. بلووم حەز بەم بینینەی مەکۆی ناکات و دەیەوێت خۆی لێ بدزێتەوە، بەڵام ناتوانێت و مەکۆی دەیگرێت و سڵاوی لێ دەکات و گفتوگۆیەکی ئاسایی ڕوو دەدات و کە سەرنجی جلی پرسەکەی بەری بلووم دەدات دەپرسێت کێ مردووە؟ بلوومیش پێی دەڵێت کە پاتریک دیگنەم مردووە و کاتژمێر ١١ پرسەکەیەتی، کە دەکاتە نزیکەی سەعاتێکی تر. ئینجا مەکۆی دەکەوێتە باسی ئەوەی کە چۆن ھەواڵەکەی زانیوە و پێی ناخۆش بووە. لەم کاتەدا بلووم لەوبەر خۆیانەوە، کە میوانخانەیەکی لێیە، ژن و پیاوێک دەبینێت کە ژنەکە تا ڕادەیەک کەشخە و دەوڵەمەند دیارە، سواری عەرەبانەیەک دەبێت. بلووم خەیاڵی سەرجێیی لەگەڵ ئەم خانمەدا دەکات و مەکۆیش ھەر قسەی بۆ دەکات، بەڵام ترامێکی ناوشار دێتە نێوانیانەوە و بەری دیمەنەکەی لێ دەگرێت و عەرەبانەکەی خانمەکە دەڕوات، بلووم خوازیارە بە لایاندا بڕوات و جارێکی تر خانمەکە ببینێتەوە. لەم کاتەدا خۆی بە ڕۆژنامەکەیەوە سەرقاڵ دەکات و ڕیکلامێکی تێدا دەبینێت. مەکۆی دەیەوێت داوای باوڵێک لە بلووم بکات، کە وا دیارە ئەمە کاری یەکەم جاری نییە کە داوای باوڵ لە خەڵکان دەکات و نایانداتەوە، بلووم یەکسەر باس لەوە دەکات کە خاتوو بلووم کۆنسێرتێکی ھەیە و خۆیان پێویستیان بە باوڵەکەیانە. بە کورتی بلووم باسێکی گەشتە کۆنسێرتەکەی خاتوو ماریۆنی ژنی دەکات. مەکۆی دەیبڕێتەوە و داوا دەکات کە ئەگەر بلووم چوو بۆ پرسەکە، لە لیستی ئامادەبووانی پرسەکەدا ناوی مەکۆی بنووسێت، چونکە خۆی بۆی ناکرێت بچێت بۆ پرسەکە، گوایە لەبەر ئەوەیە کە ئەنگاوتەیەکی خنکان ھەیە کە دەبێت لەگەڵ لاشەدۆزەکەدا بچن بە دەنگیەوە. بەھەرحاڵ، بلووم بەڵێنی پێ دەدات کە وا دەکات و مەکۆی دەڕوات. بلووم دڵنیا نییە لەوەی مەکۆی ڕۆیشتووە و پێی وایە بۆ سیخوڕی دەورەی داوە، بە دزییەوە خۆی دوا دەخات و ھەندێک ڕیکلامی سەر شەقامەکە دەخوێنێتەوە کە ڕیکلام بۆ نمایشێکی شانۆیی دەکات و لەوەوە بیر لە ھەندێک ئەکتەر و شانۆگەری دەکاتەوە، ھەروەھا بیر لە باوکی و ھاملێت و بە تایبەتی دیمەنێکی شانۆگەرییەک دەکاتەوە، کە باوکی وتەکانی ئەو شانۆنامەیەی لە بەر بووە. ئینجا تەماشا دەکات و ئەرخەیان دەبێت کە مەکۆی ڕۆیشتووە. بە دوای پەناگایەکدا دەگەڕێت تا نامەکەی لێ بخوێنێتەوە. بە لای ھەندێک ئەسپدا دەڕوات و بە دەم خۆیەوە گۆرانیی ئۆپێرایەکی مۆتسارت دەبێژێت، کە ھەوای «لا چی دارێم لا مانۆ»یە، دەچێتە شەقامی کەمبەرلاند و تەماشایەکی چواردەوری خۆی دەکات و نامەکەی مەرسا دەخوێنێتەوە. مەرسا باس لەوە دەکات کە بۆ بینینی ھێنری (بلووم) زۆر پەرۆشە و زمانی نامەکە لە ڕووکەشدا ئاساییە، بەڵام واتای ناڕاستەوخۆی ھەیە کە ئاماژەی سەرجێییان تێدایە، یان ھیچ نەبێت بلووم وا دەیخوێنێتەوە. ئینجا بلووم بیر لە سەرجێیی دەکاتەوە لەگەڵیدا و نامەکە دەخاتەوە گیرفانی. بیر لە ئەگەری یەکبینین دەکاتەوە، بەڵام وا دیارە بلووم نایەوێت بیبینێت. بۆی دەردەکەوێت ئەوەی وای زانی فۆتۆتە و بە دەرزی نراوە بە نامەکەوە، گوڵ بووە، نەک فۆتۆ. دەرزییەکەی فڕێ دەدات و بیر لە پەیوەندیی نێوان خانمان و دەرزی دەکاتەوە کە ژنان دەرزییان زۆرە. لە ناوی مەرساشەوە بیرێکی کورت لە مەرسای نێو ''ئینجیل'' دەکاتەوە کە مەرسا و مریەم دوو خوشکی لەعازر بوون و ھاوڕێی عیسا بوون و عیسا سەردانی کردوون. پاشان زەرفی نامەکە دەدڕێنێت و پارچەکانی بەسەر شەقامەکەدا بڵاو دەکاتەوە و بیر لەوە دەکاتەوە ئەگەر ئەوە چەکێکی بانک بووایە ئاوھا بە ئاسانی دەیدڕاند؟ ئینجا بیر لە لۆردی خاوەنی بیرەخانەی گینیس دەکاتەوە کە چەکێکی حەوت ژمارەیی گۆڕیوەتەوە و بیر لە قازانجی بیرە دەکاتەوە. بلووم بە دەم ڕێوە دەگاتە کڵێسایەکی کاسۆلیکی بە ناوی ''ئۆڵ ھالۆس'' و تەماشای ئاگادارینامەکەی بەردەرگاکەی دەکات و لەوەوە بیر لە ھەندێک کاری مژدەبەری بۆ وڵاتی چین و لەوەشەوە بیر لە بودیزم و بودا دەکاتەوە و بەراوردێکی کورتی نێوان بودا و عیسا دەکات. بۆنەی ماس لە کڵێساکەدا دەگێڕرێت و ئەمیش بەشداریی تێدا دەکات و تەماشای چواردەوری خۆی دەکات. لەم سەرنجانەی بلوومەوە تێدەگەین کە بلووم زۆر لە دینی کاسۆلیک نازانێت و زۆر بە سرووتەکانیان ئاشنا نییە. ئینجا سەرنج لە نزا لاتینییەکانی قەشەکە دەدات و ھەوڵ دەدات لێیان تێبگات. نانەڕەقەکەی ماسی کاسۆلیک بە نانی فەتیرەی جووەکان بەراورد دەکات و بە ھەڵە وا بیر دەکاتەوە کە خەڵکان لە ماسی کاسۆلیکدا شەراب دەخۆنەوە و بە سەرخۆشی دێنە دەرەوە، کە ئەمە ڕاست نییە. سەرنج لە زۆربەی کارەکانی قەشە و باوەڕدارەکان دەدات و بۆ ئەو پرسیارن کە داخۆ ئاماژەکانیان چین و لە چی دەچن؟ پرسیاری جۆراوجۆری تریش لە مێشکیدا دەورووژێن. بۆ ساتێک بیر لەوە دەکاتەوە کە لەوانەشە ئێستا مەرسا لەو پەرستگایە بێت. دیسان بیر لە شەراب و پەیوەندییەکەی بە پەیداکردنی پارە و باوەڕەوە دەکاتەوە. سەرنجی ئەوەش دەدات کە بە داخەوە کڵێساکە ھیچ موزیکێک پێشکەش ناکات و لەمەشەوە بیر لە چەند ژەنیارێکی بەناوبانگی دەبلن دەکاتەوە و نمایشێکی مۆڵیی ژنیشی بە بیر دێتەوە کە زۆر نایاب کارێکی موزیکیی جاکینۆ ڕۆسینی (١٧٩٢-١٨٦٨)ی بێژاوە بە ناونیشانی ''ستابات ماتێر''. ئاوھاش بیر لە ھەندێک لە موزیکە نایابەکان و دواتر کاری ڕەبەنگاکانیش دەکاتەوە کە خەساویان لە کۆڕەکانیاندا ڕاگرتووە: واتە منداڵیان بە منداڵی خەساندووە تا کە گەورە بوون دەنگیان گڕ نەبێت و ھەر ئەو ئەدگارە منداڵییانە لە دەنگیاندا بمێنێت، بۆ ئەوەی لە کۆڕی سروودە دینییەکاندا بتوانن شوێنی خانمان بگرنەوە. پاشان قەشەکە دوایین نزاکان دەکات و بلوومیش بیر لە تۆکمەیی ڕێکخراوەیی دینی کاسۆلیک دەکاتەوە، ئینجا قەشەکە دەڕوات و سرووتەکە تەواو دەبێت. بلووم لە کڵێسا دەردەچێت و بەرەو دوکانێکی دەرمانساز دەچێت، لەوێ چاو بە ھەندێک لە شووشەواتەکاندا دەگیڕێت و بیر لە داو و دەرمان دەکاتەوە، پاشان داوای کرێمێک لە دەرمانسازەکە دەکات، کە نزیکەی دوو حەفتە لەوەوبەر بۆ مۆڵیی ژنی داوە بە کرد، ئێستا دانەیەکی نوێی لێ دەوێت و دەرمانسازەکەش پێی دەڵێت دوایی بۆی بێتەوە، ئینجا بلووم پێش دەرچوونی داوای سابوونێکی لیمۆ دەکات و ھەڵیدەگرێت و لە دوکانەکە دەردەچێت. لەسەر شەقامەکە کەسێک دەبینێت بە ناوی بانتەم لایەنس و گفتوگۆیەکی کورت لە نێوانیاندا ڕوو دەدات، لایەنس ڕۆژنامەکە لە بلووم وەردەگرێت و بە دوای ھەواڵی جامی زێڕینی ئەسپسوارییەکەی ئەو ڕۆژەدا دەگەڕێت، چونکە بانتەم لایەنس دەیەوێت گرەو لەسەر ئەسپێک بکات تا پارە بباتەوە، واتە قومار دەکات. لێرەدا بلووم قسەیەک دەکات کە دواتر زۆر لەسەری دەکەوێت: دەیەوێت بانتەم لایەنس بەوە لە کۆڵ خۆی بکاتەوە کە ڕۆژنامەکەی بداتێ و دەڵێت: «دەتوانیت بیبەیت بۆ خۆت» و «خۆم خەریک بوو فڕێی بدەم»، بەڵام ئاماژەی ناڕاستەوخۆی ئەم ڕستەیە، کە لە وەرگێڕانە کوردییەکەیدا زۆر ڕوون دەرناچێت و بلوومیش ھیچ مەبەستێکی ناڕاستەوخۆی لەم قسەیە نییە، دواتر خراپ لێک دەدرێتەوە. ھۆکەش ئەوەیە کە لە نێو ئەو جامە زێڕینەدا ئەسپێک ھەیە بە ناوی «ثرۆئەوەی» کە بە ئینگلی بە واتای «فڕێ بدە» یان «فڕێدەر» دێت و ھەر ئەو ئەسپەشە کە دواتر دەبێتە براوەی جامە زێڕینەکە. بانتەم لایەنس وا ئەو قسەیەی بلووم وەردەگرێت کە بلووم ناڕاستەوخۆ مەبەستی ئەوەیە: «گرەو لەسەر ثرۆئەوەی بکە»، بەڵام نایەوێت ڕاستەوخۆ پێی بڵێت، چونکە بلووم لە ڕۆژنامەیەکدا کار دەکات و دەتوانێت زانیاریی نھێنی لەسەر ئەسپەکان بزانێت، بۆیە نابێت وەھا ڕاستەوخۆ سووسە بداتە خەڵکان کە گرەو لەسەر چ ئەسپێک بکەن و نەکەن. ھەرچۆنێک بێت، بانتەم لایەنس سوپاسی دەکات و ڕۆژنامەکەی بۆ بە جێ دەھێڵێت و دەڕوات. بەڵام بلووم بە ھیچ شێوەیەک نازانێت کە ئەم قسە ئاساییەی کردی دواتر لە ئەڵقەی دوانزەیەمدا چ باجێکی دەبێت. پاشان بلووم بیر لە گرەوی سەر یاری دەکاتەوە و دەگاتە شەقامی لەینستەر کە گەرماوێکی تورکی لەوێ ھەیە. لەوێدا پۆستەری بۆنەیەکی وەرزشیی پاسکیلسواری دەبینێت کە دوانیوەڕۆی ھەمان ڕۆژ لە زانکۆ ساز دەدرێت، بلووم بیر لەوە دەکاتەوە کە ئەو ڕیکلامە زۆر خراپە و دەکرا باشتر کرابا. لەوێوە پیاوێک دەبینێت کە بە «کەڕەناژەن» بیری لێ دەکاتەوە، سڵاوێکی لێ دەکات و ئینجا بیر لەوە دەکاتەوە کەشوھەوا زۆر خۆش و بەھەشتییە و ماڵی ئەوەیە لەم کەشوھەوایەدا یاریی کریکێت بکەیت. بە کورتی بیر لە کریکێت و یەک دوو ڕووداوی ئەم یارییە دەکاتەوە. لە کۆتاییدا دەگاتە گەرماوەکە و خۆی دەشوات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=٥. لۆتوسخۆران|ناونیشان=http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a5-%d9%84%db%86%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%ae%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=نەوا موکرجی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325190231/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a5-%d9%84%db%86%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%ae%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Ulysses_(novel)| سەردێڕ=Ulysses (novel)| زمان= ئینگلیزی | سەردان= ٢٨ی ئایاری ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|کتێب|ڕۆمانەکان|ئیرلەند|دەیەی ١٩٢٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Ulysses (James Joyce)}} [[پۆل:کتێبە ئیرلەندییەکان]] [[پۆل:جەیمز جۆیس]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] 0jmlfyaufddj73c3mpx5p9tn9fmrrq2 0 186795 1613791 1404096 2026-07-31T14:08:12Z Ari Qasm 57423 /* دراوەی ڤیدیۆ */ 1613791 wikitext text/x-wiki {{وەسف|کۆنترین ڤیدیۆی یووتیووب}} {{Infobox film | name = {{noitalic|من لە باخچەی ئاژەڵان}} | image = Me at the zoo.webm{{!}}center | alt = | caption = تەواوی ڤیدیۆ | director = | producer = [[جاوید کەریم]] | starring = جاوید کەریم | cinematography = یاکۆڤ لاپیتسکی | editing = | released = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥، ٨:٣١:٥٢ د.ن. (ناوچەی کاتیی پاسیفیک)؛ {{Time ago|April 23, 2005 8:31:52 p.m. PDT}} | runtime = {{Duration|s=19}} | country = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} | language = [[ئینگلیزی]] | italic_title = no }} «'''من لە باخچەی ئاژەڵان'''» ({{بە ئینگلیزی|Me at the zoo}}) یەکەم [[ڤیدیۆ]]یە کە لە [[یووتیووب]] [[بارکردن|بڵاوکرابێتەوە]]، لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥،<ref name=CNN>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2020/04/23/tech/youtube-first-video-jawed-karim-trnd/index.html|نووسەر=Asmelash, Leah|بڵاوکەرەوە=[[CNN]]|سەردێڕ=The first ever YouTube video was uploaded 15 years ago today. Here it is.|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200423180431/https://www.cnn.com/2020/04/23/tech/youtube-first-video-jawed-karim-trnd/index.html}}</ref> ٨:٣١:٥٢ د.ن. بەکاتی ناوچەی کاتیی پاسیفیک، کە ٢٤ی نیسانی ٢٠٠٥ ٣:٣١:٥٢ پ.ن. دەکات بە [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amnestyusa.org/citizenevidence/ |سەردێڕ=Extract Meta Data |وێبگە=Amnestyusa.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> ڤیدیۆکە لەلایەن [[جاوید کەریم]]ی دامەزرێنەری یاریدەدەری وێبگەکەوە بڵاوکراوەتەوە، لە کەناڵێک بەناوی «jawed»ەوە، کە لە ھەمان ڕۆژدا دروست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=jawed – YouTube|ناونیشان=https://www.youtube.com/user/jawed/about|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٥|وێبگە=YouTube|وتەگێڕانەوە=Joined April 24, 2005}}</ref> تۆمارکراو لەلایەن یاکۆڤ لاپیتسکی ھاوڕێی دواناوەندی جاوید لە باخچەی ئاژەڵانی سان دیێگۆ<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hartley|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ=Ten of YouTube's most influential videos|newspaper=Canwest}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=McGuinness|یەکەم=Ross|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Elephants to Gaga|پەڕە=٣٤|newspaper=Metro|وتەگێڕانەوە=IT began with a spectacularly ordinary 18-second clip of man at the zoo, watching some elephants. It has been viewed almost 2 million times.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Meltzer|یەکەم١=Tom|دوایین٢=Phillips|یەکەم٢=Sarah|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=G2: A First Time For Everything|پەڕە=١٤|newspaper=The Guardian (London)|وتەگێڕانەوە="Me at the zoo" is a man called Karim's 19-second long report from the elephant enclosure at San Diego zoo … But its historical significance means that it has had well over a million hits so far.}}</ref> بە کامێراکەی جاوید،<ref name="Miller, Lapitsky"/> لە ڤیدیۆکەدا جاوید دەردەکەوێت لەپێش چەند [[فیل]]ێکدا، و سەرنجێک لەسەر لمۆزە درێژەکانیان دەدات.<ref name="guardian20110411">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/technology/2010/apr/11/youtube-web-video-stars|سەردێڕ=How YouTube made superstars out of everyday people|دوایین=Hoby|یەکەم=Hermione|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١١|newspaper=The Observer|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131023101635/http://www.theguardian.com/technology/2010/apr/11/youtube-web-video-stars|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|بڵاوکەرەوە=Guardian Media Group|نووسەر٢=Tom Lamont|شوێن=Kings Place, London, England, UK|issn=0029-7712|oclc=٥٠٢٣٠٢٤٤|وتەگێڕانەوە=A girl in red hot pants helped elect a US president, a British pensioner became everyone's favourite grandad. In just five years, the YouTube website has invented a new kind of celebrity}}</ref><ref name="Heffernan20090906">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/09/06/magazine/06FOB-medium-t.html|سەردێڕ=Uploading the Avant-Garde|دوایین=Heffernan|یەکەم=Virginia|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١١|وتەگێڕانەوە=The first video on YouTube was uploaded at 8:27 pm. on Saturday, April 23, 2005. It's called Me at the Zoo, and it features the musings of Jawed Karim, one of the site's founders, as elephants nose around in hay behind him.}}</ref> لاپیتسکی، کە قوتابییەکی دکتۆرای فەلسەفەی زانکۆی دێڵاوێر بوو لەو کاتەدا، لە سان دیێگۆ بوو بۆ گەیاندنی لێکۆڵینەوەکەی بۆ کۆمەڵگای کیمیای ئەمریکا.<ref name="Miller, Lapitsky">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Miller |یەکەم١=Beth |سەردێڕ=YouTube's First Upload |ناونیشان=http://www1.udel.edu/udmessenger/vol23no2/stories/alumni-lapitsky.html |magazine=[[University of Delaware messenger]] |شوێن=[[University of Delaware]], Newark, DE 19716|بڵاوکەرەوە=www1.udel.edu/ |بەرگ=٢٣|issue=2 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|via=[[Microsoft Bing]]}} note: the motto of the University of Delaware is "Dare to be first"</ref> == ڕوونووس == ڕوونووسی ڤیدیۆکە بەم شێوەیەیە: {{quote|باشە، وا لێرەین لەپێش، ئێ، فیلەکاندا، ئم، و شتە سەرنجڕاکێشەکەی دەربارەی ئەمان ئەوەیە کە، ئەوەیە کە لمۆزێکی زۆر، زۆر، زۆر، ئم، درێژیان ھەیە، و ئەوە، ئەوە سەرنجڕاکێشە، و ئەوە ھەموو شتێکە کە بتوانم بیڵێم.}} == پێشوازی == ''لۆس ئانجلەس تایمز'' لە ٢٠٠٩دا ڤیدیۆکەی بەم شێوەیە مەزندە کردووە: «وەک یەکەمین ڤیدیۆ کە لە یووتیووب بڵاوکرابێتەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی بینیوە لە گۆڕانی شێوەی بەکارھێنانی ڕەنگاڵە لەلایەن خەڵکییەوە و بووەتە ڕێنیشاندەرێکی ڤیدیۆی ٦٠ چرکەییی سەردەمی ئاڵتوونی».<ref name="LAT20100517">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://articles.latimes.com/2010/may/17/entertainment/la-et-youtube-20100517|سەردێڕ=YouTube turns 5, can't wait to grow up|دوایین=Pham|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٠|newspaper=Los Angeles Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5y6MI3hAC?url=http://articles.latimes.com/2010/may/17/entertainment/la-et-youtube-20100517|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|شوێن=Los Angeles, California, USA|issn=0458-3035|oclc=٣٦٣٨٢٣٧|وتەگێڕانەوە=Born as a clearinghouse for quick, quirky homemade videos, the site now seeks to add more professional and profitable content.}}</ref> ''دە ئۆبزێرڤەر'' کوالیتی بەرھەمھێنانەکەی بە خراپ باسکردووە.<ref name="guardian20110411"/> ''دیجیتاڵ ترێندز'' بە ڤیدیۆیەکی «ھیچکە» و «گالتەجاڕانە» باسی کردووە کە «پێشبینییەکە بۆ داھاتووی یووتیووب».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Elephants have really long trunks' — YouTube's first ever video upload turns seven years old today |ناونیشان=https://www.digitaltrends.com/web/elephants-have-really-long-trunks-youtubes-first-ever-video-upload-turns-seven-years-old-today/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٩|ئیش=[[Digital Trends]] |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> ڤیدیۆکە زیاتر لە ١٧٠ ملیۆن بینەری ھەبووە لە یووتیووب {{As of|٢٠٢١|٧|lc=y}}.<ref name="Me at the zoo">{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|سەردێڕ=Me at the zoo|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=jNQXAC9IVRw|بڵاوکەرەوە=jawed | via=[[YouTube]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> == دراوەی ڤیدیۆ == {| class="wikitable" |+من لە باخچەی ئاژەڵان (تەممووزی ٢٠٢٦) !ناوی کەناڵ !بینینەکان !ڵایکەکان !بەدڵنەبووەکان !تێبینییەکان |- |jawed |٤٠٢٬٢٦٨٬٦٢٩ |١٩٬٠٠٠٬٠٠٠ |١٧٩٬٠٠٠{{تێبینی|ئەم ئامارە ھی ئایاری ٢٠٢١ـە و یووتیووب بەفەرمی زانینی ژمارەی بەدڵنەبووەکانی لەسەر ھەر ڤیدیۆیەکی یووتیووب نەھێشت لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١}} |١٠٬٥٥٣٬٩٢١ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{YouTube|id=jNQXAC9IVRw|title=من لە باخچەی ئاژەڵان}} * {{IMDb title|4238364}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.utoledo.edu/engineering/chemical-engineering/facultystaff/yakovlapitsky.html|سەردێڕ=یاکۆڤ لاپیتسکی پڕۆفیسۆری ئەندازیاری کیمیایی|وێبگە=www.utoledo.edu |بڵاوکەرەوە=زانکۆی تۆڵێدۆ|شوێن=٢٨٠١ ڕۆژاوای تۆڵێدۆ، شەقامی بانکرۆفت، [[ئۆھایۆ]] ٤٣٦٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئینتەرنێت|دەیەی ٢٠٠٠|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|Me at the zoo}} [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] snzr4ufn798qyqhntwzkk00op4nt499 0 187255 1613747 1613635 2026-07-31T12:07:21Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613747 wikitext text/x-wiki {{وەسف|دەرھێنەرێکی ئەنیمێی ژاپۆنی}} {{Infobox person | name = ماکۆتۆ شینکای | native_name = {{Nobold|新海 誠}} | image = Makoto Shinkhai in Moscow.JPG | caption = شینکای لە مۆسکۆ، ٢٠١٣ | birth_name = ماکۆتۆ نیتسوو | birth_date = {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٢|٩}} | birth_place = [[کۆومی، ناگانۆ|کۆومی]]، [[ژاپۆن]] | occupation = [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]]، [[مانگاکا|ھونەرمەندی مانگا]] | education = [[زانکۆی چوۆ]] | nationality = ژاپۆنی | spouse = چیێکۆ میساکا | website = {{ناونیشان|http://shinkaimakoto.jp}} | known_for = ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{ھن}}''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' | signature = Signature of Makoto Shinkai (without "Thank you" remark).svg }} {{Nihongo|'''ماکۆتۆ نیتسوو'''|新津 誠|نیتسوو ماکۆتۆ|لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٧٣}}، ھەروەھا بە {{Nihongo|'''ماکۆتۆ شینکای'''|新海 誠|شینکای ماکۆتۆ}} ناسراوە، [[دروستکەری ئەنیمەیشن]]، [[فیلمسازی|فیلمساز]] و [[مانگاکا|ھونەرمەندێکی مانگا]]ی ژاپۆنییە، کە زیاتر بە دەرھێنانی [[ناوی تۆ]]، کە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|سێیەمین پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمەیشنی نەمرە]]<ref name="Independent.co.uk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|سەردێڕ='Your Name' beats 'Spirited Away' to become highest-grossing anime ever|newspaper=[[The Independent]]|دوایین=Shepherd|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171210180022/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/your-name-spirited-away-highest-grossing-anime-of-all-time-a7530876.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' (٢٠١٩)، لەنێوان کارەکانی تریش وەک ''[[باخچەی وشەکان]]، [[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' و ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' ناسراوە. شینکای لەلایەن ''[[ڤارایتی]]'' بە یەک لەو ١٠ ئەنیمەیتەرەی کە لە ٢٠١٦ سەیر بکرێن ژمێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'Distant Star' creator now in view|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160513003731/http://variety.com/gallery/10-animators-to-watch-2016/#!8/makoto-shinkai-10-animators-to-watch|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ژیان == شینکای خەڵکی [[ناگانۆ (پارێزگا)|پارێزگای ناگانۆ]]یە، کە [[وێژەی ژاپۆنی]]ی لە [[زانکۆی چوۆ]] خوێندووە، لەوێ ئەندامی ناوەندی وێژەی مناڵان بووە و وێنەی کتێبەکانی کێشاوە. شینکای بە دروستکردنی ئەو [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]، ئەنیمێ و [[ڕۆمان]]انەی کە لە قوتابخانەی ناوەندیدا نمایشی کردبوون شوێنی حەزەکەی دەکەوێت. ئەو فیلمە ئەنیمێیانەی کە شینکای حەزی لێیانە ئەمانەن: ''[[قەڵایەک لە ئاسمان]]''، ''[[ناواسیکای دۆڵی با]]'' و ''[[قەڵاکەی کاگلیۆسترۆ]]ی'' [[ھایاو میازاکی]]، ''[[کۆتاییی ئیڤانجیلیۆن]]ی'' [[ھیدیاکی ئاننۆ]] و ''[[پاتلەیبەر ٢]]ی'' [[مامۆروو ئۆشی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Taylor-Foster |یەکەم١=Kim |سەردێڕ='Your Name' Creator Is Approving Scripts For JJ Abrams Remake |ناونیشان=https://www.fandom.com/articles/your-name-jj-abrams-remake |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Fandom |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> شینکای لە چەندین ھەڵسەنگاندندا بە «میازاکیی نوێ» ناوی براوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|سەردێڕ=Makoto Shinkai: Could the anime director be cinema's 'new Miyazaki'?|newspaper=[[گاردیان]]|دوایین=Rose|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811003948/https://www.theguardian.com/film/2016/nov/09/makoto-shinkai-director-anime-your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|سەردێڕ=The Anime Master of Missed Connections Makes Strong Contact in Japan|newspaper=[[نیویۆرک تایمز]]|دوایین=Rich|یەکەم=Motoko|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811002531/https://www.nytimes.com/2016/12/04/movies/the-anime-master-of-missed-connections-makes-strong-contact-in-japan.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەنێویاندا ئەوانەی ئەنیمێ ئادڤۆکەیتز و ئاکتیڤ ئەیمێن<!--—comparisons he calls an "overestimation"-->.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director/ |سەردێڕ=Makoto Shinkai – 'The Place Promised in Our Early Days' Director |ئیش=Active Anime |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181008061506/http://activeanime.com/html/2005/09/27/makoto-shinkai-the-place-promised-in-our-early-days-director}}<!-- http://www.activeanime.com/html/content/view/1000/2/ --></ref> شینکای ھاوسەرگیریی لەگەڵ بەرھەمھێنەر و خانمەکتەری خانەنشین چیێکۆ میساکا کردووە، کە ڕۆڵی لە فیلمەکان لەنێویشیاندا ''[[ڤێرسس(فیلمی ٢٠٠٠)|ڤێرسس]]ی'' [[ڕیووھێی کیتاموورا]] بینیوە؛ کچێکیان بەناوی چیز نیتسوو ھەیە، کە خانمەکتەرێکی بچکۆلەیە و لەدایکبووی ٢٠١٠یە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|سەردێڕ=君の名は。」新海誠監督の妻は女優・三坂知絵子だった|trans-title='Your Name' director Makoto Shinkai's wife, Misaka Chieko, was an actress|زمان=ja|وێبگە=[[Kodansha|Nikkan Gendai]]|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180308231605/https://www.nikkan-gendai.com/articles/view/geinox/191829/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|سەردێڕ=Anime Director Makoto Shinkai's Daughter Chise Niitsu Gets 1st Starring Film Role|وێبگە=Anime News Network|دوایین=Sherman|یەکەم=Jennifer|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180811034848/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-06-23/anime-director-makoto-shinkai-daughter-chise-niitsu-gets-1st-starring-film-role/.132915|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەسارۆچکەی [[٥٥٢٢٢ ماکۆتۆشینکای]] بە ناوی ئەمەوە ناونراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|سەردێڕ=JPL Small-Body Database Browser — 55222 Makotoshinkai (2001 RP63)|بڵاوکەرەوە=[[ناسا]]|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180412073334/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=55222|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == پیشە == دوای ئەوەی لە ئازاری ١٩٩٦ بەشی وێژەی [[زانکۆی چوۆ]] تەواو دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=新海誠監督×川田十夢氏、母校で対談 {{!}} 中央大学グローバル人材育成推進事業|ناونیشان=http://globalization.chuo-u.ac.jp/global_person/special/taidan4/|وێبگە=globalization.chuo-u.ac.jp|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191206114836/http://globalization.chuo-u.ac.jp/global_person/special/taidan4/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئیشێکی لە [[فالکام]]، کە کۆمپانیایەکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە دەست کەوت و لەوێ بۆ ماوەی پێنج ساڵ کاری کرد و ڤیدیۆ کلیپی بۆ کایەکان و لەگەڵیشیدا گرافیک دیزایینی بۆ ناوەڕۆکی وێب دروست دەکرد.<ref name="ANN Interview 2011">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|سەردێڕ=Interview: Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|دوایین=Manry|یەکەم=Gia|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150217085711/http://www.animenewsnetwork.com/interview/2011-08-16/interview-makoto-shinkai|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شینکای لەم ماوەیە چاوی بە [[تێنمۆن (ئاوازدانەر)|تێنمۆن]]ی ئاوازدانەر کەوت، کە دواتر چەندین مۆسیقای بۆ فیلمەکانی شینکای تۆمار کرد. شینکای لە ١٩٩٩، ''[[ئەو و پشیلەکەی]]ی'' بڵاو کردەوە، کە پارچەیەکی کورتی پێنج خولەکیی ڕەش و سپی بوو. فیلمەکە چەندین خەڵاتی بەدەست ھێنا، لەنێویشیاندا گراند پڕایز لە ١٢یەمین پێشبڕکێی دۆگا سی جی ئەنیمەیشن (٢٠٠٠). دۆگا کۆمپانیایەکی سەربەخۆی قازانجنەویستە کە بۆ ھاندان بە نەرمامێر و ئامۆژگاری بۆ ئەو ئەنیمەیتەرانەی کە لە ئاستی سەرەتادان دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.doga.co.jp/english/top.html|سەردێڕ=Project Team DoGA|وێبگە=DoGA|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090807070720/http://www.doga.co.jp/english/top.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم کورتەفیلمە ژیانی پشیلەیەک بەتەواوی لە ڕوانگەی پشیلەکەوە دەگێڕێتەوە، کە کات لەگەڵ خاوەنەکەی کە کچێکی گەنجە تێدەپەڕێنێت. شینکای دوای بەدەستھێنانی گراند پڕایز، سەبارەت بە درێژەدان دەستی بە بیرکردنەوە کرد لەکاتێکدا بەردەوام بوو لە کارکردن بۆ فالکام. لە حوزەیرانی ٢٠٠٠، شینکای ئیلھامێکی بۆ ھات تا بە کێشانی وێنەی کچێک لە کابینەیەکی فڕۆکەوانیدا کە [[مۆبایل]]ێکی ھەڵگرتووە دەست بە ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]'' بکات. دوای ماوەیەک، لەلایەن ''مانگا زوو'' (کە لەمڕۆدا ئەپلیکەیشنێکی مۆبایلە ھۆشمەندەکانە) پەیوەندیی پێوە کرا کە بە پێدانی یارمەتییەک پێشنیاری کارکردنیان لەگەڵی پێشکەش کرد تا بیرۆکەکەی بگۆڕن بۆ ئەنیمێیەک کە بتوانن بیفرۆشن. لە ئایاری ٢٠٠١، وازی لە پیشەکەی فالکام ھێنا و دەستی بە کارکردن لەسەر ''دەنگەکان'' کرد. شینکای لە چاوپێکەوتنێکدا، ئاماژەی بەوە دا کە بەرھەمھێنانەکە نزیکەی حەوت مانگ لە کاری جددیی خایاند.<ref name="ANN Interview 2011"/> ''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور''، ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]ی'' بەدوادا ھات، کە فیلمێکی ٩٠ خولەکییە و لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ لە سەرتاسەری ژاپۆن بڵاو کرایەوە. فیلمەکە بە ڕەخنەوە ستایش کرا، و چەندین شانازیشی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|سەردێڕ=Makoto Shinkai|بڵاوکەرەوە=Japan Speaker Bureau|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235424/https://www.japanspeakerbureau.com/en/speakers/makoto-shinkai/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|سەردێڕ=Glowing visuals, sweetly emotional tale mark strong anime feature debut|newspaper=[[The Seattle Times Company|The Seattle Times]]|دوایین=Shannon|یەکەم=Jeff|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235713/https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/glowing-visuals-sweetly-emotional-tale-mark-strong-anime-feature-debut/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]'' بوو کە بۆ یەکەم جار لە ٣ی ئازاری ٢٠٠٧ بڵاو کرایەوە. فیلمەکە لە سێ کورتەفیلم پێکھاتووە کە ئەمانەن: ''گوڵی داری گێلاس''، ''ئاسمانگەڕ''، و ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|سەردێڕ=Five Centimeters Per Second|magazine=[[ڤارایتی|Variety]]|دوایین=Scheib|یەکەم=Ronnie|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141224232641/http://variety.com/2008/film/reviews/five-centimeters-per-second-1200536043/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆی ماوەی کاتەکە نزیکەی ٦٣ خولەکە. لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ ڕۆژنامەی سەرەکیی ناگانۆ، ''شینانۆ ماینیچی شینبوون'' ئەنیمەیشنێکی بازرگانیی تەلەڤیزیۆینیی شینکایی بڵاو کردەوە. شینکای وەک پشوویەکی دوای تەواوکردنی ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا''، ٢٠٠٨ی لە لەندەن بەسەر برد. لە ٢٠٠٩ گەڕایەوە ژاپۆن تا دەست بە کاری پڕۆژەی دواتری بکات. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ دوو بیرۆکەی وێنەکێشانی بۆ ئەم فیلمە بڵاو کردەوە. شینکای ئاماژەی بەوە دا کە دەبێتە درێژترین فیلمی ئەنیمەیشنی کە تا ئەمڕۆ دروستی کردبێت، و چیرۆکەکەی بە فیلمێکی گورجوگۆڵی ئەنیمەیشن وەسف کردووە کە لەسەر سەرکێشی، ئاکشن و خۆشەویستیی کچێکی ڕووخۆش و بوێر لە گەشتێک تا بڵێت «ماڵاوا» چەقی گرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime/ |سەردێڕ=Distant Star's Shinkai Posts Images for Next Anime |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100819131217/http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-12-24/distant-star-shinkai-posts-images-from-next-anime |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠، شینکای ئەوەی ئاشکرا کرد کە کاری دواتری بە ناونیشانی ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون|ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]'' دەبێت. تڕەیلەرێک لە ٩ی تشرینی دووەم بڵاو کرایەوە، و فیلمەکەش لە ٧ی ئایاری ٢٠١١ بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |سەردێڕ=Paradise Kiss, Mardock Scramble, Gon Promos Streamed (Makoto Shinkai's latest work, Hoshi o Ou Kodomo, to have teaser on November 9) |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101104052331/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-02/paradise-kiss-mardock-scramble-gon-promos-streamed |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |سەردێڕ=Makoto Shinkai's Hoshi o Ou Kodomo Teaser Posted in HD |بڵاوکەرەوە=Anime News Network |دوایین=Loo |یەکەم=Egan |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101110204834/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-11-09/makoto-shinkai-hoshi-o-ou-kodomo-teaser-posted-in-hd |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> فیلمی دواتری ''[[باخچەی وشەکان]]'' بوو کە لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٣ بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.digitaljournal.com/article/350036|سەردێڕ=Video: Japanese anime movie 'Garden of Words' 5-min preview|بڵاوکەرەوە=Digital Journal|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141104005750/http://www.digitaljournal.com/article/350036|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦، شینکای ''[[ناوی تۆ]]ی'' بڵاو کردەوە. ھەڵسەنگاندنەکانی فیلمەکە ئەرێنی بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.metacritic.com/movie/your-name|سەردێڕ='Your Name.' Reviews|بڵاوکەرەوە=[[مێتاکریتیک]]|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625184332/http://www.metacritic.com/movie/your-name|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەنێویشیاندا ھەڵسەنگاندنی توێژەری میدیا، ڕام پارکاش دڤێڤیدی ھەبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dwivedi|یەکەم=Ram Prakash|ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=Your Name: A Study of Imagery and Post-Postmodernity in Cinema|ناونیشان=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.30776.98565|doi=10.13140/RG.2.2.30776.98565}}</ref> کە فیلمەکەی بە چیرۆکەکەی، ئەندێشەکەی، ئەنیمەیشنەکەی، مۆسیقاکەی، کێشە سۆزدارییەکەی، و بەکارھێنانی شارەزایانەی بابەتەکانی پێش پێشنوێگەری وەسف کرد. ھەروەھا فیلمەکە سەرکەوتنێکی بازرگانیش بوو، کە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمەکان لە ژاپۆن|پێنجەم پڕداھاتترین فیلمی نەمر لە ژاپۆن]]. پاشان تا ٢٠١٩ و بە پێشدانەوەی ''[[ڕووحە ڕفێنراوەکە]]ی'' ھایاو میازاکی، فیلمەکە بووە [[پێڕستی پڕداھاتترین فیلمە ئەنیمێیەکان|پڕداھاتترین فیلمی ئەنیمێ]]ی نەمر لە سەرتاسەری جیھاندا.<ref name="Independent.co.uk"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|سەردێڕ=How Anime 'Your Name' Became an Unlikely Phenomenon|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020175606/http://www.hollywoodreporter.com/news/how-anime-your-name-became-an-phenomenon-969255|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پڕۆژەی دواتری شینکای ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' بوو کە لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٩ لە ژاپۆن بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|سەردێڕ=Anime directors Mamoru Hosoda, Makoto Shinkai working on new films|وێبگە=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer.net]]|دوایین=Bayle|یەکەم=Alfred|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171126151124/https://entertainment.inquirer.net/226516/anime-directors-mamoru-hosoda-makoto-shinkai-working-new-films|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=Variety|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Readies 'Weathering'|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181219043932/https://variety.com/2018/film/asia/your-name-director-makoto-shinkai-weathering-1203092067/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == کارەکان == === فیلم === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2"|ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="5" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |ڕۆڵ ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]] ! scope="col"| نووسەر ! scope="col"| [[بەرھەمھێنەری فیلم|بەرھەمھێنەر]] ! scope="col"| ھی تر ! scope="col"| [[ئەکتەر]] |- ! scope=row| ''The World be Enclosed''{{ھن}}(囲まれた世界 ''کاکۆمارێتا سێکای'') | ١٩٩٨ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | [[کورتەفیلم]] |- ! scope=row| ''جیھانەکانی تر''{{ھن}}(遠い世界 ''تۆی سێکای'') | ١٩٩٨ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[ئەو و پشیلەکەی]]''{{ھن}}(彼女と彼女の猫 ''کانۆجۆ تۆ کانۆجۆ نۆ نیکۆ'') | ١٩٩٩ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | {{Yes}} | پشیلەکەی ([[نواندنی دەنگی]]) | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]''{{ھن}}(ほしのこえ ''ھۆسی نۆ کۆیێ'') | ٢٠٠٢ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes|ئەنیمەیتەر}} | {{Yes}} | نۆبۆروو تێراوۆ (نواندنی دەنگی) | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[میننا نۆ ئووتا]]'': «ئێگاوۆ»{{ھن}}(みんなのうた「笑顔」) | ٢٠٠٣ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین]]''{{ھن}}(雲のむこう、約束の場所 ''کومۆ نۆ موکۆ، یاکوسۆکوو نۆ باشۆ'') | ٢٠٠٤ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * نیگارکێشیی باکگراوند * دیزایین * ئاوازی شیعری گۆرانی}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا]]''{{ھن}}({{قت|秒速5センチメートル}} ''یۆسۆکوو گۆ سێنچیمێتوورێ'') | ٢٠٠٧ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆرەدەکان * دەرھێنەری ھونەری * دیزایینی ڕەنگ}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئەو منداڵانەی کە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون]]''{{تێبینی|group=upper-alpha|name=Children Chase Voice|ھەروەھا بە ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون'' یان ''گەشتی ئاگارتا'' ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Osmond|یەکەم=Andrew|سەردێڕ='Children Who Chase Lose Voices' Renamed 'Journey to Agartha'|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-05-26/children-who-chase-lose-voices-renamed-journey-to-agartha|بڵاوکەرەوە=Anime News Network|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref>}}{{ھن}}(星を追う子ども ''ھۆسی ئۆو کۆدۆمۆ'') | ٢٠١١ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * وێنەگری سینەمایی * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[دارێکا نۆ مانازاشی|تێڕوانینی کەسێک]]''{{ھن}}(だれかのまなざし ''دارێکا نۆ مانازاشی'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | کورتەفیلم |- ! scope=row| ''[[باخچەی وشەکان]]''{{ھن}}(言の葉の庭 ''کۆتۆنۆھا نۆ نیوا'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ناوی تۆ]]''{{ھن}}(君の名は。 ''کیمی نۆ نا وا'') | ٢٠١٦ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]''{{ھن}}(天気の子 ''تێنکی نۆ کۆ'')<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|magazine=The Hollywood Reporter|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|سەردێڕ='Your Name' Director Makoto Shinkai Announces New Anime Feature|دوایین=Blair|یەکەم=Gavin J.|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181227123322/https://www.hollywoodreporter.com/news/makoto-shinkai-announces-new-anime-feature-1169357|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | ٢٠١٩ | {{Yes}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * وێنەگری * دیزایینی ڕەنگ * دەستکاریکردن}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |} === کایە ڤیدیۆیییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="3" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| دەرھێنەر ! scope="col"| ئەنیمەیتەر ! scope="col"| ھی تر |- ! scope=row| ''[[The Legend of Heroes V: A Cagesong of the Ocean]]'' | ١٩٩٩ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | وەک ماکۆتۆ نیتسوو |- ! scope=row| ''[[Ys II: Ancient Ys Vanished – The Final Chapter|Ys II Eternal]]'' | ٢٠٠٠ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | وەک ماکۆتۆ نیتسوو |- ! scope=row| ''[[گەمژە تاڵ و شیرینەکان]]'' | ٢٠٠١ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[با: ھەناسەیەک لە دڵەوە]]'' | ٢٠٠٢–٠٤ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ھاروو نۆ ئاشیۆتۆ]]'' | ٢٠٠٤ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |- ! scope=row| ''[[ئی ئێف: چیرۆکی ئەفسانەییی دووانەکە]]'' | ٢٠٠٦ ٢٠٠٨ | {{Yes|بەڵێ{{ھن}}{{بچووک|(تڕەیلەر & دەکرێتەوە)}}}} | style="background:#d3d3d3;"| | style="background:#d3d3d3;"| | |} === بازرگانییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" |ناونیشان ! scope="col" rowspan="2" |ساڵ ! scope="col" colspan="3" |متمانەپێکراو وەک ! scope="col" rowspan="2" |تێبینییەکان |- ! scope="col"| دەرھێنەر ! scope="col"| دەستکاریکەر ! scope="col"| ھی تر |- ! scope=row| ''Bosphorus Tunnel''{{ھن}}(ボスポラス海峡トンネル ''Bosuporasu Kaikyō Ton'neru'') | ٢٠١١ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes|نیگارکێشیی باکگراوند}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن [[تایسێ کۆرپۆرەیشن]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM | trans-title = Other voices – Taisei TV CM | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033343/http://shinkaimakoto.jp/taisei | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Sri Lanka Highway''{{ھن}}(スリランカ高速道路 ''Suriranka Kōzokudōro'') | ٢٠١٣ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * وێنەگری}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن، و ئاوازی گۆرانیی {{Nihongo|«شەڕ»|ファイト|فایتۆ}} لەلایەن [[ئانری کوماکی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「スリランカ高速道路」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM "Sri Lanka highway" | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033502/http://shinkaimakoto.jp/taisei2 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Vietnam Noi Bai Airport''{{ھن}}(ベトナム・ノイバイ空港 ''Betonamu Noibai Kūkō'') | ٢٠١٤ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * وێنەگرتن}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» 大成建設テレビCM「ベトナム・ノイバイ空港」篇 | trans-title = Other voices – Taisei TV CM "Vietnam Noi Bai Airport" | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141010033220/http://shinkaimakoto.jp/taisei3 | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Z-Kai: Cross Road''{{ھن}}(Ｚ会 「クロスロード」 ''Kurosu Rodo'') | ٢٠١٤ | {{Yes}} | style="background:#d3d3d3;"| | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان * سیناریۆ * بەرھەمھێنان * سەرپەرشتی}} | بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن زێد-کای<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://shinkaimakoto.jp/Zkai | سەردێڕ = Other voices-遠い声-» Ｚ会「クロスロード」 | trans-title = Other voices – Z-Kai: Cross Road | زمان = ja | بڵاوکەرەوە = Makoto Shinkai / CoMix Wave Films | ڕێکەوتی سەردان = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤| ڕەوشی ناونیشان=مردوو | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20141016231517/http://shinkaimakoto.jp/Zkai | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ | df = mdy-all}}</ref> |- ! scope=row| ''Thomson–East Coast MRT Line'' (MRTトムソン・イーストコースト線 ''MRT Tomuson īsuto Kōsuto-sen'') |٢٠١٨ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان}} |بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line|سەردێڕ=Acclaimed 'Your Name' director Makoto Shinkai directs TV ad on Thomson-East Coast Line|دوایین=Lam|یەکەم=Lydia|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=[[The Straits Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/acclaimed-your-name-director-makoto-shinkai-directs-tv-ad-on-thomson-east-coast-line |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> |- ! scope=row| ''New Yangon Specialist Hospital'' (ヤンゴン新専門病院 ''Yangon Shin Senmon Byōin'') |٢٠٢٠ | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes| * ستۆریبۆردەکان}} |بازرگانیی تەلەڤیزیۆنیی بڵاوکراوە لەلایەن تایسێ کۆرپۆرەیشن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|سەردێڕ=Makoto Shinkai highlights Myanmar in new ad for Taisei Corporation|وێبگە=So Japan|بڵاوکەرەوە=[[Anime Festival Asia]]|دوایین=Freakpool|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210720221157/https://sojapan.jp/2020/03/makoto-shinkai-highlights-myanmar-in-new-ad-for-taisei-corporation|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |} === کارە وێژەیییەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |ناونیشان ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |بڵاوکەرەوە ! scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" | ''تەمبەڵ'' | ١٩٩٤ | {{N/a}} | کتێبی وێنەدار |- ! scope="row" | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا'' | ٢٠٠٧ | [[میدیا فاکتۆری]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''باخچەی وشەکان'' | ٢٠١٤ | [[کادۆکاوا شۆتن]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ]]'' | ٢٠١٦ | [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]] | ڕۆمان |- ! scope="row" | ''[[ناوی تۆ (ڕۆمان)|ناوی تۆ. لە لایەکی ترەوە: زەمینی]]'' | ٢٠١٦ | کادۆکاوا | سووکەڕۆمان؛ ھاونووسەر: [[ئاراتۆ کانۆو]]. |- ! scope="row" | ''ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم'' | ٢٠١٩ | [[کادۆکاوا کۆرپۆرەیشن|کادۆکاوا]] | ڕۆمان |} === کۆمیکەکان === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |ناونیشان ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |{{قت|بڵاوکەرەوە(کان)}} ! scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" | ''لە پشت تاوەرەکە'' | ٢٠٠٢ | {{N/a}} | |- ! scope="row" | ''دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور'' | ٢٠٠٤ | [[کۆدانشا]] | |- ! scope="row" | ''ئەو شوێنەی لە ڕۆژانی سەرەتاماندا بەڵێنی پێ داین'' | ٢٠٠٦ | کۆدانشا | |- ! scope="row" | ''٥ سانتیمەتر لە چرکەیەکدا'' | ٢٠١٠–١١ | کۆدانشا{{ھن}}[[ڤێرتیکاڵ (کۆمپانیا)|کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ]] {{بچووک|(ئینگلیزی)}} | |- ! scope="row" | ''ئەو منداڵانەی کە لە قووڵایییەکی زۆرەوە دوای دەنگە ونبووەکان دەکەون'' | ٢٠١١ | میدیا فاکتۆری | |- ! scope="row" | ''باخچەی وشەکان'' | ٢٠١٣ | کۆدانشا{{ھن}}کۆمپانیای ڤێرتیکاڵ {{بچووک|(ئینگلیزی)}} | |- ! scope="row" | ''ناوی تۆ'' | ٢٠١٦ | میدیا فاکتۆری | |} === نیگارەکان === * {{Nihongo|''دەمەوێت بتپارێزم''|きみを守るためにぼくは夢をみる|کیمی ئۆ مامۆروو تامێ نی بۆکوو وا یوومێ ئۆ میروو}} — نیگار (٢٠٠٣–٢٠١١) == پێداھەڵوتنەکان == {|class="wikitable sortable" ! ساڵ ! خەڵات ! پۆل ! ئیش/پاڵێوراو ! ئەنجام ! سەرچاوەکان |- | align="center" | ٢٠٠٣ | ٨ەمین خەڵاتی ئەی ئێم دی | باشترین دەرھێنەر | ''[[دەنگەکانی ئەستێرەیەکی دوور]]'' | rowspan=2 {{براوە}} | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|سەردێڕ={{قت|Digital Contents of the Year '02／第8回 AMD アワード}}|trans-title=Digital Contents of the Year '02 / 8th AMD Award|زمان=ja|وێبگە=Amd.or.jp|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213037/https://amd.or.jp/award/09_01/index.html#08|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | align="center" rowspan="3" | ٢٠١٦ | ٢٩یەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی تۆکیۆ]] | خەڵاتی ئاریگاتۆ | rowspan="9" | ''[[ناوی تۆ]]'' |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|سەردێڕ='Yesterday' Takes Top Prize at Tokyo Film Festival|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211451/https://variety.com/2016/film/asia/yesterday-takes-top-prize-at-tokyo-film-festival-1201908344/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٤١ەمین [[خەڵاتی ھۆچی فیلم]] | باشترین دەرھێنەر |{{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|سەردێڕ=報知映画賞ノミネート歴代受賞結果まとめ|بڵاوکەرەوە=Pick Scene|زمان=ja|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200226123847/https://pixiin.com/award-hochi-eigashou-all/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٢٩یەمین [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان]] | [[خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | {{براوە}} | |- | align="center" rowspan="6" | ٢٠١٧ | [[٤٤ەمین خەڵاتی ئانی]] | [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] | rowspan=4 {{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|سەردێڕ=Annie Awards 2016 winners list: 'Inside Out' takes top prizes|magazine=[[Entertainment Weekly]]|دوایین=Coggan|یەکەم=Devan|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213823/https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٥٩یەمین [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن]] | [[خەڵاتی بلوو ڕۆبن بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|سەردێڕ=Blue Ribbon Awards Crowns "Shin Godzilla" Best Japanese Film of 2016|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180826113702/http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/01/26/blue-ribbon-awards-crowns-shin-godzilla-best-japanese-film-of-2016|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[١١یەمین خەڵاتی ئاسیان فیلم]] | باشترین سیناریۆ |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|سەردێڕ=11th Asian Film Awards – Nominees 2017|بڵاوکەرەوە=Asian Film Festivals|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170819192533/https://asianfilmfestivals.com/2017/01/12/11th-asian-film-awards-nominees-2017/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[٤٠ەمین خەڵاتی ئەکادیمیی ژاپۆن]] | [[خەڵاتی فیلمی ئەکادیمیی ژاپۆن بۆ دەرھێنەری ساڵ|دەرھێنەری ساڵ]] |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|سەردێڕ=Kore'eda's 'Our Little Sister' Scores Record Nominations For Japanese Awards|magazine=Variety|دوایین=Schilling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213308/https://variety.com/2016/film/asia/our-little-sister-nominations-japanese-awards-1201682563/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠١٧ | [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | rowspan=2 {{براوە}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-02-23/yuri-on-ice-a-silent-voice-win-tokyo-anime-award-festival-top-prizes/.112594|سەردێڕ=Yuri!!! on Ice, A Silent Voice Win Tokyo Anime Award Festival's Top Prizes|ئیش=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|یەکەم=Egan|دوایین=Loo|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |- | ٢٦ەمین [[خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆنی|خەڵاتی ڕەخنەگرانی فیلمی ژاپۆن]] | باشترین دەرھێنەری ئەنیمەیشن |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://jmcao.org/past-awards.html|سەردێڕ=日本映画批評家大賞 公式サイト|script-title=ja:第26回受賞作品|trans-title=The 26th Winning Work|وێبگە=Japan Movie Critics Awards Official Website|زمان=ja|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180812213421/http://jmcao.org/past-awards.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | align="center" rowspan="3" | ٢٠٢٠ | rowspan="2" | [[٤٧ەمین خەڵاتی ئانی]] | [[خەڵاتی ئانی بۆ دەرھێنان لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ دەرھێنانی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] | rowspan="3" | ''[[ئاو و ھەوا لەگەڵ تۆ دەگۆڕم]]'' | rowspan=2 {{پاڵێوراو}} | rowspan="2" |<ref name="Annie 2020">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2020-annie-award-winners-complete-list-1258805/item/best-animated-feature-2020-annie-award-winners-1269738|سەردێڕ=2020 Annie Award Winners {{!}} Complete List|magazine=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]]|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> |- | [[خەڵاتی ئانی بۆ نووسین لە بەرھەمێکی تایبەتمەند#دەیەی ٢٠١٠|دەستکەوتی بەرچاو بۆ نووسینی بەرھەمێکی تایبەتمەندی ئەنیمەیشن]] |- | [[فێستیڤاڵی خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ]]ی ٢٠٢٠ | [[خەڵاتی تۆکیۆ ئەنیمێ#باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرھێنەر]] | {{براوە}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/02/05-1/weathering-with-you-demon-slayer-win-anime-of-the-year-at-tokyo-anime-awards-festival-2020|سەردێڕ=Weathering With You, Demon Slayer Win Anime of the Year at Tokyo Anime Awards Festival 2020|یەکەم=Daryl|دوایین=Harding|ئیش=[[کڕەنچیڕۆل]]|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان|گرووپ=upper-alpha}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Makoto Shinkai}} * [http://shinkaimakoto.jp/ وێبگەی ماکۆتۆ شینکای] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210094615/http://shinkaimakoto.jp/ |date=١٠ی شوباتی ٢٠٢١ }} {{In lang|ja}} * [http://en.shinkaiworks.com/ دەروازەی فەرمیی ماکۆتۆ شینکای] * {{IMDb name|1396121}} * {{AllMovie name|399602}} * {{Rotten Tomatoes person|makoto_shinkai}} * {{ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ|people|3487}} *[http://www.sf-encyclopedia.com/entry/shinkai_makoto ماکۆتۆ شینکای] لە [[ئینسایکڵۆپیدیای خەیاڵیی زانستی]] {{ماکۆتۆ شینکای}} {{خەڵاتی فیلمی وەرزشیی نیکان بۆ باشترین دەرھێنەر}} {{کۆمیکس وەیڤ فیلمز}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|ژیاننامە|فیلم|کایەی ڤیدیۆیی|ئەنیمەیشن}} [[پۆل:خەڵکی پارێزگای ناگانۆ]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی چوۆ]] [[پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمێ]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:ھونەرماندانی خەیاڵیی ژاپۆنی لەسەر بنچینەی تێڕامان]] [[پۆل:ھونەرمەندانی فانتازیا]] [[پۆل:وێنەکێشانی مانگا]] [[پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ]] tchf71mvbawz61m3gjcsqio94asuaf6 0 187344 1613758 1613527 2026-07-31T12:10:41Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613758 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قائمشەھر | ناوی_خۆماڵی = قائم‌شهر | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Qaemshahr 1.jpg | spacing = ٢ | size = 300 | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|ئێران]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای مازەندەران|مازەندەران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی قائمشەھر|قائمشەھر]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠٤٬٩٥٣ کەس | دانیشتووان_لە = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی تەبەری|تەبەری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = | وێبگە = [https://www.ghaemshahr.ir www.ghaemshahr.ir] }} '''قائمشەھر''' ({{Pronunciation|Qaemshahr.ogg}}) یەکێک لە گەورەترین شارەکانی [[پارێزگای مازەندەران]] لە [[ئێران]] و ناوەندی [[شارستانی قائمشەھر]]ە. ئەم شارە یەکێکە لە شارە کۆنەکانی ئێران. قائمشەھر کەوتووەتە داوێنی چیاکانی ئەلبورز لە باکووری ئێران. زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە بە [[زمانی تەبەری]] قسە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.amar.org.ir/english|سەردێڕ=Statistical Center of Iran > Home}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/IR/35/Qaem_Shahr.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221001082439/http://www.fallingrain.com/world/IR/35/Qaem_Shahr.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://travital.com/city/qaem-shahr/</ref><ref>https://www.itto.org/iran/city/Qaem-Shahr/</ref><ref>https://www.rai.ir/page-rai/fa/0/form/pId9820 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629045312/https://www.rai.ir/page-rai/fa/0/form/pId9820 |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ }}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای مازەندەران]] * [[شارستانی قائمشەھر]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|تەبەرستان}} {{ئێران-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Qaem Shahr}} [[پۆل:پارێزگای مازەندەران]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] qgxqalpufj5v7us98clr9q6lmtrcux6 0 207299 1613831 1613605 2026-07-31T17:23:19Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:تەلەڤیزیۆن|تەلەڤیزیۆن]] 1613831 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی | image = The world must officially recognize that Russia has become a terrorist state - address by the President of Ukraine. (51941720577) (cropped).jpg | caption = زێلێنسکی لە ساڵی ٢٠٢٢ | native_name = {{nobold|Володимир Зеленський}} | native_name_lang = ئوکراینی | order = شەشەمین | office = سەرۆک کۆماری ئوکراینا | primeminister = {{ubl|[[ڤۆلۆدیمیر گرۆیسمان]]|[[ئۆلێکسی ھۆنچارووک]]|[[دێنیس شمیھال]]}} | term_start = ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩ | term_end = | predecessor = [[پێترۆ پۆرۆشێنکۆ]] | successor = | birth_date = {{birth date and age|١٩٧٨|١|٢٥|df=yes}} | birth_place = [[کریڤۆی ڕیھ]]، [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئوکراینا|کۆماری سۆسیالیستی ئوکراینا]]، [[یەکێتیی سۆڤیەت]]{{ھن}}([[ئوکراینا]]ی ئێستا) | education = | party = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|سەردێڕ=Центральна виборча комісія України - WWW відображення ІАС «Вибори Президента України 2019»|script-title=uk:Зеленський Володимир Олександрович|trans-title=Elections of the President of Ukraine 2019|وێبگە=[[Central Election Commission (Ukraine)]]|زمان=uk|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220214025015/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | otherparty = [[خزمەتکاری گەل]] (٢٠١٨–ئێستا) | occupation = {{hlist|سیاسەتوان|ئەکتەر|کۆمێدیکار}} | spouse = {{marriage|[[ئۆلێنا زێلێنسکا]]|٢٠٠٣}} | children = ٢ | residence = [[کۆشکی مارینسکی]] | father = ئۆلێکساندر زێلێنسکی | signature = Autograph-VolodymyrZelensky.svg | signature_alt = Volodymyr Zelenskyy's signature | website = {{URL|president.gov.ua/en}} | alma_mater = [[زانکۆی ئابووریی نیشتمانیی کیێڤ]] (بەکالۆریۆسی یاسا) }} '''ڤۆلۆدیمیر ئۆلکساندرۆڤیچ زێلێنسکی''' ({{بە ئوکراینی|Володимир Олександрович Зеленський}}؛ {{بە ئینگلیزی|Volodymyr Zelenskyy}}؛ لەدایکبووی ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨) سیاسەتوان و [[سەرۆک کۆماری ئوکراینا]]یە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=News|یەکەم=A. B. C.|سەردێڕ=What to know about Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy|ناونیشان=https://abcnews.go.com/International/ukrainian-president-volodymyr-zelenskyy/story?id=83085078|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=ABC News|زمان=en}}</ref> کە لە دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردنەکان لە ٢٠١٩ەوە ھەتا ئێستا ئەو پۆستەی پێیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ukraine election: Comedian Zelensky wins presidency by landslide|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> ئەو جگە لەوەی سیاسەتوانی، ھەروەھا نووسەری فلیم، دەرھێنەر و ئەکتەریش بووە، کە بە ڕۆڵە کۆمێدییەکانی لە فلیمەکان، کاری دەرھێنەری و بەرھەمھێنان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Volodymyr Zelenskyy used to be an actor and a comic, now he's Ukraine's wartime President|ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/volodymyr-zelenskyy-used-to-be-an-actor-and-a-comic-now-hes-ukraines-wartime-president/articleshow/89814343.cms|newspaper=The Economic Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> زێلێنسکی بە یەکێک لە سیاسییە دژە ڕووسەکان ناسراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Volodymyr Zelenskyy}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئوکراینا|فیلم|کۆمیدیا|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:جووە ئوکراینییەکان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئوکراینا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەر-سیاسەتمەدارەکانی ئۆکرانیا]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] ots6glsp8ib0p3nvr3uxdj02qn5ns7l 0 207810 1613967 1486084 2026-08-01T08:50:42Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613967 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} ئۆلێسکی یوریۆڤیچ ڕێزنیکۆڤ (بە [[زمانی ئوکراینی|ئوکرانی]]: Олексій Юрійович Резніков ; بە ئینگلیزی: Oleksii Reznikov، لە دایکبووی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٦) پارێزەر و سیاسەتوانی ئوکراینییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parliament sacks Deputy Prime Minister Reznikov|ناونیشان=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3344183-parliament-sacks-deputy-prime-minister-reznikov.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.ukrinform.net|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324200643/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3344183-parliament-sacks-deputy-prime-minister-reznikov.html|url-status=dead}}</ref> کە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ەوە وەک وەزیری بەرگری ئوکراینا دەستبەکار بووە. پێش ئەوەی ببێتە وەزیری بەرگری لە چەن پۆستێکی دیکەی سیاسی کاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kitsoft|سەردێڕ=Cabinet of Ministers of Ukraine - Verkhovna Rada has appointed the new composition of the Cabinet of Ministers of Ukraine|ناونیشان=https://www.kmu.gov.ua/en/news/verhovna-rada-ukrayini-priznachila-sklad-novogo-kabinetu-ministriv-ukrayini|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.kmu.gov.ua|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئوکراینا}} {{پۆلی کۆمنز|Oleksii Reznikov}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:زیندووان]] 2ygu8vp2fxfzlluyxdqw96mq9vnd2mv 14 210033 1613798 1047530 2026-07-31T14:52:28Z SakuraBot 51806 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1613798 wikitext text/x-wiki [[پۆل:دەرھێنەرە ئەمریکییەکان]] tk7gnqjkdll8rd64cv5e2qokkbc5btd 0 211973 1613896 1534943 2026-08-01T02:16:04Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613896 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''کۆت سارانگ''' گوند و ئەنجوومەنێکی یەکگرتووی پاکستانە، ژێر بەشێکی بەڕێوەبەرایەتیی مەڵبەندی چاکوالە لە [[پەنجاب، پاکستان|پارێزگای پەنجابی]] پاکستان.<ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=6&dn=Chakwal Tehsils & Unions in the District of Chakwal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124031142/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=6&dn=Chakwal|date=2008-01-24}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Kot_Sarang.html |سەردێڕ=Location of Kot Sarang - Falling Rain Genomics |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430020423/http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Kot_Sarang.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{authority control}}{{کۆلکە}}{{تووڵی دەروازە|پاکستان|جوگرافیا||||}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} tv3nqmv764ut5cqd5dfybmbh4h792b3 0 213117 1613893 1448296 2026-08-01T02:12:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613893 wikitext text/x-wiki {{بیروبڕوای ئایینی | بیروبڕوا = کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی | وێنە = [[پەڕگە: Chaldean Catholic Cathedral of Saint Joseph in Ankawa near Erbil, Iraq.jpg |210px]] | لێدوان = کاتدرایی سانت جۆزێف لە [[عەنکاوە]] | ئایین = [[مەسیحییەت]] (فەلە) و کڵێساکانی کاسۆلیکی ڕۆژھەڵات | سەرکردە = پاتریاک لویس رافایلی یەکەم ساکۆ | مێژووی دەرکەوتن = ساڵی [[١٥٥٢]]. | شوێنی دەرکەوتن = [[ھەولێر]]/[[مووسڵ]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] | تایبەتمەندییەکان = | لق لێ بۆوە لە = | لقەکان = [[کاتۆلۆکییەت]]، ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی، [[ئۆرسۆدۆکسی بەرەبەیان]]، [[پرۆتستانییەت]] | شوێنگە = [[عێراق]]، [[ئێران]]، [[سووریا]]، [[تورکیا]]، [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باکوور]]. | چەندجارەیی = ٦١٦٫٦٣٩ | دامەزرێنەر = پاتریاک جۆن سولاقا | زانستگەکان = دێرەکانی * [[دێری ڕەبان ھورمزد]] (٦٤٠) * [[دێری مار ئوراھا]] (سەددەی شەشەم) * [[گۆڕی پێغەمبەر ناحوم]] | ھاوشێوەیی = | بڕواگەل = [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] }} '''کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی''' (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܣܘܪܝܝܐ عیثا کَلدَیثا قاثولیقَیثا) کڵێسایەکە سەر بە مەزھەبی ڕۆژھەڵاتی ئایینی کاسۆلیکە، کە کڵێسا سەربەخۆکانی بە ڕەچەڵەک ڕۆژھەڵاتی لەخۆدەگرێت کە ڕێوڕەسم و نەریتەکانیان دەپارێزن بەڵام دەسەڵاتی [[پاپا]]ی ڕۆما دەناسن.<ref> https://web.archive.org/web/20191031091731/https://www.britannica.com/topic/Chaldean-Catholic-Church </ref> کڵێسای کلدان ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ گەلی کۆنی بابل و کلدانییەکان نییە، کڵێساکە لە سەدەی پانزەھەمی زایینیدا سەریھەڵدا لە ئەنجامی دابەشبوون لە کڵێسای ڕۆژھەڵاتدا (کە لە بەرامبەردا لە ساڵی ١٩٦٤دا دابەش بوو بۆ کڵێسای کۆن لە ڕۆژھەڵات و کڵێسای ئاشوری ڕۆژھەڵات)، لەو شوێنەی کە پەیڕەوانی ئەم پەرتەوازەیە عەقیدەی ئایینی کاسۆلیکیان لە باوەش گرت، و ئەم ناوەی ھەڵگرتبوو، واتە کلدانی، بۆ ئەوەی شوێنکەوتووانی لە شوێنکەوتووانی کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات جیا بکاتەوە، کە بۆ ئایینی کاسۆلیک نەگۆڕان. زمانی ڕێوڕەسمی نەریتی کەنیسەی کلدانەکان بە شێوەزاری ڕۆژھەڵات سریانییە، نەوەی زمانی ئارامی مەسیحە. زۆربەی کلدانەکانی عێراق بە زمانی سریانی خۆیان قسە دەکەن. شوێنکەوتووانی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ئەمڕۆ لە [[عێراق]] و [[تورکیا]] و [[سووریا]] و [[لوبنان]] دەژین جگە لە کۆچبەران لە [[ئەورووپا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[ئوسترالیا]]. == مێژووی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان == کڵیسای کاسۆلیکی کلدان کە بە کڵیسای بابل ناسراوە، کڵیسایەکی ڕۆژھەڵاتییە و بنکەکەی لە [[بەغدا]]یە و پەیڕەوی لە عەقیدەی ڕۆمانی کاسۆلیکی دەکات و لەگەڵ [[پاپا]]ی ڕۆمادا ھاوبەشی تەواوەتی ھەیە.<ref> https://books.google.iq/books?id=CnSCAgAAQBAJ&redir_esc=y </ref> ئەم کڵیسایە لە کڵیسای ڕۆژھەڵات یان کڵیسای سووریانەکان لە ڕۆژھەڵات جیابووەوە، ھەروەھا پێیان دەوترێت نەستۆری، کڵیسای ڕۆژھەڵات لە بەرامبەردا لە ماوەی سەدەی یەکەمی مەسیحیدا لە سنووری دەوڵەتی پارتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] سەریھەڵدا، و لە نێوان سەدەی شەشەم و سێزدەھەمدا گەشەی کرد.<ref> https://books.google.iq/books?id=XzOMAgAAQBAJ&pg=PA45&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> ھۆکاری جیابوونەوەی کڵیسای کلدانی لە کڵیسای ڕۆژھەڵات ئەوە بوو کە ئەم دووەمیان لە سەدەی شانزەھەمدا بڕیاریدابوو کە پێگەی پیاوسالاری سنووردار بکات بۆ بنەماڵەی پاتریاک مار شیمۆنی چوارەم کە نازناوی باسیدی لێنرا. پێگەی پیاوسالاری دەگوازرێتەوە بۆ کوڕەزا یان ئامۆزا و بەم شێوەیە یاسای ھەڵبژاردن کە کڵیساکە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە لە شوێنی خۆیدا ھەبووە و لە باقی کڵیساکانی مەسیحیدا کارپێکراوە ھەڵپەسێردرا. نیشانەکانی ناکۆکی لە نێوان قەشەکانی ئەو کڵێسایەدا دەستی پێکرد تا بابەتەکە لە ساڵی ١٥٥٢ی زایینیدا پەرەی سەند کاتێک کۆمەڵێک لە شارە گەورەکان بە توندی رەتیانکردەوە پلەبەندی بۆماوەیی قبوڵ بکەن بۆ ئەوەی کوڕێکی ڕانەھێنراو ببێتە پیاوسالار، چونکە ئەو تاکە میراتگری باوکسالار بوو.<ref> https://archive.org/details/orienschristian04grgoog </ref> بۆیە لە [[ھەولێر]] گردبوونەوە و مار شەمعونی ھەشتەمی یۆحەنان سولەقایان ھەڵبژارد، کە بەرپرسی دێری ڕەبانی ھۆرمیزد بوو، لە جیاتی پاتریاکی گەنجەکەیان، مار شەمعون بارامامە، وەک پاتریاک ھەڵیانبژارد. سولاقا بە یاوەری حەفتا پیاو چووە [[ڕۆما]] تا گەیشتە شاری [[ئورشەلیم|قودس]]، لەوێشەوە دەستی بە گەشتەکەی کرد بۆ پایتەختی ئایینی کاسۆلیک بۆ بەدەستھێنانی دەستنیشانکردنی پیاوسالاری ڕەوا لە [[پاپا]]. دوای گفتوگۆیەکی زۆر لەگەڵ [[ڤاتیکان]] کە بەڵێنیدا پەیوەندی بە کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکەوە بکات، [[پاپا]] جولیۆسی سێیەم لە ٢٠ی ئازاری ١٥٥٢ی زایینیدا بڕیاریدا یوحەنان سولاقا بە پیاوسالاری بناسێنێت. پاشان لە نۆی نیسانی ھەمان ساڵدا لەلایەن یەکێک لە شارە گەورەکانەوە دەستنیشانکرا و قەڵغانی دەسەڵاتی کڵێسای ڕادەستکرا، ئەمەش سەردەمێکی نوێی لە مێژووی [[مەسیحییەت]] لە ڕۆژھەڵاتدا دەستپێکرد.<ref> https://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/content/pageview/33998 </ref> بەم شێوەیە کڵێسای ڕۆژھەڵات لە یەک کاتدا دوو پیاوسالاری ھەبوو، پیاوێکی بۆماوەیی کە بنکەکەی لە [[ئەلقۆش]] لە [[دەشتی نەینەوا]] بوو، ھەروەھا پیاوێکی [[پاپا]] کە بنکەکەی لە [[ئامەد]] (دیاربەکر) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]]([[باکووری کوردستان]]) بوو. ئەم دۆخە نائاساییە تا ساڵی ١٦٦٢ی زایینی بەردەوام بوو، کاتێک پاتریاک لە [[ئامەد]]، مار شەمعونی سێزدەھەم، دەسەڵاتی [[پاپا]]ی [[ڕۆما]]ی ئیدانە کرد و بارەگاکەی بۆ گوندی قەدچانیس لە [[جۆلەمێرگ]] لە [[باکووری کوردستان]] گواستەوە. [[ڤاتیکان]] وەڵامی ئەمەی دایەوە بە دامەزراندنی پیاوسالارێکی نوێ بۆ سەرکردایەتیکردنی کلدانییەکان، کە بە دڵسۆزی بۆ ئایینی کاسۆلیک مانەوە، ئەم گرووپە بە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی ناسرابوون. ھاوبەشییان لەگەڵ کڵێسای ڕۆما تا ساڵی ١٨٣٠ی زایینی تەواو نەبوو، کاتێک پاپا پیۆسی ھەشتەم دەستنیشانکردنی پیرۆز یۆحەنای ھەشتەم ھۆرموزی وەک سەرۆکی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانەکان پەسەند کرد و پشتڕاستی کردەوە، کە نازناوی پاتریاکی بابلی بۆ کلدانییەکان ھەڵگرتبوو.<ref> https://archive.org/details/dictionnairedeth11vacauoft/page/119/mode/1up?view=theater </ref> == مێژووی دواتری کڵێسای کلدانی == لە ساڵی ١٨٣٨ [[میرنشینی سۆران]] ھێرشیان کردە سەر دێری ڕەببان ھۆرمیزد و [[ئەلقۆش]]، بەڕواڵەت پێیان وایە خەڵکی گوندەکە [[ئێزیدی|ئێزدین]] بەرپرسیارن لە کوشتنی سەرۆکێکی [[کورد]]، و زیاتر لە ٣٠٠ کاسۆلیکی کلدانیان کوشت، لەنێویاندا گابرێل دامبۆ، دامەزرێنەری دێرەکە و دەروێشەکانی دیکە. لە ساڵی ١٨٤٦دا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] کە پێشتر ئەو کەسانەی بە نێستۆری پۆلێن کردبوو کە خۆیان بە کلدانی ناودەبرد، وەک گەلێکی جیاواز ناساندنی پێدان.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=32, 253}} بەناوبانگترین باوکسالاری کڵێسای کلدانییەکان لە سەدەی نۆزدەھەمدا جۆزێف شەشەم ئاودۆ بوو کە ھەروەھا بەھۆی پێکدادانەکانی لەگەڵ پاپا پیۆسی نۆیەمدا لەبیر دەکرێت بە شێوەیەکی سەرەکی سەبارەت بە ھەوڵەکانی بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵاتی دادوەری کلدانییەکان بەسەر کاسۆلیکەکانی مالاباردا. ئەمە قۆناغێکی فراوانبوون بوو بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=George Percy Badger|سەردێڕ=The Nestorians and Their Rituals, with the Narrative of a Mission to Mesopotamia and Coordistan in 1842-1844, and of a Late Visit to Those Countries in 1850: Also, Researches Into the Present Condition of the Syrian Jacobites, Papal Syrians, and Chaldeans, and an Inquiry Into the Religious Tenets of the Yezeedees|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GIhmNKnFky0C&pg=PA169|ساڵ=١٨٥٢|بڵاوکەرەوە=Joseph Masters|پەڕە=١٦٩}}</ref>{{sfn|O’Mahony|2006|p=528}} چالاکی سوپای تورکی و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[عەرەب]]ەکانیان، بەشێکیش لە وەڵامی پشتیوانی چەکداری لە [[ڕووسیا]] لە خاکی پیاوسالاری قوچانی، ھەروەھا وێرانکارییەکانی ھێنایە سەر قەشە کلدانەکانی [[ئامەد]]، [[سێرت]] و [[جزیر]] و شارە گەورەکانی ئادای شێر لە [[سێرت]] و فیلیپ-جاک ئەبراھام لە [[جزیر]] لە ساڵی ١٩١٥ کوژران.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=37}} لە سەدەی بیست و یەکدا باوک ڕەغید عەزیز گەنی، قەشەی کڵێسای کلدانی ڕۆحی پیرۆز لە [[مووسڵ]]، کە لە زانکۆی پاپای سانت تۆماس ئاکویناس دەرچووە، ئەنجێلیکۆم لە ڕۆما لە ساڵی ٢٠٠٣ لەگەڵ خاوەن مۆڵەت لە لاھووتگەرایی ئیکۆمێنیکی، لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە [[مووسڵ]] شانبەشانی ژێر دیاکۆنەکان(پلەیەکی قەشەیە) باسمان یوسف داود، واحید حەنە ئیشۆ، و گاسان عیسام بیداود کوژرا، دوای ئەوەی ئاھەنگی مەراسیمی گێڕا، لەو کاتەوە گەنی بە بەندەی خودا ناسێنراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=9442|سەردێڕ=A Chaldean priest and three deacons killed in Mosul|دوایین=AsiaNews.it|وێبگە=www.asianews.it|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604005857/https://www.asianews.it/index.php?l=en&art=9442|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.asianews.it/news-en/The-Chaldean-Church-mourns-Fr.-Ragheed-Ganni-and-his-martyrs-9443.html|سەردێڕ=The Chaldean Church mourns Fr. Ragheed Ganni and his martyrs |ئیش=AsiaNews |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irishcollege.org/2018/05/fr-ragheed-ganni-servant-of-god/ |سەردێڕ=Fr Ragheed Ganni |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٨ |وێبگە=Pontifical Irish College, Rome |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105213735/https://www.irishcollege.org/2018/05/fr-ragheed-ganni-servant-of-god/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاولۆس فەرەج ڕەحۆ قەشەی کلدان و سێ ھاوەڵەکەی لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨، لە [[مووسڵ]] رفێنران و دوای چەند ڕۆژێک کوژران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0801165.htm |سەردێڕ=Kidnappers take Iraqi Archbishop, Kill his three companions |وێبگە=Catholic News Service |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Catholic News Service |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080311183536/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0801165.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەدەی بیست و یەکەم: ڕەوەندی نێودەوڵەتی == لە [[جیھانی ڕۆژاوایی]]دا زۆرێک لە کلدانییەکان لە ڕەوەنددان، بە پلەی یەکەم لە ویلایەتی [[میشیگان]] و [[ئیلینۆی]] و [[کالیفۆرنیا]]ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]].<ref> https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/ddech.html </ref> لە ساڵی ٢٠٠٦، ئیپارکی ئۆقیانووس، بە نازناوی 'سانت تۆماس نێردراوی سیدنی کلدانییەکان' بە دەسەڵاتی دادوەری لەنێویاندا کۆمەڵگە کاسۆلیکییە کلدانییەکانی [[ئوسترالیا]] و [[نیوزیلاند|نیوزلەندا]] دامەزرا. یەکەم قەشەی کە لەلایەن پاپا بینیدیکت شانزەھەمەوە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ ناوی لێنرا، قەشە سەرەکییەکەی جبرائیل قەساب بوو، تا ئەم بەروارە قەشە سەرەکییەکەی بەسۆرە بوو لە [[عێراق]]. کۆچێکی زۆر بۆ ئەمریکا بە تایبەتی بۆ وێست بلومفیڵد و ئۆکلاند کاونتی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی میشیگان ڕوویداوە. ھەرچەندە زۆرترین دانیشتووان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی میشیگان نیشتەجێن، بەڵام لە بەشێک لە کالیفۆرنیا و ئەریزۆناش دانیشتووان ھەیە، کە ھەموویان دەکەونە ژێر ئیپارکی سانت تۆماس نێردراوی دیترۆیت. جگە لەوەش، کەنەدا لە ساڵانی ڕابردوودا کۆمەڵگاکانی لە پارێزگاکانی وەک ئۆنتاریۆدا گەشەسەندنی نیشانداوە.<ref>http://ww7.kaldaya.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128002610/http://ww7.kaldaya.net/ |date=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٨دا باوەی سۆرۆ لە کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵات و ھەزار خێزانی ئاشوری پێشوازییان لێکرا بۆ ھاوبەشییەکی تەواو لەگەڵ کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان. == سەرژمێری مێژوویی == سەرەڕای ناتەباییە ناوخۆییەکانی سەردەمی یوحەنان ھۆرمیزد(١٨٣٠-١٨٣٨)، نیکۆلاسی یەکەم زایا (١٨٣٩-١٨٤٧) و جۆزێف شەشەم ئاودۆ (١٨٤٧-١٨٧٨)، سەدەی نۆزدەھەم قۆناغێکی گەشەسەندنی بەرچاو بوو بۆ کڵێسای کلدان، کە تێیدا دەسەڵاتی دادوەری خاکەکەی درێژکرایەوە، پلەبەندییەکەی بەھێزتر بوو و ئەندامانی نزیکەی دوو ھێندە زیادیان کرد. لە ساڵی ١٨٥٠دا، میسیۆنەری ئەنگلیکان جۆرج پێرسی بادگەر ژمارەی دانیشتوانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی بە ٢٧٤٣ خێزانی کلدانی تۆمارکرد، واتە کەمێک کەمتر لە ٢٠ ھەزار کەس. ئامارەکانی بادجەر ناتوانرێت لەگەڵ ژمارەی کەمێک زیاتر لە ٤ ھەزار خێزانی کلدان کە لەلایەن فولجێنس دی سانت ماری لە ساڵی ١٧٩٦ تۆمارکراون، ناتوانرێت لەگەڵ ئامارەکانی کەمێک دواتر کە لەلایەن پاولین مارتن لە ساڵی ١٨٦٧دا پێشکەش کراون، یەکسان بکرێتەوە. بادجەر بەو جۆرە ناسراوە کە ژمارەیەکی بەرچاو لە گوندەکانی لە [[قەزای ئاکرێ]] کە لەم قۆناغەدا کلدانی بوون، وەک نێستۆری پۆلێن کردووە، ھەروەھا نەیتوانی چەندین گوندی گرنگی کلدان لە ئەپستۆریای دیکەدا بگرێتەوە. بە دڵنیاییەوە خەمڵاندنەکەی زۆر زۆر نزمە. <ref name="Badger, Nestorians, i. 174–5">Badger, ''Nestorians'', i. 174–5</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ژمارەی دانیشتوانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدان، ١٨٥٠ |- ! style="text-align:right" | شوێن || ژمارەی گوندەکان || ژمارەی کڵێساکان || ژمارەی قەشەکان|| ژمارەی خێزان ! style="text-align:right" | شوێن || ژمارەی گوندەکان || ژمارەی کڵێساکان || ژمارەی قەشەکان|| ژمارەی خێزان |- | style="text-align:left" | [[مووسڵ]] || ٩ || ١٥ || ٢٠ || ١٬١٦٠ | style="text-align:left" | [[سێرت]] || ١١ || ١٢ || ٩ || ٣٠٠ |- | style="text-align:left" | [[بەغدا]] || ١ || ١ || ٢ || ٦٠ | style="text-align:left" | [[جزیر]] || ٧ || ٦ || ٥ || ١٧٩ |- | style="text-align:left" | [[ئامێدی]] || ١٦ || ١٤ || ٨ || ٤٦٦ | style="text-align:left" | [[کەرکووک]] || ٧ || ٨ || ٩ || ٢١٨ |- | style="text-align:left" | [[ئامەد]] || ٢ || ٢ || ٤ || ١٥٠ | style="text-align:left" | [[سەڵماس]] || ١ || ٢ || ٣ || ١٥٠ |- | style="text-align:left" | [[مێردین]] || ١ || ١ || ٤ || ٦٠ | style="text-align:left" | سەرجەم || ٥٥ || ٦١ || ٦٤ || ٢٬٧٤٣ |} ڕاپرسی ئاماری پاولین مارتن لە ساڵی ١٨٦٧، دوای دروستبوونی قەشایەتی [[ئاکرێ]]، [[زاخۆ]]، بەسرە و سێھنا لەلایەن جۆزێف ئاودۆوە، کۆی ژمارەی ئەندامانی کڵێسایان تۆمارکردووە کە ٧٠ ھەزار و ٢٦٨ کەس بووە، کە زیاتر لە سێ ھێندە زیاترە لە خەمڵاندنی بادجەر. زۆربەی ئامارەکانی دانیشتووان لەم ئامارانەدا کۆکراونەتەوە بۆ نزیکترین ھەزار کەس، ھەروەھا لەوانەیە کەمێک زیادەڕەوییان تێدا کراوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ژمارەی ئەندامانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدان لەم قۆناغەدا لە ٧٠ ھەزار نزیکتر بوو تاوەکو لە ٢٠ ھەزار کەسی بادجەر.<ref>Martin, ''La Chaldée'', 205–12</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ژمارەی دانیشتوانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدان، ١٨٦٧ |- ! style="text-align:left" | شوێن || ژمارەی گوند || ژمارەی کڵێسا || ژمارەی باوەڕداران ! style="text-align:left" | شوێن || ژمارەی گوند || ژمارەی کڵێسا || ژمارەی باوەڕداران |- | style="text-align:left" | [[مووسڵ]] || ٩ || ٤٠ || ٢٣٬٠٣٠ | style="text-align:left" | [[مێردین]] || ٢ || ٢ || ١٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | [[ئاکرێ]] || ١٩ || ١٧ || ٢٬٧١٨ | style="text-align:left" | [[سێرت]] || ٣٥ || ٢٠ || ١١٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | [[ئامێدی]] || ٢٦ || ١٠ || ٦٬٠٢٠ | style="text-align:left" | [[سەڵماس]] || ٢٠ || ١٠ || ٨٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | [[بەسرە]] || – || – || ١٬٥٠٠ | style="text-align:left" | سێنا || ٢٢ || ١ || ١٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | [[ئامەد]] || ٢ || ٦ || ٢٬٠٠٠ | style="text-align:left" | [[زاخۆ]] || ١٥ || – || ٣٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | [[جزیر]] || ٢٠ || ١٥ || ٧٬٠٠٠ | style="text-align:left" | [[کەرکووک]] || ١٠ || ١٠ || ٤٬٠٠٠ |- | style="text-align:left" | || || || | style="text-align:left" | سەرجەم || ١٦٠ || ١٣١ || ٧٠٬٢٦٨ |} لە ڕاپرسییەکی ئاماری کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان کە لە ساڵی ١٨٩٦ لەلایەن جەی بی چابۆتەوە ئەنجامدرا، بۆ یەکەمجار، وردەکاری چەندین ڤیکاریای پیاوسالاری کە لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەھەمدا بۆ کۆمەڵگە بچووکەکانی کلدان لە ئەدەنە، حەلەب، بەیروت، قاھیرە، دیمەشق، ئەدەسە، کرماشان و تاران دامەزران؛ بۆ ئەو وێستگە میسیۆنانەی کە لە ساڵانی ١٨٩٠دا لە چەندین شارۆچکە و گوندی پیاوسالاری قودشانی دامەزراون؛ و بۆ قەشەێتی تازە دروستکراوی کلدانی ورمێ. بە وتەی چابۆت، لە شارۆچکەی سێرای د’مەھمیدە لە تایمەر و لە گوندەکانی ھەکاری لە مار بەھیشۆ، سات، زارنێ و 'سەلامکا' (ڕاگولای سەلەبەکان) وێستگەی میسیۆن ھەبووە.{{sfn|Chabot|1896|p=433-453}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{جەماوەرناسیی سووریا}} {{دەشتی نەینەوا}} {{تووڵی دەروازە|مەسیحییەت|ئایین|ئێران|سووریا|عێراق|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Chaldean Catholic Church}} [[پۆل:مەسیحییەت|*]] [[پۆل:چاندی ڕۆژاوایی]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان]] [[پۆل:مەسیحیەت]] [[پۆل:کڵێساکان]] [[پۆل:کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمی]] [[پۆل:بابل]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] tu2fyxa5oi96kg8gjna14a77bnbmv9q 0 217200 1613733 1613685 2026-07-31T12:02:55Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613733 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Santa_Catarina_in_Brazil.svg|وێنۆک|نەخشەی بەرازیل کە سانتا کاتارینا تیشکی لەسەرە]] '''ویلایەتی سانتا کاتارینا''' ویلایەتێکە لە ھەرێمی باشووری [[بەڕازیل]]. لە کۆی ڕووبەردا حەوتەمین بچووکترین ویلایەتە و یازدەھەمین ویلایەتە لە ژمارەی دانیشتووان.<ref name=":0">[http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/areaterritorial/principal.shtm Brazilian Official Territorial Area]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf|سەردێڕ=2014 IBGE Estimates – Estimates of Resident Population in Brazil, Federative Units and Municipalities|بڵاوکەرەوە=IBGE.gov.br|زمان=pt|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ٩ھەمین گەورەترین شارۆچکەیە کە ٢٩٥ [[شارەوانی]] ھەیە. ئەم ویلایەتە کە ٣٫٤٪ی دانیشتووانی بەڕازیلییە، ٣٫٨٪ی بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانی بەرھەم دەھێنێت.<ref>[https://g1.globo.com/rs/rio-grande-do-sul/noticia/2019/08/28/populacao-do-rio-grande-do-sul-cresce-menos-do-que-a-media-nacional-em-dez-anos-diz-ibge.ghtml População cresce menos do que a média nacional no último ano, diz IBGE]</ref> پێوەرە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتەکە لە باشترینەکانی بەرازیلن. بەرزترین ڕێژەی تەمەنی لە وڵاتەکەدا ھەیە (ھەروەک ناوچەی فیدراڵی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ftp.ibge.gov.br/Tabuas_Completas_de_Mortalidade/Tabuas_Completas_de_Mortalidade_2017/tabua_de_mortalidade_2017_analise.pdf|سەردێڕ=Federation Units – Life expectancy at birth – Brazil – Total – 2017|بڵاوکەرەوە=IBGE|پەڕە=١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> کەمترین ڕێژەی مردنی کۆرپەیە و ھەروەھا ئەو ویلایەتەیە کە کەمترین نایەکسانی ئابووری و نەخوێندەواری لە بەرازیلدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ftp.ibge.gov.br/Tabuas_Completas_de_Mortalidade/Tabuas_Completas_de_Mortalidade_2015/tabua_de_mortalidade_analise.pdf|سەردێڕ=Complete mortality table for Brazil – 2015|بڵاوکەرەوە=[[IBGE]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/educacao/17270-pnad-continua.html|سەردێڕ=Pesquisa Nacional por Amostra de Domicílios Contínua – PNAD Contínua {{!}} IBGE|وێبگە=www.ibge.gov.br|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> سانتا کاتارینا خاوەنی ٦ەمین بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیییە لە وڵاتەکەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/17999-contas-regionais-2015-queda-no-pib-atinge-todas-as-unidades-da-federacao-pela-primeira-vez-na-serie|سەردێڕ=Contas Regionais 2015: queda no PIB atinge todas as unidades da federação pela primeira vez na série|دوایین=Pontes|یەکەم=Helena Maria Mattos|وێبگە=IBGE – Agência de Notícias|زمان=pt-br|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> کە ئابوورییەکی ھەمەچەشن و پیشەسازییە. == خوێندن == [[پەڕگە:Hdr_Ufsc_(44427860).jpeg|وێنۆک|[[زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا]] لە [[فلۆریانۆپۆلیس]].]] [[زمانی پورتوگالی]] زمانی فەرمی نیشتمانییە، و بەم پێیەش زمانی سەرەتایییە کە لە قوتابخانەکاندا دەخوێندرێت. زمانی ئینگلیزی و ئیسپانی و ھەندێک جار ئەڵمانی بەشێکن لە مەنھەجی فەرمی ئامادەیی. لە ویلایەتی سانتا کاتارینا زیاتر لە ١٠٥ زانکۆ ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.seruniversitario.com.br/ |سەردێڕ=Universidades em Santa Catarina |بڵاوکەرەوە=Seruniversitario.com.br |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110613055510/http://www.seruniversitario.com.br/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژێرخانی ئابووری == === ڕێگاوبانەکان === [[پەڕگە:BR_101_-_Barra_Velha_-_SC_,_Passarela_de_Pedestres_-_panoramio_(1).jpg|وێنۆک|ڕاست|[[بی ئاڕ-١٠١]] لە نزیک [[بارا ڤێلھا]].]] لە ساڵی ٢٠١٩دا، سانتا کاتارینا ٦٢ ھەزار و ٨٧١ کم ڕێگای سەرەکی ھەبووە، کە ٩٣٢١ کم لەو ڕێگایانە قیرتاو کراوە و لەو ژمارەیەش ٥٥٦ کم ڕێگای دووبارە بووە.<ref>[https://www.sie.sc.gov.br/webdocs/sie/doc-tecnicos/sre/Relatorio_SRE2019.pdf SISTEMA RODOVIÁRIO ESTADO DE SANTA CATARINA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111193051/https://www.sie.sc.gov.br/webdocs/sie/doc-tecnicos/sre/Relatorio_SRE2019.pdf |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref> ڕێگای سەرەکی بریتییە لە [[بی ئاڕ-١٠١]] کە بە تەواوی دووبارە کراوەتەوە، بە درێژایی کەناراوەکاندا تێدەپەڕێت، کە زۆربەی ئەو ٢٥ شارەی ویلایەتی سانتا کاتارینا کە بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیییان تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.santacatarina24horas.com/lista-abrange-as-25-cidades-mais-ricas-de-santa-catarina/ |سەردێڕ=Lista do PIB das 25 cidades mais ricas de Santa Catarina |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220902171907/https://www.santacatarina24horas.com/lista-abrange-as-25-cidades-mais-ricas-de-santa-catarina/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێگا سەرەکییە سەرەکییەکانی دیکەی ویلایەتەکە بریتین لە [[بی ئاڕ-٤٧٠]] و [[بی ئاڕ-٢٨٠]]، کە لە ئێستادا لەژێر کارەکانی دووبارەکردنەوەدان، [[بی ئاڕ-١١٦]]، [[بی ئاڕ-٢٨٢]]، [[بی ئاڕ-١٥٣]] و [[بی ئاڕ-١٥٨]]. === فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی === فلۆریانۆپۆلیس لەلایەن [[فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ھێرسیلیۆ لوز]]ەوە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکرێت بۆ ھەردوو گەشتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. ھاتوچۆکە گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ فڕۆکەخانەیەکی نوێ کرایەوە بۆ خزمەتکردنی ٢ ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار سەرنشین لە ساڵێکدا. دیزاینی تەلارسازی فڕۆکەخانە نوێیەکە لەلایەن پێشبڕکێیەکی گشتییەوە ھەڵبژێردرا کە لەلایەن کۆمپانیای ئینفرائیرۆوە بە ھاوبەشی لەگەڵ دامەزراوەی تەلارسازی بەرازیل (IAB) بەڕێوەچوو. لە نێوان زیاتر لە ١٥٠ نووسینی ڕەسەن، پێشنیاری تەلارسازێکی ساوپاولۆ ماریۆ بیزێلی ھەڵبژێردرا. کارەکانی بیناسازی لە ساڵی ٢٠٠٥ تەندەر دەکرێت و پێویستە لە دوو ساڵی تردا تەواو بکرێت. === بەندەرەکان === ویلایەتەکە پێنج بەندەری تایبەتی ھەیە - [[بەندەری ئیتاجای|ئیتاجای]]، [[بەندەری ساو فرانسیسکۆ دوو سول|ساو فرانسیسکۆ دوو سول]]، ئیتاپۆا، ئیمبیتوبا و ناڤێگانتێس - دوو بەندەری یەکەم گرنگییەکی زۆریان ھەیە. ساو فرانسیسکۆ دوو سول ھەناردەکاری سەرەکی سۆیا و دار و سێلولۆزە، ھەروەھا ھاوردەکاری ماددە پۆڵایییەکانە، وەک ستیل بار و کویل، جگە لە پێو و یوریا. ئیتاجای بەرھەمێکی زۆری مریشک و دار و گۆشت ھەناردە دەکات و بەرھەمی میکانیکی و ئەلیکترۆنی و ماددە کیمیایییەکان و قوماشی ھەمەجۆر ھاوردە دەکات. ئیمبیتوبا نوێنەرایەتی تێرمیناڵێکی خەڵوز و لاگونا دەکات کە بەندەرێکی ماسیگرتنە. ئیتاجای لە ساڵی ٢٠٢١دا ١٨٫٩ ملیۆن تۆن جووڵەی باری ھەبووە، و ساو فرانسیسکۆ دوو سول کە ١٣٫٦ ملیۆن تۆن بوو، کە لەنێو ١٠ گەورەترین باری وڵاتەکەدا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.portoitajai.com.br/noticia/1591/complexo-portuario-de-itajai-e-navegantes-excede-a-marca-de-1-6-milhao-de-conteineres-teu-s-movimentados-em-2021- |سەردێڕ=Complexo Portuário de Itajaí e Navegantes excede a marca de 1,6 Milhão de contêineres (TEU’S) movimentados em 2021 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220902180621/https://www.portoitajai.com.br/noticia/1591/complexo-portuario-de-itajai-e-navegantes-excede-a-marca-de-1-6-milhao-de-conteineres-teu-s-movimentados-em-2021- |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://portosaofrancisco.com.br/saiba-mais/id/157 As 10 principais realizações e conquistas do Porto de São Francisco do Sul em 2021]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Santa Catarina}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|بەڕازیل}} [[پۆل:ویلایەتی سانتا کاتارینا]] 0x28xmnessawv9yruuxshjzm83eiqxf 0 217793 1613916 1540155 2026-08-01T05:16:35Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613916 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox monarch||name=ھەرقل|image=Heraclius solidus.jpg|caption=پارەی ئیمپراتۆر ھەرقل (تەمەنی ٣٥–٣٨ ساڵ) [[قوستەنتینە]]|succession=[[ئیمپراتۆر]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ڕۆمانی]]|reign=٥ی تشرینی یەکەم ٦١٠{{ھن}}١١ شوباتی ٦٤١|predecessor=فەوقەس|successor=[[ھەرقولناس]]|dynasty=[[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]|father=ھەرقلی گەورە|religion=[[مەسیحییەت|مەسیحی]]|birth_date={{circa}} 575{{sfn|Treadgold|1997|p=308}}{{sfn|Kazhdan|1991b|p=916}}|birth_place=[[کەپەدۆکیا]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]{{ھن}}(ئێستای [[کەپەدۆکیا]]، [[تورکیا]])|death_date=11 شوبات 641 (65 ساڵ ژیاوە)|death_place=[[قوستەنتینە]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]{{ھن}}(ئێستای [[ئەستەمبوڵ]], [[تورکیا]])|title=[[ئیمپراتۆر]]ی ڕۆمانی}}'''ھەرقل''' ھەندێک جار پێی دەوترێت '''ھەرقلی یەکەم'''، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆری ڕۆمانی ڕۆژھەڵات]] بوو لە ساڵانی ٦١٠ تا ٦٤١. سەرھەڵدانی بۆ دەسەڵات لە ساڵی ٦٠٨ دەستی پێکرد، کاتێک ئەو و باوکی ''ھەرقلی گەورە''، سەرکردایەتی ڕاپەڕینی کرد دژی ناباوەڕ فەوقەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Heraclius (October 5, 610 – February 641 A.D.) – Roman Emperors – An Online Encyclopedia of Roman Rulers and Their Families|ناونیشان=http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131141432/http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|مێژوو|سیاسەت|قورئان}} {{پۆلی کۆمنز|Heraclius}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٥٧٥]] [[پۆل:مردووانی ٦٤١]] c6crxuokttn7ugjawssp0glsds64qps 0 218718 1613754 1613562 2026-07-31T12:09:21Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613754 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Mkinga_District_in_Tanga_2022.svg|وێنۆک|قەزای مکینگا لە ھەرێمی تانگا]] [[پەڕگە:Sigi_river_view_2.jpg|وێنۆک|[[ڕووباری سیگی]] لە قەزای مکینگا]] '''مکینگا''' یەکێکە لە یازدە قەزاکانی [[ھەرێمی تانگا]]، [[تانزانیا]]. لە ساڵی ٢٠٠٧ لە [[قەزای موحێزە]]وە دروست کراوە، ڕووبەری قەزاکە ١٤٤٢ کم٢ (٥٥٧ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/northern/admin/|سەردێڕ=Tanzania: Northern Zone(Districts and Wards) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref> پایتەختی ئیداری قەزاکە دەکەوێتە شارۆچکەیەکی بچووک بەناوی پارونگو کاسێرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Main Page |ناونیشان=http://www.mkingadc.go.tz/ |وێبگە=Mkinga District Council |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> قەزاکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[قەزای تانگا]] و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ناحیەی موحێزە ھاوسنوورە، لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزاکە لەگەڵ [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]] ھاوسنوورە، لە ڕۆژاوای کۆرۆگوێ [[قەزای کۆرۆگوێ]] و [[قەزای لوشۆتۆ]]، لە باکوورەوە قەزاکە ھاوسنوورە لەگەڵ [[کینیا]]. بەرزترین خاڵ لە قەزای کۆرۆگوێ لووتکەی مھیندۆرۆیە بە بەرزی ٩١٣م.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://peakvisor.com/adm/tanga.html|سەردێڕ=Mafi Peak|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}}</ref> بەپێی سەرژمێری نیشتمانی تانزانیا لە ساڵی ٢٠١٢، ژمارەی دانیشتووانی قەزای مکینگا ١١٨ ھەزار و ٦٥ کەس بووە.<ref name="2012 Census">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2012 Population and Housing Census |ناونیشان=http://www.tzdpg.or.tz/fileadmin/documents/dpg_internal/dpg_working_groups_clusters/cluster_2/water/WSDP/Background_information/2012_Census_General_Report.pdf |وێبگە=Development Partners Group Tanzania |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180329025621/http://www.tzdpg.or.tz/fileadmin/documents/dpg_internal/dpg_working_groups_clusters/cluster_2/water/WSDP/Background_information/2012_Census_General_Report.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == خوێندن و تەندروستی == تا ساڵی ٢٠٢٢، ٩٤ قوتابخانە لە قەزای مکینگا ھەبووە، ٧٩ قوتابخانەی سەرەتایی و ١٥ قوتابخانەی ناوەندیی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Education Mkinga District Council|ناونیشان=https://mkingadc.go.tz/statistics|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220618180833/https://mkingadc.go.tz/statistics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ڕووی دامەزراوەکانی چاودێری تەندروستییەوە، تا ساڵی ٢٠٢٢ ناوچەی مکینگا شوێنی ٣ ناوەندی تەندروستی و ٢٧ کلینیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Health Mkinga District Council|ناونیشان=https://mkingadc.go.tz/statistics|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220618180833/https://mkingadc.go.tz/statistics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:قەزاکانی ھەرێمی تانگا|مکینگا]] imp8hnndwtwqohpk2qmp2t89r6g9vtq 0 218719 1613755 1613560 2026-07-31T12:09:41Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613755 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Lushoto_District_in_Tanga_2022.svg|وێنۆک|قەزای لوشۆتۆ لە ھەرێمی تانگا]] [[پەڕگە:Usambara_Mountains,_Tanzania_(2392807437).jpg|وێنۆک|[[چیای ئوسامبارا]].]] '''لوشۆتۆ''' یەکێکە لە یازدە قەزای [[ھەرێمی تانگا]] لە [[تانزانیا]]. لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[کینیا]] ھاوسنوورە، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[قەزای موحێزە]]، لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ [[ھەرێمی کیلیمانجارۆ]]، لە ڕۆژاوا لەگەڵ [[قەزای کۆرۆگوێ]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[قەزای بومبولی]]. پایتەختی قەزاکە و گەورەترین شارۆچکەی [[لوشۆتۆ]]یە. بەپێی سەرژمێری نیشتمانی تانزانیا لە ساڵی ٢٠٠٢، ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی لوشۆتۆ ٤١٩٩٧٠ کەس بووە.<ref>[http://www.lushoto.co.tz/demography.php Lushoto demography]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتووان بۆ ٤٩٢٤٤١ کەس زیادی کردبوو.<ref name="Census 2012">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Census 2012|ناونیشان=http://50.87.153.5/~eastc/sensa/index.php/welcome|وێبگە=National Bureau of Statistics|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305154228/http://50.87.153.5/~eastc/sensa/index.php/welcome|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦، قەزای لوشۆتۆ لە قەزای بومبولی لەوێ جیاکرایەوە بۆ ژمارەی دانیشتووانی لوشۆت لە ساڵی ٢٠١٢ ٣٣٢٬٤٣٦ کەس بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://lushotodc.go.tz/storage/app/uploads/public/5a0/b0a/548/5a0b0a5485966968107954.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230525073014/https://lushotodc.go.tz/storage/app/uploads/public/5a0/b0a/548/5a0b0a5485966968107954.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Lushoto District}} [[پۆل:قەزاکانی ھەرێمی تانگا|لوشۆتۆ]] bcjzy8nbydh9m8pgak5elfkxl5yk8an 1 218771 1613993 1555132 2026-08-01T11:05:24Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613993 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلقۆش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996798 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090204192416/http://www.chaldeansonline.org/village/alqosh.html بۆ http://www.chaldeansonline.org/village/alqosh.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٤٩، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلقۆش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1053455 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110813103050/http://chaldean.org/Home/tabid/36/articleType/ArticleView/articleId/491/An-AlQosh-Man-Struggles-to-Keep-a-Promise-to-an-Old-Friend.aspx بۆ http://chaldean.org/Home/tabid/36/articleType/ArticleView/articleId/491/An-AlQosh-Man-Struggles-to-Keep-a-Promise-to-an-Old-Friend.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٥٧، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلقۆش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1200440 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210704140223/https://core.ac.uk/download/pdf/42637025.pdf بۆ https://core.ac.uk/download/pdf/42637025.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٢٣، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلقۆش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1555131 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220331032240/https://hugoye.bethmardutho.org/article/hv2n2vandenberg بۆ https://hugoye.bethmardutho.org/article/hv2n2vandenberg زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٤٢، ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلقۆش]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613992 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220527144342/https://unpo.org/article/20231 بۆ https://unpo.org/article/20231 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٠٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) pnccizk3da3f8o8igyb0zzxw3595s1t 10 219418 1613876 1613059 2026-08-01T00:47:42Z Hivja 64112 /* */ 1613876 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{{1}}} | Year = ٢٠٢٤ | reference = <ref name="Israelpopulations">{{cite web |url=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|title=Regional Statistics|website=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> | Abbirim = 304 | Abu Ghosh = 8,848 | Abu Qureinat = 2,826 | Abu Sinan = 14,542 | Abu Tulul = 5,716 | Adamit = 368 | Adanim = 466 | Adderet = 1,095 | Addirim = 428 | Adi = 1,771 | Adora = 575 | Afeq = 751 | Afiq = 402 | Afiqim = 1,140 | Afula = 66,362 | Agur = 438 | Ahawa = 384 | Ahi'ezer = 2,335 | Ahihud = 1,150 | Ahisamakh = 1,399 | Ahituv = 1,782 | Ahuzzam = 556 | Ahuzzat Baraq = 2,460 | Akko = 52,885 | Al Sayyid = 6,109 | Al-aryan = 210 | Al-azy = 192 | Ale Zahav = 5,473 | Alfe Menashe = 8,038 | Allon Hagalil = 1,058 | Allon Shevut = 3,141 | Allone Abba = 911 | Allone Habashan = 512 | Allone Yizhaq = 95 | Allonim = 784 | Alma = 906 | Almagor = 540 | Almog = 347 | Almon = 1,474 | Alumim = 578 | Alumma = 1,706 | Alummot = 481 | Amazya = 190 | Amir = 758 | Amirim = 779 | Ammi'ad = 618 | Ammihay = 409 | Amminadav = 945 | Ammi'oz = 840 | Ammiqam = 751 | Amnun = 526 | Amqa = 946 | Amuqqa = 153 | Ani'am = 475 | Arab Al Naim = 881 | Arad = 29,504 | Aramsha = 1,773 | Ar'ara = 20,734 | Ar'ara-banegev = 21,259 | Arbel = 765 | Argaman = 184 | Ari'el = 22,191 | Arrabe = 27,175 | Arsuf = 193 | Arugot = 1,243 | Aseret = 1,009 | Asfar = 1,513 | Ashalim = 784 | Ashdod = 228,562 | Ashdot Ya'aqov(ihud) = 960 | Ashdot Ya'aqov(me'uhad) = 919 | Asherat = 615 | Ashqelon = 166,864 | Ateret = 716 | Atlit = 11,611 | Atsmon Segev = 1,259 | Avdon = 687 | Avenat = 292 | Avi'el = 779 | Avi'ezer = 920 | Avigedor = 947 | Avihayil = 1,269 | Avital = 637 | Avivim = 555 | Avne Etan = 1,078 | Avne Hefez = 2,526 | Avshalom = 422 | Avtalyon = 466 | Ayanot = 121 | Ayyelet Hashahar = 1,105 | Azarya = 1,352 | Azor = 13,067 | Azri'el = 1,044 | Azriqam = 1,671 | Bahan = 1,062 | Balfurya = 643 | Baqa Al-gharbiyye = 31,275 | Bar Giyyora = 757 | Bar Yohay = 1,173 | Bar'am = 690 | Baraq = 438 | Bareqet = 2,232 | Barqan = 2,171 | Barqay = 566 | Basma = 12,002 | Basmat Tab'un = 8,268 | Bat Ayin = 2,034 | Bat Hadar = 643 | Bat Hefer = 4,865 | Bat Hen = 449 | Bat Shelomo = 660 | Bat Yam = 129,494 | Bazra = 965 | Be'er Gannim = 2,890 | Be'er Milka = 385 | Be'er Ora = 1,378 | Be'er Sheva = 223,587 | Be'er Toviyya = 1,495 | Be'er Ya'aqov = 37,491 | Be'eri = 1,124 | Be'erot Yizhaq = 979 | Be'erotayim = 1,179 | Beit Jann = 12,446 | Ben Ammi = 776 | Ben Shemen (moshav) = 849 | Ben Shemen(k.no'ar) = 269 | Ben Zakkay = 1,025 | Benaya = 893 | Bene Atarot = 922 | Bene Ayish = 6,579 | Bene Beraq = 229,996 | Bene Darom = 1,109 | Bene Deror = 1,346 | Bene Re'em = 1,359 | Bene Yehuda = 1,244 | Bene Ziyyon = 1,150 | Beqa'ot = 254 | Beqoa = 977 | Berakha = 3,486 | Berekhya = 1,308 | Beror Hayil = 1,085 | Berosh = 561 | Bet Alfa = 1,216 | Bet Arif = 1,137 | Bet Arye-Ofarim = 5,627 | Bet Berl = 254 | Bet Dagan = 7,728 | Bet El = 6,359 | Bet El'azari = 1,629 | Bet Ezra = 1,167 | Bet Gamli'el = 987 | Bet Guvrin = 505 | Bet Haarava = 609 | Bet Haemeq = 890 | Bet Hagaddi = 1,146 | Bet Halewi = 837 | Bet Hanan = 632 | Bet Hananya = 821 | Bet Hashitta = 1,468 | Bet Hashmonay = 2,153 | Bet Herut = 962 | Bet Hillel = 1,106 | Bet Hilqiyya = 1,403 | Bet Hogla = 242 | Bet Horon = 1,435 | Bet Lehem Hagelilit = 824 | Bet Me'ir = 678 | Bet Nehemya = 1,073 | Bet Neqofa = 675 | Bet Nir = 676 | Bet Oren = 536 | Bet Oved = 300 | Bet Qama = 1,044 | Bet Qeshet = 720 | Bet Rabban = 561 | Bet Rimmon = 1,229 | Bet She'an = 20,252 | Bet She'arim = 700 | Bet Shemesh = 176,786 | Bet Shiqma = 891 | Bet Uzzi'el = 670 | Bet Yannay = 335 | Bet Yattir = 792 | Bet Yehoshua = 1,107 | Bet Yizhaq-sh. Hefer = 2,299 | Bet Yosef = 606 | Bet Zayit = 1,540 | Bet Zeid = 84 | Bet Zera = 876 | Bet Zevi = 122 | Betar Illit = 71,697 | Bezet = 617 | Bi'ne = 8,714 | Binyamina-giv'at Ada = 15,566 | Bir El-maksur = 11,068 | Bir Hadage = 2,899 | Biriyya = 956 | Bitan Aharon = 217 | Bitha = 894 | Bizzaron = 1,330 | Bne Deqalim = 1,947 | Bne Netsarim = 1,152 | Brukhin = 2,808 | Bu'eine-nujeidat = 10,630 | Buq'ata = 6,982 | Burgeta = 1,130 | Bustan Hagalil = 1,085 | Daburiyya = 10,830 | Dafna = 1,038 | Dahi = 668 | Daliyat Al-karmel = 18,364 | Daliyya = 882 | Dalton = 1,019 | Dan = 840 | Daverat = 614 | Deganya Alef = 664 | Deganya Bet = 765 | Deir Al-asad = 12,619 | Deir Hanna = 10,762 | Deir Rafat = 86 | Demeide = 624 | Deqel = 453 | Derig'at = 581 | Devora = 339 | Dimona = 39,590 | Dishon = 419 | Dolev = 1,593 | Dor = 504 | Dorot = 886 | Dovev = 515 | Dvir = 1,197 | Efrat = 12,114 | Eilabun = 5,849 | Ein Al-asad = 955 | Ein Hod = 345 | Ein Mahel = 14,029 | Ein Naqquba = 3,849 | Ein Qiniyye = 2,470 | Ein Rafa = 1,417 | El'ad = 50,846 | Elat = 56,004 | El'azar = 2,598 | Eli = 4,978 | Eli-ad = 594 | Eliav = 846 | Elifaz = 207 | Elifelet = 809 | Elishama = 1,229 | Elon = 1,242 | Elon More = 2,169 | Elot = 419 | Elqana = 4,493 | Elqosh = 282 | El-rom = 620 | Elyakhin = 3,855 | Elyaqim = 943 | Elyashiv = 681 | Emunim = 1,075 | En Ayyala = 1,260 | En Dor = 1,165 | En Gedi = 718 | En Gev = 591 | En Habesor = 1,501 | En Haemeq = 802 | En Hahoresh = 891 | En Hamifraz = 873 | En Hanaziv = 749 | En Harod (ihud) = 583 | En Harod(me'uhad) = 861 | En Hashelosha = 379 | En Hashofet = 967 | En Hazeva = 106 | En Hod = 605 | En Iron = 594 | En Karmel = 797 | En Sarid = 1,504 | En Shemer = 920 | En Tamar = 405 | En Wered = 1,673 | En Ya'aqov = 1,278 | En Yahav = 1,654 | En Ziwan = 534 | En Zurim = 881 | Enat = 924 | Enav = 1,228 | Erez = 699 | Eshbal = 172 | Eshbol = 736 | Eshel Hanasi = 151 | Eshhar = 1,000 | Eshkolot = 646 | Eshta'ol = 1,112 | Etan = 936 | Etanim = 54 | Even Menahem = 448 | Even Sappir = 720 | Even Shemu'el = 2,007 | Even Yehuda = 15,370 | Evron = 973 | Eyal = 639 | Ezer = 686 | Ezuz = 94 | Fassuta = 3,426 | Fureidis = 13,548 | Ga'ash = 956 | Gadish = 359 | Gadot = 472 | Gal'ed (even Yizhaq) = 607 | Gal'on = 669 | Gan Hadarom = 658 | Gan Hashomeron = 912 | Gan Hayyim = 697 | Gan Ner = 2,657 | Gan Shelomo = 664 | Gan Shemu'el = 1,226 | Gan Soreq = 322 | Gan Yavne = 25,144 | Gan Yoshiyya = 990 | Ganne Am = 278 | Ganne Hadar = 387 | Ganne Modi'in = 3,260 | Ganne Tal = 1,070 | Ganne Tiqwa = 25,488 | Ganne Yohanan = 775 | Gannot = 476 | Gannot Hadar = 954 | Gat Rimmon = 268 | Gat(qibbuz) = 946 | Ga'ton = 733 | Gazit = 841 | Ge'a = 771 | Ge'alya = 1,094 | Gedera = 31,389 | Gefen = 422 | Gelil Yam = 642 | Gerofit = 337 | Gesher = 458 | Gesher Haziw = 1,513 | Geshur = 357 | Ge'ule Teman = 415 | Ge'ulim = 958 | Geva = 622 | Geva Binyamin = 5,901 | Geva Karmel = 1,179 | Geva'ot Bar = 1,352 | Gevar'am = 725 | Gevat = 1,124 | Gevim = 704 | Gevulot = 430 | Gezer = 430 | Ghajar = 2,738 | Gibbeton = 405 | Gid'ona = 521 | Gilat = 1,666 | Gilgal = 221 | Gilon = 1,202 | Gimzo = 1,150 | Ginnaton = 1,055 | Ginnegar = 750 | Ginnosar = 825 | Gitta = 290 | Gittit = 600 | Giv'at Avni = 2,143 | Giv'at Brenner = 2,518 | Giv'at Ela = 1,780 | Giv'at Hashelosha = 742 | Giv'at Hayyim (ihud) = 1,283 | Giv'at Hayyim(me'uhad) = 1,264 | Giv'at Hen = 532 | Giv'at Koah = 1,023 | Giv'at Nili = 631 | Giv'at Oz = 470 | Giv'at Shappira = 366 | Giv'at Shemu'el = 29,405 | Giv'at Ye'arim = 1,271 | Giv'at Yesha'yahu = 719 | Giv'at Yo'av = 804 | Giv'at Ze'ev = 25,104 | Giv'atayim = 58,601 | Giv'ati = 1,261 | Giv'olim = 560 | Giv'on Hahadasha = 1,171 | Giv'ot Eden = 562 | Gizo = 214 | Gonen = 405 | Goren = 440 | Gornot Hagalil = 341 | Habonim = 465 | Hadar Am = 854 | Hadera = 107,974 | Hadid = 1,152 | Had-nes = 885 | Hafez Hayyim = 707 | Haggay = 851 | Hagor = 1,145 | Hagosherim = 1,232 | Hahoterim = 941 | Haifa = 297,082 | Haluz = 577 | Hamadya = 509 | Hamam = 1,758 | Hama'pil = 929 | Hamra = 286 | Hanita = 793 | Hannaton = 1,008 | Hanni'el = 909 | Haogen = 828 | Haon = 207 | Har Adar = 4,339 | Har Amasa = 258 | Har Gillo = 1,633 | Hararit = 669 | Harashim = 323 | Harduf = 844 | Har'el = 315 | Harish = 41,574 | Haruzim = 751 | Hashmona'im = 3,091 | Hasolelim = 965 | Haspin = 1,956 | Havazzelet Hasharon = 410 | Hayogev = 1,121 | Hazav = 1,725 | Hazerim = 990 | Hazeva = 1,297 | Hazon = 388 | Hazor Hagelilit = 11,013 | Hazor-ashdod = 962 | Hazorea = 1,031 | Hazore'im = 1,202 | Hefzi-bah = 836 | Helez = 639 | Hemdat = 431 | Hemed = 1,485 | Herev Le'et = 844 | Hermesh = 295 | Herut = 1,320 | Herzliyya = 110,884 | Hever = 1,073 | Hibbat Ziyyon = 955 | Hilla = 464 | Hinnanit = 1,793 | Hod Hasharon = 66,398 | Hodayot = 108 | Hodiyya = 824 | Hofit = 887 | Hogla = 771 | Holit = 223 | Holon = 191,829 | Horeshim = 320 | Hosen = 1,284 | Hosha'aya = 2,014 | Hulata = 773 | Hulda = 1,305 | Huqoq = 802 | Hura = 23,034 | Hurfeish = 6,877 | Hussniyya = 992 | Ibbim = 575 | I'billin = 13,634 | Ibtin = 2,837 | Iddan = 854 | Iksal = 15,134 | Ilaniyya = 528 | Ilut = 9,077 | Immanu'el = 5,675 | Irus = 1,135 | Isifya = 13,403 | Itamar = 1,759 | Jaljulye = 10,992 | Jatt = 12,834 | Jerusalem = 1,050,153 | Jish(gush Halav) = 3,243 | Jisr Az-zarqa = 15,824 | Judeide-maker = 20,231 | Julis = 6,821 | Ka'abiyye-tabbash-hajajre = 6,545 | Kabri = 1,068 | Kabul = 12,589 | Kaddita = 191 | Kadoorie = 148 | Kafar Bara = 3,962 | Kafar Kama = 3,545 | Kafar Kanna = 25,374 | Kafar Manda = 22,268 | Kafar Misr = 2,815 | Kafar Qara = 21,066 | Kafar Qasem = 27,996 | Kafar Yasif = 10,526 | Kahal = 504 | Kallanit = 298 | Kamane = 1,635 | Kammon = 699 | Kanaf = 543 | Kannot = 82 | Kaokab Abu Al-hija = 4,037 | Karkom = 445 | Karme Katif = 833 | Karme Yosef = 1,762 | Karme Zur = 987 | Karmel = 678 | Karmi'el = 47,941 | Karmiyya = 730 | Kefar Adummim = 5,206 | Kefar Ahim = 794 | Kefar Aviv = 775 | Kefar Avoda = 174 | Kefar Azza = 964 | Kefar Barukh = 820 | Kefar Bialik = 600 | Kefar Bilu = 1,210 | Kefar Bin Nun = 820 | Kefar Blum = 928 | Kefar Daniyyel = 614 | Kefar Ezyon = 1,209 | Kefar Gallim = 161 | Kefar Gid'on = 355 | Kefar Gil'adi = 798 | Kefar Glikson = 394 | Kefar Habad = 6,391 | Kefar Hahoresh = 723 | Kefar Hamakkabbi = 453 | Kefar Hanagid = 964 | Kefar Hananya = 776 | Kefar Hanasi = 825 | Kefar Hano'ar Hadati = 106 | Kefar Haoranim = 2,314 | Kefar Harif = 836 | Kefar Haro'e = 1,349 | Kefar Haruv = 544 | Kefar Hasidim Alef = 791 | Kefar Hasidim Bet = 195 | Kefar Hayyim = 666 | Kefar Hess = 1,625 | Kefar Hittim = 621 | Kefar Hoshen = 914 | Kefar Kisch = 779 | Kefar Malal = 308 | Kefar Masaryk = 851 | Kefar Maymon = 932 | Kefar Menahem = 1,342 | Kefar Monash = 953 | Kefar Mordekhay = 666 | Kefar Netter = 987 | Kefar Pines = 691 | Kefar Rosh Haniqra = 1,383 | Kefar Rozenwald(zarit) = 351 | Kefar Ruppin = 620 | Kefar Rut = 402 | Kefar Sava = 99,410 | Kefar Shammay = 626 | Kefar Shemaryahu = 1,981 | Kefar Shemu'el = 983 | Kefar Silver = 253 | Kefar Sirkin = 1,439 | Kefar Szold = 720 | Kefar Tappuah = 1,605 | Kefar Tavor = 4,276 | Kefar Truman = 850 | Kefar Uriyya = 817 | Kefar Vitkin = 2,094 | Kefar Warburg = 1,199 | Kefar Weradim = 5,534 | Kefar Ya'Bez = 721 | Kefar Yedidya = 809 | Kefar Yehezqel = 1,224 | Kefar Yehoshua = 1,220 | Kefar Yona = 29,820 | Kefar Zetim = 728 | Kefar Zoharim = 160 | Kelil = 924 | Kemehin = 649 | Keramim = 601 | Kerem Ben Shemen = 132 | Kerem Ben Zimra = 705 | Kerem Beyavne = 520 | Kerem Maharal = 920 | Kerem Shalom = 231 | Kesalon = 521 | Khawaled = 762 | Kinneret(moshava) = 670 | Kinneret(qevuza) = 815 | Kishor = 234 | Kisra-sumei = 9,549 | Kissufim = 356 | Kochlea = 372 | Kokhav Hashahar = 2,778 | Kokhav Mikha'el = 1,113 | Kokhav Ya'aqov = 4,093 | Kokhav Ya'ir = 9,008 | Korazim = 518 | Kuseife = 21,849 | Lahav = 693 | Lahavot Habashan = 865 | Lahavot Haviva = 1,003 | Lakhish = 1,397 | Lappid = 2,001 | Lappidot = 149 | Laqye = 19,362 | Lavi = 659 | Lavon = 883 | Lehavim = 8,027 | Liman = 895 | Livnim = 516 | Lod = 94,189 | Lohame Hageta'ot = 989 | Lotan = 270 | Lotem = 702 | Luzit = 881 | Ma'agan = 894 | Ma'agan Mikha'el = 2,093 | Ma'ale Adummim = 35,846 | Ma'ale Amos = 1,340 | Ma'ale Efrayim = 1,747 | Ma'ale Gamla = 734 | Ma'ale Gilboa = 921 | Ma'ale Hahamisha = 901 | Ma'ale Iron = 15,486 | Ma'ale Levona = 1,006 | Ma'ale Mikhmas = 2,259 | Ma'alot-tarshiha = 23,042 | Ma'anit = 951 | Ma'as = 875 | Ma'barot = 982 | Mabbu'im = 1,334 | Ma'galim = 1,322 | Magen = 540 | Magen Sha'ul = 916 | Maggal = 1,404 | Magshimim = 915 | Mahanayim = 860 | Mahane Yattir = 353 | Mahseya = 485 | Majd Al-kurum = 15,429 | Majdal Shams = 11,264 | Makchul = 2,105 | Malkiyya = 500 | Manof = 834 | Manot = 585 | Manshiyyet Zabda = 1,551 | Ma'on = 769 | Ma'or = 1,735 | Ma'oz Hayyim = 524 | Margaliyyot = 484 | Mas'ade = 4,205 | Mash'abbe Sade = 562 | Mash'en = 946 | Maskiyyot = 397 | Maslul = 993 | Massad = 379 | Massada = 371 | Massu'a = 481 | Massu'ot Yizhaq = 731 | Matta = 878 | Mattan = 3,145 | Mattat = 232 | Mattityahu = 1,119 | Mavqi'im = 526 | Ma'yan Barukh = 868 | Ma'yan Zevi = 810 | Mazkeret Batya = 16,334 | Mazliah = 1,478 | Mazor = 1,115 | Mazra'a = 3,920 | Mazzuva = 1,196 | Me Ammi = 430 | Mefallesim = 949 | Megadim = 1,215 | Megiddo = 969 | Mehola = 789 | Me'ir Shefeya = 140 | Meiser = 1,952 | Mekhora = 270 | Mele'a = 377 | Melilot = 594 | Menahemya = 1,201 | Menara = 314 | Menuha = 794 | Me'ona = 1,091 | Merav = 858 | Merhav Am = 679 | Merhavya(moshav) = 734 | Merhavya(qibbuz) = 1,312 | Merkaz Shappira = 2,962 | Merom Golan = 818 | Meron = 790 | Meshar = 755 | Meshhed = 8,822 | Mesillat Ziyyon = 942 | Mesillot = 494 | Metal = 227 | Metar = 11,608 | Metav = 595 | Metula = 2,248 | Mevasseret Ziyyon = 26,534 | Mevo Betar = 1,153 | Mevo Dotan = 776 | Mevo Hamma = 568 | Mevo Horon = 2,659 | Mevo Modi'im = 187 | Mevo'ot Yam = 112 | Mevo'ot Yeriho = 492 | Mezar = 379 | Mezer = 461 | Midrakh Oz = 833 | Midreshet Ben Gurion = 1,570 | Midreshet Ruppin = 294 | Mi'elya = 3,323 | Migdal = 2,162 | Migdal Haemeq = 28,430 | Migdal Oz = 615 | Migdalim = 790 | Mikhmannim = 548 | Mikhmoret = 1,314 | Miqwe Yisra'el = 423 | Misgav Am = 401 | Misgav Dov = 768 | Mishmar Ayyalon = 573 | Mishmar Dawid = 1,414 | Mishmar Haemeq = 1,245 | Mishmar Hanegev = 1,149 | Mishmar Hasharon = 680 | Mishmar Hashiv'a = 1,069 | Mishmar Hayarden = 962 | Mishmarot = 1,363 | Mishmeret = 1,029 | Mitspe Ilan = 911 | Mivtahim = 1,070 | Mizpa = 149 | Mizpe Aviv = 1,088 | Mizpe Netofa = 970 | Mizpe Ramon = 5,843 | Mizpe Shalem = 291 | Mizpe Yeriho = 2,867 | Mizra = 1,042 | Modi'in Illit = 89,627 | Modi'in-makkabbim-re'ut = 100,052 | Moledet = 1,211 | Moran = 437 | Moreshet = 1,610 | Moza Illit = 1,661 | Mughar = 23,486 | Muqeible = 4,638 | Na'ale = 2,932 | Na'ama = 337 | Na'an = 1,834 | Na'aran = 155 | Nahal Oz = 580 | Nahala = 733 | Nahalal = 1,572 | Nahali'el = 798 | Naham = 626 | Nahariyya = 67,877 | Nahef = 13,995 | Nahsholim = 717 | Nahshon = 608 | Nahshonim = 484 | Nataf = 495 | Natur = 770 | Na'ura = 2,481 | Nave = 1,450 | Nazareth = 75,704 | Negba = 881 | Negohot = 592 | Nehalim = 1,519 | Nehora = 1,297 | Nehusha = 1,421 | Nein = 2,033 | Ne'ot Golan = 741 | Ne'ot Hakikkar = 485 | Ne'ot Mordekhay = 706 | Ne'ot Smadar = 273 | Nes Ammim = 451 | Nes Harim = 1,272 | Nes Ziyyona = 47,267 | Nesher = 22,896 | Neta = 991 | Neta'im = 720 | Netanya = 234,813 | Netiv Haasara = 1,254 | Netiv Hagedud = 222 | Netiv Halamed-he = 682 | Netiv Hashayyara = 463 | Netivot = 56,019 | Netu'a = 343 | Ne'urim = 207 | Nevatim = 1,174 | Neve Tsuf = 1,500 | Newe Ativ = 226 | Newe Avot = 60 | Newe Daniyyel = 2,418 | Newe Etan = 288 | Newe Harif = 146 | Newe Ilan = 1,052 | Newe Mikha'el = 975 | Newe Mivtah = 775 | Newe Shalom = 331 | Newe Ur = 451 | Newe Yam = 301 | Newe Yamin = 1,377 | Newe Yaraq = 1,210 | Newe Ziv = 964 | Newe Zohar = 166 | Nezer Hazzani = 626 | Nezer Sereni = 1,115 | Nili = 2,262 | Nir Am = 733 | Nir Aqiva = 728 | Nir Banim = 804 | Nir Dawid (tel Amal) = 876 | Nir Eliyyahu = 586 | Nir Ezyon = 660 | Nir Gallim = 1,251 | Nir Hen = 707 | Nir Moshe = 518 | Nir Oz = 373 | Nir Yafe = 691 | Nir Yisra'el = 874 | Nir Yizhaq = 551 | Nir Zevi = 1,116 | Nirim = 472 | Nirit = 1,016 | Nizzan = 2,634 | Nizzan B = 370 | Nizzana (qehilat Hinuh) = 312 | Nizzane Oz = 1,288 | Nizzane Sinay = 949 | Nizzanim = 801 | No'am = 476 | Nof Ayyalon = 1,900 | Nof Hagalil = 45,805 | Nofekh = 698 | Nofim = 1,462 | Nofit = 2,379 | Nogah = 774 | Noqedim = 3,498 | Nordiyya = 2,128 | Nov = 1,192 | Nurit = 281 | Odem = 314 | Ofaqim = 39,893 | Ofer = 591 | Ofra = 3,110 | Ohad = 714 | Olesh = 1,382 | Omen = 955 | Omer = 8,078 | Omez = 802 | Or Aqiva = 25,922 | Or Haganuz = 705 | Or Haner = 1,047 | Or Yehuda = 41,130 | Ora = 1,428 | Oranim = 106 | Oranit = 10,089 | Orot = 553 | Ortal = 374 | Otni'el = 1,014 | Ozem = 909 | Pa'ame Tashaz = 793 | Palmahim = 848 | Paran = 1,145 | Pardes Hanna-karkur = 46,601 | Pardesiyya = 7,973 | Parod = 661 | Pattish = 1,117 | Pedaya = 988 | Pedu'el = 2,220 | Peduyim = 496 | Pelekh = 215 | Pene Hever = 600 | Peqi'in (buqei'a) = 6,114 | Peqi'in Hadasha = 749 | Perazon = 420 | Peri Gan = 388 | Pesagot = 2,298 | Petah Tiqwa = 270,403 | Petahya = 959 | Peza'el = 573 | Porat = 1,586 | Poriyya Illit = 1,441 | Poriyya-kefar Avoda = 328 | Poriyya-newe Oved = 1,630 | President Trump Heights = 111 | Qaddarim = 325 | Qadima-zoran = 22,655 | Qalansawe = 25,167 | Qalya = 585 | Qarne Shomeron = 10,541 | Qasr A-sir = 3,550 | Qazir = 2,629 | Qazrin = 8,013 | Qedar = 1,547 | Qedumim = 4,564 | Qela = 414 | Qelahim = 648 | Qesaryya = 5,633 | Qeshet = 979 | Qetura = 564 | Qevuzat Yavne = 1,120 | Qidmat Zevi = 734 | Qidron = 1,732 | Qiryat Anavim = 476 | Qiryat Arba = 7,698 | Qiryat Atta = 62,585 | Qiryat Bialik = 47,073 | Qiryat Eqron = 11,283 | Qiryat Gat = 72,140 | Qiryat Mal'akhi = 27,959 | Qiryat Motzkin = 51,488 | Qiryat Netafim = 923 | Qiryat Ono = 45,049 | Qiryat Shelomo = 419 | Qiryat Shemona = 24,437 | Qiryat Tiv'on = 19,158 | Qiryat Yam = 41,957 | Qiryat Ye'arim = 7,839 | Qiryat Ye'arim(institute) = 65 | Qomemiyyut = 486 | Qoranit = 906 | Ra'annana = 82,964 | Rahat = 77,997 | Ramat Dawid = 715 | Ramat Gan = 172,242 | Ramat Hakovesh = 1,246 | Ramat Hasharon = 48,860 | Ramat Hashofet = 1,129 | Ramat Magshimim = 815 | Ramat Rahel = 609 | Ramat Razi'el = 684 | Ramat Yishay = 7,953 | Ramat Yohanan = 1,162 | Ramat Zevi = 791 | Rame = 8,405 | Ramla = 86,052 | Ram-on = 890 | Ramot = 872 | Ramot Hashavim = 1,689 | Ramot Me'ir = 674 | Ramot Menashe = 1,371 | Ramot Naftali = 516 | Rannen = 785 | Raqqefet = 938 | Ras Al-ein = 473 | Ras Ali = 795 | Ravid = 178 | Regavim = 671 | Regba = 1,057 | Rehan = 524 | Rehelim = 1,260 | Rehov = 612 | Rehovot = 155,049 | Reihaniyye = 1,188 | Re'im = 479 | Reine = 20,653 | Rekhasim = 15,086 | Reshafim = 1,214 | Retamim = 817 | Revadim = 915 | Revava = 3,202 | Revivim = 868 | Rewaha = 708 | Rewaya = 479 | Rimmonim = 674 | Rinnatya = 1,235 | Rishon Leziyyon = 259,275 | Rishpon = 1,319 | Ro'i = 147 | Rosh Haayin = 79,023 | Rosh Pinna = 3,308 | Rosh Zurim = 1,157 | Rotem = 330 | Ruah Midbar = 80 | Ruhama = 770 | Rumat Heib = 2,626 | Rummane = 1,446 | Sa'ad = 1,100 | Sa'ar = 907 | Sajur = 4,303 | Sakhnin = 33,728 | Sal'it = 1,471 | Sallama = 3,878 | Samar = 254 | Sandala = 1,817 | Sansana = 871 | Sappir = 528 | Sarid = 1,008 | Sarigim (li-on) = 983 | Sasa = 432 | Savyon = 4,405 | Sa'Wa = 5,466 | Sawa'id (Humayra) = 285 | Sede Avraham = 447 | Sede Boqer = 554 | Sede Dawid = 796 | Sede Eli'ezer = 1,005 | Sede Eliyyahu = 795 | Sede Hemed = 1,042 | Sede Ilan = 789 | Sede Moshe = 690 | Sede Nahum = 1,204 | Sede Nehemya = 1,147 | Sede Nizzan = 550 | Sede Terumot = 638 | Sede Uzziyyahu = 1,557 | Sede Warburg = 1,318 | Sede Ya'aqov = 1,082 | Sede Yizhaq = 772 | Sede Yo'av = 640 | Sede Zevi = 795 | Sederot = 37,239 | Sedot Mikha = 348 | Sedot Yam = 1,161 | Segev-shalom = 16,736 | Segulla = 647 | Senir = 750 | Sha'ab = 7,789 | Sha'al = 451 | Sha'alvim = 1,987 | Sha'ar Efrayim = 2,020 | Sha'ar Haamaqim = 832 | Sha'ar Hagolan = 626 | Sha'ar Menashe = 523 | Sha'ar Shomron = 8,836 | Shadmot Devora = 819 | Shadmot Mehola = 771 | Shafir = 1,074 | Shahar = 890 | Shaharut = 157 | Shalwa = 677 | Shamerat = 727 | Shamir = 825 | Shani = 448 | Shaqed = 1,146 | Sharona = 680 | Sharsheret = 635 | Shave Darom = 707 | Shave Shomeron = 1,077 | Shave Ziyyon = 1,321 | She'ar Yashuv = 832 | Shedema = 481 | Shefar'am = 43,858 | Shefayim = 1,514 | Shefer = 507 | Sheikh Dannun = 2,996 | Shekhanya = 710 | Shelomi = 8,225 | Sheluhot = 540 | Sheqef = 646 | Shetula = 374 | Shetulim = 2,224 | Shezaf = 137 | Shezor = 375 | Shibbolim = 431 | Shibli-umm Al-ghanam = 6,476 | Shilat = 838 | Shilo = 6,042 | Shim'a = 1,060 | Shimshit = 2,154 | Shlomit = 675 | Sho'eva = 579 | Shoham = 23,592 | Shomera = 428 | Shomeriyya = 943 | Shoqeda = 769 | Shorashim = 622 | Shoresh = 1,399 | Shoshannat Haamaqim = 445 | Shoval = 1,052 | Shuva = 1,129 | Sitriyya = 1,125 | Sufa = 266 | Sulam = 2,933 | Suseya = 1,605 | Tal Shahar = 1,321 | Tal-el = 1,316 | Talme Bilu = 708 | Talme El'azar = 953 | Talme Eliyyahu = 480 | Talme Yafe = 668 | Talme Yehi'el = 982 | Talme Yosef = 517 | Talmon = 6,039 | Tamra = 36,918 | Tamra (yizre'el) = 1,727 | Ta'oz = 680 | Tarabin As-sani = 1,124 | Tarum = 919 | Tayibe = 46,870 | Tayibe(baemeq) = 2,198 | Te'ashur = 462 | Tefahot = 531 | Tel Adashim = 1,335 | Tel Aviv - Yafo = 494,900 | Tel Mond = 14,771 | Tel Qazir = 616 | Tel Sheva = 24,782 | Tel Te'omim = 658 | Tel Tsiyon = 6,935 | Tel Yizhaq = 1,055 | Tel Yosef = 547 | Telalim = 686 | Telamim = 924 | Telem = 655 | Tene = 1,089 | Tenuvot = 974 | Teqoa = 4,834 | Tequma = 906 | Tiberias = 52,123 | Tidhar = 816 | Tifrah = 2,307 | Timmorim = 703 | Timrat = 1,443 | Tirat Karmel = 32,167 | Tirat Yehuda = 1,256 | Tirat Zevi = 1,126 | Tire = 27,680 | Tirosh = 482 | Tomer = 444 | Tuba-zangariyye = 7,173 | Tur'an = 14,931 | Tushiyya = 473 | Tuval = 419 | Udim = 1,167 | Umm Al-fahm = 60,209 | Umm Al-qutuf = 1,259 | Umm Batin = 5,572 | Urim = 454 | Usha = 612 | Uza = 457 | Uzeir = 3,557 | Wardon = 295 | Wered Yeriho = 420 | Ya'ad = 794 | Ya'ara = 894 | Yad Binyamin = 4,338 | Yad Hanna = 952 | Yad Hashemona = 264 | Yad Mordekhay = 1,014 | Yad Natan = 677 | Yad Rambam = 1,246 | Yafi = 18,837 | Yafit = 279 | Yagel = 1,139 | Yagur = 1,507 | Yahel = 371 | Yakhini = 814 | Yanuh-jat = 6,890 | Yanuv = 868 | Yaqir = 2,742 | Yaqum = 790 | Yardena = 581 | Yarhiv = 1,182 | Yarqona = 365 | Yashresh = 1,145 | Yas'ur = 853 | Yated = 996 | Yavne = 58,090 | Yavne'el = 4,801 | Yaziz = 1,086 | Ye'af = 271 | Yedida = 225 | Yehi'am = 850 | Yehud-Monoson = 32,146 | Yeroham = 11,989 | Yesha = 785 | Yesodot = 1,179 | Yesud Hama'ala = 1,930 | Yevul = 446 | Yif'at = 1,334 | Yiftah = 636 | Yinnon = 1,255 | Yirka = 16,823 | Yir'on = 400 | Yish'i = 938 | Yitav = 184 | Yizhar = 2,525 | Yizre'el = 627 | Yodefat = 976 | Yonatan = 895 | Yoqne'am Illit = 24,928 | Yoqne'am(moshava) = 1,487 | Yoshivya = 810 | Yotvata = 824 | Yuval = 886 | Yuvallim = 1,179 | Zafririm = 438 | Zafriyya = 1,081 | Zanoah = 484 | Zarzir = 9,149 | Zavdi'el = 850 | Ze'elim = 493 | Zefat = 38,687 | Zekharya = 1,392 | Zelafon = 1,115 | Zemer = 7,953 | Zerahya = 891 | Zeru'a = 544 | Zerufa = 1,287 | Zetan = 1,191 | Zikhron Ya'aqov = 24,201 | Zimrat = 850 | Zippori = 1,002 | Ziqim = 997 | Ziv'on = 450 | Zofar = 891 | Zofit = 1,178 | Zohar (Eshkol) = 629 | Zohar (Lakhish) = 387 | Zor'a = 934 | Zova = 583 | Zufim = 2,605 | Zuqi Yam = 223 | Zuqim = 384 | Zur Hadassa = 10,459 | Zur Moshe = 2,769 | Zur Natan = 291 | Zur Yizhaq = 7,780 | Zuri'el = 530 | Zurit = 877 | Zviyya = 263 | default = 0}}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> fvf3m3txkacdv4z08jemrf3tfkn10jr 0 219453 1613738 1613670 2026-07-31T12:04:35Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613738 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئیبراھیم حامیدی''' ({{بە فارسی|ابراهیم حامدی}}؛ لەدایکبووی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٩) ناسراو بە '''ئێبی''' (بە فارسی: اِبی) گۆرانیبێژێکی پۆپی ئێرانییە.<ref>[https://www.bbc.com/persian/arts-52685341 آیا ابی از محسن چاوشی 'دلجویی' کرده؟ (بە فارسی)]</ref> ئەو لە جۆرەکانی [[مۆسیقای ڕۆک|ڕۆک]]، [[مۆسیقای فۆڵک|فۆڵک]]، [[مۆسیقای پۆپ|پۆپ]]، [[مۆسیقای سەما|سەما]]، [[مۆسیقای ھاوس|ھاوس]] و [[مۆسیقای ترانس|ترانس]]دا شارەزایی ھەیە.<ref name=ToolAutoGenRef6>[http://www.sydsvenskan.se/kultur--nojen/musik/en-hemlig-flod-av-lattexter/ En hemlig flod av låttexter]</ref> ==ژیانی سەرەتایی== باوکی ئیبی خەڵکی [[ئەراک]] بوو و دایکی خەڵکی [[کەرەج]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Video_2018-06-18_23-08-23.webm|سەردێڕ=Video 2018-06-18 23-08-23.webm|وێبگە=upload.wikimedia.org}}</ref> ئەو گەورەترینی شەش خوشک و برا یە کە لە [[خوڕەمدەرە]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=gooya news :: culture : "من هميشه براى ريشه‌ام خوانده‌ام"، گپى با "ابى" از گذشته، حال و آينده، صداي آلمان |ناونیشان=https://news.gooya.com/culture/archives/040226.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=news.gooya.com}}</ref> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ [[ڕادیۆ زەمانە]] لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ئیبی گوتی کە خولیای گۆرانیگوتن بووە و بۆ خەڵکی لە ماڵەوە، ھاوپۆلەکانی و منداڵانی گەڕەکەکەی گۆرانیی گوتووە. ھەروەھا باسی لەوەش کرد کە لە گەنجیدا بە [[قیرائەت|خوێندنی قورئان]]، دەستی بە کارامەییەکانی شێوازی گۆرانیگوتن کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رادیو زمانه {{!}} اردوان روزبه {{!}} گفت و گو {{!}} ابی: خوانندگی را با قرائت قرآن شروع کردم |ناونیشان=https://zamaaneh.com/ardavan/2008/08/post_132.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=zamaaneh.com}}</ref> ==ژیانی پیشەیی== [[پەڕگە:Black Cats (Band) - 1960's.jpg|وێنۆک|ئیبی لە گرووپی بلاک کاتس (دەیەی ١٩٦٠ەکان)]] بە ئیلھاموەرگرتن لە [[بیتڵز]]، لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٦٠دا گرووپێکی مۆسیقای بێتی بە ناوی «ڕێبڵز» لەگەڵ [[شەھرام شەبپەرە]] و [[سیاوەش قومەیشی]] پێکھێنا.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Breyley|یەکەم=Gay|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Hope, Fear and Dance Dance Dance: Popular Music in 1960s Iran|ناونیشان=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08145857.2010.518354|journal=Musicology Australia|زمان=en|بەرگ=٣٢|issue=2|پەڕەکان=٢٠٣–٢٢٦|doi=10.1080/08145857.2010.518354|s2cid=220352968 |issn=0814-5857|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> ھەروەھا پێش ئەوەی دەست بە کاروانی ھونەریی خۆی وەک گۆرانیبێژێکی تاکەکەسی بکات، ئەندامی گرووپەکانی «سانبۆیز» و [[بلاک کاتس (گرووپ)|بلاک کاتس]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خوانندگان پاپ ایرانی با بیشترین فالوئر اینستاگرامی + لیست|ناونیشان=https://vananews.com/fa/news/408497/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D9%BE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A6%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=vananews.com}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٧دا، پێش [[شۆڕشی ئێران|شۆڕشی ئیسلامی]] لە ساڵی ١٩٧٩، ئێرانی بۆ گەشتێکی ھونەری بەرەو [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەجێھێشت و دوای شۆڕش لەوێ مایەوە.<ref name=":1">Wrench, Nigel (21 March 2010) [https://news.bbc.co.uk/2/hi/8577050.stm "Exiled Iranian pop star Ebi in presidential warning"], BBC News</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=En hemlig flod av lâttexter|ناونیشان=https://www.sydsvenskan.se/2009-12-09/en-hemlig-flod-av-lattexter|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Sydsvenskan|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|زمان=sv|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180815122158/https://www.sydsvenskan.se/2009-12-09/en-hemlig-flod-av-lattexter|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٠دا، ئەلبوومی ھاوبەشی «نوون و پەنیر و سەبزی» لەگەڵ [[داریوش (گۆرانیبێژ)|داریوش]] بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ="Noon O Panir O Sabzi" von Dariush & Ebi |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢|ناونیشان=https://music.apple.com/de/album/noon-o-panir-o-sabzi/320019420 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|زمان=de-DE}}</ref> لە ھەمان ساڵدا، کۆنسێرتێکی ھاوبەشی لەگەڵ داریوش لە [[یۆنیڤێرساڵ ئەمفیتیاتەر|یۆنیڤێرساڵ ئەمفیتیاتەر]] سازکرد.<ref name="۳">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=آلبوم کنسرت نون و پنیر و سبزی (Universal Amphitheater) ابی|ناونیشان=http://www.gavazn.com/album/5456.htm}}</ref> گۆرانیی «خەلیجی ھەمیشەگیی فارس» ([[کەنداوی فارس]] بۆ ھەمیشە) یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆرانییەکانی ئیبی، تێکستی ئەم گۆرانییە لە نووسینی [[عادل حەسەنی]]یە و ئاوازدانەری ئەم گۆرانییەش [[محەممەد شەمس]]ە. ناوی ئەلبوومی [[خەلیج (ئەلبووم)|خەلیج]] بەھۆی ئەم گۆرانییەوەیە. ئیبی ڕای گەیاند کە ئەم گۆرانییە یەکێکە لەو کەمە گۆرانییانەی کە شانازی بە پێشکەشکردنیانەوە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=کنسرت کامل ابی- تور جهانی جان جوانی |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=DNnSh-k1TKE |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئیبی ئەلبوومی «ستارەھای سەربی» بە تێکستی [[ئێرەج جەنەتی عەتایی]] و ئاوازی [[سیاوەش قومەیشی]] بڵاوکردەوە. لە بەرنامەی «باشترینی باشترینەکان»ی [[منوتۆ|منوتۆ]]دا، کە ٢٠ باشترین گۆرانیی ئیبی بەپێی ھەڵبژاردنی خەڵک پیشان دەدا، گۆرانیی «کی ئەشکاتو پاک میکونی» و «ستارەھای سەربی» بەدوای یەکدا پلەی یەکەم و دووەمیان بەدەستھێنا، و ھەردوو گۆرانییەکە لەم ئەلبوومەن. ھەروەھا گۆرانیی «قیبلە» لەم ئەلبوومە لە پلەی ١٧ەمدا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بهترین های بهترین ها |ناونیشان=https://www.manototv.com/show/1072 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Manoto TV |زمان=fa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230625173833/https://www.manototv.com/show/1072 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەنێوان گۆرانییە «ڕامیارییە» بەھێزەکانیدا، گۆرانیی «ھەڵا» (١٩٩٩) ھەیە کە لە نووسینی شاعیری ئێرانی [[مینا ئەسەدی]] و بەرھەمھێنانی [[ئەسفەندیار مۆنفەردزادە]]یە. لە چاوپێکەوتنێکدا لە ساڵی ٢٠١٣ لەگەڵ کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی [[منوتۆ]]، ئەم گۆرانییەی بە گرنگترین گۆرانیی ڕامیاریی خۆی ناوبرد.{{citation needed|date=June 2023}} لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئیبی جارێکی دیکە سەرنجی خستە سەر ڕامیاریی ناوخۆی ئێران بە گوتنی گۆرانیی [[تەسمیم]] (بڕیار) وەک وەڵامێک بۆ [[ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماریی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٩|ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماریی ساڵی ٢٠٠٩]].<ref name=":1" /> ئیبی لە چەندین گۆرانیدا ھاوکاریی لەگەڵ شادمێھر عەقیلی کردووە. لە ساڵی ٢٠١٢دا، گەشتێکی ھونەریی جیھانیی ھاوبەشی لەگەڵ شادمێھر بە ناوی «ڕۆیای ما» ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=از رویای خوانندگی تا "رویای ما" • گپی با ابی – DW – ۱۳۹۱/۷/۱۵ |ناونیشان=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%DA%AF%D9%BE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%DB%8C/a-16288941 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=dw.com |زمان=fa}}</ref> ئیبی گۆرانیی ھاوبەشی «نۆستالژیا»ی لەگەڵ [[گوگوش]] لە ڕێگەی ڕادیۆ جەوانەوە لە ساڵی ٢٠١٤دا بڵاوکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=googoosh+&+ebi |ناونیشان=https://play.radiojavan.com/artist/googoosh%2b%26%2bebi |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Radio Javan |زمان=en-US}}</ref> ئیبی و گوگوش گەشتی کۆنسێرتی جیھانیی ھاوبەشی خۆیان بە ناوی «نۆستالژیا» دەستپێکرد. گەشتەکە بە کۆنسێرتی [[دوبەی]] دەستیپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=آلبوم عکس: کنسرت گوگوش و ابی در کانادا |ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/arts/2014/11/141112_music_googooshebi |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News فارسی |زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Googoosh & Ebi's New History Music Video Together Coming Soon |ناونیشان=https://www.radiojavan.com/blog/1495 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Radio Javan}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Googoosh & Ebi Live In Dubai - Nostalgia World Tour |ناونیشان=https://play.radiojavan.com/event/4486 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Radio Javan |زمان=en-US}}</ref> ئەلبوومی «جانی جەوانی» (٢٠١٤)ی بڵاوکردەوە. ھەروەھا دەستی بە گەشتە جیھانییەکەی ئەم ئەلبوومە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=ابى، صحنه آخر |ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/arts-39021063 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News فارسی |زمان=fa}}</ref> [[پەڕگە:Ebi in Las Vegas.JPG|وێنۆک|ڕاست|ئیبی لە کاتی پێشکەشکردنی بەرھەم لە [[لاس ڤێگاس]] (٢٠٠٨)]] ئیبی دوایین ئەلبوومی خۆی بە ناوی «لالەزار» لە ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکردەوە. گۆرانیی «کوچەی نەستەرەن» لەم ئەلبوومەدا، کە گۆرانییەکی [[ڕامیاری]]یە و دەربارەی [[جەنگی ئێران و عێراق|شەڕی ئێران و عێراق]]ە، جێی مشتومڕ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=آلبوم جدید "ابی" با نام "لاله زار" منتشر شد |ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/ebi-singer-iran-album-lalehzar/5040356.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=صدای آمریکا |زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=بازتاب ترانه جدید ابی به نام "کوچه نسترن" درباره قربانیان جنگ ایران و عراق و آرمان‌های‌شان |ناونیشان=https://ir.voanews.com/a/eb-nastaran-music-video-war/5028490.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=صدای آمریکا |زمان=fa}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ئیبی لە بەرنامەی [[پێرشیاز گات تالێنت]]دا دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Has Iran's award-winning actress left Iran to escape prosecution?|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/iranian-artist-becomes-controversy-between-iran-and-saudia.html|دوایین=Faghihi|یەکەم=Rohollah|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=Al-Monitor|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> ئیبی بەشداریی لە خۆپیشاندانەکانی دژی ئامادەبوونی [[ئیبراھیم ڕەئیسی]] لەبەردەم [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]دا کرد و پشتگیریی لە [[خۆپیشاندانەکانی مەھسا ئەمینی|خۆپیشاندانەکانی ئێران]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=ابی، خواننده پاپ: چهارشنبه در اعتراضات‌ علیه حضور ابراهیم رئیسی در سازمان ملل شرکت می‌کنم |ناونیشان=https://www.iranintl.com/202209195692 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=ایران اینترنشنال |زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ="حضور در اعتراض‌ها وظیفه هر هنرمند ایرانی است" |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/32045980.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|زمان=fa}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٢دا، گەشتە نوێیەکەی جیھانیی خۆی بە ناوی «پڕۆژەی عەشق» دەستپێکرد. ئەم گەشتە بەھۆی [[کۆڤید-١٩]]ەوە دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|یەکەم=Joey |دوایین=Guerra |سەردێڕ=Q&A: Iranian pop legend Ebi talks getting healthy, loving Peter Gabriel and not retiring ahead of Sugar Land date |ناونیشان=https://preview.houstonchronicle.com/music/q-a-iranian-pop-legend-ebi-talks-getting-17233693 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=Preview {{!}} Houston Arts & Entertainment Guide |زمان=en-US}}</ref> == ژیانی تایبەتی == ئیبی سێ کچی لە ھاوسەری یەکەمی، فەیروزە میقدادی ھەیە. دوای ٢٥ ساڵ لە ھاوسەرگیری جیابوونەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=میرزایی |یەکەم=فاطمه |ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=بیوگرافی ابراهیم حامدی (ابی) و آشنایی بیشتر با زندگی هنری و شخصی آقای صدا + عکس |ناونیشان=https://arga-mag.com/419276/بیوگرافی-ابراهیم-حامدی |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=آرگا |زمان=fa-IR}}</ref> کاتەکانی خۆی لەنێوان [[ماربێیا]] لە [[ئیسپانیا]] و [[لۆس ئانجلەس]] لەگەڵ ھاوسەری دووەمی، مەھشید بۆروومەند دابەش دەکات.<ref name=":3" /> لە سەرەتای دەیەی ٢٠٠٠دا، لە [[سوێد]] دەژیا.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ئیبی زڕکوڕێکی لە مەھشید ھەیە.<ref name=":0" /> == ئەلبووم == «ساڵەکان بە [[ڕۆژژمێری ئێرانی|ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی]]یە» * ''[[تەپش (ئەلبووم)|تەپش]]'' (١٣٥٣) * ''[[نازی ناز بکە]]'' (١٣٥٤) * ''[[شەبزەدە]]'' (١٣٥٦) * ''[[چیای یەخ (ئەلبووم)|چیای یەخ]]'' (١٣٦٤) * ''«نوون و پەنیر و سەبزی»'' (لەگەڵ [[داریوش ئیقباڵی|داریوش]]) (١٣٦٥) * ''[[غەریبە (ئەلبوومی ئیبی)|غەریبە]]'' (١٣٦٨) * ''[[خەلیج (ئەلبووم)|خەلیج]]'' (١٣٦٩) * ''[[موعەلیمی بەد (ئەلبووم)|موعەلیمی بەد]]'' (١٣٧١) * ''[[ئەستێرەی کلکدار (ئەلبووم)|ئەستێرەی کلکدار]]'' (١٣٧٢) * ''[[ئەتەل مەتەل]]'' (١٣٧٣) * ''[[ستارەھای سەربی]]'' (١٣٧٤) * ''[[عەتری تۆ (ئەلبووم)|عەتری تۆ]]'' (١٣٧٥) * ''[[لەگەڵ تۆ (ئەلبووم)|لەگەڵ تۆ]]'' (١٣٧٥) * ''[[تاجی تەرانە]]'' (١٣٧٦) * ''[[پیر (ئەلبوومی ئیبی)|پیر]]'' (١٣٧٨) * ''[[ھەڵبێ]]'' (١٣٧٧) * ''[[شەوی نیلووفەری]]'' (١٣٨٢) * ''[[حەسرەتی پەرواز]]'' (١٣٨٥) * ''«یادگاری»'' (لەگەڵ [[کامەران و ھومەن]]) (١٣٨٨) * ''[[ھەستی تەنیایی]]'' (١٣٨٩) * ''[[جانی جەوانی]]'' (١٣٩٣) * ''[[لالەزار (ئەلبووم)|لالەزار]]'' (١٣٩٨) ڕیزبەندیی ئەلبوومەکان لەسەر بنەمای ساڵی بڵاوبوونەوەی سی دییەکانە. ئیبی کە دوای بڵاوکردنەوەی ئەلبوومی [[شەوی نیلووفەری]] باسی لە خانەنشینبوونی خۆی کردبوو، تا ئێستاش لە بواری بەرھەمھێنانی ئەلبووم و سازکردنی کۆنسێرتدا بەھاندان و چالاکییەوە بەردەوامە. ئەو پێیوایە کە چوونەسەر شانۆ یان بڵاوکردنەوەی ئەلبووم، دەرفەتێکی فێربوونی پێ دەبەخشێت و دەبێتە ھۆی بەدەستھێنانی ئەزموونی زیاتر، و ئەمەش بە لای ئەوەوە باشترین پاڵنەر و ھاندەر بووە بۆ بەردەوامبوون لە کارەکەیدا.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2010/03/100319_l41_ebi_norooz89.shtml سال تحویل ۸۹: ابی در بی‌بی‌سی فارسی]</ref> ئەو گۆرانیگوتن بە عەشقێک دەزانێت کە ھەرگیز لێی جیا نابێتەوە.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/interactivity/guest/story/2005/05/050513_fe-ebi.shtml سایت بی‌بی‌سی فارسی؛ پاسخ ابی به پرسش‌های شما]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Ebi}} * {{وێبگەی فەرمی}} * {{Instagram|ebi}} * [https://www.facebook.com/ebi/ ئێبی] لە [[فەیسبووک]] * {{توویتەر}} * {{IMDb name|2147029}} * [https://open.spotify.com/artist/3pI1XXzzKOYdYCLWurc2Ky ئێبی] لە [[سپاتیفای]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ئێران|شانشینی یەکگرتوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی]] [[پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:مۆسیقاژەنەکان لە تاران]] [[پۆل:ژەنیارانی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی فارس]] [[پۆل:ئێرانییانی نیشتەجێبوو لە لۆس ئانجلەس]] [[پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز]] 4g45mlmqiwedfm6piw7um8owdsg0bvk 0 220330 1613982 1487796 2026-08-01T09:56:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613982 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:NCAA DII logo c.svg|وێنۆک]] '''ئێن سی ئەی ئەی دابەشکردنی دووەم''' ({{بە ئینگلیزی|NCAA Division 2}}) بەشێکی ئاستی ناوەندییە لە پێشبڕکێکان لە [[کۆمەڵەی نیشتیمانیی وەرزشی کۆلێژ]] (NCAA). کەمتر کێبڕکێی ھەیە و کەمتر تێچووی ھەیە لە چاو [[ئێن سی ئەی ئەی دابەشکردنی یەکەم|خوولی یەکەم]]، بەڵام کێبڕکێی زیاترە لە [[ئێن سی ئەی ئەی دابەشکردنی سێیەم|خوولی سێیەم]] کە ھیچ "سکۆلەرشیپێک"ی وەرزشی پێشکەش ناکات. پێشتر خولی دووەم و سێیەم پێکەوە بە بەشی کۆلێژی NCAA ناسرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.ncaa.org/about/resources/media-center/news/division-ii-begins-rollout-make-it-yours-logo|سەردێڕ=Division II begins rollout of 'Make It Yours' logo|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|ئیش=NCAA.org - The Official Site of the NCAA|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٧|archive-date=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225151827/http://www.ncaa.org/about/resources/media-center/news/division-ii-begins-rollout-make-it-yours-logo|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نژیاروانی}} {{پۆلی کۆمنز|NCAA Division II}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} bhvub0ompi6mkglturprk7yeyavghc0 0 220462 1613748 1613626 2026-07-31T12:07:41Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613748 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم | ناو = مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە | وێنە = Постер фильма «Гангстер, коп и дьявол».jpeg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = پۆستەری فیلم | سەردێڕ = | سەرباس = | دەرھێنەر = لی وۆن تای | بەرھەمھێنەر = وۆنگ سی جانگ {{ھن}}سیۆ کانگ ھۆ | نووسین = لی وۆن تای | سەرچاوەی چیڕۆک = | چەشن = | کاست = [[ما دۆنگ سیۆک]]{{ھن}}[[کیم مو یۆل]]{{ھن}}[[کیم سونگ کیو]] | موزیک = [[جۆ یۆنگ ووک]] | وێنەگری سینەمایی = | دەستکاری = | ستۆدیۆ = | کۆمپانیای بڵاوکەرەوە = گرووپی کیوی میدیا | ڕێکەوتی دەرچوون = ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ (کۆریای باشوور) | ماوەی فیلم = ١٠٩ خوولەک | وڵات = [[کۆریای باشوور]] | زمان = [[کۆری]] | زنجیرە = | تێچوون = | داھات = ٢٥،٨ ملیۆن دۆلار | خەڵاتەکان = | بەشی پێشوو = | بەشی دواتر = }} '''مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە''' ({{بە کۆری|악인전}}) فیلمێکی [[ئەکشن]]ی [[ھەستبزوێن (وێژە)|ھەستبزوێنی]] [[کۆریای باشوور]]ە، لە ساڵی ٢٠١٩ لە دەرھێنانی لی وۆن تای بڵاوکرایەوە. لەم فیلمەدا "[[ما دۆنگ سیۆک]]، [[کیم مو یۆل]]، [[کیم سونگ کیو]]" ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=K-Movie Entertainment Signs Sales for THE GANGSTER, THE COP, THE DEVIL |ناونیشان=http://www.koreanfilm.or.kr/eng/news/news.jsp?blbdComCd=601006&seq=5120&mode=VIEW |وێبگە=Korean Film Biz Zone |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bona |یەکەم١=J. J. |سەردێڕ=Gritty New Trailer for 'The Gangster, The Cop and The Devil' {{!}} cityonfire.com |ناونیشان=http://cityonfire.com/watch-the-new-trailer-for-the-gangster-the-cop-and-the-devil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='The Gangster, the Cop, the Devil' gets standing ovation at Cannes |ناونیشان=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2019/05/689_269344.html |وێبگە=[[The Korea Times]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> گێڕانەوەکە لە بازنەی سێ کەسایەتییەکە دەسوڕێتەوە: بکوژێکی زنجیرەیی، و مافیایەکی گەورە، و پۆلیسێکی بەھێز، پۆلیسەکە و مافیاکە ھێزەکەیان یەکدەخەن و دەبنە تیمێک بۆ ئەوەی بتوانن ڕووبەرووی بکوژەکە ببنەوە و بیگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Foutch |یەکەم١=Haleigh |سەردێڕ='The Gangster, the Cop, the Devil' Review: Ma Dong-seok Steals the Show (Again) {{!}} Fantasia 2019 |ناونیشان=https://collider.com/the-gangster-the-cop-the-devil-review/#ma-dong-seok |وێبگە=[[Collider (website)|Collider]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> فیلمەکە لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ لە کۆریای باشوور بە شێوەی شانۆیی نمایشکرا، ھەروەھا لە بەشی "نیشانەکانی نیوەشەو" لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩]] و ھەروەھا لە [[فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەنتازیا]] ٢٠١٩ نمایشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین١=PATTERSON |یەکەم١=ADAM |سەردێڕ=Fantasia 2019: THE GANGSTER, THE COP, THE DEVIL Review |ناونیشان=https://filmpulse.net/fantasia-2019-the-gangster-the-cop-the-devil-review/ |وێبگە=Film Pulse |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220220060833/https://filmpulse.net/fantasia-2019-the-gangster-the-cop-the-devil-review/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==چیرۆک== ئۆتۆمبێلێکی پیاوێک لەلایەن کەسێکی نامۆوە لێیدەدرێت و لەکاتی وێنەگرتنی زیانەکان کە داوای بیمەی ئۆتۆمۆبیلەکەی دەکات دەکوژرێت. یۆنگ تای سوک پۆلیسێکە، بە شوێنی تاوانەکەدا تێدەپەڕێت و گومانی ئەوە دەکات کە کاری بکوژێکی زنجیرەیی بێت، بەڵام پلە باڵاکەی باوەڕی پێناکات. جانگ دۆنگ سوو سەرۆکی تاوانەکانە، لەکاتێکدا دوای کۆبوونەوەیەک لە ڕێگای ماڵەوەیە. ھەمان بکوژ خۆی بە ئۆتۆمبێلەکەی دەدا و لە کۆتاییدا ھەوڵی کوشتنی دەدات. شەڕێکی دڕندانە بەدوای خۆیدا دێنێت و ھەردووکیان بریندار دەبن. لە کۆتاییدا بکوژەکە ھەڵدێت دوای ئەوەی بە ئۆتۆمبێلەکەی لە دۆنگ سوو دەدات. دۆنگ سوو لە نەخۆشخانە دەبێت و پاسەوانەکانی وا گریمانە دەکەن کە ھێرشەکە لەلایەن باندێکی مافیای ڕکابەرەوە ئەنجامدراوە، کە ھێرشی پێچەوانە دەکەنەوە بۆیان. بەڵام دۆنگ سوو (مافیاکە) پێی وایە بکوژەکە ئەندامی باندێکی ڕکابەر نەبووە چونکە پێدەچوو جوڵەکانی ھەڕەمەکی و بێ ئامانج بن. تای سوک (پۆلیسەکە) سەردانی دۆنگ سو دەکات لە نەخۆشخانە و داوای ھاوکاری لێدەکات تا بتوانێت بکوژەکەی بۆ بگرێت، بەڵام دۆنگ سو پابەندی بڕیارەکەی نابێت. بەڵکو دۆنگ سو فەرمان بە پیاوەکانی دەکات لە ڕێگەی سکێچێکەوە بکوژەکە بدۆزنەوە، ئەوانیش توانیویانە ئۆتۆمبێلەکەی و چەقۆیەک بدۆزنەوە. لە کۆتاییدا دۆنگ سوو تای سوک لە دۆزینەوەکان ئاگادار دەکاتەوە و بڕیار دەدەن یەکبگرن بۆ گرتنی بکوژە نھێنییەکە. دۆنگ سوو ڕازی دەبێت ھێزی مرۆیی دابین بکات و خەرجییەکان دابین بکات، بەڵام بەو مەرجەی بکوژەکە ھی ئەو کەسە بێت کە یەکەمجار دەیدۆزێتەوە. دۆنگ سو دەیەوێت بۆ تۆڵەسەندنەوە بیکوژێت لە کاتێکدا تای سوک دەیەوێت دەستگیری بکات بۆ ئەوەی پێنج کەیسی کوشتنی پەیوەست بە یەکەوە چارەسەر بکات و لە کۆتاییدا پلەی بەرز بکاتەوە. لەم نێوەندەدا دۆنگ سوو فەرمان بە دەستی ڕاستی خۆی دەکات کە ناوی کوون ئۆ سونگە بە چەقۆی بکوژەکە کە پێشتر جێپەنجەی خوێنی قوربانییەکانی پێشووی بکوژەکەی لەسەرە، ڕکابەرەکەی ھیۆ سانگدۆ بکوژێت. تای سوکێکی تووڕە لەگەڵ دۆنگ سوو تووشی شەڕ دەبێت کاتێک دەزانێت چی کردووە چونکە کوشتنەکە پشتڕاست دەکرێتەوە کە کاری بکوژە زنجیرەییەکە و دۆسیەکە دەگوازرێتەوە بۆ تیمی کەیسی گەورە. دۆنگ سوو سەردانی پرسەی سانگدۆ دەکات کە بکوژەکەش دەردەکەوێت و دووەم فەرماندەی سانگدۆ ئاگادار دەکاتەوە کە ئەوە دۆنگ سوو بووە کە لە ڕاستیدا سانگدۆی بە چەقۆی بکوژەکە کوشتووە. کاتێک تای سوک و دۆنگ سو ئۆتۆمبێلی بکوژەکە دەپشکنن بۆ ئەوەی ھیچ بەڵگەیەکیان ھەبێت، لەلایەن چەکدارانی سانگدۆوە ھێرشیان دەکرێتە سەر. شەڕێک بەدوای خۆیدا دێنێت و لە ئەنجامدا پاسەوانی دەستی ڕاستی سانگدۆ دەمرێت. دۆنگ سوو دەینێژێت و دیمەنەکە پاک دەکاتەوە. ئێستا تای سوک ڕاسپێردراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە دۆسیەیەکی ڕفاندن و لەکاتی چارەسەرکردنیدا، بکوژەکە دەبینێت. ڕاوکردنێک بەدوای خۆیدا دێنێت، بەڵام بکوژەکە ھەڵدێت. لە ڕێگەی پشکنینی پزیشکی دادوەرییەوە، تای سوک بۆی دەردەکەوێت کە بکوژەکە کەسێکی ونبووە. دۆنگ سوو لەم بابەتە ئاگادار دەکاتەوە و ڕێگەی پێدەدات گوێی لە کلیپێکی دەنگی بێت بۆ ئەوەی کەسە ونبووەکە پشتڕاست بکاتەوە کە بکوژەکەیە. دواتر دۆنگ سوو یارمەتی کچێکی ئامادەیی دەدات بە پێدانی چەترەکەی و زۆری پێناچێت دەزانێت کە کچەکە کوژراوە و چەترەکەی لە شوێنی تاوانەکە دۆزراوەتەوە. دەست دەکەن بە گەڕان بەدوای بکوژەکەدا و لە کۆتاییدا لەناو ئۆتۆمبێلێکدا دەیدۆزنەوە. لە ڕاوکردنێکی دواتردا، بکوژەکە توانیویەتی ئۆ-سۆنگ بکوژێت بەڵام دواجار لەلایەن دۆنگ-سۆوە دەگیرێت و بێ توانای دەکات. دۆنگ سوو بکوژەکە دەبات بۆ ئەوەی ئەشکەنجەی بدات و بیکوژێت، بەڵام تای سوک شوێنپێیان دەگرێت و ئۆتۆمبێلەکەی دەخاتە ناو حەشارگەکەوە و دۆنگسو بێھۆش دەکات و بکوژەکە دەستگیر دەکات. پۆلیس ھیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوەی نییە لەسەر بکوژەکە کە ناوی کانگ کیونگ ھۆیە. وەک دوا ڕێگا، تای سوک داوای لە دۆنگ سو دەکات کە تاکە ڕزگاربووی ھێرشەکانە، شایەتحاڵی بدات. لە ھەمان کاتدا تای سوک ھەڕەشەی بڵاوکردنەوەی شریتێکی دانپێدانانی دۆنگ سوو دەکات کە سانگدۆی کوشتووە. لە کاتی دادگاییکردنی کیونگ ھۆدا، دۆنگ سوو دەگاتە لای بۆ ئەوەی شایەتحاڵی بدات و ئیفادەی یەکلاکەرەوە دەدات. دۆنگ سوو بە سەرکەوتوویی پێشبینی بوونی برینێکی چەقۆ لەسەر جەستەی کیونگ ھۆ دەکات، کە پێشتر دۆنگ سوو لە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەیاندا تووشی بووە. ھەروەھا دۆنگ سوو بەڵگەی چەواشەکارانە دەخاتە ڕوو کە کیونگ ھۆ بۆ کوشتنی سانگدۆ دەخاتە ڕوو. دادگا سزای لەسێدارەدانی بۆ کیونگ ھۆ دەرکرد، بەڵام دۆنگ سو بەھۆی چالاکییە نایاساییەکانیشیەوە دەستگیر دەکرێت. دواجار تای سوک پلەی بەرز دەکرێتەوە لە کاتێکدا دۆنگ سوو دەنێردرێتە ئەو زیندانەی کە کیونگ ھۆ تێیدا دەھێڵرێتەوە: ئەو مەرجەی کە دۆنگ سوو داوای لە تای سوک کردبوو جێبەجێی بکات لە بەرامبەر ئەو ئیفادەیەی کە دواتر دەستگیرکردنی بەدوای خۆیدا ھێنا. دۆنگ سۆ بە بینینی کیونگ ھۆ، بە خۆشحاڵییەوە دەچێتە ناو زیندانەوە. لە کاتێکدا کیونگ ھۆ خەریکی خۆشۆردنە، ڕووبەڕووی دۆنگ سو دەبێتەوە. دۆنگ سو بە پەتێکەوە بە دەست و زەردەخەنەیەکەوە بە کیونگ ھۆ دەڵێت کە یارییەکە کۆتایی ھات. ==ڕۆڵەکان== *[[ما دۆنگ سیۆک]] بەرۆڵی دۆنگ سو *[[کیم مو یۆل]] بەڕۆڵی تای سوک *[[کیم سونگ کیو]] بەڕۆڵی کیۆنگ ھۆ *[[چۆی مین چول]] بەڕۆڵی ئۆ سونگ *[[یۆ جای میونگ]] بەڕۆڵی سانگ دو ==بەرھەمھێنان== وێنەگرتنی سەرەکی لە ٣١ی تەمموزی ٢٠١٨ دەستیپێکردووە، و لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ پێچراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=KoBiz - Korean Film Biz Zone |ناونیشان=http://www.kobiz.or.kr/new/kor/01_bizmatching/movieInfo/movie_view.jsp?movieCd=20188941 |وێبگە=www.kobiz.or.kr |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|زمان=ko |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190921072357/http://www.kobiz.or.kr/new/kor/01_bizmatching/movieInfo/movie_view.jsp?movieCd=20188941 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==بڵاوکردنەوە== فیلمی مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ لە کۆریای باشوور نمایشکرا، ھەروەھا فیلمەکە لە بەشی نمایشەکانی نیوەشەو لە فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩ لە دەرەوەی کێبڕکێ نمایش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cannes Film Festival: Terrence Malick, Pedro Almodovar, Ken Loach and Xavier Dolan in Competition|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-film-festival-lineup-includes-terrence-malick-pedro-almodovar-1202594|وێبگە=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ==پێشوازی== فیلمەکە پێداچوونەوەی ڕەخنەگرانی ئەرێنی وەرگرت. لەسەر کۆکەرەوەی پێداچوونەوە [[ڕاتن تۆمەیتۆز]]، فیلمەکە بە پشتبەستن بە ٣٤ پێداچوونەوە ڕیزبەندی ٩٧٪ی ھەیە. لە ماڵپەڕی کۆکەرەوەی پێداچوونەوەکانی [[مێتاکریتیک]]، فیلمەکە تێکڕای نمرەی قورسایی ٦٥ لە کۆی ١٠٠ بەدەستھێناوە بە پشتبەستن بە حەوت ڕەخنەگر، ئەمەش ئاماژەیە بۆ "پێداچوونەوە بەگشتی لەبار".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/the_gangster_the_cop_the_devil|سەردێڕ=The Gangster, the Cop, the Devil (2019)|وێبگە=[[Rotten Tomatoes]]|بڵاوکەرەوە=[[Fandango Media|Fandango]]|ڕێکەوتی سەردان={{RT data|access date|df=dmy}}}}</ref> ==دووبارە دروستکردنەوە== لە ٥ی ئایاری ٢٠١٩ ڕاگەیەندرا کە [[سیلڤستەر ستالۆن]] و ھاوبەشەکەی لە کۆمپانیای بالبۆا پرۆدەکشنز برادن ئافتەرگود بەرھەمی دووبارەکردنەوەی فیلمی مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە بەرھەم دەھێنن، لەگەڵ ما دۆنگ سیۆک کە ڕۆڵی خۆی دووبارە دەکاتەوە و فیلمەکە لە ژێر دەستی  [[با ئینتەرتەیمێنت]] بەرھەم دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Lee|دوایین=Hyo-won|سەردێڕ=Sylvester Stallone to Remake South Korean Thriller 'The Gangster, The Cop, The Devil'|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/balboa-productions-remake-south-korean-thriller-gangster-cop-devil-1207585|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=BECHERVAISE |یەکەم١=JASON |سەردێڕ='The Gangster, The Cop, The Devil': Cannes Review |ناونیشان=https://www.screendaily.com/reviews/the-gangster-the-cop-the-devil-cannes-review/5139312.article |وێبگە=[[Screen Daily]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Howard |یەکەم١=Kirsten |سەردێڕ=The Gangster, The Cop, The Devil review |ناونیشان=https://www.filmstories.co.uk/reviews/the-gangster-the-cop-the-devil-review/ |وێبگە=Film Stories |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|فیلم|پۆلیس|ھۆڵیوود|کۆمەڵگا|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆریای باشوور لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە سیئۆڵ داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە زیندانەکان داندراون]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆریای باشوور کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون]] 0i8a5hu5gi61n1mqxs23z9ucagyzjum 1 220718 1613966 1009488 2026-08-01T08:43:10Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613966 wikitext text/x-wiki == گۆڕینی ناو == پێویست دەکات ناوی پەڕەکە لە ''ئوولیس''ەوە بگۆڕرێت بۆ ''ئولیس''. لەگەڵ ڕێزدا. [[بەکارھێنەر:Nawa Mukerji|Nawa Mukerji]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nawa Mukerji|لێدوان]]) ‏٠٨:٢٨، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[ئوولیس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613965 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220518085147/http://www.nawa.net/ku/u/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221205004602/http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A1-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D8%AE%DB%86%D8%B3/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A1-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D8%AE%DB%86%D8%B3/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221205003519/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a2-%d9%86%db%8e%d8%b3%d8%aa%db%86%d8%b1/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A2-%D9%86%DB%8E%D8%B3%D8%AA%DB%86%D8%B1/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221223075658/http://www.nawa.net/ku/u/%D9%A3-%D9%BE%DA%95%DB%86%D8%AA%DB%8C%D9%88%D8%B3/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a3-%d9%be%da%95%db%86%d8%aa%db%8c%d9%88%d8%b3/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230114005847/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a4-%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%be%d8%b3%db%86/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a4-%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%be%d8%b3%db%86/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230325190231/http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a5-%d9%84%db%86%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%ae%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/ بۆ http://www.nawa.net/ku/u/%d9%a5-%d9%84%db%86%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%ae%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٤٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) m9onwmuikzxsltmkyspb49l4vf5dlxg 0 220935 1613900 1547881 2026-08-01T02:36:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613900 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:New York Comic Con logo.svg.png|وێنۆک]] '''کۆمیک کۆنی نیویۆرک''' ({{بە ئینگلیزی|New York Comic Con}}) کۆنگرەی ساڵانەی ھەوادارانی شاری نیویۆرکە کە تایبەتە بە [[کۆمیک|کۆمیکەکانی]] ڕۆژئاوایی، ڕۆمانی گرافیک، [[ئەنیمێ]]، [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]]، [[کایەی ڤیدیۆیی]]ەکان، کۆسپلەی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://cosplaynewsnetwork.com/comic-con-cosplay/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122210823/https://cosplaynewsnetwork.com/comic-con-cosplay/ |url-status=dead }}</ref> یاری، فیلم و [[تەلەڤیزیۆن]]. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٦ بەڕێوەچوو.<ref>https://www.comicmix.com/2008/09/07/interview-harry-n-abrams-charles-kochman/</ref> کۆمیک کۆنی نیویۆرک بۆنەیەکی قازانجخوازە و لەلایەن کۆمپانیای ڕیدپۆپەوە بەرھەمدەھێنرێت و بەڕێوەدەبرێت، کە بەشێکە لە پێشانگاکانی ڕید ئێلسێڤێر، و پەیوەندی بە کۆمیک کۆنی سان دیێگۆی قازانج نەویستەوە نییە کە ماوەیەکی زۆرە ھەیە، وە نە کۆنگرەی ئەپڵی گەورە کە دواتر  ناسراوە بە بیگ ئەپڵ کۆمیک-کۆن کە خاوەنەکەی کۆمپانیای ویزارد ئینتەرتەینمەنتە.<ref>https://web.archive.org/web/20190102160839/http://tradeshowexecutive.com/archive/industry-news/greg-topalian-and-exec-team-business-journals-inc-launch-event-company/</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمیک|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کتێب|ویلایەتی نیویۆرک|خەیاڵی زانستی|ھۆڵیوود|کایەی ڤیدیۆیی|دەیەی ٢٠٠٠|ئەنیمێ و مانگا|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|New York Comic Con}} [[پۆل:تشرینی یەکەم]] fbhbgth2gxoyvt59ew50isibimudsa0 1 225573 1613894 1448249 2026-08-01T02:12:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613894 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1024374 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ http://webarchive.loc.gov/all/20080408201445/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0801165.htm بۆ http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0801165.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٣٨، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1030956 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221128002610/http://ww7.kaldaya.net/ بۆ http://ww7.kaldaya.net/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٠٧، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1448248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191105213735/https://www.irishcollege.org/2018/05/fr-ragheed-ganni-servant-of-god/ بۆ https://www.irishcollege.org/2018/05/fr-ragheed-ganni-servant-of-god/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٥٢، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613893 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230604005857/https://www.asianews.it/index.php?l=en&art=9442 بۆ http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=9442 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:١٢، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) nyfmb4fhnn22un0bb2szmap78jc4swn 0 226349 1613756 1613556 2026-07-31T12:10:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613756 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[File:Russell_teapot.png|وێنۆک|260x260پیکسڵ|نموونەیەک لە وێکچواندنەکە]] قۆریەکەی ڕەسڵ وێکچواندنێکە، کە لەلایەن فەیلەسوف [[بێرتراند ڕەسڵ|بێرتڕاند ڕەسڵ]] (١٨٧٢-١٩٧٠) داڕێژراوە، بۆ نیشاندانی ئەوەی کە قورسایی فەلسەفی بەڵگە دەکەوێتە سەر کەسێک کە بانگەشەیەک دەکات بۆ ئەزموونێک کە شایەنی بەهەڵەداخستنەوە نەبێت، لەجیاتی گۆڕینی قورسایی بەهەڵەدا خستنەوە بۆ کەسانی تر. ڕەسڵ بە شێوەیەکی دیاریکراو وێکچواندنەکەی خۆی لە چوارچێوەی ئایندا بەکارهێناوە. ئەو نووسیویەتی کە ئەگەر بیسەلمێنێت، بەبێ پێشکەشکردنی بەڵگە، کە قۆریەک، کە زۆر بچووک بێت تا بە تەلیسکۆپەکان ببینرێت، بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە لە شوێنێک لە بۆشایی نێوان زەوی و مەریخ، ناتوانێت چاوەڕێی ئەوە بکات کە کەس باوەڕی پێ بکات تەنها لەبەر ئەوەی ناسەلمێنرێت کە هەڵەیە. قۆریەکەی ڕەسڵ ھێشتا لە گفتوگۆکان دەربارەی [[ھەبوونی خودا|بوونی خودا]] بەکاردەھێنرێت، و کاریگەریی ھەبووە لە بوارە جۆراوجۆرەکان و میدیاکاندا. == پێناسە == لە وتارێکدا بە ناونیشانی "ئایا خودا هەیە؟" کە لەلایەن گۆڤاری ئیلەسترەید لە ساڵی ١٩٥٢ سپۆنسەر کرابوو، بەڵام هەرگیز بڵاو نەکرایەوە، ڕەسڵ نووسیویەتی: {{وتە١|زۆرێک لە خەڵکی ئۆرتۆدۆکس وەک ئەوە قسە دەکەن کە کاری گومانکاران بێت کە دۆگما باسکراوەکانی ئەوان پووچەڵ بکەنەوە نەک کاری دۆگماتیستەکان بێت سەلماندنیان بۆ بکەن. بێگومان ئەمە هەڵەیە. ئەگەر پێشنیار بکەم کە لە نێوان زەوی و مەریخدا قۆریەکی چای چینی هەیە کە لە خولگەیەکی هێلکەییدا بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، کەس ناتوانێت ئەو جەختکردنەوەکەم پووچەڵ بکاتەوە بە مەرجێک وریا بم لەوەی ئەوەش زیاد بکەم کە قۆریی چایەکە زۆر بچووکە بۆ ئەوەی تەنانەت لەلایەن بەهێزترین تەلەسکۆپەکانمانیشەوە نەبینرێت. بەڵام ئەگەر بەردەوام بم و بڵێم، بەو پێیەی ناتوانرێت جەختکردنەوەکەم پووچەڵ بکرێتەوە، جێگای لێخۆش بوون نیە لەلایەن عەقڵی مرۆڤەوە گومانی لێ بکات، بەڕاستی دەبێ وا بیر بکرێتەوە کە قسەی بێمانا دەکەم. بەڵام ئەگەر بوونی قۆریەکی چای لەو جۆرە لە کتێبە کۆنەکاندا دووپات بکرێتەوە و هەموو یەکشەممەیەک وەک حەقیقەتی پیرۆز فێر بکرێت و لە قوتابخانەدا لە مێشکی منداڵاندا بچێنرێت، دوودڵی لە باوەڕبوون بە بوونی دەبێتە نیشانەی سەرنجڕاکێشی و وا لە گومانلێکراوەکە دەکات ببرێت بۆ سەرنجی پزیشکی دەروونی لە سەردەمێکی ڕۆشنگەریدا یان سەرنجی لێپێچەرەوە مەسیحیەکان لە سەردەمێکی پێشووتردا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=Is There a God? [1952]|editor-first=John G.|editor-last=Slater|دوایین=Russell|یەکەم=Bertrand|بەستەری نووسەر=Bertrand Russell|سەردێڕ=The Collected Papers of Bertrand Russell, Vol. 11: Last Philosophical Testament, 1943–68|ساڵ=١٩٥٢|ناونیشان=http://russell.mcmaster.ca/cpbr11p69.pdf|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|پەڕەکان=٥٤٢–٥٤٨|ژپنک=٩٧٨٠٤١٥٠٩٤٠٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160120125330/http://russell.mcmaster.ca/cpbr11p69.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} لە ساڵی ١٩٥٨، ڕەسڵ وردەکاری لەسەر ئەم وێکچواندنە بڵاوکردەوە: {{وتە١|دەبێ بە خۆم بڵێم من گومانگەرام؛ بەڵام، بۆ هەموو مەبەستە پراکتیکییەکان، من بێدینم. پێموانییە بوونی خودای مەسیحی لە بوونی [[خوداکانی ئۆڵۆمپی]] یان [[ڤالهالا]] ئەگەری زیاتر بێت. بۆ وێنایەکی تر: کەس ناتوانێت بیسەلمێنێت کە لە نێوان زەوی و مەریخدا قۆریەکی چای چینی نییە کە لە خولگەیەکی هێلکەییدا دەسوڕێتەوە، بەڵام کەس پێی وا نیە ئەمە بە ڕادەیەکی پێویست بە ئەگەرێکی زۆرەوە بە کردەوە لەبەرچاو بگیرێت. پێم وایە خودای مەسیحی هەمان شێوە بەدووری دەزانم.<ref name="garvey">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Brian |دوایین=Garvey |سەردێڕ=Absence of Evidence, Evidence of Absence, and the Atheist's Teapot |journal=[[Ars Disputandi]] |ساڵ=٢٠١٠|بەرگ=١٠|issue=1 |پەڕەکان=٩–٢٢|doi=10.1080/15665399.2010.10820011|s2cid=37528278}}</ref>}} == وێکچواندنی هاوشێوە == بیرمەندانی تر هاوشێوەی نا-پوچەڵنەکراوەیان خستۆتە ڕوو، وەک جەی بی بێری لە کتێبی ساڵی ١٩١٣، بەناوی ''مێژووی ئازادیی بیرکردنەوە'':<blockquote>هەندێک کەس وا قسە دەکەن وەک ئەوەی ئێمە لەسەر حەق نەبین لە ڕەتکردنەوەی تیۆرێکی ئاینی ئەگەر نەتوانین هەڵەبوونی بسەلمێنین. بەڵام قورسایی بەڵگە لەسەر ڕەتکەرەوە نییە.... ئەگەر پێیان وترا کە لە هەسارەیەکی دیاریکراو کە دەوری [[گەلاوێژ (ئەستێرە)|سیریۆس]] دەسوڕێتەوە، ڕەگەزێک لە گوێدرێژ هەیە کە بە زمانی ئینگلیزی قسە دەکەن و کاتەکانیان بەسەردەبەن لە گفتوگۆکردن لەسەر تۆکمەکردنی ڕەگەز، ناتوانیت ئەو قسانە ڕەت بکەیتەوە، بەڵام ئایا، لەسەر ئەو هۆکارە، هیچ بانگەوازێکی هەیە کە باوەڕیان پێ بکرێت؟ هەندێک لە مێشک ئامادەن بۆ قبوڵکردنی، ئەگەر زۆر جار دووپات بکرێتەوە، لەڕێگەی هێزی پێشنیارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bury|یەکەم=John Bagnall|سەردێڕ=History of Freedom of Thought|بڵاوکەرەوە=[[Williams & Norgate]]|ساڵ=١٩١٣|ژپنک=٩٧٨١٣٠٤٩٨٨٦٠٧|edition=Illustrated Edition, published 2014 by [[Lulu Press, Inc.]]|شوێن=London|پەڕە=٢٠|chapter=Freedom of Thought and the Forces Against it|بەستەری نووسەر=J. B. Bury|chapter-url=https://books.google.com/books?id=n2FUCAAAQBAJ&q=Some+people+speak+as+if+we+were+not+justified+in+rejecting+a+theological+doctrine+unless+we+can+prove+it+false.&pg=PT11}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=n2FUCAAAQBAJ&q=Some+people+speak+as+if+we+were+not+justified+in+rejecting+a+theological+doctrine+unless+we+can+prove+it+false.&pg=PT11 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٤ }}</ref></blockquote>ئەستێرەناس [[کارڵ سەیگن|کارڵ ساگان]] لە کتێبی ساڵی ١٩٩٥ The Demon-Haunted World وێکچواندنێکی هاوشێوەی پێشکەش کرد کە نەناسراوە بەناوی ئەژدیها لە گەراج وەک نمونەیەک لە بیرکردنەوەی گومانگەرایی. ئەگەر سەگان بانگەشەی ئەوە کرد کە ئەژدیهاێک لە گەراجێک هەیە، ئەوا پێت خۆشە بۆ خۆت بیسەلمێنیت بەڵام ئەگەر ئەژدیهای سەگان ئەستەم بێت بدۆزرێتەوە:<blockquote>ئێستا، جیاوازی نێوان ئەژدیهایەکی نەبینراو، بێجەستە، لە هەوادا (بە ئاسمانەوە) کە ئاگرێکی بێگەرمی لە دەمی فڕە دەدات لەگەڵ 'هیچ ئەژدیهایەک' چیە؟ ئەگەر هیچ ڕێگایەک نەبوو بۆ ڕەتکردنەوەی مشتومڕەکەم، هیچ تاقیکردنەوەیەکی خەیاڵی نەبوو کە لە دژی بێت، مەبەست چیە لەوەی بڵێی کە ئەژدیهاکەی من بوونی هەیە؟<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sagan|یەکەم=Carl|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ybvaAAAAMAAJ&q=editions:r7NWYii6Wt0C|سەردێڕ=The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark|ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Random House|ژپنک=٩٧٨٠٣٩٤٥٣٥١٢٨|شوێن=New York|بەستەری نووسەر=Carl Sagan|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref></blockquote> == کاریگەری لە لاساییکەرەوە ئایینییەکان == چەمکی قۆریەکەی ڕەسڵ کاریگەریی زیاتر لەسەر چەمکی ئایینی وەک ئەسپی شاخداری پەمەیی نەبیراو و دەعبای مەعکەرۆنی فڕیو هەبووە. مۆسیقاژەن و شاعیرێکی دەروونی ساڵی ١٩٦٠ەکان دەیڤید ئالێن لە گروپی گۆنگ وێنەی قۆریە''کی فڕیوی'' لە گەردوونی هەسارەی گۆنگ و سێگۆی ئەلبومەکەی بەکارهێناوە، و بە تابلۆی قۆریەکەی ڕەسڵ لە کتێبێکدا.<ref name="goddel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dawkins|یەکەم=Richard|سەردێڕ=The God Delusion|title-link=The God Delusion|بڵاوکەرەوە=[[Random House]]|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨١٧٨٤١٦١٩٣٤|edition=10th Anniversary|پەڕەکان=٦٩–٧٧|chapter=The Poverty of Agnosticism|بەستەری نووسەر=Richard Dawkins|chapter-url=https://books.google.com/books?id=emE7DAAAQBAJ&pg=PA69}}</ref><ref name="Wolf2006">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Church of the Non-Believers|یەکەم=Gary|دوایین=Wolf|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Wired News]]|ناونیشان=https://www.wired.com/2006/11/atheism/}}</ref> == پێڕست == {{Reflist|30em}} {{پۆلی کۆمنز|Depictions of Russell's teapot}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|فەلسەفە}} [[پۆل:فەلسەفەی ئایین]] [[پۆل:گومانکردن]] [[پۆل:ڕەخنە لە ئایین]] [[پۆل:بێرتراند ڕاسێل]] [[پۆل:بێخوایی]] [[پۆل:ڕەخنە لە دین]] 45sb2ceynsssq537vo4effgjgppg2zv 0 227657 1613902 1611292 2026-08-01T02:39:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613902 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox civilian attack|title=|location=|date=|image= |image_size=|alt=|caption= |map=|map_size=|map_alt=|map_caption=|coordinates=|time=|timezone=|target=|type=|weapons=|fatalities=|injuries=|victims=|perpetrators=|numparts=|dfens=|motive=|susperps=|تاوانباران={{flagcountry|Islamic State}}|قوربانی=٣،٥٠٠ کەس کوژراون، ٦٠٠،٠٠٠ ئاوارە بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shams|یەکەم=Alex|سەردێڕ=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> ٤٠٠٠ کەس بێسەروشوێنن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IŞİD’ın Irak’ta Türkmen Coğrafyasındaki Katliamları|ناونیشان=https://21yyte.org/tr/merkezler/bolgesel-arastirma-merkezleri/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi/isidin-irakta-turkmen-cografyasindaki-katliamlari|وێبگە=21yyte.org|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref>|جۆری ھێرش=کۆمەڵکوژییەکی لەڕادەبەدەر، پاکتاوی نەتەوەیی، دەستدرێژی سێکسی، کۆیلایەتی سێکسی|ئامانج=[[هەستی دژەتورک]],<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ISIS genocide of Yezidis and Christians - Department of Information Technology, KRG |ناونیشان=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=us.gov.krd |زمان=en}}</ref> [[تەعریب]],<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە|ڕێکەوت=ئاب ٢٠١٤ – ٣١ ئاب ٢٠١٧<ref>https://www.nytimes.com/2017/08/31/world/asia/iraq-isis-tal-afar-abadi.html</ref>|شوێن=[[عێراق]]|وێنە=Qaratapa self-defense group.png|شرۆڤەی وێنە=چەکدارانی گرووپێکی خۆپاراستن لە شارەکەی قەرەتەپەی تورکمانی شیعە}}'''کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق''' ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک کوشتن و دەستدرێژی و لەسێدارەدان و دەرکردن و کۆیلەکردنی سێکسی [[تورکمان]]ەکانی [[عێراق]] لەلایەن [[داعش]]ەوە. لە ساڵی ٢٠١٧ گۆشەگیریی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق بە فەرمی وەک کۆمەڵکوژی ناسێندرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/البرلمان-العراقي-يعتبر-جرائم-داعش-بحق-التركمان-إبادة-جماعية/865821|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi parliament recognizes ISIS persecution of Turkmen as genocide|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/200720174|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> و لە ساڵی ٢٠١٨دا کۆیلایەتی سێکسی کچان و ژنانی تورکمانی عێراقی لەلایەن [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانەوە]] دانی پێدا ناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McKay|یەکەم=Hollie|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About|ناونیشان=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=New Lines Magazine|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|ناونیشان=https://kirkuknow.com/en/news/64788|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Kirkuknow|زمان=en}}</ref> == زانیاری سەرەتایی پێش کۆمەڵکوژییەکە == === تورکمانەکانی عێراق کێن؟ === تورکمانەکانی عێراق سێیەم گەورەترین نەتەوەی [[عێراق]]ن. ئەوان بە ڕەچەڵەک [[تورک]]ن و لە ناوچەی ناوەندی عێراق دەژین و لە باشوورەوە بە [[عەرەب]] و لە باکوورەوە بە [[کورد]] دەورە دراون.{{sfn|Oğuzlu|2004|p=٣١٣}} نزیکەی بە یەکسانی لە نێوان [[سوننە]] و [[شیعە]]دا دابەش بوون کە بەشێکی گەورەی لە گۆشەگیرییان ھەبووە. ھەردوو [[تورکمان]]ی [[سوننە]] و [[شیعە]] کۆمەڵکوژ کران.{{sfn|Oğuzlu|2004|p=٣١٣}} پێشتریش بوونەتە ئامانجی کۆمەڵکوژی وەک [[کۆمەڵکوژیی پردێ]]، کۆمەڵکوژی گاڤورباغی، کۆمەڵکوژیی ١٩٥٩ی کەرکووک، کۆمەڵکوژیی ١٩٢٤ی کەرکووک. === پێش کۆمەڵکوژی === لە میانەی ھێرشی حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ باکووری عێراق، [[داعش]] دەستی بەسەر چەندین زەویدا گرت کە زۆرینەی تورکمانن یان ژمارەی دانیشتووانی تورکمانی بەرچاویان ھەیە، وەک [[مووسڵ]]، [[تەلەعفەر]]، [[تکریت]] و بەشێک لە پارێزگاکانی [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] و [[پارێزگای دیالە|دیالە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Urban|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq crisis: Where next in the struggle for the country?|ئیش=BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27979095}}</ref> == کۆمەڵکوژی == لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤، کاتێک سوپای [[داعش]] بۆ یەکەمجار [[تەلەعفەر]]ی گرت، ١٣٠٠ تورکمانی عێراقی ڕفاند و نزیکەی ٧٠٠ پیاو و ٤٧٠ ژن و ١٣٩ منداڵیان ڕفاند. [[بەرەی تورکمانی عێراق]] ڕای گەیاندووە کە لە کۆی ١٣٠٠ کەسەکە تەنیا ٤٢ کەس گەڕاونەتەوە و ئەوانی دیکەش جارێکی تر نەبینراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|ناونیشان=https://kirkuknow.com/en/news/64788|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Kirkuknow|زمان=en}}</ref> ماڵی تورکمانەکان سووتاون و ئاژەڵی جووتیارانی تورکمان دزراون و زۆرێکیان ناچاربوون ھەڵبێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq|ناونیشان=https://unpo.org/article/17346|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140825075445/https://unpo.org/article/17346|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ لانیکەم ٣٥٠ ھەزار تورکمان کە زۆرینەیان خەڵکی تەلەعفەر بوون، ئاوارە بوون. مەترسی برسێتییان لەسەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AA|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Turkmen refugees in danger of starvation: Turkmen MP|ناونیشان=https://www.dailysabah.com/mideast/2014/09/21/turkmen-refugees-in-danger-of-starvation-turkmen-mp|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah|زمان=en-US}}</ref> لەدوای ھێرشەکانەوە، نزیکەی ٩٠٪ی تورکمانەکانی تەلەعفەر ھەڵاتوون، بەوتەی دانیشتووان و چالاکوانانی ناوچەکە.<ref name=":142">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq: ISIS Kidnaps Shia Turkmen, Destroys Shrines|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2014/06/27/iraq-isis-kidnaps-shia-turkmen-destroys-shrines|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Human Rights Watch|زمان=en}}</ref> مەھدی بەیاتی، وەزیری پێشووی مافی مرۆڤی عێراق و وتەبێژی دەزگای ڕزگارکردنی تورکمان، بانگەشەی کرد کە لە مانگی شوباتی ٢٠١٧دا ژمارەی ئاوارەکانی تورکمان بۆ ٦٠٠ ھەزار کەس بەرزبووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shams|یەکەم=Alex|سەردێڕ=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> ھەروەھا مەھدی ئەلبەیاتی بانگەشەی کرد کە ژێرخانی ھەموو ناوچەیەکی تورکمان بەھۆی داعشەوە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh|ناونیشان=https://unpo.org/article/19858|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170215171750/https://unpo.org/article/19858|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٩ی حوزەیران، ١٥ دیل تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر لەلایەن داعشەوە لە مووسڵ کوژران. دوای بۆردوومانکردنی مزگەوتێکی شیعەکان لە ھەمان شارۆچکە، خەڵکێکی زۆر لە شارەکە ھەڵاتن و نۆ پەنابەر گیانیان لەدەستدا.<ref name=":0">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤، داعش لانیکەم ٤٠ تورکمانی لە ٤ شوێنی جیاوازەوە (چارداغلی، قەرەناز، بێشیر، بیراوچی) کۆمەڵکوژ کرد، ھەموویان لە نزیک شاری [[کەرکوک]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Shiite villagers describe "massacre" in northern Iraq|newspaper=[[The Washington Post]]|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/shiite-villagers-describe-massacre-in-northern-iraq/2014/06/23/278b0fb2-76c8-4796-83f7-840c277e93d8_story.html}}</ref><ref name=":0"/> ھەروەھا داعش دیسان تاوانبار کرا بەوەی تورکمانەکانی کردووەتە ئامانج لەبەر نەژادەکەیان.<ref name="us.gov.krd">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG|ناونیشان=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=us.gov.krd|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing|زمان=en-GB|ئیش=BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> ڕۆژێک دوای ئەوە، ٥٢ تورکمانی دیکە لە شاری بێشیر کوژران و بە گوتەی خەڵکی ناوچەکە، کۆمەڵکوژییەکە پاڵنەری نەتەوەیی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Institute (GPPi)|یەکەم=Global Public Policy|سەردێڕ=Iraq after ISIL: Kirkuk|ناونیشان=https://www.gppi.net/2017/08/30/iraq-after-isil-kirkuk|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.gppi.net|زمان=en-US}}</ref> ھەمان شوێن جارێکی دیکە لە ١٨ی حوزەیران و لە نێوان ٢٠ بۆ ٢١ی حوزەیران زیانی بەرکەوتەوە و پێنج کەس و دواتر ١٧ کەسی سڤیل گیانیان لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=Report on Human Rights in Iraq: January-June 2014|ناونیشان=https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf|journal=UNAMI Human Rights Office/OHCHR}}</ref> بە وتەی مارکۆ بابیل، نوێنەری یونیسێف لە عێراق بانگەشەی ئەوەی کردووە کە بە وتەی گەواھیدەرێکی بێشیر، ٧٠٠ تورکمان لەو شارۆچکەیە کۆمەڵکوژ کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Women and children among massacred Iraqi Turkmen|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/world/women-and-children-among-massacred-iraqi-turkmen/127217|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref>داعش لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤دا ٢٦ تورکمانی لە گوندی ئەلشەمسیات ڕفاند.<ref name=":02">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> ھەر لە ھەمان مانگدا، تورکمانە شیعەکان دوای ھەڕەشەکانی داعش لە ئەلکیبا و شرایخان ھەڵھاتن.<ref name=":82">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Minorities Face Discrimination And Violence In ISIS-controlled Areas.|ناونیشان=https://unpo.org/article/17270|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714054207/https://unpo.org/article/17270|url-status=dead}}</ref> ھەر لە ھەمان مانگدا، تورکمانە شیعەکان دوای ھەڕەشەکانی داعش لە ئەلکیبا و شرایخان ھەڵھاتن.<ref name=":92">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014|ناونیشان=https://unpo.org/article.php?id=17646|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕۆژی ١٨ی حوزەیران لەکاتی تێکھەڵچوونی نێوان داعش و ھێزە زەمینییەکانی عێراق لە نێوان شارۆچکەکانی ئەمیرلی و توز، لانیکەم ٢٠ ھاووڵاتی سڤیلی تورکمان کوژران.<ref name=":12"/> لەکاتی گەمارۆدانی ئەمیرلی بەھۆی ئەو بارودۆخە سەختە ١٥٠ کەس گیانیان لەدەستداوە کە ٥٠ منداڵ و ١٠ منداڵی تازە لەدایک بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=Turkmens of Iraq: The Third Ethnic Component of Iraq|ناونیشان=http://www.turkmen.nl/1A_Others/zabe1.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای کەوتنی ئەمیرلی لە ساڵی ٢٠١٤ کارەبا و خۆراک و ئاوی شارۆچکەکە بڕدرا. پێش گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان، دەیان کەس گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا ژنانی دووگیان. ماڵ و خوێندنگەکان و ھەروەھا مزگەوتەکانی قەرەناز، چەرداغلی و بیراوچی سووتێنران.<ref name=":73">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq|ناونیشان=http://webcache.googleusercontent.com/search?client=ms-google-coop&q=cache:WioT2TDKz6QJ:https://unpo.org/article/17346&cx=003303006628335310519:hnta4fkjqgo|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=webcache.googleusercontent.com}}</ref> لە ٢٣ی حوزەیران، داعش لانیکەم ٧٥ تورکمانی لە ناوچەکانی قوبە، شریخان و تەلەعفەر ڕفاند. تەنیا ٢ تەرم دۆزرایەوە، لە دۆڵێک لە باکووری قوبا. پێدەچێت لەسێدارەدرابن. ٩٥٠ خێزانی تورکمان لەو ناوچانە ھەڵاتن، دوای ئەوەی داعش داوای ڕۆیشتنیان لێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraq: ISIS Abducting, Killing, Expelling Minorities|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Human Rights Watch|زمان=en}}</ref><ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul|بڵاوکەرەوە=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٧٩١٩-٥٨-٩|edition=1st|شوێن=Brussels, Belgium|زمان=English}}</ref> لە ٧ی ئاب ١٠٠ پیاوی تورکمان لە [[شەنگال]] لە سێدارەدران.<ref name=":2">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> بە مەزەندەکردن ٦٠٠ ژنی تورکمان بە گشتی لەلایەن داعشەوە دەستگیرکراون و وەک کۆیلەی سێکسی بەکارھێنراون. نزیکەی ٤٠٠-٥٠٠ کەسیان ڕەوانەی زیندانە کاتیەکانی داعش لە سووریا کران. لە شوباتی ٢٠١٨ کۆمەڵێک ژن لە دەرەوەی نووسینگەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کەرکوک ناڕەزایەتییان دەربڕی. ئەوان تابلۆیان بەدەستەوە بوو و داوایان لە حکومەتی عێراق کرد کارێک بکات بۆ وەرگرتنەوەی نزیکەی ٤٥٠ ژنی ونبووی تورکمان، ھەرچەندە ناڕەزایەتییەکە پشتگوێ خرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqis rally to free abducted Turkmen women in Syria|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqis-rally-to-free-abducted-turkmen-women-in-syria/2131383|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> حەسەن توران، سەرۆکی بەرەی تورکمانی عێراق ترسی ئەوەی ھەبوو کە ئەگەر ژنە تورکمانەکان بگەڕێنەوە، ئەگەری زۆرە ببنە قوربانی کوشتنی شەرەف لەلایەن بنەماڵەکانیانەوە. ئەو ڕای گەیاند کە «زۆرێک لە کچان ناگەڕێنەوە، و تەنیا دەتوانم ھیوادارم خێزانەکانیان ھێشتا قبوڵیان بکەن ئەگەر بگەڕێنەوە. ئەوان قوربانین». دواتر لە ساڵی ٢٠١٨، دواجار نەتەوە یەکگرتووەکان دانی بە کۆیلایەتی سێکسی ژنانی تورکماندا نا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McKay|یەکەم=Hollie|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About|ناونیشان=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=New Lines Magazine|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS|ناونیشان=https://kirkuknow.com/en/news/64788|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Kirkuknow|زمان=en}}</ref> ژنێکی تورکمان کە ناوی نەھێنراوە، خەڵکی شارۆچکەی بچووکی ئەلعەلەم لە نزیک شاری تکریت، کە لە داعش ڕزگاری بووە، بە بی بی سی تورکی ڕاگەیاندووە، داعش کچانی تاقانە لە ژنە ھاوسەردارەکان جیادەکاتەوە، و لەبەرچاوی ھەمووان دەستیان کردووە بە دەستدرێژیکردنە سەر کچانی تاقانە. ھەروەھا داعش دەستدرێژی کردە سەر مامۆستای [[زمانی تورکمانی]] شارۆچکەکە تا ئەو ڕادەیەی کە لە ئەنجامدا گیانی لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Iraqi Turkmen woman recalls horrors of IS captivity|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41594012|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News|زمان=en-GB}}</ref> ھەندێک لە تورکمانەکانی عێراق و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕایانگەیاند کە کۆمەڵکوژی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق پاڵنەری دژە تورکیزم بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens|ناونیشان=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230214045725/https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG|ناونیشان=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230125123650/https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=us.gov.krd|زمان=en}}</ref> لە مانگی ئازاردا گۆڕێکی بەکۆمەڵ کە ھی ١٦ تورکمان بوو لە بەشیر لە نزیک کەرکوک دۆزرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Agency|یەکەم=Anadolu|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Mass grave of Turkmen fighters killed by ISIS discovered near Kirkuk|ناونیشان=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/03/15/mass-grave-of-turkmen-fighters-killed-by-isis-discovered-near-kirkuk|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah|زمان=en-US}}</ref> دیسانەوە لە مانگی ئازاردا، داعش ٩ بێوەژنی تورکمانی لە قەراقویان لە [[مووسڵ|نەینەوا]] لەسێدارەدا، کە مێردەکانیان لەلایەن جیھادیەکانەوە کوژران. ھۆکاری لەسێدارەدانیان، ڕەتکردنەوەی ھاوسەرگیریان بووە لەگەڵ چەکدارانی داعش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=d11681 :: Mar 13: Nine widows killed in Qara Quean village, Ninewa :: Iraq Body Count|ناونیشان=https://www.iraqbodycount.org/database/incidents/d11681|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.iraqbodycount.org}}</ref> لە گوندی بیراوجیلی، داعش دوو تورکمانی ڕفاند، دوای کوشتنی ٢٣ دانیشتووی گوندەکە. لە قوبا و شریخان ٦٠ کوڕ و پیاوی تورکمان ڕفێندراون. ھەر لەو مانگەدا گەنجێکی تورکمان بە ناوی ئێرھان کامچی لە ماڵەکەی خۆی لە کەرکوک ڕفێندرا.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014|ناونیشان=https://unpo.org/article.php?id=17646|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ساڵێک لە ماوەی مانگی ئابی ٢٠١٥ لە موسڵ، داعش ٧٠٠ تورکمانی عێراقی بەھۆی موڕتەدییەت کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: ISIS Massacre in Mosul Goes Unnoticed by the International Community|ناونیشان=https://unpo.org/article/18464|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220901040527/https://unpo.org/article/18464|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تاکە ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراوی داعش لە ساڵی ٢٠١٥ لە پارێزگای سەڵاحەدین گیانی ٤٠ تورکمانی کوشت. ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش ڕای گەیاند کە ھێرشەکانی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق ھەڵمەتێکی ستراتیژی پاکتاوی نەتەوەیی بووە.<ref name="dailysabah.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens|ناونیشان=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah}}</ref> ٥٤٠ ھاووڵاتی مەدەنی تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر بێسەروشوێن بوون کە ١٢٥ کەسیان ژن بوون، دیسانەوە لەسەر دەستی داعش و تەنیا ٢٢ کەسیان دیسانەوە دۆزرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The untold tragedy of Iraq's Turkmen women abducted by Islamic State|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-turkmen-women-enslaved-tragedy|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Middle East Eye|زمان=en}}</ref> تازە خورماتوو لە ٨ی ئازاردا بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر و بەھۆیەوە سێ کەس کوژران و ھەزار و ٥٠٠ کەسیش بریندار بوون. ٢٥ ھەزار کەس لە شارۆچکەکە ھەڵھاتن. ھەر لەو ساڵەدا گوندی بێشیریش بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Daesh shells Turkmen village with chemical weapons|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/world/daesh-shells-turkmen-village-with-chemical-weapons-/565933|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Inside Taza Village after the Chemical Attacks|ناونیشان=https://unpo.org/article/19022|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160322155918/https://unpo.org/article/19022|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ٩٠٪ی شاری بێشیر لە کاتی وەرگرتنەوەیدا لە ساڵی ٢٠١٦دا وێران بووە، لەنێویاندا ٢٥٠ خانوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi Turkmen village struggles after expulsion of Daesh|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqi-turkmen-village-struggles-after-expulsion-of-daesh/570778|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> لە گوندی تورکمانی بەشیر، ٩ ژن ڕفێندراون و دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر و لە شوێنی گشتیدا بە چەقۆ ھەڵواسراون. ھەر لەو گوندەدا کچێکی تەمەن ١٢ ساڵ دەستدرێژی بە کۆمەڵی کراوەتە سەر و بە ستوونی کارەبا ھەڵواسراوە. کاتێک دانیشتوانی تورکمانەکان ھەوڵیاندا تەرمەکەی بھێنن، ١٥ پیاو بە تەقەی قەناس بەدەستەکانی داعش کوژران. دوای کەوتنی توزخورماتوو لە مانگی حوزەیرانیشدا حاڵەتی دەستدرێژی سێکسی تۆمارکرا.<ref name=":102">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Puttick|یەکەم=Miriam|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=No Place to Turn: Violence against women in the Iraq conflict|ناونیشان=https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2015/10/ceasefire-report-no-place-to-turn.pdf|journal=CESAFIRE center for civilian rights|via=Minority Rights Group International}}</ref> لە مانگی یەکدا گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە ڕەشیدییە نزیک موسڵ لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی عێراقەوە دۆزرایەوە. گۆڕەکە ھی ٢٧ پیاو و کوڕی تورکمانی کۆمەڵکوژ بووە. جەستەیان شوێنەواری ئەشکەنجەی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Army forces find mass grave containing remains of 27 Turkmens near Mosul|ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Iraqi News|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی ونبووی ژن و کچ و منداڵی تورکمان ھەزار و ٢٠٠ کەس بووە.<ref name=":112">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh|ناونیشان=https://unpo.org/article/19858|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=unpo.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170215171750/https://unpo.org/article/19858|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨دا ھەزار و ٣٠٠ تورکمان بێسەروشوێن ماونەتەوە.<ref>https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf</ref> == لەناوبردنی میرات == [[داعش]] بەرپرسیارە لە وێرانکردنی بینا مێژووییەکان کە بەرچاو بوون بۆ تورکمانەکان. زۆرێک لە مزگەوتە سەدە کۆنەکان، چ [[سوننە]] یان [[شیعە]]، ھەروەھا پەرتووکخانەکان وێران بوون. کۆنترین پەرتووکخانەی تەلعەفەر تەقێندرایەوە، پەرتووکخانەیەکی دیکەش کە زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ پەرتووکی مێژوویی لە [[پارێزگای دیالە|دیالە]] تێدابوو، تێکشکێندرا. لەنێو ئەو شوێنەوارە وێرانبووانەدا گۆڕستانی یەحیا ئەبووقاسم (لە ساڵی ١٢٩٣ لەلایەن زەنگیدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، گۆڕستانی ئیمام عەونەدین (لە ساڵی ١٢٤٨ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، مەزارگەی قادیب ئەلبان مووسڵی (لەلایەن ئەتابەگەکانی مووسڵەوە دروستکراوە، ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، مزگەوتی ئیمام موحسین (لەلایەن [[سەلجوقییەکان]]ەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٥ زیانێکی زۆری پێگەیشتووە)، مزگەوتی گەورەی ئەلنوری (لە ساڵی ١١٧٢ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وێران کرا، مزگەوتی ئیمامی باھیر (لە ساڵی ١٢٥٩ دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، و مزگەوتی پاشا (لە ساڵی ١٨٨١ لەلایەن [[عوسمانییەکان]]ەوە دروستکراوە، وێران بووە).<ref name=":132">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul|بڵاوکەرەوە=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٧٩١٩-٥٨-٩|edition=1st|شوێن=Brussels, Belgium|زمان=English}}</ref> == ھەروەھا تەماشای == * [[جینۆسایدی ئێزدییەکان لەلایەن داعش]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠|شەڕ}} [[پۆل:جینۆسایدەکان]] [[پۆل:سەدەی ٢١ەم لە عێراق]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق]] [[پۆل:تاوانەکانی شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی]] [[پۆل:شەڕی کەنداو]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان]] [[پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق]] 1s2hlxwsp1n34ieu0dr2436mtluq82h 0 229867 1613734 1613678 2026-07-31T12:03:15Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613734 wikitext text/x-wiki '''نەتەوەی بێدەوڵەت''' ئاماژەیە بۆ [[گرووپی نەتەوەیی|گرووپێک]] یان [[نەتەوە]]یەک کە خاوەنی [[دەوڵەت|وڵاتی تایبەت]]ی خۆی نییە و لە هیچ وڵاتێکیشدا زۆرینەی خەڵکی ئەو وڵاتە پێک ناهێنێت. دەستەواژەی بێ دەوڵەت پیشاندەری ئەوەیە کە ئەو گرووپە "پێویستە وەها وڵاتێکیان هەبێت". ئەندامانی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان ڕەنگە [[شارۆمەندێتی|شارومەند]]<nowiki/>ی ئەو وڵاتەی بن کە تیایدا دەژین و هەروەها ڕەنگە لە لایەن حکومەتی ئەو وڵاتەوە مافی شارومەندییان لێ زەوت بکرێ. زۆرینەی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە وەرزشە نێودەوڵەتییەکان و یان ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا وەک [[نەتەوە یەکگرتووەکان|ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان]] هیچ نوێنەرێکیان نییە. نەتەوە بێ دەوڵەتەکان وەک وڵاتانی جیهانی چوارەم پۆلێنبەندییان بۆ کراوە. هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە درێژەی مێژوودا سەردەمێک حکومەتیان هەبووە و هەندێکی دیکەش هەمیشە لە لایەن وڵاتاتان و نەتەوەکانی دیکەوە داگیر کراون و حکومەتی خۆیانیان نەبووە. ئەم دەستەواژەیە ساڵی 1983 و لەلایەن زانایەکی زانستە سیاسییەکان بە ناوی ژاکووئێز لیروێز داهێنراوە و یەکەم جار لە کتێبی ''L'Écosse, une nation sans État'' لەسەر هەلومەرجی سەیر و سەمەرەی [[سکۆتلاند|سکۆتلەند]] لە حکومەتی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]]، ئاماژەی پێدراوە. دواتر لە لایەن زانا سکۆتلەندییەکان وەک داڤید مەککرۆن، میشائیل کیتینگ و تی ئێم دیڤاین، قبووڵ کرا و لە نووسیندا بوو بە باو. نەتەوە بێ دەوڵەتەکان یان بە چەند وڵاتدا بڵاو بوونەتەوە (بۆ نموونە خەڵکی [[:en:Limbu_people|یاکسانگ لیمبۆ]] کە دەکەونە ڕۆژهەڵاتی [[نیپال]]، [[سیکیم]] و [[:en:Darjeeling|دارجیلینگی]] [[ھیندستان|هیندستان]] و باکووری ڕۆژئاوای [[بەنگلادێش]] کە هەموویان بەشێکن لە نەتەوەی یاکسانگ لیمبۆ؛ و خەڵکی [[:en:Yoruba_people|یۆروبا]] کە دەکەونە وڵاتانی ئەفریقی [[نێجیریا|نێجریا]]، [[بێنین]] و [[تۆگۆ|توگۆ]]) و یان بەشێکن لە ئاپوورەی وڵاتێک یان پارێزگایەک کە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی حکومەتێکی گەورەتر (وەکوو [[ئۆیغوور|ئۆیغوورەکانی]] چین کە نیشتەجێی ناوچەی خودموختاری [[شینجیانگ|شینجیانگی]] ئۆیغوورن). هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە ڕابردوودا وڵاتێکی سەربەخۆیان هەبووە و دواتر لە لایەن حکومەت یان وڵاتێکی دیکەوە داگیر کراون؛ بۆ نموونە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی [[تبت]] لە ساڵی 1913ەدا بە فەرمی قبووڵ نەکرا و ساڵی 1951 جارێکی دیکە کۆماری چین ئەو ناوچەیەی داگیر کردەوە و داوای ئەوە دەکات کە تبت بەشێکی جودانەکراوە و حاشاهەڵنەگرە لە وڵاتی چین، لەحاڵێکدا کە حکومەتی تبت لە تاراوگە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە تبت وڵاتێکی سەربەخۆیە و ئێستا بە شێوەی نایاسایی داگیر کراوە. <ref>Clark, Gregory, ''In fear of China'', 1969, saying: "Tibet, although enjoying independence at certain periods of its history, had never been recognised by any single foreign power as an independent state. The closest it has ever come to such recognition was the British formula of 1943: suzerainty, combined with autonomy and the right to enter into diplomatic relations."</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Legal Status of Tibet|ناونیشان=http://www.culturalsurvival.org/ourpublications/csq/article/the-legal-status-tibet|بڵاوکەرەوە=Cultural Survival}}</ref> کۆمەڵێک لە گرووپە ئەتنیکییەکان سەردەمێک بێ دەوڵەت بوونە و دواتر بوونەتە دەوڵەت (بۆ نموونە نەتەوەکانی [[بالکان]] وەک [[کرواتیا|کرۆڤاتەکان]]، [[سڕبیا|سیربەکان]]، [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|بۆسنیاییەکان]]، [[سلۆڤێنیا|سلۆڤێنیەکان]]، [[مۆنتینیگرۆ|مۆنتەنەگرۆییەکان]] و [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونییەکان]] سەردەمێک هەموویان بەشێک بوون لە وڵاتی فرەنەتەوەی [[یووگۆسلاڤیا|یۆگۆسلاڤیا]]؛ پاش دابەشبوونی یۆگۆسلاڤیا ژمارەیەکی زۆر دەوڵەت-نەتەوەی نوێ دامەزران). نەتەوە بێ دەوڵەتەکان ڕەنگە ئاپوورەیەکی ئێجگار زۆر و گەورەیان هەبێ، بۆ نموونە [[کورد]]<nowiki/>ەکان کە ئاپوورەیان بۆ پتر لە 30 ملیۆن کەس مەزندە دەکرێ و وەک گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت پێناسە دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.trtworld.com/magazine/who-are-the-kurds--17915 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئازاری ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190708151930/https://www.trtworld.com/magazine/who-are-the-kurds--17915 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> چەندین نەتەوەی بێ دەوڵەت دەتوانن لە یەک ناوچەی جوگرافیایی یان یەک وڵاتدا بژین؛ بۆ نموونە تواریگ، تۆبۆ، ڕفیانز و کابیلە لە باکووری ئەفریقا؛ چاین، کاچاین، کارێن، مۆن، ڕەخینە، ڕۆهینگیا و شان لە میانمار؛ یان گالیکیانز، کانتابریانز، ئەستوریانز، ئارگۆنیز، باسکی، [[کەتەلۆنیا|کەتەلانز]]، ڤالنسیەنز و [[ئەندەلوس|ئەندەلۆسیەنز]] لە [[ئیسپانیا]]. <ref>''Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World'', pp. 59–60, 79–80, 366–367</ref> == نەتەوە-دەوڵەتەکان و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان == پێوەندیی پێکەوەژیانی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەتەکان سەرەتای ئەورووپای ڕۆژئاوای مودێڕن سەری هەڵدا (سەدەی هەژدەیەم) و دواتر لە ڕێگای داگیرکارییەوە ([[کۆلۆنیالیزم|ئیستیعمار]]) هەناردەی وڵاتانی دیکەی جیهان کرا. لە حاڵێکدا دەوڵەت-نەتەوەکانی ئەورووپای ڕۆژئاوا ئەوڕۆ خەریکن کۆمەڵێک لە دەسەڵاتەکانیان ڕادەستی یەکێتی ئەورووپا دەکەن، زۆرێک لە وڵاتە داگیرکراوەکانی پێشوو ئێستا پێداگرانە داکۆکی لە چەمکی نەتەوە-دەوڵەت دەکەن. بەم حاڵەشەوە، هەموو خەڵکی وڵاتانی فرەکەلتوور زانیاری تەواویان لەسەر بوونی نەتەوەی بێ دەوڵەت نییە. هەروەها هەموو دەوڵەتەکان دەوڵەتی نەتەوەیی نین، گرووپی ئەتنیکی جۆراوجۆر بوونیان هەیە کە لە وڵاتانی فرە نەتەوەدا دەژین و حەسێبی نەتەوەی بێ دەوڵەتیشیان بۆ ناکرێ. تەنیا بەشێکی چکۆلەی گرووپە نەتەوەییەکانی جیهان پێوەندییان بە دەوڵەت-نەتەوەوە هەیە. میناهان ئەو ڕێژەیەی سەتا 3 خەمڵاندووە. پاشماوەیان دابەش کراونەتە سەر یەک یان چەند دەوڵەت. ئەگەرچی لە جیهاندا زیاتر لە 3000 نەتەوە بوونی هەیە، ساڵی 2011 تەنیا 193 وڵات ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان بوون و کەمتر لە 20ی ئەم وڵاتانەش لە بواری ئەتنیکییەوە وەک دەوڵەت-نەتەوەی یەکدەست هەژمار دەکرێن. بۆیە دەوڵەت-نەتەوەکان ئەوەندەش کە بیر دەکەینەوە زۆر و باو نین، و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان زۆرینەی نەتەوەکانی جیهان دەگرنەوە. == ئەنجام و شوێنهاتەکانی [[کۆلۆنیالیزم]] و [[ئیمپریالیزم|ئەمپریالیزم]] == لە سەردەمی ئەمپراتۆرییەتەکان و داگیرکاریدا، نەتەوە بەهێز و دەسەڵاتدارەکان، دەسەڵات و کۆنترۆڵی خۆیانیان بۆ دەرەوەی جوگرافیای خۆیان گواستەوە و زۆرێک لە وڵاتە کۆلۆنیزەکراو یان داگیرکراوەکان چیدی خۆبەڕێوەبەرییان نەمێنێ و وەک نەتەوەی بێ دەوڵەت ئاماژەیان پێ بدرێ. زۆر نەتەوە بوونە قوربانی و نیشتمان و جوگرافیایان لەنێوان چەند وڵاتدا دابەش کرا. تەنانەت ئەوڕۆیش سنوورەکانی سەردەمی داگیرکاری سنوورە نەتەوەییەکان پێک دێنن و ئەمەش زۆر جار لە سنوورە کەلتوورییەکان جودایە. ئەنجامی ئەمەش بۆتە ئەوەیکە لە هەندێ شوین خەڵکێک کە یەک زمانیان هەیە دابەش ببن لە چەند وڵاتدا، بۆ نموونە گینەی نوێ دابەش دەبێتە پاپوای ڕۆژهەڵات (کۆلۆنی پێشووی [[ھۆڵەندا|هۆڵەندا]]) و پاپوا گینەی نوێ (کۆلۆنی پێشووی بەریتانیا). <ref>Richard Devetak, Christopher W. Hughes, Routledge, 2007-12-18, ''The Globalization of Political Violence: Globalization's Shadow''</ref> == ناسیۆنالیزم و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان == خەڵکێک کە ڕەچەڵەک و ڕیشە، مێژوو، زمان، کەلتوور، دابونەریت یان ئایینی هاوبەشیان هەیە لە ڕێگای هۆشیاری و بەئاگاهاتنەوەیەکی نەتەوەییەوە دەتوانن ببنە نەتەوەیەک. نەتەوەیەک ئەتوانێ بەبێ دەوڵەت بوونی هەبێ هەر بەو چەشنەی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان نموونەی ئەم دیاردەیەن. شارومەندی هەمیشە پیشاندەری نەتەوەی تاکێک نییە. لە وڵاتانی فرەنەتەوەدا، شوناس و نەتەوەی جۆراوجۆر دەتوانن پێکەوە بژین یان ڕکابەریی یەک بکەن؛ بۆ نموونە لە [[ناسیۆنالیزم]]<nowiki/>ی ئینگلیزیی بەریتانیادا، ناسیۆنالیزمی سکۆتلەندی و ناسیۆنالیزمی [[وێڵز|وێڵزی]] بوونیان هەیە و ناسیۆنالیزمی بریتانی ڕایگرتوون. == یەکڕیزی لە بەرامبەر جوداییخوازیدا == == داواکانی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان و گرووپە ئەتنیکە خودموختارەکان == لە درێژەدا لیستێک لە گرووپە ئەتنیکی و نەتەوەییەکان دەبینن کە بەپێی وتارە سەربەخۆکانی ویکی پێدیا بزووتنەوە و خەباتی سەربەخۆییخوازانەی بەرچاویان تێدا هەبووە. == نەتەوە بێ دەوڵەتەکانی پێشوو == هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان سەربەخۆیی خۆیانیان بەدەستهێناوە. بۆ نموونە یۆنانییەکان پێش شەڕی سەربەخۆیی یۆنان، و خەڵکی ئایڕلەند پێش شەڕی سەربەخۆیی [[ئیرلەند|ئیڕلەند]] و [[بەنگال|بەنگالیی]]<nowiki/>ەکان پێش شەڕی ئازادیی بەنگلادیش. تا پێش ڕاگەیاندرانی سەربەخۆیی [[ئیسرائیل]]، [[جوو|جوولەکە]]<nowiki/>کانیش وەک نەتەوەی بێ دەوڵەت ئاماژەیان بۆ دەکرا، ئەگەرچی کۆمەڵێکیش لەسەر ئەو باوەڕەن کە گرووپە جۆراوجۆرەکانی جوولەکەکان تایبەتمەندیی زۆر جیاوازیان هەیە وەک جیاوازبوونی زمان، کەلتوور، هەرێم و ئەمەش گومان و پرسیار دەخاتە سەر ئەوەیکە جوولەکەکان نەتەوەیەکی یەکدەست و یەکڕیز بن. لە درێژەی ڕووخان و دابەشبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] و ڕووخان و دابەشبوونی یۆگۆسلاڤیا چەندین گرووپی ئەتنیکی وڵاتی سەربەخۆی خۆیانیان پێکهێنا. == نەتەوە بێدەوڵەتەکان کە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەرییان ھەیە == {{بێلایەنی بەش|date=July 2020}} {{پێڕست فراوان بکە|date=January 2017}} ئەمەی خوارەوە پێڕستی ئەو نەتەوانەیە کە [[بزووتنەوەی سەربەخۆیی]]ی بەرچاویان ھەیە. ئەو دەوڵەتانەی کە لە ژێر بەشی ''نیشتمان''دا ڕیزبەندی کراون، وڵاتانی گرووپە نەتەوەیییەکانن کە ماڵی سەرەکیی خۆیانن و ئێستا میوانداری زۆرینەی (زیاتر لە نیوەی) دانیشتووانەکەیان دەکەن. {| class="sortable wikitable" ! خەڵک ! ئاڵا ! زمانەکان ! خێزانی زمان{{تێبینی|ھەروەھا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە تێگەیشتن لە نزیکیی کولتووری/نەتەوەیی لەگەڵ کەسانی دیکەی ئەو گرووپە زمانە، بەڵام مەرج نییە. گەورەترین خێزانی زمان پێشنیار ناکرێت، چونکە ژمارەیەکی زۆر لە خانەکان ناوەڕۆکی ھاوشێوەیان دەبێت.}} ! ئایینی باڵادەست ! data-sort-type="number" |دانیشتووان ! کیشوەر ! دەوڵەتەکان ! ماڵی سەرەکی{{تێبینی|نیشتمانی داواکراوی مێژوویی یان پێشنیارکراو.}} ! بزووتنەوەی گێڕانەوەخوازی ! تێبینی |- || [[کورد]]<ref name="Political Geography">{{بیرخستنەوە|دوایین١=Quam|یەکەم١=Joel|سەردێڕ=Political Geography|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/political-geography/|ئیش=The Western World: Daily Readings on Geography|بڵاوکەرەوە=College of DuPage Digital Press|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢١|دوایین٢=Campbell|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210810172757/https://cod.pressbooks.pub/westernworlddailyreadingsgeography/chapter/political-geography/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|| [[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|50px|border|center]]|| [[زمانی کوردی|کوردی]]، {{بچووک|(فەرمی)}} [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] {{بچووک|(زمانی کەمینە)}} |[[زمانە ئێرانییەکان]]|| [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]]، [[عەلەوی]])، [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[یارسان]]، [[یەزدانێت]]|| ٣٠،٠٠٠،٠٠٠–٤٥،٠٠٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurd {{!}} History, Culture, & Language|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kurd|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Road fatalities|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1787/862382573233|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dx.doi.org|doi=10.1787/862382573233}}</ref>|| Asia || [[تورکیا]]، [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[سووریا]] (ماڵی سەرەکی)، [[ئەڵمانیا]] (زۆرترینی دیاسپۆرا) || [[کوردستان]]|| [[کوردایەتی]]، [[سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا]]، [[سەربەخۆییخوازیی کوردان لە ئێران]]، [[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان]]، [[شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان]]، [[ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)]] || ھەرێمی خۆبەڕیوەبەر لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]].<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Kirişci|یەکەم١=Kemal|سەردێڕ=The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Rootledge|دوایین٢=Winrow|یەکەم٢=Gareth|بەستەری نووسەر=Kemal Kirişci}}</ref> Data rough due to [[Race and ethnicity in censuses|censuses not taking ethnicity]] in homeland countries. |- | [[Yoruba people]]<ref name="Political Geography" />|| [[File:Oduduwa flag.jpg|50px|border|center]]|| [[زمانی یۆروبا]] |[[Volta–Congo languages|Volta-Congo languages]]|| [[مەسیحییەت]], [[ئیسلام]], [[Yoruba religion]]|| 35,000,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Benue-Congo-languages|سەردێڕ=Benue-Congo languages|وێبگە=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>John A. Shoup III, ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia'' 2011 p.237</ref>|| Africa || [[نێجیریا]], [[بێنین]] and [[تۆگۆ]], [[گانا]]|| [[Yorubaland]]|| [[Oodua Peoples Congress]]|| |- |[[Oromo people]]<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors=((Gow, G.)) | journal=International Journal of Cultural Studies |سەردێڕ=Translocations of Affirmation: Mediascapes and Cultural Flows among the Stateless Oromo |بەرگ=٧| issue=3 |پەڕەکان=٣٠١–٣١٩|بڵاوکەرەوە=SAGE Publications Ltd |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٤| issn=1367-8779 | doi=10.1177/1367877904046304| s2cid=145547845}} </ref> || [[File:Flag of the Oromo Liberation Front.svg|50px|border|center]]|| [[Oromo language|Oromo]] |[[Cushitic languages]]|| [[مەسیحی]], [[موسڵمان]], [[Waaqeffanna]] || 35,000,000 || Africa|| [[ئیتیۆپیا]], [[کینیا]] || [[ناوچەی ئۆرۆمیا]] || [[Oromo conflict]]|| |- |[[Igbo people]]{{Citation needed|date=August 2021|reason=The list is described as a list of nations that "have been described" as stateless nations. A lack of sources means original research.}}|| [[File:Flag of Biafra.svg|50px|border|center]]|| [[زمانی ئیگبۆ|Igbo]], [[زمانی ئینگلیزی|English]] |[[Volta–Congo languages|Volta-Congo languages]]|| [[مەسیحییەت]] (primarily [[کڵێسای کاتۆلیک]] with significant [[پرۆتێستانت]] minorities), Indigenous beliefs || 30,000,000<ref>James Minahan, ''Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World'' 2016 p.178</ref>|| Africa || [[نێجیریا]] (almost exclusively) || [[Igboland]]|| [[Movement for the Actualization of the Sovereign State of Biafra]], [[Indigenous People of Biafra]]|| Attempted secession from [[نێجیریا]] in 1967 sparked the [[Nigerian Civil war]] |- |[[Occitan people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Occitania (with star).svg|50px|border|center]] || [[Occitan language|Occitan]], [[زمانی فەڕەنسی|French]], [[زمانی ئیتالی|Italian]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]]||[[کڵێسای کاتۆلیک]] || 16,000,000 || Europe || [[فەڕەنسا]], [[مۆناکۆ]], [[ئیتالیا]] and [[ئیسپانیا]] ([[Val d'Aran]]) ||[[ئوکسیتانیا]] || [[Occitan nationalism]] ([[Occitan Party]], [[Partit de la Nacion Occitana]], [[Libertat]]) || Seek self-determination, greater autonomy or total secession from [[فەڕەنسا]]. |- |[[Assamese people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag_of_United_Liberation_Front_of_Asom.svg|50px|border|center]] || [[زمانی ئاسامی]] || [[Indo-Aryan languages]] || [[ھیندوویزم]] || 15,000,000<ref name="nationalencyklopedin">Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in ''[[Nationalencyklopedin]]''</ref>|| Asia || [[ھیندستان]] || [[Assam]] || [[Assam separatist movements]], [[United Liberation Front of Assam|ULFA]] [[Insurgency in Northeast India]] || Seeks greater regional autonomy for natives of [[Assam]] or total secession from [[ھیندستان]].<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/para/ulfa.htm The United Liberation Front of Asom (ULFA)], the vanguard of national liberation struggle in Assam, was formed on 7th April 1979 to bear the historic responsibility of spearheading the armed democratic struggle with the ultimate aim of establishing an independent socialist sovereign Assam.</ref> |- |[[ئۆیغوور]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Kokbayraq flag.svg|50px|border|center]] ||[[زمانی ئۆیغووری]] |[[زمانە تورکییەکان]]|| [[ئیسلام|Sunni Islam]] || 15,000,000<ref name="www.uyghuramerican.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://uyghuramerican.org/about-uyghurs|سەردێڕ=About Uyghurs &#124; Uyghur American Association|وێبگە=uyghuramerican.org|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200619044634/https://uyghuramerican.org/about-uyghurs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || Asia || [[چین]], [[کازاخستان]], [[ئۆزبەکستان]] || [[تورکستانی ڕۆژھەڵات]] (Uyghuristan) || Irredentism is politically fragmented ([[East Turkestan Liberation Organization]], [[East Turkestan independence movement]]) || Limited autonomy in the [[شینجیانگ]]. |- |[[Palestinians]]<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Payind|سەردێڕ=Nation States and Stateless Nations|ڕێکەوت=٢٠١٦|ناونیشان=https://ohiostate.pressbooks.pub/key2mideast/chapter/nation-states-and-stateless-nations/|ئیش=Keys to Understanding the Middle East|بڵاوکەرەوە=The Ohio State University|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢١|دوایین٢=McClimans|یەکەم٢=Alam and Melinda}}</ref>|| [[File:Flag of Palestine - long triangle.svg|50px|border|center]] || [[زمانی عەرەبی|Arabic]], [[زمانی عیبری|Hebrew]] |[[زمانە سامییەکان]]|| [[ئیسلام|Sunni Islam]] {{بچووک|(majority)}}, [[مەسیحییەت]] || 5,242,679<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=State of Palestine Population (2021) - Worldometer|ناونیشان=https://www.worldometers.info/world-population/state-of-palestine-population/#:~:text=the%20State%20of%20Palestine%202020,year%20according%20to%20UN%20data.|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.worldometers.info|زمان=en}}</ref>|| Asia || [[دەوڵەتی فەلەستین]], [[ئوردن]], [[ئیسرائیل]], [[سووریا]], [[لوبنان]] || [[فەلەستین|Palestine]] || [[Palestinian nationalism]] ([[ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین]]) || Seek self-determination from occupying powers.{{تێبینی|name=nation-state|Although the Palestinians are the majority in Jordan, the country was not created as a nation state for the Palestinians.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Abbas Shiblak |ناونیشان=https://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/palestine/shiblak.pdf |سەردێڕ=Stateless Palestinians |وێبگە=FMR |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200109135028/https://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/palestine/shiblak.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} |- |[[Sikhs]] |[[File:Flag-of-Khalistan.svg|border|center|50x50px]] |[[زمانی پەنجابی]] |[[Indo-Aryan languages|Indo‐Aryan languages]] |[[سیکیزم]] |30,000,000 |Asia |[[ھیندستان]] |[[ناوچەی پەنجاب]] |[[Khalistan movement|Khalistan Movement]] |Seek self-determination, greater autonomy or total secession from [[ھیندستان]]. |- |[[Zulu people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Conjectural flag of Zululand (1884-1897) by Roberto Breschi taken from The South African Flag Book by A.P.Burgers.png|50px|border|center]] || [[زمانی زوولوو]] |[[Volta–Congo languages|Volta-Congo languages]]|| [[مەسیحییەت]], [[Zulu religion]] || 12,159,000 || Africa || [[ئەفریقای باشوور]], [[لیسۆتۆ]], [[زیمبابوی]], [[ئێسواتینی]] ||[[KwaZulu-Natal]] || [[Inkatha Freedom Party]] || Limited autonomy in the [[KwaZulu-Natal]] region, which maintains a traditional [[List of Zulu kings|Zulu king]]. |- |[[Kongo people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Royal banner of Kongo (Afonso I).svg|center|frameless|50x50px]] || [[Kongo language]], [[لینگالا|Lingala]], [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]], [[زمانی فەڕەنسی|French]] |[[Volta–Congo languages|Volta-Congo languages]] || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]] and [[پرۆتێستانت]]), [[African Traditional Religion]] || 10,000,000 || Africa || [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]], [[کۆماری کۆنگۆ]], [[ئەنگۆلا]] || [[Kingdom of Kongo|Kongo]] || [[Kongo people#Nationalism|Kongo nationalism]], [[Bundu dia Kongo]] || Historically occupied the independent [[Kingdom of Kongo]]. |- |[[بەلۆچەکان]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Baloch People.svg|50px|border|center]] || [[زمانی بەلۆچی|Balochi]] |[[زمانە ئێرانییەکان]]|| [[سوننە]]|| 10,000,000<ref>Syed Farooq Hasnat, ''Pakistan'' 2011 p.82</ref> || Asia || '''[[پاکستان]]''', [[ئێران]], [[ئەفغانستان]]{{بچووک|(homeland)}}, [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|UAE]] {{بچووک|(diaspora)}}|| [[بەلۆچستان]] || [[Balochistan conflict]], [[Baloch nationalism]] || Seeks total independence from Pakistan. |- |[[Kabyle people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag-kabyle.svg|50px|border|center]] || [[Kabyle language]], [[Algerian Arabic]] |[[زمانی ئەمازیغی]]|| [[ئیسلام]] || 4,000,000<ref name="www.cna-sat.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cna-sat.org/O1/index.php/the-kabyle-people|سەردێڕ=The Kabyle People|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161221094824/http://www.cna-sat.org/O1/index.php/the-kabyle-people|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || Africa || [[جەزائیر]] || [[Kabylie]] || [[Movement for the Autonomy of Kabylie]], [[Provisional Government of Kabylia]] || |- |[[Ahwazi Arabs]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Arabistan.svg|50px|border|center]] || [[Arabic languages|Arabic]], [[زمانی فارسی|Persian]] {{بچووک|(assimilation)}} |[[زمانە سامییەکان]]|| [[شیعە]]|| 1,320,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/IR/status|سەردێڕ=Iran|وێبگە=Ethnologue|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> || Asia || [[ئێران]] || [[پارێزگای خووزستان|Al Ahwaz]] || [[Arab separatism in Khuzestan]] [[Democratic Solidarity Party of Ahwaz]] || Ahwazi includes 30 tribes which see themselves as a distinct Arab nation.<ref>James B. Minahan, ''Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World'' 2016 p.13</ref> Seek self-determination, greater autonomy or total secession from [[ئێران]]. |- |[[Andalusians]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Andalucía.svg|50px|border|center]] || [[Andalusian Spanish]], [[زمانی ئینگلیزی|English]] (in [[گیبرالتار]]) |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 9,500,000 || Europe || [[ئیسپانیا]], [[گیبرالتار]] || [[Andalusia]] || [[Andalusian nationalism]] || See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. |- |[[پۆرتۆ ڕیکۆ]]{{Sfn|Duany|2008|p=8|ps=: Public and academic debates about whether Puerto Rico has its own national identity have always been fraught with strong political repercussions because of the Island's colonial relations, first with Spain and now with the United States. For decades, the main conceptual and political paradox in the construction of cultural identities in Puerto Rico has been the growing popularity of cultural nationalism, together with the weakness of the local movement to establish a separate nation-state. Culturally speaking, Puerto Rico now meets most of the objective and subjective characteristics of conventional views of the nation, among them a shared language, territory, and history. The Island also possesses many of the symbolic attributes of a nation, such as a national system of universities, museums, and other cultural institutions; a national tradition in literature and the visual arts; and even a national representation in international sports and beauty contests. Most important, the vast majority of Puerto Ricans imagine themselves as distinct from Americans as well as from other Latin American and Caribbean peoples (Morris 1997).}} || [[File:Flag of Puerto Rico.svg|50px|border|center]] || [[زمانی ئیسپانی|Spanish]], [[زمانی ئینگلیزی|English]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]]|| [[مەسیحییەت]] (primarily [[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 9,000,000 || America || [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || [[پۆرتۆ ڕیکۆ]] || [[Puerto Rican Nationalist Party]], [[Fuerzas Armadas de Liberación Nacional Puertorriqueña]], [[Boricua Popular Army]], [[Puerto Rican Independence Party]] || [[Unincorporated territory of the United States]]. |- |[[Catalans]]<ref>{{بیرخستنەوە|بەستەری نووسەر=Michael Keating (political scientist) |دوایین=Keating |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Nations Against the State: The New Politics of Nationalism in Quebec, Catalonia and Scotland|بڵاوکەرەوە=Palgrave |ساڵ=٢٠٠١|edition=Second}}</ref><ref name="auto3">{{بیرخستنەوە|دوایین=Fiend |یەکەم=Julius |سەردێڕ=Stateless Nations: Western European Regional Nationalisms and the Old Nations |بڵاوکەرەوە=Palgrave |ساڵ=٢٠١٢}}</ref>|| [[File:Flag of Catalonia.svg|50px|border|center]]|| [[زمانی کەتەلۆنی|Catalan]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]], [[Occitan language|Occitan]], [[زمانی فەڕەنسی|French]], [[زمانی ئیتالی|Italian]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]]||[[کڵێسای کاتۆلیک]], [[نەزانینخوازی]] || 8,500,000<ref>James Minahan, ''Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z'' 2002 p.402</ref> || Europe || [[ئیسپانیا]], [[ئیتالیا]], [[ئەندۆرا]] and [[فەڕەنسا]]||[[Catalan Countries]] || [[Catalan independence|Catalan independence movement]], [[Catalan nationalism]] || See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. |- |[[Québécois (word)|Québécois]]<ref name="auto4">{{بیرخستنەوە|بەستەری نووسەر=Michael Keating (political scientist) |دوایین=Keating |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Nations Against the State: The New Politics of Nationalism in Quebec, Catalonia and Scotland |بڵاوکەرەوە=Palgrave |ساڵ=٢٠٠١|edition=Second}}</ref> || [[File:Flag of Quebec.svg|50px|border|center]] || [[زمانی فەڕەنسی|French]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]]|| [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 8,215,000 || America || [[کەنەدا]] || [[کێبێک]] || [[Quebec sovereignty movement]], [[Quebec nationalism]] ||The total population of the Province of Quebec is 8.2 million, of which over 80% are French speakers. |- |[[خەڵکی مۆن]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Mon National Party.svg|50px|border|center]] || [[Mon language]] |[[Monic languages]]|| [[بودیزم]] || 8,145,500 || Asia || [[میانمار]], [[تایلەند]] || [[ویلایەتی مۆن]] || [[Mon Nationalism and Civil War in Burma|Mon Nationalism]], [[Mon National Party]], [[All Mon Region Democracy Party]] || Historically occupied the [[Mon kingdoms]] |- |[[چەرکەس]] {{Citation needed|date=October 2020}} | [[File:Flag of Adygea.svg|50px|border|center]] || [[Circassian language]], [[زمانی ڕووسی|Russian]] |[[Circassian languages]]||[[ئیسلام]] || 5,000,000 || Europe|| [[ڕووسیا]] || [[Circassia]] || [[Russo-Circassian War]], [[Circassian nationalism]] || Majority of the Circassians were destroyed by Russia in the [[Circassian genocide]]<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Richmond|یەکەم=Walter|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC|سەردێڕ=The Circassian Genocide|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Rutgers University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٥-٦٠٦٩-٤}}</ref> |- |[[Karen people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Karen National Union.svg|50px|border|center]] || [[S'gaw Karen language]] |[[Karenic languages]]|| [[مەسیحییەت]], [[تراڤادا]] || 7,000,000 || Asia || [[میانمار]], [[تایلەند]] || [[Kawthoolei]] || [[Karen conflict|Karen nationalism]], [[Karen National Union]], [[Karen National Liberation Army]] || |- |[[Maya peoples]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Maya flag.svg|50px|border|center]] || [[Mayan languages]] |[[Mayan languages]]|| [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]), [[Maya religion]] || 7,000,000 || America || [[گواتیمالا]], [[مەکسیک]], [[بەلیز]], [[ھۆندووراس]], [[ئێلسالڤادۆر]] || [[Mesoamerica]] || [[Pan-Maya movement]], [[ڕیگۆبەرتا مەنچو]], [[Zapatista Army of National Liberation]] || Historically occupied the [[شارستانیەتیی مایا]] |- |[[ڤێنیتۆ]]{{Citation needed|date=August 2021|reason=The list is described as a list of nations that "have been described" as stateless nations. A lack of sources means original research.}}||[[File:Flag of Veneto.svg|50px|border|center]] || [[Venetian language]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] || [[کڵێسای کاتۆلیک]] || 5,000,000 (est.) || Europe || [[ئیتالیا]] || [[ڤێنیتۆ]] || [[Venetian nationalism]] || Many groups seek for total independence from Italy, while some just want more autonomy and recognition of Venetian language and people. Historically occupied the independent [[Republic of Venice]]. |- |[[Tibetan people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Tibet.svg|50px|border|center]] || [[Standard Tibetan|Tibetan language]], [[زمانی چینی]] | [[زمانەکانی سینۆ-تبیتی]]|| [[بودیزم]] || 7,000,000<ref>James B. Minahan, ''Encyclopedia of Stateless Nations 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World'' 2016 p.422</ref> || Asia || [[چین]], [[ھیندستان]], [[نیپال]] || [[تبت]] || [[Tibetan independence movement]] || Limited autonomy in the [[ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت]]. Historically occupied the [[Tibetan Empire]]. |- |[[Indian Gorkha]]s {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Gurkhaland.svg|50px|border|center]] || [[زمانی نیپاڵی]] | [[Indo-Aryan languages]]|| [[ھیندوویزم]] || 6,364,759<ref>James B. Minahan, ''Encyclopedia of the Stateless Nations: D-K'' 2002 p.677</ref> || Asia || [[ھیندستان]] || [[Gorkhaland|Gorkhastan]] || [[Gorkha National Liberation Front]], [[Gorkha Janmukti Morcha]] || Gorkhaland is a proposed state in India demanded by the people of the [[Darjeeling district|Darjeeling Hills]] and the people of [[Indian Gorkha|Gorkha]] ethnic origin on the Northern part of [[بەنگالی ڕۆژاوا]]. |- |[[Riffian people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Republic of the Rif.svg|50px|border|center]] || [[Riffian language]], [[زمانی عەرەبی]] | [[زمانە ئەفریقائاسیایییەکان|Afroasiatic]]|| [[ئیسلام]] || 6,000,000<ref>James B. Minahan, ''Encyclopedia of Stateless Nations 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World'' 2016 p.352</ref> || Africa || [[مەغریب]] and [[ئیسپانیا]] || [[Rif]] || [[Rif War]], [[Rif Republic]] || 95% of the land is controlled by [[مەغریب]] with the rest being controlled by the Spanish territories of [[Ceuta]] and [[Melilla]] as autonomous cities. |- |[[Shan people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Shan State.svg|50px|border|center]] || [[Shan language]], [[زمانی تایلەندی|Thai]] | [[Kra–Dai languages|Kra-Dai]]|| [[بودیزم]] || 6,000,000 || Asia || [[میانمار]] || [[ویلایەتی شان]] || [[Shan State Army]], Declaration of independence in 2005; see also [[Hso Khan Pha]] || Historically occupied the [[Shan states]]. |- |[[Kashmiri people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Kashmir independent.svg|50px|border|center]] || [[زمانی کەشمیری]] | [[Indo-Aryan languages]]|| [[ئیسلام]] || 5,600,000 || Asia || [[ھیندستان]], [[پاکستان]] and [[چین]] || [[کەشمیر]] || [[Insurgency in Jammu and Kashmir]] || Administered by India ([[Kashmir Valley]], [[Jammu]], [[Ladakh]]), Pakistan ([[ئازاد کەشمیر]], [[Gilgit-Baltistan]]) and China ([[Aksai Chin]]). |- | [[Valencians]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Senyera_del_nacionalisme_valencià.svg|50px|border|center]] || [[زمانی کەتەلۆنی|Catalan]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] || [[زمانە ڕۆمانسییەکان]] || [[کڵێسای کاتۆلیک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lavanguardia.com/vangdata/20150402/54429637154/interactivo-creencias-y-practicas-religiosas-en-espana.html|سەردێڕ=Interactivo: Creencias y prácticas religiosas en España|وێبگە=La Vanguardia|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> || 5,111,706 || Europe || [[ئیسپانیا]] ||[[Valencian Community]] || [[Valencian nationalism]] || See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. |- |[[Moro people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Bangsamoro.svg|center|50x50px]] || [[Filipino language]], other [[Philippine languages]] | || [[ئیسلام]] || 5,100,000 || Asia || [[فلیپین]] || [[Muslim Mindanao]] || Moro [[ئۆتۆنۆمی]] || The Moro people of Muslim Mindanao has since been granted autonomy as the [[Bangsamoro Autonomous Region]] with the adoption of the [[Bangsamoro Organic Law]]. |- |[[Kuki people|Kuki]]-[[Mizo people|Mizo]]-[[Zo people|Zo]]-[[Chin people|Chin]] people {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag_of_Chin_State.svg|50px|border|center]] || [[Kuki-Chin languages]] | || [[مەسیحییەت]] || 5,000,000 || Asia || [[میانمار]], [[بەنگلادێش]], [[ھیندستان]] || [[Mizoram]], [[Zogam]] and [[ویلایەتی چین (میانمار)]] || [[Mizo National Front]], [[Chin National Front]], [[Kuki National Army]], [[Zomi Revolutionary Army]], [[Zomi nationalism]] || [[Kuki people|Kuki]]-[[Mizo people|Mizo]]-[[Zo people|Zo]]-[[Chin people|Chin]] are an ethnic group known by different names and speak different dialects. |- |[[Scottish people]]<ref name="auto4" /><ref name="auto3" />|| [[File:Flag of Scotland.svg|50px|border|center]] ||[[گادێلیی سکۆتی]], [[Scots language|Scots]], [[Scottish English|English]] |[[Celtic languages]] || [[مەسیحییەت]] ([[پرۆتێستانت]], [[کڵێسای کاتۆلیک|Catholic]] minority) || 5,000,000 (only Scotland)<ref>[[Jeffrey Cole]], ''Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia'' 2011 p.235</ref> || Europe || [[شانشینی یەکگرتوو]] || [[سکۆتلاند]] || [[Scottish independence]] || Formerly a [[دەوڵەتی سەروەر]], Regional autonomy in [[سکۆتلاند]]. |- |[[Sicilians]]<ref>James Minahan, ''Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z'' 2002 p.1714</ref> || [[File:Flag of Sicily.svg|50px|border|center]] || [[Sicilian language|Sicilian]], [[زمانی ئیتالی|Italian]], [[Gallo-Italic of Sicily]], [[Arbëresh]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 5,000,000 (only Sicily) || Europe || [[ئیتالیا]] || [[سیسیلیا]] || [[Sicilian nationalism]] || Regional autonomy in [[Statute of Sicily|Sicily]]. |- |[[Hmong people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Hmong flag.svg|50px|border|center]] || [[Hmong language]] | || [[بودیزم]] with native || 4,000,000 || Asia || [[لاوس]], [[چین]], [[ڤیێتنام]] and [[تایلەند]] || [[Hmong ChaoFa Federated State]] || [[Insurgency in Laos]] || |- |[[خەڵکی ڕۆھینگیا]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Rohingya flag.svg|50px|border|center]] || [[Rohingya language]] | || [[ئیسلام]] || 3,600,000 || Asia || [[میانمار]] || [[Maungdaw District|Rohang State]] || [[Rohingya conflict]] || The Rohingyas are not recognized as a native ethnic group by Burmese government.<ref>Aris Ananta, Evi Nurvidya Arifin, ''International Migration in Southeast Asia'', Institute of Southeast Asian Studies, 2004, p.267</ref> |- |[[Afrikaners]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Afrikaner_Vryheidsvlag.svg|50px|border|center]] || [[ئەفریقایی]] | || [[مەسیحییەت]] (mainly [[پرۆتێستانت]])|| 3,500,000 || Africa || [[ئەفریقای باشوور]] and [[نامیبیا]] || [[Volkstaat]] || [[Afrikaner Nationalism]], [[Freedom Front Plus|Freedom Front]] || Afrikaners are an [[گرووپی ڕەگەزی|Ethno-racial group]]. Demand autonomy or total secession from South Africa. |- |[[ئاشوورییەکان|Assyrians]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://unpo.org/members/7859 | سەردێڕ=UNPO: Assyria}}</ref> || [[File:Flag of Assyria.svg|50px|border|center]] || [[Assyrian Neo-Aramaic]], [[Turoyo]], [[Chaldean Neo-Aramaic]] | [[زمانە سامییەکان]]|| [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی]] [[Syriac Christianity]]) || 3,300,000<ref name="UNPO:Assyria">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.unpo.org/article/7859|سەردێڕ=UNPO: Assyria|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131029194500/http://www.unpo.org/article/7859|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || Asia || [[سووریا]], [[عێراق]], [[ئێران]] and [[تورکیا]] || [[Assyrian homeland|Assyria]], [[Beth Nahrain]] ([[مێزۆپۆتامیا]]) || [[Assyrian nationalism]], [[Assyrian independence movement]] || Historically occupied the [[Assyrian empire]]. |- |[[Basque people]]<ref name="auto3" />|| [[File:Flag of the Basque Country.svg|50px|border|center]] || [[Basque language|Basque]], [[زمانی فەڕەنسی|French]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] | [[Language isolate]]||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 3,000,000<ref>[[Jeffrey Cole]], ''Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia'' 2011 p.38</ref> || Europe || [[فەڕەنسا]] and [[ئیسپانیا]] || [[Basque Country (greater region)|Basque Country]] || [[Basque nationalism]] || See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. |- |[[تورکمانی عێراق|Iraqi Turkmen people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Iraq Turkmen FrontVEC.svg|50px|border|center]] || [[زمانی تورکی]], [[زمانی ئازەربایجانی]] | || [[ئیسلام]] || 3,000,000 || Asia || [[عێراق]] || [[Turkmeneli]] || [[بەرەی تورکمانی عێراق]] || Not to be confused with [[تورکمانی سووریا]] of [[لازقیە]] or Central Asian [[تورکمان]] of [[تورکمانستان]] who share only their ethnonym.<ref>Larry Clark. [https://books.google.com/books?id=RMe7KpwS3KsC&pg=PA11 Turkmen Reference Grammar]. Otto Harrassowitz Verlag, 1998; p. 11. {{ISBN|9783447040198}}</ref> |- |[[Welsh people]]<ref name="auto3" /> || [[File:Flag of Wales 2.svg|50px|border|center]] ||[[Welsh language|Welsh]], [[Welsh English|English]] |[[Celtic languages]] || [[مەسیحییەت]] ([[پرۆتێستانت]], [[کڵێسای کاتۆلیک|Catholic]] minority) || 3,000,000 || Europe || [[شانشینی یەکگرتوو]] || [[وێڵز]] || [[Welsh independence]], [[Welsh nationalism]], [[Meibion Glyndŵr]], [[Plaid Cymru]] || Regional autonomy in Wales. Historically occupied the independent kingdoms of Wales ([[Gwynedd]], [[Powys]], [[Dyfed]], [[Seisyllwg]], [[Morgannwg]] and [[Kingdom of Gwent|Gwent]]). |- |[[Galician people]]<ref name="auto3" /> || || [[Galician language]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] ||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 2,800,000 || Europe || [[ئیسپانیا]] || [[گالیسیا|Galicia]] || [[Galician nationalism]] and [[Galicianism|Galician Regionalism]]|| See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. Historically occupied the [[Kingdom of Galicia]]. |- |[[Kachin people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Kachin_Independence_Army_flag.svg|50px|border|center]] || [[Jingpo language|Jingpo]], [[Zaiwa language|Zaiwa]], [[Maru language|Maru]], [[Lashi language|Lashi]], [[Azi language|Azi]] | || [[بودیزم]], [[مەسیحییەت]], [[گیانکییەتی]] || 2,750,000 (2002)<ref>James B. Minahan, ''Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z'' 2002 p.870</ref> || Asia || [[میانمار]] || [[ویلایەتی کاشین]] || [[Kachin Independence Army]], [[Kachin Independence Organisation]], [[Kachin conflict]] || The tribes of [[Kachin Hills]] form the Kachin Nation. |- |[[Aragonese people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag_of_Aragon.svg|50px|border|center]] || [[Aragonese language]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] ||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 2,278,000 (Spain only)<ref name="joshuaproject:Aragonese">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://joshuaproject.net/people_groups/10397/SP|سەردێڕ=Aragonese in Spain|بڵاوکەرەوە=joshuaproject.net}}</ref> || Europe || [[ئیسپانیا]] || [[Aragon]] || [[Aragonese nationalism]]|| See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. Historically occupied the [[Kingdom of Aragon]]. |- |[[Meitei people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:In manipur1.gif|50px|border|center]] || [[Meitei language]] | [[زمانەکانی سینۆ-تبیتی]]|| [[ھیندوویزم]] || 2,500,000 || Asia || [[ھیندستان]] || Imphal Valley, [[Manipur]] || [[United National Liberation Front|UNLF]], [[People's Liberation Army of Manipur|PLA]], [[Insurgency in Manipur]], [[Anglo-Manipur War]] || Historically occupied the [[Manipur (princely state)|Kingdom of Manipur]]. |- |[[Chechen people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|50px|border|center]] || [[زمانی چیچانی]], [[زمانی ڕووسی|Russian]] | ||[[ئیسلام]] || 2,000,000 || Europe || [[ڕووسیا]] || [[چیچان]] || [[Second Chechen War|Chechen insurgency]], [[Chechen Republic of Ichkeria]] || Regional autonomy in Chechnya. |- |[[Naga people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Unofficial flag of Nagaland.svg|50px|border|center]] || Tibeto-Burman dialects / [[Nagamese creole]] | || [[مەسیحییەت]] || 2,000,000 || Asia || [[ھیندستان]] || [[Nagaland]] || [[Naga National Council]], [[Insurgency in Northeast India]] || Regional autonomy in Nagaland. |- |[[Sardinian people]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurominority.org/version/maps/map-nations.asp|سەردێڕ=Eurominority – La solidarité avec le peuple palestinien|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060623193842/http://www.eurominority.org/version/maps/map-nations.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref><ref>''Encyclopedia of the Stateless Nations'', James Minahan, pg. 1661</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Mikael Bodlore-Penlaez|سەردێڕ=Atlas of Stateless Nations in Europe : Minority People in Search of Recognition|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Y Lolfa Cyf|ژپنک=٩٧٨-١٨٤٧٧١٣٧٩٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/atlasofstateless٠٠٠٠unse/page/٧٠ ٧٠]|ناونیشان=https://archive.org/details/atlasofstateless0000unse/page/70}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/01/11/la_sardegna_nel_club_delle_nazioni_un_capitolo_nella_bibbia_delle-68-456595.html|سەردێڕ=La Sardegna nel club delle nazioni: un capitolo nella Bibbia dell'etnie del mondo – Cronaca – L'Unione Sarda.it|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304195956/http://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/01/11/la_sardegna_nel_club_delle_nazioni_un_capitolo_nella_bibbia_delle-68-456595.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[File:Bandera nacionalista sarda.svg|50px|border|center]] || [[Sardinian language|Sardinian]], [[Corsican language#Corsican in Sardinia|Corso-Sardinian]], [[زمانی ئیتالی|Italian]], [[زمانی کەتەلۆنی|Catalan]], [[Ligurian (Romance language)|Ligurian]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 1,661,521 || Europe || [[ئیتالیا]] || [[سەردینیا]] || [[Sardinian nationalism]] || National [[devolution]], further autonomy or total secession from Italy. |- |[[Ryukyuan people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || || [[Ryukyuan language|Ryukyuan]], [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] | || [[بودیزم]] || 1,600,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kcpwindowonjapan.com/2016/05/the-amazing-ryukyu-culture/|سەردێڕ=The Amazing Ryukyu Culture|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=kcpwindowonjapan.com|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> || Asia || [[ژاپۆن]] || [[دوورگەکانی ڕیووکیوو]] || [[Ryukyu independence movement]] || Historically occupied the [[Ryukyu Kingdom]]. |- |[[Frisians]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Frisia.svg|50px|border|center]] || [[Frisian languages|Frisian]], [[زمانی ھۆڵەندی|Dutch]], [[زمانی ئەڵمانی|German]], [[زمانی دانمارکی|Danish]] | ||[[مەسیحییەت]] ([[پرۆتێستانت]] and [[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 1,500,000 || Europe || [[ھۆڵەندا]], [[دانمارک]], and [[ئەڵمانیا]]||[[Frisia]] || [[Frisian National Party]], [[Groep fan Auwerk]] || The creation of a new Frisian state. Historically occupied the [[Frisian Kingdom]]. |- |[[Tripuri people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Unofficial flag of Tripura.png|50px|border|center]] || [[کۆکبۆرۆک]] | [[زمانەکانی سینۆ-تبیتی]]|| [[ھیندوویزم]] || 1,520,000 (2002)<ref name="auto2">James Minahan, ''Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z'' 2002 p.1915</ref> || Asia || [[ھیندستان]] || [[Tripura]] || [[Tripuri nationalism]], [[All Tripura Tiger Force]], [[National Liberation Front of Tripura]] || Historically occupied the [[Twipra Kingdom]]. 1949, Tripuris had a population of 85% in Tripura, 2002 they make up 29% and became a minority in their own homeland.<ref name="auto2" /> |- |[[Boro people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Bandera Bodoland.svg|50px|border|center]] || [[زمانی بۆدۆ|Boro]] | [[زمانەکانی سینۆ-تبیتی]]|| [[ھیندوویزم]] [[Bathouism]] || 1,300,000 || Asia || [[ھیندستان]] || [[Bodoland]] || [[Bodo nationalism]], [[National Democratic Front of Bodoland]] || National [[devolution]] or further autonomy from the India. |- |[[Tuareg people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:MNLA flag.svg|50px|border|center]] || [[Tuareg language]] | || [[ئیسلام]] || 1,200,000 || Africa || [[مالی]] and [[نیجەر]] || [[Azawad]] || [[National Movement for the Liberation of Azawad]], [[Tuareg rebellion (2012)]], [[Northern Mali conflict]] || National devolution, further autonomy or total secession from Mali. |- |[[ماپوچە]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Mapuches (1992).svg|50px|border|center]] || [[زمانی ماپوچە]] | || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 1,000,000<ref>Christopher Blomquist, ''A Primary Source Guide to Chile'' 2005 p.15</ref> || America || [[ئەرژەنتین]] and [[چیلی]] || [[Araucanía (historic region)|Wallmapu]] || [[Mapuche conflict]] || |- |[[Asturian people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Asturias.svg|50px|border|center]][[File:Andecha Astur.svg|50px|border|center]] || [[زمانی ئاستۆریایی]], [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] ||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 1,925,000 (2020) || Europe || [[ئیسپانیا]] and [[پورتوگال]] || [[ئاستۆریاس]] || [[Asturian nationalism]] || See also [[Nationalisms and regionalisms of Spain]]. |- |[[Lezgins]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Lezgian flag.svg|50px|border|center]] || [[Lezgin language|Lezgian]] | || [[ئیسلام]] || 800,000+ || Europe || [[ڕووسیا]], [[ئازەربایجان]] || [[Lezgistan]] || [[Lezgistan#Political concept|Lezgin Nationalism]] || Unification of the Lezgin people in Azerbaijan and [[داغستان]] (Russia). |- |[[Fur people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Darfur Liberation Front.svg|50px|border|center]] || [[Fur language|Fur]], [[زمانی عەرەبی|Arabic]] | || [[ئیسلام]] || 800,000<ref>James Stuart Olson, ''The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary'' 1996 p.183</ref> || Africa || [[سوودان]] || [[دارفوور]] || [[War in Darfur]], [[Sudan Liberation Movement/Army|SLM/A]] || Historically occupied the [[Sultanate of Darfur]]. |- |[[Māori people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Tino Rangatiratanga Maori sovereignty movement flag.svg|50px|border|center]] || [[زمانی ماوری|Māori]], [[New Zealand English|English]] | || [[مەسیحییەت]] with native || 750,000 || Oceania || [[نیوزیلاند]]|| [[نیوزیلاند]] || [[Māori protest movement]] || |- |[[Karakalpaks]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Karakalpakstan.svg|50px|border|center]] || [[Karakalpak language]] | || [[ئیسلام]] || 620,000 || Asia || [[ئۆزبەکستان]] || [[Karakalpakstan]] || [[Karakalpakstan#Politics|Karakalpak Nationalism]] || Regional autonomy in [[Karakalpakstan]] |- |[[Native Hawaiians|Hawaiian people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Kanaka Maoli flag.svg|50px|border|center]] || [[Hawaiian language]] | || [[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]] and [[پرۆتێستانت]]) with native || 527,000 || Oceania || [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || [[ھاوایی]] || [[Hawaiian sovereignty movement]] || Historically occupied the [[Kingdom of Hawaii]]. |- |[[Moravians]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Banner_of_arms_of_Moravia.svg|50px|border|center]] || [[زمانی چیکی|Czech]] ([[Moravian dialects|Moravian]]), [[زمانی سلۆڤاکی|Slovak]] | ||Traditionally [[کڵێسای کاتۆلیک]] presently [[بێدینی]] || 525,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://vdb.czso.cz/sldbvo/#!stranka=podle-tematu&tu=30715&th=&v=&vo=H4sIAAAAAAAAAFvzloG1uIhBMCuxLFGvtCQzR88jsTjDN7GAlf3WwcNiCReZGZjcGLhy8hNT3BKTS_KLPBk4SzKKUosz8nNSKgrsHRhAgKecA0gKADF3CQNnaLBrUIBjkKNvcSFDHQMDhhqGCqCiYA__cLCiEgZGvxIGdg9_Fz__EMeCEgY2b38XZ89gIIvLxTHEP8wx2NEFJM4ZHOIY5u_t7-MJ1OIP5IdEBkT5OwU5RgH5IUB9fo4ePq4uEPNYw1yDolzhPstJzEvX88wrSU1PLRJ6tGDJ98Z2CyYGRk8G1rLEnNLUiiIGAYQ6v9LcpNSitjVTZbmnPOhmArq34D8QlDDwAG10C_KFWcoe4ugU6uPtWMLA4eni6hcSEAZ0FYe_k3OQmaGJYwUAIQCAbFsBAAA.&vseuzemi=null&void=|سەردێڕ=Census 2011 – final results}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://portal.statistics.sk/files/tab.11.pdf|سەردێڕ=Statistics|وێبگە=portal.statistics.sk|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120417151247/http://portal.statistics.sk/files/tab.11.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || Europe || [[کۆماری چیک]] and [[سلۆڤاکیا]] || [[Moravia]] || [[Moravané|Moravians]] || Historically occupied [[Great Moravia]] |- |[[Ogoni people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Ogoni people.svg|50 px|border|center]] || [[Ogoni language]] | || [[مەسیحییەت]] with native || 500,000 || Africa || [[نێجیریا]] || [[Ogoniland]] || [[Movement for the Survival of the Ogoni People]] || |- |[[Crimean Tatars]] {{Citation needed|date=October 2020}} ||[[File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|50px|border|centre]]||[[Crimean Tatar language|Crimean Tatar]], [[زمانی ڕووسی|Russian]], [[زمانی ئوکراینی|Ukrainian]] | ||[[ئیسلام]]|| 500,000 || Europe ||[[ئوکراینا]]||[[کریمیا]]||[[Mejlis of the Crimean Tatar People]]<br />[[Republic of Crimea#Crimean Tatars|Tatars in Republic of Crimea]]<br />[[Deportation of the Crimean Tatars]]|| Previously an [[Autonomous Republic of Crimea|autonomous republic within Ukraine]], after being [[شەڕی ڕووسیا و ئۆکرانیا|invaded]] and [[2014 Russian annexation of Crimea|annexed by Russia]] in 2014 the Crimean Tatars are currently seeking autonomy<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-crimea-tatars-idUSBREA2S09320140329|سەردێڕ=Crimean Tatars' want autonomy after Russia's seizure of peninsula|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> |- |[[Sahrawi people]]<ref>Mariano Aguirre, [http://www.tni.org/archives/act/463 ''Vers la fin du conflit au Sahara occidental, Espoirs de paix en Afrique du Nord Latine''] in: ''Le Monde diplomatique, Novembre 1997''</ref> || [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|50px|border|center]] || [[Hassaniya Arabic]] (native), [[زمانی ئەمازیغی]] (native), [[Modern Standard Arabic]] (written only), and [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ([[لینگوا فرانکا]]) | || [[ئیسلام]] ([[سوننە]] ([[مالیکی]]), [[سۆفییایەتی]]) || 500,000<ref name="unpop">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |سەردێڕ=World Population Prospects, Table A.1 |وەشان=2008 revision |بڵاوکەرەوە=United Nations |نووسەر=Department of Economic and Social Affairs Population Division |ساڵ=٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref> || Africa || [[مەغریب]], [[جەزائیر]], [[Mauretania]] ||[[سەحرای ڕۆژاوا]] || [[Western Sahara conflict]], [[Polisario Front]], [[کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا]] || partially controlled by the self-proclaimed [[کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا]] and partially Moroccan-[[occupied territory|occupied]] |- |[[Chams]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Bandera Front Alliberament Cham.svg|50px|border|center]] || [[Cham language]] | || [[ئیسلام]], [[ھیندوویزم]], [[بودیزم]] || 400,000 || Asia || [[ڤیێتنام]] || [[South Central Coast]] || [[United Front for the Liberation of Oppressed Races]], Cham rights movement<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://minorityrights.org/minorities/cham/|سەردێڕ=Cham|وێبگە=Minority Rights Group|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> |Historically occupied the [[Champa|Kingdom of Champa]]. The Cham in Vietnam are only recognized as a minority, and not as an indigenous people by the Vietnamese government despite being indigenous to the region. |- |[[Corsican people]] {{Citation needed|date=October 2020}} ||[[File:Flag_of_Corsica.svg|border|50px|center]]||[[Corsican language|Corsican]], [[زمانی فەڕەنسی|French]], [[Ligurian (Romance language)|Ligurian]], [[زمانی ئیتالی|Italian]] |[[زمانە ڕۆمانسییەکان]] ||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]|| 322,120 || Europe ||[[فەڕەنسا]]||[[کورسیکا]]||[[Corsica Libera]]||[[Territorial collectivity]] in France. |- |[[Navajo people|Navajo]] {{Citation needed|date=October 2020}} || || [[Navajo language]], [[Navajo language]], [[Navajo Sign Language]] | || Navajo Traditional, [[مەسیحییەت]] (principally [[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 300,460 || America || [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || [[Navajo Nation]] || [[Navajo Wars]] || Regional autonomy on the [[Navajo Nation]]. |- |[[Lakota people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Pine Ridge Flag.svg|50px|border|center]] || [[Lakota language|Lakota]], [[ئینگلیزیی ئەمریکی|English]] | || [[مەسیحییەت]] with native || 170,000<ref>The American Indian and Alaska Native Population: 2010</ref> || America || [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || [[Republic of Lakotah|Lakotah]] || [[Sioux Wars]], [[Lakota Freedom Movement]] || [[Indian reservation|Native American reservation]] politics. |- |[[Sami people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Sami flag.svg|50px|border|center]] || [[Sami languages]], [[زمانی نەرویژی|Norwegian]], [[زمانی سوێدی|Swedish]], [[زمانی فینلاندی|Finnish]], [[زمانی ڕووسی|Russian]] | || [[مەسیحییەت]] (principally [[Lutheranism|Lutheran]]), [[گیانکییەتی]]|| Estimated 80,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://sweden.se/society/sami-in-sweden/ |سەردێڕ=Sámi in Sweden |دوایین=Sámi people |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |وێبگە=sweden.se |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئازاری ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210115134429/https://sweden.se/society/sami-in-sweden/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || Europe || [[فینلاند]], [[نەرویژ]], [[ڕووسیا]] and [[سوێد]] || [[Sápmi (area)|Sapmi]] || [[Sámi politics]] || Have their own Parliaments in Norway, Sweden & Finland but Sami groups seek more territorial autonomy. |- |[[Inuit]] {{Citation needed|date=October 2020}} || || [[Inuit languages]], [[زمانی دانمارکی|Danish]], [[زمانی ئینگلیزی|English]], [[زمانی ڕووسی|Russian]] | ||[[مەسیحییەت]] with native || 135,991 || America || [[کەنەدا]], [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] and [[دانمارک]] || [[ئالاسکا]], [[باکووری کەنەدا]] and [[گرینلەند]] || [[2008 Greenlandic self-government referendum|Greenland Referendum]] || Semi-autonomous rule in Greenland with autonomy within the Kingdom of Denmark. |- |[[Yupik peoples]] {{Citation needed|date=October 2020}} || || [[Yupik languages]], [[زمانی ئینگلیزی|English]], [[زمانی ڕووسی|Russian]] | ||[[مەسیحییەت]] with native || 35,567 (est.) || Asia and America || [[ڕووسیا]] and the [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || [[سیبیریا]] and [[ئالاسکا]] || [[Calista Corporation]], [[Bristol Bay Native Corporation]] || |- |[[Pamiris]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Pamiris.svg|50px|border|center]] || [[Pamir languages]] | || [[ئیسلام]] || 135,000<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php|سەردێڕ=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы|وێبگە=www.demoscope.ru|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> || Asia || [[تاجیکستان]] || [[Badakhshan]] || Pamiri nationalism, [[Lali Badakhshan|Lali Badakhshan party]], [[Tajikistani Civil War]] || Regional autonomy in [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] |- |[[Faroese people]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|50px|border|center]] || [[Faroese language]], [[زمانی دانمارکی|Danish]] | ||[[مەسیحییەت]] (principally [[Lutheranism|Lutheran]]) || 66,000 || Europe || [[دانمارک]] || [[دوورگەکانی فارۆ]] || [[Faroese independence movement]] || Regional autonomy in Faroe Islands. |- |[[Lusatian Sorbs|Sorbs]] {{Citation needed|date=October 2020}} || [[File:Flag of Sorbs.svg|50px|border|center]] || [[Sorbian languages|Sorbian language]], [[زمانی ئەڵمانی|German]] | ||[[مەسیحییەت]] ([[کڵێسای کاتۆلیک]]) || 60,000–70,000 (est.) || Europe || [[ئەڵمانیا]] || [[Lusatia]] || [[Domowina]] || Divided into [[Upper Sorbian language|Upper Sorbs]] and [[Lower Sorbian language|Lower Sorbs]]. |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Stateless nations}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|جوگرافیا|کۆمەڵگا|وڵاتەکان}} [[پۆل:سەروەری]] [[پۆل:جیابوونەوە]] [[پۆل:جوگرافیای چاندی]] [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] [[پۆل:کوردستانی گەورە]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:کەتەلۆنیا]] [[پۆل:سەربەخۆیی]] [[پۆل:داگیرکاری]] [[پۆل:ئەمپریالیزم]] db90sx9p16n0t4qgbbaidtq6yjw97ji 0 230799 1613994 1398384 2026-08-01T11:06:48Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613994 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ |ناو=ئەلێخاندرۆ بالدێ |وێنە=Esapana-inglaterra-74 (48899354493).jpg |سەردێڕ=ئەلێخاندرۆ لەگەڵ ئیسپانیا ژ١٧ لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ناوی تەواو=ئەلێخاندرۆ بالدێ مارتینێز<ref name=Official>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://players.fcbarcelona.com/en/player/2829-balde-alejandro-balde-martinez |سەردێڕ=Alejandro Balde Martínez |بڵاوکەرەوە=FC Barcelona |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922062454/https://players.fcbarcelona.com/en/player/2829-balde-alejandro-balde-martinez |url-status=dead }}</ref> |ڕێکەوتی لەدایکبوون={{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|٢٠٠٣|١٠|١٨}}<ref name=Official/> |شوێنی لەدایکبوون=[[بارسێلۆنا]]، ئیسپانیا |باڵا=١٫٧٥ م<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alejandro Balde |ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/1863190/balde|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.fcbarcelona.com |زمان=en}}</ref> |جێگای یاریکردن=[[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکاری چەپ]] |یانەی ئێستا=[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک|بارسێلۆنا بی]] |ژمارەی یانە=٢٢ |youthyears1=٢٠٠٧–٢٠٠٩ |youthclubs1=[[یانەی وەرزشیی سانت گابریێلl|سانت گابریێل]] |youthyears2=٢٠٠٩–٢٠١١ |youthclubs2=[[ئیسپانیۆل|ئێسپانیۆل]] |youthyears3=٢٠١١–٢٠٢١ |youthclubs3=[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]] |years1=٢٠٢٠– |clubs1=[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک|بارسێلۆنا بی]] |caps1=٢٩ |goals1=٠ |years2=٢٠٢١– |clubs2=[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]] |caps2=٢٧ |goals2=٠ |nationalyears1=٢٠١٩ |nationalteam1=ئیسپانیا ژ١٦ |nationalcaps1=٦ |nationalgoals1=٠ |nationalyears2=٢٠١٩–٢٠٢٠ |nationalteam2=ئیسپانیا ژ١٧ |nationalcaps2=٩ |nationalgoals2=٠ |nationalyears3=٢٠١٩ |nationalteam3=ئیسپانیا ژ١٨ |nationalcaps3=٣ |nationalgoals3=٠ |nationalyears4=٢٠٢١ |nationalteam4=ئیسپانیا ژ١٩ |nationalcaps4=٥ |nationalgoals4=٠ |nationalyears5=٢٠٢٢ |nationalteam5=ئیسپانیا ژ٢١ |nationalcaps5=٢ |nationalgoals5=٠ |nationalyears6=٢٠٢٢– |nationalteam6=[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] |nationalcaps6=٤ |nationalgoals6=٠ |club-update=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣ |nationalteam-update=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} '''ئەلێخاندرۆ بالدێ مارتینێز''' ({{بە ئیسپانی|Alejandro Balde}}؛ لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی پێی]] پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکاری چەپ]] یاری بۆ یانەی [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک|بارسێلۆنا ئەتلێتیک]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی نەتەوەییی ئیسپانیا]] دەکات. == پیشەی یانە == ئەلێخاندرۆ بالدێ لە [[بارسێلۆنا]]، کەتەلۆنیا، ئیسپانیا، لە باوکێکی گینی و دایکێکی دۆمینیکی لەدایک بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sport|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Alejandro Balde: A great opportunity for the La Masia left back|ناونیشان=https://www.sport.es/en/news/barca/alejandro-balde-a-great-opportunity-for-the-la-masia-left-back-11895698|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=sport|زمان=en}}</ref> بالدێ لە ٢٠١١ لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا پەیوەندی بە یانەی بارسێلۆنا کردووە. == ئامارەکان == === یانە === {{updated|١٢ی ئازاری ٢٠٢٣}}<ref>{{Soccerway|alejandro-balde-martinez/632541}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |+'''یارییەکان و گۆڵەکان بەپێی یانە، وەرز و کێبڕکێ''' ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |خول ! colspan="2" |[[جامی شای ئیسپانیا]] ! colspan="2" |کیشوەری ! colspan="2" |ھی تر ! colspan="2" |گشتی |- !ئاست !یاری !گۆڵ !یاری !گۆڵ !یاری !گۆڵ !یاری !گۆڵ !یاری !گۆڵ |- | rowspan="3" |[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک|بارسێلۆنا بی]] |[[سێگوندا دیڤیسیۆن بیی ٢٠٢٠–٢١|٢٠٢٠–٢١]] |[[سێگوندا دیڤیسیۆن ئاڕ ئێف ئی ئێف|سێگوندا دیڤیسیۆن بی]] |١٥ |٠ | colspan="2" |— | colspan="2" |— |١<ref name="POT" group="lower-alpha">یاری(یەکان) لە [[پاشکۆی سێگوندا دیڤیسیۆن بی]]</ref> |٠ |١٦ |٠ |- |[[٢٠٢١–٢٢ پریمێرا دیڤیسیۆن ئاڕ ئێف ئی ئێف|٢٠٢١–٢٢]] |[[پریمێرا دیڤیسیۆن ئاڕ ئێف ئی ئێف]] |١٤ |٠ | colspan="2" |— | colspan="2" |— |٠ |٠ |١٤ |٠ |- ! colspan="2" |گشتی !٢٩ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ !١ !٠ !٣٠ !٠ |- | rowspan="3" |[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]] |[[وەرزی ٢٠٢١–٢٢ی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|٢٠٢١–٢٢]] |[[لا لیگا]] |٥ |٠ |٠ |٠ |٢<ref name="UCL" group="lower-alpha">یاری(یەکان) لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] </ref> |٠ |٠ |٠ |٧ |٠ |- |[[وەرزی ٢٠٢٢–٢٣ی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|٢٠٢٢–٢٣]] |لا لیگا |٢٢ |٠ |٣ |٠ |٦<ref group="lower-alpha"> چوار یاری لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا، دوو یاری لە [[خولی ئەورووپا]]</ref> |٠ |١<ref name="ACL" group="lower-alpha"> یاری(یەکان) لە جامی سووپەری ئیسپانیا</ref> |٠ |٣٢ |٠ |- ! colspan="2" |گشتی !٢٧ !٠ !٣ !٠ !٨ !٠ !١ !٠ !٣٩ !٠ |- ! colspan="3" |کۆی گشتیی پیشەی وەرزشی !٥٦ !٠ !٣ !٠ !٨ !٠ !٢ !٠ !٦٩ !٠ |} ; تێبینییەکان {{Reflist|group=lower-alpha}} === نێونەتەوەیی === {{updated|٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eu-football.info/_player.php?id=32229|سەردێڕ=Alejandro Balde|وێبگە=EU-Football.info|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+'''یارییەکان و گۆڵەکان بەپێی ھەڵبژاردەی نەتەوەیی و ساڵ''' !ھەڵبژاردەی نەتەوەیی !ساڵ !یاری !گۆڵ |- |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] |٢٠٢٢ |٤ |٠ |- ! colspan="2" |گشتی !٤ !٠ |} == دەستکەوتەکان == * [[جامی سووپەری ئیسپانیا]]: [[جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٢٢–٢٣|٢٠٢٢–٢٣]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Church|یەکەم=Ben|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Barcelona wins Spanish Super Cup after beating Real Madrid 3-1 in final hosted by Saudi Arabia|ناونیشان=https://www.cnn.com/2023/01/16/football/barcelona-spanish-super-cup-real-madrid-spt-intl/index.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[سی ئێن ئێن]]|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/1863190/balde ئەلێخاندرۆ] لە وێبگەی فەرمیی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|Alejandro Balde}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک]] [[پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن]] [[پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بارسێلۆنا]] 555kyct3b5g27bebxby0vvjhnlyjcvg 0 230850 1613769 1444918 2026-07-31T13:09:58Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[کلیتۆریس]]ی گواستەوە بۆ [[میتکە]]: بەکوردیکردن 1444918 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = کلیتۆریس | Latin = Clitoris | Image = Clitoris_anatomy_labeled-ar.svg | Caption =ئەناتۆمی ناوەوەی کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ، لەگەڵ کلیتۆریس و لایبیای بچووک ئاماژەی پێکراوە. کلیتۆریس لە بەشی دیار درێژ دەبێتەوە بۆ خاڵێک لە خوار ئێسکی کۆئەندامی زاوزێ. | Width = | Image2 = Clitoris glans - detailed.jpg | Caption2 =شوێنی (١) کڵاوی کلیتۆریس و (٢) گڵانس | Precursor = ڕیشاڵی ئەندامی زاوزێ | System = | Artery = [[Dorsal artery of clitoris]], [[deep artery of clitoris]] | Vein = [[Superficial dorsal veins of clitoris]], [[deep dorsal vein of clitoris]] | Nerve = دەماری پشتی کلیتۆریس | Lymph = }} '''کلیتۆریس''' ({{lang-en|Clitoris}}) بە کوردی '''بەلۆکە'''، '''بەلووکە'''، '''قیتکە'''، '''قیچک''' ٫'''چیلکە''' '''میتۆڵ'''٫ '''چوچەلە''' ٫'''نێوەر'''، '''کوڕکە'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rūḥānī|یەکەم١=Mājid Mardūkh|سەردێڕ=فرھنگ دانشگاە کردستان: فارسی-کردی-زانکۆی کوردستان، فەرھەنگی فارسی-کوردی|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Dānishgāh-i Kurdistān|شوێن=Sanandaj|ژپنک=٩٧٨٩٦٤٩٦٢٣٩٧٩|پەڕە=٨٦٢|edition=Chāp-i 2|ناونیشان=http://webcatplus.nii.ac.jp/webcatplus/details/book/31591378.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fa}}</ref>، '''گلک'''، '''چلک'''، '''زیپک''' یان '''زیلک''' ئەندامێکی مێینەیە کە لە [[گوانداران]] و [[وشترمەل|وشترمەلەکان]] و ژمارەیەکی سنووردار لە ئاژەڵەکانی دیکەدا ھەیە. لە مرۆڤدا، بەشی دیار – گلانس – لە یەکگرتنی پێشەوەی لایبیای بچووک (لێوی ناوەوە)، لە سەرووی دەرچەی میزڵدان دایە. کلیتۆریس خوێنبەر و دەماری زۆری تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Clitoris|ناونیشان=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/clitoris|وێبگە=Kenhub|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> بە پێچەوانەی ئەندامی نێرینە، ھاوتا لەگەڵ کلیتۆریس، بەزۆری بەشی دەرچەی میزڵدان لەخۆناگرێت و ھەربۆیە بۆ میزکردن بەکارناھێنرێت. لە زۆربەی جۆرەکاندا، کلیتۆر ھیچ کارێکی زاوزێی نییە. لەکاتێکدا چەن جۆر ئاژەڵ لە ڕێگەی کلیتۆریسەوە میز دەکەن یان بۆ زاوزێ بەکاری دەھێنن. کلیتۆریس ھەستیارترین ناوچەی ئیرۆجینی مێینەی مرۆڤە و بەگشتی سەرچاوەی ئەناتۆمی سەرەتایی چێژی سێکسی مرۆڤی مێینەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carroll|یەکەم١=Janell L.|سەردێڕ=Sexuality Now: Embracing Diversity-Sexuality Now: Embracing Diversity|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Australia|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٨٣٥٨١-١|پەڕەکان=١١٠–١١١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RY0n2CGS5EcC&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Weiten|یەکەم١=Wayne|دوایین٢=Dunn|یەکەم٢=Dana S.|دوایین٣=Hammer|یەکەم٣=Elizabeth Yost|سەردێڕ=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|ڕێکەوت=ی ی 2011|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Belmont, CA|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-١٨٦٦٣-٠|پەڕە=٣٨٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rodgers|یەکەم١=Joann Ellison|سەردێڕ=Sex: a natural history|بڵاوکەرەوە=Henry Holt and Company|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٢٨١-٥|پەڕەکان=٩٢–٩٣|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=eJutAwmKCPEC&pg=PA92|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Greenberg|یەکەم١=Jerrold S.|دوایین٢=Bruess|یەکەم٢=Clint E.|دوایین٣=Conklin|یەکەم٣=Sarah C.|سەردێڕ=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Jones & Bartlett Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٣٧-٩٧٤٠-٩|پەڕە=٩٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&pg=PA95#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> کلیتۆریس پێکھاتەیەکی ئاڵۆزە و قەبارە و ھەستیارییەکەی دەتوانێت جیاواز بێت. == سەرچاوەکان == {{س ەرچاوەکان|٢}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Clitoris}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|ژینناسی|سێکسناسی}} [[پۆل:ژنان]] [[پۆل:ئەندامەکان]] [[پۆل:کلیتۆریس]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] j76mehe86t7mxq7pjo5cl9e6pyy1vri 1613776 1613769 2026-07-31T13:26:36Z حوسێن 42516 ناوی نوێ 1613776 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = میتکە | Latin = Clitoris | Image = Clitoris_anatomy_labeled-ar.svg | Caption = توێکاریی ناوەوەی کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ، لەگەڵ میتکە و لایبیای بچووک ئاماژەی پێکراوە. میتکە لە بەشی دیار درێژ دەبێتەوە بۆ خاڵێک لە خوار ئێسکی کۆئەندامی زاوزێ. | Width = | Caption2 =شوێنی (١) کڵاوی میتکە و (٢) گڵانس | Precursor = ڕیشاڵی ئەندامی زاوزێ | System = | Artery = [[Dorsal artery of clitoris]], [[deep artery of clitoris]] | Vein = [[Superficial dorsal veins of clitoris]], [[deep dorsal vein of clitoris]] | Nerve = پەیی پشتی میتکە | Lymph = }} '''میتکە''' یان '''بەلۆکە'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rūḥānī|یەکەم١=Mājid Mardūkh|سەردێڕ=فرھنگ دانشگاە کردستان: فارسی-کردی-زانکۆی کوردستان، فەرھەنگی فارسی-کوردی|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Dānishgāh-i Kurdistān|شوێن=Sanandaj|ژپنک=٩٧٨٩٦٤٩٦٢٣٩٧٩|پەڕە=٨٦١|edition=Chāp-i 2|ناونیشان=http://webcatplus.nii.ac.jp/webcatplus/details/book/31591378.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fa}}</ref> ئەندامێکی مێینەیە کە لە [[گوانداران]] و [[وشترمەل|وشترمەلەکان]] و ژمارەیەکی سنووردار لە ئاژەڵەکانی دیکەدا ھەیە. لە مرۆڤدا، بەشی دیار – گلانس – لە یەکگرتنی پێشەوەی لایبیای بچووک (لێوی ناوەوە)، لە سەرووی دەرچەی میزڵدان دایە. میتکە خوێنبەر و پەیی زۆری تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Clitoris|ناونیشان=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/clitoris|وێبگە=Kenhub|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> بە پێچەوانەی ئەندامی نێرینە، ھاوتا لەگەڵ میتکە، بەزۆری بەشی دەرچەی میزڵدان لەخۆناگرێت و ھەربۆیە بۆ میزکردن بەکارناھێنرێت. لە زۆربەی جۆرەکاندا، کلیتۆر ھیچ کارێکی زاوزێی نییە. لەکاتێکدا چەن جۆر ئاژەڵ لە ڕێگەی میتکەوە میز دەکەن یان بۆ زاوزێ بەکاری دەھێنن. میتکە ھەستیارترین ناوچەی ئیرۆجینی مێینەی مرۆڤە و بەگشتی سەرچاوەی ئەناتۆمی سەرەتایی چێژی سێکسی مرۆڤی مێینەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carroll|یەکەم١=Janell L.|سەردێڕ=Sexuality Now: Embracing Diversity-Sexuality Now: Embracing Diversity|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Australia|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٨٣٥٨١-١|پەڕەکان=١١٠–١١١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RY0n2CGS5EcC&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Weiten|یەکەم١=Wayne|دوایین٢=Dunn|یەکەم٢=Dana S.|دوایین٣=Hammer|یەکەم٣=Elizabeth Yost|سەردێڕ=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|ڕێکەوت=ی ی 2011|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Belmont, CA|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-١٨٦٦٣-٠|پەڕە=٣٨٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rodgers|یەکەم١=Joann Ellison|سەردێڕ=Sex: a natural history|بڵاوکەرەوە=Henry Holt and Company|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٢٨١-٥|پەڕەکان=٩٢–٩٣|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=eJutAwmKCPEC&pg=PA92|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Greenberg|یەکەم١=Jerrold S.|دوایین٢=Bruess|یەکەم٢=Clint E.|دوایین٣=Conklin|یەکەم٣=Sarah C.|سەردێڕ=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Jones & Bartlett Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٣٧-٩٧٤٠-٩|پەڕە=٩٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&pg=PA95#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> میتکە پێکھاتەیەکی ئاڵۆزە و قەبارە و ھەستیارییەکەی دەتوانێت جیاواز بێت. == سەرچاوەکان == {{س ەرچاوەکان|٢}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Clitoris}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|ژینناسی|سێکسناسی}} [[پۆل:ژنان]] [[پۆل:ئەندامەکان]] [[پۆل:میتکە]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] 8zkg6vrxk76av42o1zpjsa3wp7gcbcw 1613783 1613776 2026-07-31T13:44:32Z حوسێن 42516 زیادکردنی سەرچاوەیەک 1613783 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = میتکە | Latin = Clitoris | Image = Clitoris_anatomy_labeled-ar.svg | Caption = توێکاریی ناوەوەی کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ، لەگەڵ میتکە و لایبیای بچووک ئاماژەی پێکراوە. میتکە لە بەشی دیار درێژ دەبێتەوە بۆ خاڵێک لە خوار ئێسکی کۆئەندامی زاوزێ. | Width = | Caption2 =شوێنی (١) کڵاوی میتکە و (٢) گڵانس | Precursor = ڕیشاڵی ئەندامی زاوزێ | System = | Artery = [[Dorsal artery of clitoris]], [[deep artery of clitoris]] | Vein = [[Superficial dorsal veins of clitoris]], [[deep dorsal vein of clitoris]] | Nerve = پەیی پشتی میتکە | Lymph = }} '''میتکە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|edition=یەکەم|title=فەرھەنگی پزیشکیی دەوەن|last=ڕەشید|first=جەمال|year=٢٠١٠|location=ھەولێر|page=٣٢٢|volume=یەکەم}}</ref>''' یان '''بەلۆکە'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rūḥānī|یەکەم١=Mājid Mardūkh|سەردێڕ=فرھنگ دانشگاە کردستان: فارسی-کردی-زانکۆی کوردستان، فەرھەنگی فارسی-کوردی|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Dānishgāh-i Kurdistān|شوێن=Sanandaj|ژپنک=٩٧٨٩٦٤٩٦٢٣٩٧٩|پەڕە=٨٦١|edition=Chāp-i 2|ناونیشان=http://webcatplus.nii.ac.jp/webcatplus/details/book/31591378.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=fa}}</ref> ئەندامێکی مێینەیە کە لە [[گوانداران]] و [[وشترمەل|وشترمەلەکان]] و ژمارەیەکی سنووردار لە ئاژەڵەکانی دیکەدا ھەیە. لە مرۆڤدا، بەشی دیار – گلانس – لە یەکگرتنی پێشەوەی لایبیای بچووک (لێوی ناوەوە)، لە سەرووی دەرچەی میزڵدان دایە. میتکە خوێنبەر و پەیی زۆری تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Clitoris|ناونیشان=https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/clitoris|وێبگە=Kenhub|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> بە پێچەوانەی ئەندامی نێرینە، ھاوتا لەگەڵ میتکە، بەزۆری بەشی دەرچەی میزڵدان لەخۆناگرێت و ھەربۆیە بۆ میزکردن بەکارناھێنرێت. لە زۆربەی جۆرەکاندا، کلیتۆر ھیچ کارێکی زاوزێی نییە. لەکاتێکدا چەن جۆر ئاژەڵ لە ڕێگەی میتکەوە میز دەکەن یان بۆ زاوزێ بەکاری دەھێنن. میتکە ھەستیارترین ناوچەی ئیرۆجینی مێینەی مرۆڤە و بەگشتی سەرچاوەی ئەناتۆمی سەرەتایی چێژی سێکسی مرۆڤی مێینەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carroll|یەکەم١=Janell L.|سەردێڕ=Sexuality Now: Embracing Diversity-Sexuality Now: Embracing Diversity|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Australia|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٨٣٥٨١-١|پەڕەکان=١١٠–١١١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RY0n2CGS5EcC&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Weiten|یەکەم١=Wayne|دوایین٢=Dunn|یەکەم٢=Dana S.|دوایین٣=Hammer|یەکەم٣=Elizabeth Yost|سەردێڕ=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|ڕێکەوت=ی ی 2011|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|شوێن=Belmont, CA|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-١٨٦٦٣-٠|پەڕە=٣٨٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rodgers|یەکەم١=Joann Ellison|سەردێڕ=Sex: a natural history|بڵاوکەرەوە=Henry Holt and Company|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٢٨١-٥|پەڕەکان=٩٢–٩٣|edition=1st|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=eJutAwmKCPEC&pg=PA92|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Greenberg|یەکەم١=Jerrold S.|دوایین٢=Bruess|یەکەم٢=Clint E.|دوایین٣=Conklin|یەکەم٣=Sarah C.|سەردێڕ=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Jones & Bartlett Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٣٧-٩٧٤٠-٩|پەڕە=٩٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6b36v8JHznIC&pg=PA95#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> میتکە پێکھاتەیەکی ئاڵۆزە و قەبارە و ھەستیارییەکەی دەتوانێت جیاواز بێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Clitoris}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|ژینناسی|سێکسناسی}} [[پۆل:ژنان]] [[پۆل:ئەندامەکان]] [[پۆل:میتکە]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] 853e2nv98068zlbmt1xewpv420dkriz 14 230871 1613777 1078416 2026-07-31T13:34:04Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[پۆل:کلیتۆریس]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[پۆل:میتکە]] 1078416 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Clitoris}} [[پۆل:ئەندامە زایەندییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] rxz1nkoef37620z69bvqciq5i5s5yqh 1613780 1613777 2026-07-31T13:37:31Z حوسێن 42516 1613780 wikitext text/x-wiki {{وتاری سەرەکیی پۆل}} {{Commons cat|Clitoris}} [[پۆل:ئەندامە زایەندییەکان]] [[پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان]] [[پۆل:تەندروستیی ژنان]] na1n05jdazql51tprbvxsecras7nee1 1 230891 1613771 1612448 2026-07-31T13:09:58Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:کلیتۆریس]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:میتکە]]: بەکوردیکردن 1612448 wikitext text/x-wiki == ناو == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] ئەمە بکرێتە «قیتکە» باشترە، وشەی کوردی باشترە تا وشەی زمانانی تر. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<font color="#EB3C27">G</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<font color="#1D3F6E">êjełûk</font>]]''' ‏١٠:١٦، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو :پێم وایە کە ناوی زانستی بێت باشترە، تەنانەت زۆربەی ویکیپدیاکانی تریش لە وشەی زانستی بەکار دەھێنن. لە کوردیشدا زۆریک وشەی ھاوتا بۆ کلیتۆریس ھەیە. :لەگەڵ ڕێز [[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sorou6sh|لێدوان]]) ‏١١:٤٥، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] نا، ئەمیش وەک ھەر بەشێکی دیکەی لەش بە کوردی ناوی ھەیە و دەتوانین بە کاری بھێنین. بەم قسەیەی تۆ بێ دەبێ ''سینگ''یش بکەین ''تۆراکس'' (thorax)، چونکە ناوێکی زانستی نییە! ::ئەمە چەند ناوێکی ھەیە و دەشێ بە وتووێژ یەکێکیان بکەین بە ناوی سەرەکی. من ''بەلۆکە''م پێ جوانە، لە ''بەل'' دروست بووە کە شێوەیەکی دیکەی ''بەرز''ە و لە وشەگەلی ''مەمکبەل'' و ''ملبەل'' دا ھەیە. لە فەرھەنگەکەی تۆفیق وەھبی دا ھاتووە، [https://lex.vejin.net/ck/def/wahby-edmonds/bel#:~:text=beloke:%20noun%20clitoris کرتە بکە]. ''قیتکە''یش ھەیە. ::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]], @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]], @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] و بەکارھێنە بەڕێزەکانی دیکە، تکایە ڕای خۆتان بنووسن با لەسەر ناوێک ڕێک بکەوین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] لای ئێمە «بەلۆکە» دەڵێن. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٨:٤٥، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەلۆکە]] عەیبەکەی ئەوەیە زۆر لە [[بالووکە]] دەچێ (دەبێ هەر یەک وشەش بن). جارێ لای ئێمە به ''بالووکە'' دەوترێ ''بالۆکە'' هەر لێک ناکرێنەوە. ::::لە موکریدا پێی دەڵێن ''میتکە'' کە هەر ئەو شتەیە لە کرمانجیدا دەوترێ ''نیتک''. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٦:٣٣، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] ''میت'' یان ''نیت'' بە مانای چی دێ؟ بۆ من فەرقی نییە ''بەلۆکە'' یان ''میتکە'' بێ، گرنگ ئەوەیە کوردی بێ. شەرمە ئەو ھەموو ناوەمان بۆی ھەبێ و ''کلیتۆریس'' ناوی سەرەکی بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٨:٢٢، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ڕەگ و ڕیشەکەی نازانم. وێناچێ کوردی نەبێ. لە سۆرانیدا وشەی ''مەگیرانی''-مان ھەیە بە کرمانجی دەڵێن ''نەبیرانی''. یانی لێرەشدا ''م'' بووەتە ''ن''. لێرەشدا میتکە/میتک و نیتکە/نیتک ھەر دەبێ یەک شت بن. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٦:٤٥، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] من نەمبیستووە، بەڵام بەپێی گووگڵ بێ باوە و خەڵک دەزانێ چییە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٨:٥٦، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] ''میتکە'' دەبێ لەگەڵ [https://www.webonary.org/balochidictionary/gefba6177-9b8a-49cb-89ef-e54916618a80/ ئەم وشە] بەلۆچییە ھاوڕیشە بێ؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٦:٣١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]: ئای دەستخوەش زۆر وێ دەچێ. بزانم ھیچم دەست دەکەوێ. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٤:٢١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::سپاس. لە هەنبانەبۆرینەیش دا ''میت'' بە مانای ''قیتایی''، ''زەقایی'' ھاتووە، [https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D9%85%DB%8C%D8%AA#:~:text=%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C:-,%D9%82%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%8C%20%D8%B2%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C,-%D9%82%D8%A7%D9%85%DA%A9%DB%95%20%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%AA%DB%95 بنۆڕە]. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٥٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) k4lmuc3hj1bi1cf1b7g9h3lpt7a14pw 0 231041 1613906 1548731 2026-08-01T04:00:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613906 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Taxobox |name=گووگلێنە |image=Scarabaeus_viettei_01.jpg |image_width=250px |image_caption= |regnum=[[گیانلەبەر|گیانلەبەران]] |phylum=[[گرێپایان]] |classis=[[مێروو|مێرووەکان]] |ordo=[[قالۆنچە|قالۆنچەکان]] }} '''گووگلێنە'''، '''گووخلێنە'''، '''خلێنکە''' یان '''گووخلێرکە''' جۆرێکە لە [[قالۆنچە|قالۆنچەکان]] کە [[پیسایی|پیساییی]] گیانلەبەران دەخوات. ھەندێک لە گووگلێنەکان دەتوانن لە یەک شەودا ٢٥٠ ھێندەی بارستەی خۆیان پیسایی بنێژن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Some Less Known Fascinating Facts about Dung Beetle|ناونیشان=https://news.biharprabha.com/2014/04/some-less-known-fascinating-facts-about-dung-beetle/|ڕەوشی ناونیشان=dead|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Biharprabha News {{!}} Connecting Bihar with the entire World|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323171604/https://news.biharprabha.com/2014/04/some-less-known-fascinating-facts-about-dung-beetle/}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{گیانلەبەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Dung beetles}} {{شریتی دەروازە|میسر}} [[پۆل:ھیرۆگلیفی میسری]] 4sdox74d004fpnuhdm2ln6ccuxeht7c 14 233898 1613796 1115893 2026-07-31T14:51:01Z SakuraBot 51806 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1613796 wikitext text/x-wiki [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادوو]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای کۆمیکەکانی مارڤڵ بەپێی کەسایەتییەکان]] [[پۆل:فیلمە سووپەرھیرۆ ئەمریکییەکان]] evjsdcya7belafiw2auwg8pwoz2avc2 0 239293 1613739 1613665 2026-07-31T12:05:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613739 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە=Mehmet_YAVUZ_.png}} '''مەھمەت یەڤوز''' (لەدایکبووی ١٩٧٣ لە [[کۆلیک]] – کۆچی دوایی ٩ی ئابی ٢٠١٩)،<ref name="independent2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.indyturk.com/node/60086/haber/hüda-par-genel-başkan-yardımcısı-mehmet-yavuz-hayatını-kaybetti|سەردێڕ=HÜDA PAR Genel Başkan Yardımcısı Mehmet Yavuz hayatını kaybetti|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=Independent Turkish|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> [[سیاسەتوان|ڕامیار]] و مامۆستایەکی کورد بووە و لە مانگی ئایاری ٢٠١٨ تا ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ سەرۆکایەتیی [[ھوداپار|پارتیی دۆزی ئازادی ئیسلامیی کورد]] (Partiya Doza Azad a Îslamî ya Kurd) کردووە.<ref name="independent2"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/tr/story/25660-İşte-Hüda---Par%27ın-yeni-başkanı|سەردێڕ=İşte Hüda - Par'ın yeni başkanı|ئیش=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٣ لە شارۆچکەی [[کۆلیک]] لە سێمسۆر لەدایکبووە، خوێندنی ئامادەیی لەو شارە تەواو کردووە و بۆ خوێندن لە فاکەڵتی پەروەردەی زانکۆی سێلچوک چووەتە شاری [[کۆنیا]]. پاشان وەک مامۆستا کاری کردووە. ساڵی ٢٠٠٠ ٢ ساڵ لە زیندان بووە و دواتر لە شانلیورفا وانەبێژ بووە. دواتر بوو بە جێگری سەرۆک و وتەبێژی ھودا پار.<ref name="independent">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.indyturk.com/node/60086/haber/hüda-par-genel-başkan-yardımcısı-mehmet-yavuz-hayatını-kaybetti|سەردێڕ=HÜDA PAR Genel Başkan Yardımcısı Mehmet Yavuz hayatını kaybetti|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=Independent Turkish|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ilkha.com/english/analysis/a-distinguished-politician-in-the-history-of-turkish-politics-mehmet-yavuz-9419|سەردێڕ=A distinguished politician in the history of Turkish politics: Mehmet Yavuz|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٢١|ئیش=Ilkha|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230715040503/https://ilkha.com/english/analysis/a-distinguished-politician-in-the-history-of-turkish-politics-mehmet-yavuz-9419|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەردۆغان]] لە ساڵی ٢٠١٥ ڕەخنەی گرت کە کێشەی [[کورد]] لەو وڵاتەدا نییە. یاوز ئاماژەی بەوەدا کە کاتێک [[زمانی کوردی]] لە پەرلەمانی تورکیا وەک «زمانێکی نەناسراو» پۆلێن کرا، نەبوونی پەروەردە بە [[زمانی دایک]] و ئاماژەی بەوەدا کە دەستووری فاشیستی تورکیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://hurseda.net/gundem/141684-yavuz-kurt-sorunu-vardir.html|سەردێڕ=Yavuz: Kürt sorunu vardır|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٥|ئیش=Hürseda Haber|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> ساڵی ٢٠١٨ دیسان ڕەخنەی لە دەستووری تورکیا گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://dogruhaber.com.tr/haber/297875-yavuz-kurt-meselesini-alti-ayda-cozeriz/|سەردێڕ=Yavuz: Kürt meselesini altı ayda çözeriz|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ئیش=Dogru Haber|زمان=tr|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230715040504/https://dogruhaber.com.tr/haber/297875-yavuz-kurt-meselesini-alti-ayda-cozeriz/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاڤوز لە ٩ی ئابی ٢٠١٩ لە [[دیاربەکر]] بە نەخۆشی شێرپەنجەی گورچیلە کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ilkha.com/english/latest/mehmet-yavuz-has-passed-away-5864|سەردێڕ=Mehmet Yavuz has passed away|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٩|ئیش=Ilkha|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230715040505/https://ilkha.com/english/latest/mehmet-yavuz-has-passed-away-5864|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:خەڵکی کۆلیک]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] opwtniz8hbusfu0h2kx9pkpubm4gqj9 3 241505 1613946 1612251 2026-08-01T07:45:15Z Danyar bryar rustay 78148 /* پرسیار لە Danyar bryar rustayەوە (٠٧:٤٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦) */ بەشی نوێ 1613946 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ|*[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی١|ئەرشیڤی١]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٢|ئەرشیڤی٢]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٣|ئەرشیڤی٣]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared//ئەرشیڤی٤|ئەرشیڤی٤]]}} == کێشەیەک لە ھەژمارەکەمدایە == سەلام، بۆچی کاتێک دەستکاری یان وتارێک دەمەوێت دروست بکەم داوای کۆدی کاپچەم لێ دەکات گەر بزانیت. تکایە بۆم چاک بکەن. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏١٥:٤٦، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) :ڕەنگە هەندێ چالاکی گوماناویت کردبێت کە وایزانیبێت لە ڕێی بۆتەوە کراوە، هەوڵبدە لەسەر ئامێر و ئینتەرنێتێکی دیکە تاقی بکەیتەوە بزانە هەمان کێشەت هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٢١، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::یەکەمین وتارم لەڕێگەی وەرگێڕی خۆگەڕی ویکیپیدیا خۆی دروست کرد بۆیە داوای لێم کرد بەڵام دووەم وتار و سێیەمم وای پێم نەوت. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏٠٩:٥٢، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:سامان کوردی|سامان کوردی]]ەوە لەسەر [[گۆران (تیرە)]] (‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == چۆن وێنەزیادکەم لەوتارێک بەموبایلی زیرەک --[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سامان کوردی|لێدوان]]) ‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] سڵاو، بەداخەوە هێشتا فێرکاری مۆبایلمان نییە، بەڵام ئەگەر [https://www.youtube.com/watch?v=L9p9KFZolAs سەیری فێرکارییەکانی کۆمپیوتەر بکەیت لێرە] ئەوا ڕەنگبێ کارئاسانی زۆرت بۆ بکەن و هەنگاوەکان زۆر لەیەکەوە نزیکن، دەتوانیت لە خوارەوەی ویکیپیدیاش کلیک لەسەر بینینی کۆمپیوتەر/دیسکتۆپ بکەیت بۆ ئەوەی شێوەی دەرکەوتنی مۆبایل بگۆڕێ بۆ کۆمپیوتەر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٨:٣٧، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:كنان الشريف|كنان الشريف]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:حسين]] (‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == https://w.wiki/7Xmq --[[بەکارھێنەر:كنان الشريف|كنان الشريف]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:كنان الشريف|لێدوان]]) ‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]ەوە (‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو مامۆستا، چۆن ئەتوانم بابەتێک زیادبکەم؟ --[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|لێدوان]]) ‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٤:٤١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]]ەوە (‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == له به ین ئاوایی مله و سرنجداخ ئاوایی نوین هه یه که ئه مه وی زیادی بکه م --[[بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|لێدوان]]) ‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]]ەوە (‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣) == سلاو پيويستم به زاراوه ى. باديني --[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|لێدوان]]) ‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] [https://ku.wikipedia.org/ بڕوانە ئێرە] گەر مەبەستتان لە ویکیپیدیای کرمانجی دێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٩، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پڕۆژەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان == سڵاو، ئەو پێشبڕکێیەم بینی و بەڕاستی بەڕای من شتێکی زۆر باشە، بەڵام بۆ دەنگی لێ نەھێنین و ھەندێک پێشبڕکێیەکەی سەختتر نەکەین :) ئەگەر بکرێ لە میدیا کوردییەکان بانگەوازی بدەین بۆ ئەوەی بەکارھێنەرە نوێیەکان ڕوو بکەنە ویکیپیدیا کوردییەکان و لێرە بەشدار ببن، خەڵاتی ھەتا ٢٠٠ دۆڵار کەم پارەیەک نییە لە کوردستان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٨، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :ئەمڕۆ بانگەشەکان بۆ پێشبڕکێیەکە زیاتر دەکەین. سوپاس بۆ پێشنیارەکانت. سەبارەت بە ناوەکەش ئەوە [[metawiki:Kurdish_Wikimedians_User_Group|ناوی کۆمەڵەکەمانە]] بۆیە ناکرێت بیگۆڕین. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:١٨، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو ویستم هەر لێرە پرسیار بکەم، دیارە ماوەیەکی زۆریش چاوەڕێی ئەم کاتەم دەکرد دواجار سوپاس بۆ خوا توانیتان ڕێکی بخەن و سوپاستان دەکەم. پرسیارەکەم ئەوەیە کە ئەگەر ئێمە وتارەکان بنوسین لە ڕێگای بۆتەوە دیار دەکرێت کە ئەم بەکارهێنەرە چەند وتار و بایتی زیاد کردووە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٣٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::زۆر سوپاس @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، بەڵێ ئەوەی ئێمە وامان کردووە کە بە بۆت وتارەکانتان کۆ بکرێتەوە و ئامارەکان دابنرێن. بەمەش کاتی زیاترتان دەبێت بۆ نووسینی زۆرترین وتار و بایتی زیاتر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٤١، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر باشە، دەستان خۆشبێت و هیوادارم زۆرترین کەس بەشداری بکات. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::سەیری بەشداربووانم کرد، ھیوای سەرکەوتن بۆ بەکارھێنەران دەخوازم، ھەروەھا ھیوادارام ببێتە ھۆی ئەوی بەکارھێنەرانی نوێ زیاتر ڕوو بکەنە ویکیپیدیای کوردی. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::بژین و هیوای سەرکەوتن بۆ ئێوەش لە پێشبڕکێیەکە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٤١، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Wikimedia Barnstar no TEXT.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی ویکیمیدیا''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو، نیشانی ویکیمیدیا پێشکەشی بەڕێزتان بێت بەھۆی بەشدارییەکانتان لە پڕۆژەکەدا و بەتایبەتی گرووپی ویکیمیدیاوانە کوردەکان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٠، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) |} == پرسیار لە [[User:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]ەوە (‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو و ڕێز سڵاو لە برایانی ویکیپیدیای کوردی دەستان خۆش بێت و ماندو نەبن برایان ❤️ چەن پرسیارێکم هەیە بەڵام هەموی لە لە یەک ڕستەدا کۆ ئەکەمەوە چۆن بتوانم متمانەی ویکیپیدیای کوردی بەدەست بێنم؟؟ ڕاستە ئێستا هەژمارێکم هەیە بەڵام زۆر بابەت هەیە ئەمەوێت زیادیان بکەم ناتوانی بە ڕونی و بە تێری بڵاویان بکەمەوە بۆیە ئەمەوێت قبوڵکردنی ئێوە بە دەست بێنم و خزمەت بە ویکپیدیای کوردی بکەم و چەندین وتار زیاد بکەم لەگەڵ ڕێزدا… --[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|لێدوان]]) ‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]، پێموایە وەک سەرەتا باشترین کار ئەوەیە وەرگێڕان لە ویکیپیدیای ئینگلیزی بکەیت. ئەمەش بۆ ئەوەیە کە لەسەر شێوازی نووسین لە ویکیپیدیا ڕابێیت کە دواتر خۆشت دەتوانیت بەپێی گەڕانی خۆت ئەوا بابەتی هاوشێوە درووست بکەیت بەڵام ئەگەر سەرەتا بە وەرگێڕان دەست پێ بکەیت زۆر باش دەبێت. لە کەناڵی یوتیووبی ویکیپیدیاش فێرکاری پێویست بەردەست خراون و تکایە [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos سەیریان بکە لێرەوە]. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٤٢، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمد محسن 90|محمد محسن 90]]ەوە (‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو، ماموستایى بەرێز تکایە هاریکارم بکە لە وتارەکانم لەبارەى رێزمان و لەبارەى داڕێژراوەکان، چوونکە وتارەکانم سەرچاوەى باوەرپێکراوى نووسەر و کتێبەکانى تێدایە. لە گەل ڕێزم --[[بەکارھێنەر:محمد محسن 90|محمد محسن 90]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمد محسن 90|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]]ەوە (‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو بەڕێز ، بێزەحمەت من بابەتێکی نوێم داناوە لە ویکیپیدیا بەڵام دەرناکەوێ و ونە لەکاتی گەڕان و سێرچ کردن بۆی هۆکار چیە ؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڕێز ڕەنگە وتار یان بەشدارییەکەت سڕابێتەوە بەهۆی نەگونجان لەگەڵ شێوازی وتارەکانی ویکیپیدیا. پێشنیار دەکەم چەند وتارێکی هاوشێوەی وتارەکەی خۆت بدۆزیتەوە و بە چاولێکردن لەوانەوە وتارەکەی خۆت بنووسیت + چەند شتێک گرنگە لە ویکیپیدیا ئەوەیە کە سەرچاوەی ىڕواپێکراو هەبێت، وتارەکەت گرنگی هەبێت نەوەک شتی نوێ و کەم بایەخ و نەناسراوبن لە ناو کۆمەڵگا. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٩:١٤، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکێیەکە == سڵاو بەڕێز {{وب|Kushared}} زەحمەت نەبێت دەتوانیت لە دیسکۆرد جوابم بدەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٤٣، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:HRH.ph|HRH.ph]]ەوە (‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤) == سلاو بەرێز ... چون دەتوانم بابەتەکی زانستی لە ویکیپیدیادا بنوسم و نەشری بکەم --[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:HRH.ph|لێدوان]]) ‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٢:٤٩، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پێداچوونەوە بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر: Kurdzag1946 == سڵاو بەڕێز Kushared، تکایە بە پێداچوونەوەیەک بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر Kurdzag1946 بکەن، ئەوە چەندین جارە بە ڕیکلام و دەستەواژەی خراپ دەستکاری وتارەکان دەکات، تەماشای دوایین دەستکاری [[کوردایەتی]] و [[ڕەمزی نافیع]] بکە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی پێشتر بە ھەژمارێکی دیکەش ئاگادار کراوەتەوە. (ببورە لەبیرم کرد ناونیشانی بابەت لە پەیامی پێشووتر دابنێم). سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٨:٥٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]]ەوە (‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤) == کاکە دەمەوێ ژیان نامەی خۆم بنووسم کەسێک بگەڕێ بە دوام ژیان نامسگ منی تێدا بێ --[[بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|لێدوان]]) ‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:AramBot|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:١٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکییکە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاوت لێبێت زۆر سوپاس بۆ کێبڕکێیەکە، زەحەمت نەبێت چەند وتارم لابراوە و ناویان چییە، و پارەکە چۆن وەردەگیرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٢٣، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]ەوە (‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاوت لێ بێ . ماندوو نەبی من ئەمەوێ بە شێوازێکی خێرا باسی دەسکاری کردن و بەکارهێنانی ویکیپیدیای کوردیم بۆ بکەی چۆن ئیش بکەم --[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|لێدوان]]) ‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:کارا دلێر|کارا دلێر]]ەوە (‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاو چۆن بتوانم وتار دروست بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:کارا دلێر|لێدوان]]) ‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]]ەوە لەسەر [[ماددەی ھۆشمەند]] (‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤) == ماددەی ھۆشمەند یان هۆشبەر ؟ --[[بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|لێدوان]]) ‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :وتاری ماددەی ھۆشمەند جیاوازە لەگەڵ ماددەی ھۆشبەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٣٩، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan]] (‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤) == سلاو بێزاحمەت چۆن بابەت پۆست بکەم دەمەوێ بابەتێک پۆست بکەم بە وێنەوە --[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|لێدوان]]) ‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ‏٢٣:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:RamzyM (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == پرسیار لە [[User:Kati1363|Kati1363]]ەوە (‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == سلاو چۆن بتوانیم بابەتێک بە زمانی کوردی هەڵگرم و بیگۆرم بەزمانی تر و بلاوی بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Kati1363|Kati1363]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kati1363|لێدوان]]) ‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]ەوە (‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == بەڕێزان سڵاو. من ئەندامی تازەم. دەتوانن بە وێنە فێرکاریی دانێن، بۆ ئەوەی باستر بتوانین پەڕە بە زمانی کوردیی زیاد بکەین؟ ڕێز --[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|لێدوان]]) ‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]٫ تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٠:١٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Siokid|Siokid]]ەوە (‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا، تکایە دەروازەی جوگرافیا و دەروازەی تاجیکستان بەو پۆلانە زیاد بکە، خۆم ناتوانم ژمارەیان زۆرە: «پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان»، «پۆل:شارەکانی تاجیکستان». --[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Siokid|لێدوان]]) ‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وابزانم بەڕێزت بتوانی کارێک بکەی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] {{کرا}}. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٢:٥٢، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed]] (‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا .... ئەمەوێ زانیاری بڵاو بکەمەوە و پەڕە دروست بکەم ئەتوانی یارمەتیم بدەیت --[[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|لێدوان]]) ‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:سداد ولی|سداد ولی]]ەوە (‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) == سڵاو ،بەرێزەکەم ، من بەشدارم لە ویکپیدیا، بەڵام چۆن دەتوانم هاوکاریت بکەم --[[بەکارھێنەر:سداد ولی|سداد ولی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سداد ولی|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]]ەوە (‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) == سڵاو...ببورە بۆ بێزارکردن ..من تازە هاتوومەتە ناو ویکیپیدیاو ئەمەوێت لێداوان بنوسم ..زۆر شارەزایم نییە..ئەوان پێشنیاری چاک کردنی وتارێکم بۆ دەکەن لەسەر چی بنەمایەک چاکی بکەم ؟؟..بنەمای پیت یان خاڵبەندی ..زۆرسوپاس❤ --[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|لێدوان]]) ‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] بە خێربێی بۆ ویکیپیدیا، هەر دەستکارییەک خزمەت بە ویکیپیدیا دەکات ئەگەر ئەرێنی بێت، تەنانەت ڕاستکردنەوەی ڕێنووس و خاڵبەندیش کە زۆر گرنگن. بەڵام خزمەتی سەرەکی ئەگەر بیکەیت ئەوەیە بۆ ماوەیەکی باش لەسەر بابەتێکی دیاریکراو کاربکەیت و دەوڵەمەندی بکەیت. ئەوەیان زۆر بەباشی شوێنی خۆی دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٠، ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]ەوە (‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤) == سلأو من ئه مه وێ زانيارى وه ربگرم دهرباره ى ژيانى زانكؤ --[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|لێدوان]]) ‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]، بەداخەوە ویکیپیدیا ئەم ڕێنمایی و بابەتانە لە خۆ ناگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٣١، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]]ەوە (‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤) == لە کوێ زانیاری تەواوم لەسەر اسماعیل ولیانی پێ دەدرێت --[[بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|لێدوان]]) ‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Im hanaray|Im hanaray]]ەوە (٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو ئایا من چۆن بابەتێک بڵاوبکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Im hanaray|لێدوان]]) ٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:شاکێو|شاکێو]]ەوە (٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥) == چۆن مافی بڵاو کردنەوە وەربگرم --[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:شاکێو|لێدوان]]) ٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بەڕێز@[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]]، پرسیارەکەت زۆر ڕوون نییە. دەکرێ زیاتر وردەکاریی بنووسیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdinoma|Kurdinoma]]ەوە (١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو. بەشی disambiguation چۆن زیاد بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdinoma|Kurdinoma]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdinoma|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بڕوانە پەڕەی [[ویکیپیدیا:ڕوونکردنەوە]] [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٠٩، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]]ەوە (١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥) == سڵاو و ڕێز مامۆستای هێژا دەمهەوێت لاپەڕەیەک بۆ نووسراوەکانی خۆم دروست بکەم و پاشکەوتی بکەم لە ویکی پێدیا. ئەم شوێنە یا لاپەڕەیە نادۆزمەوە کە دەتوانم کاری لەسەر بکەم. سپاس و ڕێز بۆ هاوکاریتان! سوورکێو زەکی --[[بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Lakmedia|Lakmedia]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:سەبارەت]] (١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥) == سڵاو چۆن له ک نیوز بڵاو بکه مه وه؟ --[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Lakmedia|لێدوان]]) ١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] زۆر بەباشی لە پرسیارەکەت تێنەگەیشتم. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:YaElllllllla|YaElllllllla]]ەوە (٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥) == Chon btwanm ba dway marzamay bgarem? --[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:YaElllllllla|لێدوان]]) ٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]]، ئەگەر مەبەستت مەلزەمەیە ئەوا لە ویکیپیدیا دەستناکەوێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]ەوە (١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) == سلاو، چوون بابەتێك دانێم --[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|لێدوان]]) ١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٤، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]ەوە (١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥) == سڵاو برای بەڕێزم. هیوادارم باش و بێوەی بن. ئەرک نەبێت دەتوانن ئەم بابەتە بسڕنەوە لەبەرئەوەی کاتێک ئەندامێکی نوێی ئێرە بووم، بە هەڵە دروستم کرد. هەرچەندە مانگێک دەبێ تاگی سڕینەوەم داناوە بەڵام هەرماوە. بۆ زانیاریتان بابەتە ڕاستەکەم داناوە. زۆر سوپاس https://ckb.wikipedia.org/wiki/West_Bromwich --[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]، وتارەکە سڕایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٢، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::دەستەکانت خۆشبێت برا گیان. [[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[:پەڕگە:AS Roma.png:]] == سڵاو، [[:پەڕگە:AS Roma.png|ئەم پەڕگەیە]] داواکاری سڕینەوەی لەسەر دانراوە، لەبەر ئەوەی ماف پارێزراوە لە ھیچ شوێنێک بەکارنەھاتووە، ئەتوانن چاکی بکەن؟ ئەگەرنا پێویستە بیسڕینەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٠١، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو، هەندێ لەو پەڕگانە کاتی خۆی بەهەڵە بارکراوە و دواتر وێنەکە لە کۆمنز هەبووە. بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:مام شوان|مام شوان]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:مام شوان]] (١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥) == سڵاو مامۆستا ئەمەوێ بابەتێک بڵاو بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مام شوان|لێدوان]]) ١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٥، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kara Dleer|Kara Dleer]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ]] (٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥) == دەمەوێ پەڕەیەک دروست بکەم لەسەر کەسایەتیەکی دیار --[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kara Dleer|لێدوان]]) ٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:فرمان موحسین|فرمان موحسین]]ەوە لەسەر [[وتووێژ:عەلی بەردەشانی]] (٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦) == بابەتێکم لەسەر عەلی بەردەشانی بڵاوکردەوە --[[بەکارھێنەر:فرمان موحسین|فرمان موحسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:فرمان موحسین|لێدوان]]) ٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]]ەوە لەسەر [[جوگرافیای باشووری کوردستان]] (١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦) == سڵاو چۆن بتوانم چاکی بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|لێدوان]]) ١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == کارنەکردنى دەستکارى سەرچاوە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سلاو برا چۆنى ھیوادارم باش و تەندروست بن.پرسیارێکم ھەبوو لاى من کاتێک شێوازى دەستکارى ھەڵدەبژیرى بەس دەستکارى دیدارى چالاکە کاتێک دەمەوێ شێوازى دەستکارى سەرچاوە بەکاربێنم کار ناکات. لە ویکیى عەرەبى و ئینگلیزى کێشەى نییە بەس لێرە ناتوانم ئەو کارە بکەم چارەسەرى چییە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٠٨:١٧، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو برا. بەڵێ دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٦:٣٧، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی == سڵاو بەڕێز Kushared، ھیوادارم باش و تەندروست بن، ویستم بپرسم [[:meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]] چی لێھاتووە لە ئێستادا! ئایا ھیچ چالاکیییەکی ماوە؟ ئەوە ویکیپیدیای عەرەبی لە ئێستادا خەریکی بەڕێوەچوونی [[:ar:ويكيبيديا:مسابقة فلسطين الرابعة|«چوارەم» کێبڕکێی فەلەستینە]] و لەو دوو ساڵ و نیوەدا (لە ٢٠٢٣ەوە)، چەندین پڕۆژەی خەڵاتداری تریشیان بەڕێوە بردوون و ھەزاران ھەزار دۆلاریشیان لە مێتا بۆ پڕۆژەکانیان وەرگرتووە! بەڵام ئێمە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە ئەوە زیاتر لە دوو ساڵە کە ھیچ پڕۆژەیەکمان نەبووە! سەیری ویکیمیدیای کوردیم کرد و بینیم کە دوو ساڵە ھیچ چالاکییەکی نەبووە و پڕۆژەکانی سڕ بوون. لە ئێستادا ویکیپیدیای کوردی ڕەوشی زۆر باش نییە، ھەتا بەکارھێنەرێکی نوێی ناچالاک دێت، ئەوە سێ بەکارھێنەری چالاک و بەئەزموونی وەک کاک ئارام خانەنشین دەبن و وازدێنن لە چالاکییەکانیان! ئەوە نەوەی یەکەم و دووەمی ویکیپیدیا وەک بەڕێزتان یان بەتەواوی خانەنشین بوون و یانیش نیمچەخانەنشین، نەوەی سێیەم و چوارەمیش وەکوو من ئەوە نیوەیان وازیان ھێناوە، نەوەی پێنجەمیشمان زۆر زۆر کەمن و جێگای ھیچ یەک لەوانەی پێشوویان نەگرتووەتەوە. بە بۆچوونی من ئەگەر پڕۆژەک شتێک یان بیرۆکەیەک بدۆزینەوە ئەوە دەتوانین سەرنجی بەکارھێنەری نوێی زیاتر ڕاکێشین بۆ ئەوەی ببنە ئەندام و چالاکی بکەن. پێم خۆشە ڕا و بۆچوونی ئێوەش بزانم و ئەگەر بیرۆکەیەک یان ڕێگاچارەیەکتان لە مێشک دایە ئەوە خۆشحاڵ دەبم باسی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٠، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:فەرهاد|فەرهاد]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و ھتد... تکایە ئێوەش بۆچوونی خۆتان بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نازانم بۆ پڕۆژە بەڵام ویکی سۆرانی لە کرمانجی و زازاکی باشترە لەڕووی قووڵی وتار و سەرچاوەکان، بەڵام کەسانی چالاکی کەم بووەتەوە پێم وایە زیرەکی دەستکردیش ڕۆڵی ھەیە. خۆم دوو مانگە تاکو ئێستا ٢٧٤ وتارم لە کۆلکەیی نەھێشتووە، گەر ٥ کەسی چالاکی وەک من ھەبا لایەنی کەم ١٠٪ی کۆی وتارە کورتەکانی ویکی سۆرانیمان نەدەھێشت لە ماوەی نۆ مانگدا! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٢٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ڕاستە، دەستت خۆش بێت و بەھیوای بەردەوامبوونت. ئێمەش زیاتر خەریکی کۆمەڵە وتارەکانین و چەند بەکارھێنەری تریش ھەر یەکەو بە جۆرێک بەشداری دەکەن، بەڵام زۆر نا! ئێستا سەیری ئەو بەکارھێنەرانەی تاگم کردوون بکە، ١٧ کەسن کە ئەو مانگە هەر ١٠یان بەباشی چالاک ببوون. تۆ بڵێ بە ھەموویەوە ٤٠ بەکارھێنەری سەرەکیمان ھەبێ بە چالاک و ناچالاکەوە، ئایا ئەوەندە تەواوە؟ لێرە ھەر بەکارھێنەرێک زیاتر شتێکی دیاریکراو دەکا و کێشە ئەوەیە بە ناچالاکبوونی ئەوە ئەم بەشە سەقەت دەبێ! ئێستا بۆ نموونە کاک ئارام ڕۆیشتووە و بەھۆیەوە بەرەو پێشچوونمان لە تەواوی بابەتە تەکنیکییەکاندا گیری خواردووە، یان بۆ نموونە بەڕێز کوشارێد ناچالاک بووە و بەھۆیەوە پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردیش سڕ بووە؛ ناشزانین چۆن جێگایان پڕ بکەینەوە. ئێستا ئەگەر لە ئەوەندەی ئێستاشمان ١٠ کەسێکی تر بڕوات خۆ ئەوە ویکیپیدیای کوردی داماو دەبێ! ئێمە نەوەیەک بووین کە لە سەردەمی کۆتایییەکانی کۆرۆنادا ڕوومان کردە ئێرە و خۆمان لێرەدا دۆزییەوە؛ بەڵام ئێستا ھەموو چینەکانی کۆمەڵگا بە بەشە خوێندەوارەکەشی خۆی لە ناو ژیریی دەستکرددا دەدۆزێتەوە! ترسی من ئەوەیە کە ئەگەر ھات و ئێمەش بەرەو خانەنشینبوون ڕۆیشتن ئەوە کێ دێت جێگامان بگرێتەوە؟ بۆیە ھەمووانم بانگھێشت کرد تاوەکوو ڕێگایەک شتێک بدۆزنەوە ھەتا لانیکەم ١٠ بەکارھێنەری نوێی چالاک ڕوو بکەنە ئێرە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Hivja}}: ئەزانم یەکێکی لە دڵسۆزەکانی ویکیی کوردی و قسەکانتان لە خەمخۆرییەوەیە بۆ پڕۆژەکە. دەربارەی پڕۆژە و چالاکییەکانی گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی، وەکو خۆم ئەندام نیم تیایە و کاک محەممەد ئەتوانێ زیاتر ڕوونکردنەوەی لەسەر بات؛ چونکە خۆی یەکێکە لە بەڕێوەبەرانی گرووپەکە. لەوانەیە ئاگادار نەبی تازەترین پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردی ئەمەیە: [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] کە چالاکییەکی ھاوبەشی ئەندامانی گرووپی ویکیمیدیای کوردییە. کار لەسەر وتاری زانستی ئەکەن و ئەگەر کاتت ھەبێ ئەتوانی ناوی خۆت تۆمار بکەیت و بەشدار بیت تیایە. ئینجا سەبارەت بە پڕۆژەکان، خۆتەزانی یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی گەشەسەندنیان ئەوەیە پشت ئەبەستێ بە چالاکیی بەکارھێنەران (کێشەی دواکەوتنی ویکیی کوردی ھەر ئەمە بووە). لەسەر بەکارھێنەرانە کە پڕۆژەیەک دامەزرا بەردەوام بن و پەرەی پێ بەن. لەبەر ئەوە ناکرێ ویکیی عەرەبی (بە سەروو ملیۆنێک وتارەوە) بەراورد بکەین بە ویکیی کوردی، بێگومان ئەوان پشتیان قایمە بە بەکارھێنەرانیان، زیاتر ھانیان ئەیەن و پێشبڕکێیان بۆ دروست ئەکەن. منیش بەتەمای زۆر پڕۆژەم بەڵام کە دایبمەزرێنم و بەکارھێنەران بانگھێشت بکەم، ھەتا ئێوارە ھەر من و تۆ و چەن کەسێکی کەمین کە لێرە وەڵام ئەیاتەوە، بۆیە ئاوا سەر ناگرێت. بەداخیشەوەم بۆ خانەنیشنبوونی بەڕێوەبەران (کاک ئارام) و بەکارھێنەرانی دێرین؛ چونکە ڕاگری ویکیی کوردی ئەوان بوون. ھەرچۆنێک بێ ئەوەی ئێستا گرنگ ئەوەیە چارەسەرێک بدۆزینەوە، ئێمە وەکو ئەو نەوەیە لەو چەن ساڵەی ھێناومانە ئیتر ئەبێ پشت بە خۆمان بەستین، ئەو بۆشایییە پڕ کەینەوە و نەیەڵین کارەکان لەوە زیاتر دواکەون. وەکو خۆم زیاتر لەسەر بەسەرداچوونەوەی وتارەکان کارم کردووە و خەریکی باشترکردنیان بووم. چونکە کوالێتیی وتارەکان زۆر بەلامەوە گرنگ بووە، و ئێستاش خەریکی نووسینەوەی سیاسەت و ڕێسا و دروستکردنی ئامراز و لایەنە تەکنیکییەکانم بۆ ویکیفەرھەنگ. بۆ پڕۆژەی کۆمەڵەوتاریش چیم لە دەست بێ و پێم بکرێ یارمەتیتان ئەیەم. سپاس. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:١٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ھەر ئەو جۆرەی خۆشت ئەزانی لەو پڕۆژانەدا ئێمە کێشەی ڕیکلامیشمان هەیە، ئەوە ئێستا بۆ نموونە کەس ١٥ ڕۆژە ئەو کێبڕکێیە دەست پێکراوە بەڵام کەس دەستی بە بەشداریکردن نەکردووە! بۆ نموونە خۆم ئەوە ئێستا زانیم شتێکی وا بوونی ھەیە! سپاس بۆ ھەموو بەشدارییەکانی بەڕێزیشت، ھیوادارم ھەم لێرە و ھەمیش لە ویکیفەرھەنگدا سەرکەوتوو بی. ھەر ئەو جۆرەی خۆت وتت دەبێ ڕێگاچارەیەکی باش بدۆزینەوە بۆ ویکیپیدیا و پلانێکی ڕێکوپێک داڕێژین. بۆ کۆمەڵە وتارەکانیش ئەگەر توانیت تکایە لە کارە تەکنیکییەکاندا ھاوکاریمان بکە، کاک ئاراممان نەماوە گیرمان خواردووە؛ ئەگەر توانیت یارمەتیمان بدەی تکایە [[لێدوانی ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئیسرائیل|لێرە]] نامەیەک بنێرە. دیسان زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٨:٤٨، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەوەتەی کاک ئارام نماوە بەشی تێبینی (ڕێکلام) داڕماوە و ئێمەش ئاگادار نین. من زیاتر لە ئێستادا چاوەڕێی خۆم و خۆتم شتێک لە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان بکەین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، ھەر شتێک کە پەیوەندیی بە بواری تەکنییەکەوە ھەیە سڕ بووە. ئەوە کاک ھەریادیش یارمەتیمان دەدات، بزانین چی دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٥٩، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ڕاستە، نەمانی ڕیکلامەکان کێشەیەکی ترە کە ئەتوانرێ لە دوایین گۆڕانکارییەکان یا سەر پەڕەکان دانرێ، تا ھەموو بەکارھێنەران ئاگاداربن. بۆ کۆمەڵەوتارەکان لەوێ وەڵامم یایەوە. سپاس بۆ تۆش. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: سڵاو و ڕێز هاوڕێیان، دەستان خۆش بۆ کردنەوەی ئەم بابەتە کە پێویستە باسبکرێ. ڕاستی وەک خۆشمان ڕازی نین لە دۆخی ئەم کۆمەڵەیە بەڵام پێویستی بە وزەی زۆر هەیە و بە تەنیا یەک-دوو کەسیش ناکرێت. پارساڵ لەگەڵ دوو گرووپی جیاواز کۆبوونەوەی زۆرمان ئەنجامدا بۆ ئەوەی پڕۆژەی هاوبەش بکەین و خەڵکی زیاتر بهێنین بۆ ویکیپیدیا بەڵام بەداخەوە سەریان نەگرت، ڕەنگبێ لەگەڵ گرووپێکیان ١٠ کۆبوونەوەشمان کردبێت بەڵام چوارچێوەی پڕۆژەکە زۆر فراوان بوو بە بودجەی کەم نەدەکرا بۆیە جارێ وەستێندراون. لە ئێستادا داواکاریمان پێشکەش کردووە بۆ فەند ـی تازە و چالاکییەکانی چەنگ مانگی داهاتوو و پەسەندیش کراون٫ بەڵام وەرگرتنی پارەکە ماوە. من لەگەڵ خاتوو ڕاڤان و خاتوو شەوین بەیەکەوە کاریان لەسەر دەکەین٫ دەخوازم ئێوەش لەگەڵمان بەشداربن لەو چالاکییانە چونکە بەشێکی لە هەولێر و سلێمانی ئەنجام دەدرێت و پێویستە ئامادەبین و خەلک فێربکەین. جا هەرکەسێ مەیلی هەیە دەتوانێت پەیوەندییم پێوەبکات. هاوکات لە ئێستادا، لە پەیوەندیداین لەگەڵ پەیمانگای کوردستان لە سلێمانی بۆ ئەوەی پانێل و چەند چالاکییەکیان لەگەڵ ئەنجام بدەین. دەربارەی ئەم پێشبڕكێیە زانستییەش هێشتا دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەندێ چاککردنی ماوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٠:١٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::سپاس بۆ بەڕێزت کاک محەممەد، ھەر بژی، بێگومان ئێمە ئاگاداری تەواوی بەشدارییە بەنرخەکانی بەڕێزتین لەو ساڵانەدا. ھیوادارین ھەر بژین و بەردەوام بن. من وەک خۆم تەنیا ناتوانم بە شێوەی فیزیکی یارمەتیدەر بم، ئەگەرنا بە ھەر شێوازێکی تر بێ و ھەر کارێک ئیشێک بێ ئەوە لە خزمەتدام. لەسەر وزەی ئێمەش حیسێب بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٥، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::دەستخۆش بۆ کارە جوانەکانتان، هەر پێم کرا بەشدار ئەبم لە چالاکییەکان. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:٤٦، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::::::::::سڵاو، ماوەیەک پێش ئێستا بەکارھێنەرێکی تورک ڕەخنەی گرت لەوەی وەسفی وتاری شارە کوردییەکانی باکووری کوردستانم دەکرد بە «شارێک لە باکووری کوردستان» لە ویکی کوردیی سۆرانی. ئێستا دەڵێت توانای سکاڵام ھەیە شتی وا ھەیە؟ ناکرێ کە خۆم کورد زمان بم و لە ویکی کوردی خۆمدا بم ڕەخنە بگرێت! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ویکیپیدیای عەرەبی بە تەواوی و ١٠٠٪ لایەنگرییان لە دژی ئیسرائیل و لە پاڵپشتیی فەلەستیندا کرد لە شەڕی غەززەدا، جارێک سکاڵایان لە وابزانم ویکیمیدیادا لێ تۆمار کرد بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو. ئەوەیکە بڵێی ویکیپیدیا لایەنگری تێدا نەبێ شتێکە قەت پێی ناگەین! دواتریش لەلایەن ئەوانەوە ھەر ناوی کوردستان کوفرە بەڵام لەلای ئێمە و لە خوودی واقعیشدا شتێکی فاکت و ئاسایییە؛ بۆیە با چییان پێخۆشە بیکەن بەڵام ناگەنە ھیچ ئەنجامێک. گۆڕینی ناو و ئەو جۆرە شتانە لە ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایە ئەنجام بدرێ و یەکدەنگی لەسەر بکرێ و شتێکە پەیوەندیی بە ویکیمیدیا و مێتا و ئەوانەوە نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٩، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەگەر بچێ سکاڵات لێ بکا پێی دەڵێن بچۆ بە بەڕێوەبەرانی ویکیپیدیای کوردی بڵێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢١، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] :::::::::::::ھەژمارەکەی ئەمەیە https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1%3ABSRF?wprov=sfla1 کەمێک پێش ئێستا یەک دوونیا دەستکاری منی گەڕاندەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٨، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لە کام ویکیپیدیا دەستکارییەکانی تۆی گەڕاندووەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:١٧، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەوە ئەو بەکارھێنەرە لە ویکیداتا دا سکاڵای لێ تۆمار کردی، بەڵام بەڵێنت پێ دەدەم ناگاتە ھیچ کوێ، چونکە خوودی شێوازی نووسینی سکاڵاکەی لایەنگری تێدایە! ھەست دەکا ئێرەش تورکیایە بتوانێ دەمکوتمان بکا :) ویستم لە پاڵپشتی لە تۆوە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام کێشەی بێجگە لە ویکیمیدیا و ویکیکوردی زیاتر ناتوانم لە هیچ کوێ بەشداری بکەم! خۆت بچۆ بەرگری لە خۆت بکە؛ لەبیرت بێ ئەو بابەتانە ھەموو بڵێ: ١؛ بەپێی یاساکانی ویکی ھەر خراپکارییەک یان کێشەیەک لە بەکارھێنەرێک بینرا لە ویکیپیدیایەکی دیاریکراودا، ئەوە دەبێ لە ھەمان ویکیپیدیادا سکاڵای لەسەر تۆمار بکرێ. ٢؛ گۆڕانی بابەتە گشتییەکانی ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایەدا یەکدەنگی لەسەر بکرێ و ئێمە لە ویکیپیدیای کوردی کردوومانە و بەپێی زۆربەی ھەرە زۆری بەکارھێنەران بڕیار درا کە ھەر دوو ناوی باکووری کوردستان و تورکیا بۆ ئەو شارانە بنووسرێت. ٣؛ ئەگەر ئەو بابەتانەی پێشوو لەبەر چاو نەگیرێت، بە بەربەستکردنی ھەر ژمارە لە بەکارھێنەران ئەوە سیاسەتی ناوخۆییی ئەو ویکیپیدیایە ناگۆڕێ و وەک خۆی دەمێنێتەوە. ئەو خاڵانە یارمەتیت دەدەن بۆ باسەکە، خۆت چۆنت پێ خۆش بوو وەڵام بدەوە و لێی زیاد و کەم بکە، بەڵام لەبیرت بێ لە قسەکردندا لە سیاسەتەکانی ویکی لامەدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١٧، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::::::::::::::::ئەگەر دەتوانن لە دەستکارییەکان لە ویکی سۆرانی بەربەستی بکەن، چونکە دەستکارییەکانم دەگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٦:٠٦، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]ەوە (١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو مامۆستا بۆچی کاتێک سێرچی بۆ دەکەم نایهێنێت؟ --[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|لێدوان]]) ١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]، بەدوای چیدا گەڕاویت؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]]ەوە (٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == سڵاو بابەتێکم نووسیوە بەڵام کاتێک بۆی دەگەڕێم لە ویکیپیدیا نایدۆزمەوە،بۆچی؟ --[[بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|لێدوان]]) ٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]]ەوە (١٤:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == سڵاو، من بەکارهێنەر ڕێباز قەرەداغی (Rebaz Qaradaxi) م. ویستم وتارێک لەسەر ژیاننامەی خۆم دروست بکەم، بەڵام چەند جارێک ڕەت کرایەوە و پێم وایە هەڵەیەک لە شێوازی نووسین یان پۆلێنکردندا هەیە. داواکارم یارمەتیم بدەن بزانم چۆن دەتوانم بە شێوازێکی بێلایەن و گونجاو لەگەڵ سیاسەتی ویکیپیدیا، ژیاننامەی خۆم وەک هونەرمەند و دۆبلێرێک دابنێم؟ سوپاس --[[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]]، لە ویکیپیدیا ناتوانیت لەسەر خۆت بنووسیت بەڵکوو دەبێ کەسانی دیکە بێن وتارت لەسەر بنووسن. هاوکات پێویستە وتارەکە سەرچاوەی تێدابێت و گرنگی هەبوونی ژیاننامەی تۆ بسەلمێنێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٣٦، ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::باشە بەڵام من کەسێک ناناسم کەبتوانن هاوکاریم بکەن سێ سەرچاوەش هەیە کەباسیان کردوم وناو وژیننامەم ئەرشیفکراوە [[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ٠٧:٥٣، ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی ناوەڕۆکی سەرچاوەدار == سڵاو کوشەیرد، تکایە ناوەڕۆکی سەرچاوەدار مەسڕەوە لە وتارەکان. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٥٩، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == U4C Case notification == <div dir="ltr"> Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> First of all apologies for writing in English. You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Systemic UCoC Violations on ckb.wikipedia: Admin Abuse and Outing]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). On behalf of the U4C, [[بەکارھێنەر:Civvì|Civvì]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Civvì|لێدوان]]) ٠٧:٢٠، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) </div> == پرسیار لە [[User:BerivanMahdi|BerivanMahdi]]ەوە لەسەر [[:ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ|ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ]] (١٦:٥٠، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٦) == == ئابووری و بازرگانی == ناونیشانی ووتار:گەشتیاری لە کوردستان؛دیمەنە سرووشتییەکان و گرنگی ئابووری پێشەکی: هەرێمی کوردستان بەهۆی هەڵکەوتە جوگرافیەکەی و خاوەندارێتی لە کەشوهەوایەکی فێنک و چیا بەرزەکان،بووەتە یەکێک لە ناوچە هەرە سەرنج ڕاکێشەکانی ناوچەکە بۆ کەرتی گەشتیاری.ساڵانە ملیۆنان گەشتیار لە ناوەڕاست و خوارووی عێراق و وڵاتانی دراوسێوە ڕوو لە هاوینەهەوار و ناوچە باڵاکانی ئەم هەرێمە دەکەن،ئەمەش کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر گەشەپێدانی ئابووری ناوخۆیی هەیە.ژینگەی سرووشتی چیا سەختەکان چیای هاوتا و زنجیرە چیا بەرزەکانی وەک هەڵگورد،سەفین،و کۆرەک،ژینگەیەکی دەوڵەمەند بۆ گەشتیاریی شاخەوانی دابین دەکەن.ئەم ناوچانە لە وەرزی هاویندا پلەی گەرمایان نزمە،لە وەرزی زستانیشدا دەبنە ناوەندێکی گرنگ بۆ خلیسکێنەی سەر بەفر و وەرزشە زستانیەکان.بوونی ڕووبارە خوێنەکان وەک زێی بچووک و زێی گەورە،لەگەڵ چەندین تاڤگەی بەناوبانگ وەک تاڤگەی گەلی عەلی بەگ و بێخاڵ، جوانییەکی تایبەتیان بە سرووشتی ناوچەکە بەخشیوە. لایەنی مێژوویی شوێنەوار ناسی جگە لە سرووشت،کوردستان لانکەی شارستانییە کۆنەکانە.ئەشکەوتی شانەدەر کە دەکەوێتە سنووری پارێزگای هەولێر،یەکێکە لە گرنگترین شوێنەوارە جیهانییەکان کە پاشماوەی مرۆڤی نیاندەرتاڵی تێدا دۆزراوەتەوە.هەروەها قەڵای هەولێر کە مێژوویەکەی بۆ هەزاران ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە و وەک شوێنەواری جیهانی لە یونسکۆ تۆمارکراوە، نموونەیەکی باڵای شارستانییەتی کۆنی مرۆڤایەتییە ساڵانە هەزاران گەشتیاری بیانی و خۆماڵی ڕادەکێشێت.کاریگەری گەشتیاری لەسەر ئابووری کەرتی گەشتیاری وەک سەرچاوەیەکی داهاتی بەدیل دادەنرێت بۆ داهاتی نەوتی. گەشەکردنی ئەم کەرتە دەبێتە هۆی: ١- رەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجان لە هۆتێل، ڕێستۆرانت و ناوچە گەشتیارییەکان. ٢- بوژاندنەوەی بازاڕی دەستڕەنگین و بەرهەمە ناوخۆییەکان وەک کاری دەستی،قوماش و کەرەستە فەرهەنگییەکان. ٣- بەرەوپێشبردنی ژێرخانی خزمەتگوزاریی گشتی وەک ڕێگاوبان،هۆتێل و شوێنە حەوانەوەکان. دەرئەنجام گەشتیاری لە کوردستان تەنها بۆ ڕابواردن و بەسەربردنی کاتێکی خۆش نییە، بەڵکو پردێکی گرنگە بۆ ناساندنی کەلتور، مێژوو و میواندۆستی دانیشتووانی ناوچەکە بە جیهان.پێویستە حکومەت و کەرتی تایبەت زیاتر وەبەرهێنان لەم کەرتەدا بکەن بۆ ئەوەی بە شێوازێکی هاوچەرخ و ژینگەپارێزان --[[بەکارھێنەر:BerivanMahdi|BerivanMahdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:BerivanMahdi|لێدوان]]) ١٦:٥٠، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]]ەوە (٢٢:١٩، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦) == سڵاو بەڕیز چۆن بتوانم وێنە دابنێم ئایە هیچ کۆرسیکی تۆمار کراوتان هەیە تا سودی لێ ببینم بۆ زیاتر ئاشنابون لە توڵەکان - ئایە هیچ گروپێکتان هەیە تا لە نزیکەوە ئاشنای کارەکان وچالاکیەکان بم --[[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|لێدوان]]) ٢٢:١٩، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] گرووپی تێلێگرام مان ھەیە ([https://t.me/KurdishWikipedia بەستەر]). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:Danyar bryar rustay|Danyar bryar rustay]]ەوە (٠٧:٤٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦) == دەمەوێت ژیانامەی خۆم بڵاو بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Danyar bryar rustay|Danyar bryar rustay]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Danyar bryar rustay|لێدوان]]) ٠٧:٤٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) hz4iey09671cfbfvxugqwam3z2u8nk8 4 241625 1613858 1613602 2026-07-31T21:00:43Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1613858 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٧٢٨٧٨٢ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٨٨٦١٤ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/SakuraBot|٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ١٩٦٥٢ || bot || ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٨٣٨٦ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٢٠٠٩٤ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٣٥٤١ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٣٥ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٨ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١٠ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ١٣٢ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 6a1nszhyhujovplx17vwc6wo3bjl59w 4 244575 1613859 1613185 2026-07-31T21:01:00Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1613859 wikitext text/x-wiki {{/سەرپەڕە}} {{چینی ناوەند}} <onlyinclude>'''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ٢١:٠١، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)</onlyinclude> {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بەکارھێنەرە ناچالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! ژمارەی دەستکارییەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن !! دوایین دەستکاری !! مافەکان |- | ١ || [[بەکارھێنەر:Bradergian|Bradergian]] || ٣١٧ || ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Bradergian|٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] || ١٠٣٨٧ || ١٧ی ئابی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Paraw|٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥]] || autopatrolled,uploader |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Hosseinblue|Hosseinblue]] || ١١٩ || ٤ی ئازاری ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hosseinblue|١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣١٦٥ || ٢٥ی تەممووزی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Diyako kazm|٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥]] || autopatrolled,rollbacker,suppressredirect,uploader |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ٨٧٣ || ١٨ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ئاراس نوری|٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xozge|Xozge]] || ١٤٢ || ٢١ی شوباتی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xozge|١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ١٣٠٩ || ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Mohammed Mahdi Mohammed|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٨ || [[بەکارھێنەر:Hiwak82|Hiwak82]] || ٢٥٥ || ١٩ی ئایاری ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hiwak82|٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٩ || [[بەکارھێنەر:Halvada|Halvada]] || ٧٨٥ || ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Halvada|٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || autopatrolled |- | ١٠ || [[بەکارھێنەر:Hamedvahid|Hamedvahid]] || ٩٢٧ || ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hamedvahid|٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || |- | ١١ || [[بەکارھێنەر:Jackhanma69|Jackhanma69]] || ٢٤١ || ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Jackhanma69|٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || |- | ١٢ || [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] || ١٠٢ || ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Diyary27|١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || |- | ١٣ || [[بەکارھێنەر:Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١١٣٤ || ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Blqk yeloow|٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || |- | ١٤ || [[بەکارھێنەر:علاء|علاء]] || ١٨٦ || ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/علاء|٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || rollbacker |- | ١٥ || [[بەکارھێنەر:Masoud bukani|Masoud bukani]] || ١٢٧ || ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Masoud bukani|٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥]] || |- | ١٦ || [[بەکارھێنەر:Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٥٠٩٩ || ٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Abdurhman Ahmad|٢ی ئابی ٢٠٢٥]] || autopatrolled |- | ١٧ || [[بەکارھێنەر:Kamanchejan|Kamanchejan]] || ٢٦٠ || ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kamanchejan|١٥ی تەممووزی ٢٠٢٥]] || |- | ١٨ || [[بەکارھێنەر:DanyMations|DanyMations]] || ٢٧٠ || ٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/DanyMations|١١ی تەممووزی ٢٠٢٥]] || |- | ١٩ || [[بەکارھێنەر:Balaktribe|Balaktribe]] || ١٠٢ || ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Balaktribe|٨ی تەممووزی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٠ || [[بەکارھێنەر:Ayoub Majeed|Ayoub Majeed]] || ١١٢٣ || ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ayoub Majeed|٧ی تەممووزی ٢٠٢٥]] || |- | ٢١ || [[بەکارھێنەر:JC Love 20420|JC Love 20420]] || ١٢٨ || ٨ی ئایاری ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/JC Love 20420|١ی تەممووزی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٢ || [[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٦٥٠٠ || ١٣ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ئاسۆ|١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥]] || autopatrolled,interface-editor,rollbacker,suppressredirect,uploader |- | ٢٣ || [[بەکارھێنەر:کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ١٦٦٢ || ١٩ی شوباتی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/کاردۆ جاف|١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥]] || autopatrolled |- | ٢٤ || [[بەکارھێنەر:سامم|سامم]] || ١٢٩ || ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/سامم|٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٥ || [[بەکارھێنەر:Arez pro|Arez pro]] || ٢١٠ || ١٤ی ئازاری ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Arez pro|٧ی نیسانی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٦ || [[بەکارھێنەر:Ebrequ|Ebrequ]] || ٢٣٣ || ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ebrequ|٢٦ی شوباتی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٧ || [[بەکارھێنەر:Shahrwzi|Shahrwzi]] || ١٩٥ || ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Shahrwzi|٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٨ || [[بەکارھێنەر:د. توانا ع. بەرزنجی|د. توانا ع. بەرزنجی]] || ٥٤٨ || ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/د. توانا ع. بەرزنجی|١٨ی شوباتی ٢٠٢٥]] || |- | ٢٩ || [[بەکارھێنەر:Ghamgeen|Ghamgeen]] || ٤١٠ || ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ghamgeen|٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٣٠ || [[بەکارھێنەر:444radio|444radio]] || ٦٢٢ || ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/444radio|١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥]] || |- | ٣١ || [[بەکارھێنەر:Rebin galaly|Rebin galaly]] || ١٦٢٤ || ٢٢ی ئایاری ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rebin galaly|٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٢ || [[بەکارھێنەر:Ahmad870|Ahmad870]] || ١٢١ || ٧ی ئازاری ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ahmad870|٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٣ || [[بەکارھێنەر:Ahmad.Kurdistan|Ahmad.Kurdistan]] || ١١٨٧ || ١ی ئازاری ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ahmad.Kurdistan|٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٤ || [[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] || ٣٧٠ || ٢٤ی ئایاری ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Daniel abdullah|٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٥ || [[بەکارھێنەر:Kamarantofiq|Kamarantofiq]] || ١٣٣ || ١٤ی شوباتی ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kamarantofiq|٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٦ || [[بەکارھێنەر:Pathoschild|Pathoschild]] || ٣٥٤ || ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Pathoschild|٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٧ || [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] || ٦٤٤٨ || ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hamaredha|٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤]] || autopatrolled |- | ٣٨ || [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] || ١٤١ || ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ranjzaidan|٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤]] || |- | ٣٩ || [[بەکارھێنەر:Ebrahim|Ebrahim]] || ٢٠٠ || ٢٣ی ئایاری ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ebrahim|٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤]] || interface-editor,rollbacker,suppressredirect |- | ٤٠ || [[بەکارھێنەر:بڕوا کامەران|بڕوا کامەران]] || ١٦٤ || ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/بڕوا کامەران|١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤]] || |- | ٤١ || [[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] || ٣٤٩ || ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Siokid|٩ی تەممووزی ٢٠٢٤]] || |- | ٤٢ || [[بەکارھێنەر:ZheenCenter|ZheenCenter]] || ٣٠٨ || ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ZheenCenter|١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤]] || |- | ٤٣ || [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] || ١٧٩ || ٢٥ی ئابی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Sullttan|٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤]] || |- | ٤٤ || [[بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ١٠٦٥٩ || ٢٦ی ئازاری ٢٠١٧ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ساکاتا گینتۆکی|١٩ی ئایاری ٢٠٢٤]] || autopatrolled,uploader |- | ٤٥ || [[بەکارھێنەر:Akam Nawzad|Akam Nawzad]] || ١٤٩ || ٦ی ئایاری ٢٠١٧ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Akam Nawzad|١٠ی ئایاری ٢٠٢٤]] || |- | ٤٦ || [[بەکارھێنەر:Bn7abib|Bn7abib]] || ٢٩٨ || ١٥ی ئایاری ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Bn7abib|٣١ی ئازاری ٢٠٢٤]] || |- | ٤٧ || [[بەکارھێنەر:بەهات بەلقیسە ئازاد|بەهات بەلقیسە ئازاد]] || ١٠٤ || ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/بەهات بەلقیسە ئازاد|٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤]] || |- | ٤٨ || [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] || ٢٩٠٢ || ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Nskoalj|١٢ی ئازاری ٢٠٢٤]] || autopatrolled |- | ٤٩ || [[بەکارھێنەر:Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ٨٦٥٨ || ٢٦ی ئازاری ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Danial2703kurdistan|١٢ی ئازاری ٢٠٢٤]] || autopatrolled,rollbacker |- | ٥٠ || [[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] || ٢٧٨٠ || ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Keenîî|٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤]] || autopatrolled,ipblock-exempt,suppressredirect,uploader |- | ٥١ || [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٥٧٠ || ٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Bilalinfo|١٩ی شوباتی ٢٠٢٤]] || |- | ٥٢ || [[بەکارھێنەر:کۆرن|کۆرن]] || ١١٩ || ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/کۆرن|١٥ی شوباتی ٢٠٢٤]] || |- | ٥٣ || [[بەکارھێنەر:Omid Qasre|Omid Qasre]] || ١٦٩ || ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Omid Qasre|٧ی شوباتی ٢٠٢٤]] || |- | ٥٤ || [[بەکارھێنەر:Helen S Abdulrahman|Helen S Abdulrahman]] || ١٥٤ || ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Helen S Abdulrahman|٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣]] || |- | ٥٥ || [[بەکارھێنەر:ئاریا سالار|ئاریا سالار]] || ٩٦٤ || ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ئاریا سالار|١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣]] || |- | ٥٦ || [[بەکارھێنەر:Kurdistanler|Kurdistanler]] || ١٢٥ || ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kurdistanler|٢٧ی ئابی ٢٠٢٣]] || |- | ٥٧ || [[بەکارھێنەر:Arma1991|Arma1991]] || ١٧٢ || ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Arma1991|١٥ی تەممووزی ٢٠٢٣]] || |- | ٥٨ || [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٢٥١ || ١٣ی شوباتی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ibrahim aziz|١٣ی تەممووزی ٢٠٢٣]] || autopatrolled,rollbacker,uploader |- | ٥٩ || [[بەکارھێنەر:Zhyar Afc|Zhyar Afc]] || ٤٤٠ || ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Zhyar Afc|٧ی تەممووزی ٢٠٢٣]] || uploader |- | ٦٠ || [[بەکارھێنەر:Dashta ze|Dashta ze]] || ١٠٨ || ١ی شوباتی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dashta ze|١٦ی ئایاری ٢٠٢٣]] || |- | ٦١ || [[بەکارھێنەر:پەھلەوی|پەھلەوی]] || ١١٦ || ٤ی نیسانی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/پەھلەوی|٢٣ی نیسانی ٢٠٢٣]] || |- | ٦٢ || [[بەکارھێنەر:Klein Muçi|Klein Muçi]] || ١١٩ || ١٤ی ئابی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Klein Muçi|١٧ی نیسانی ٢٠٢٣]] || autopatrolled |- | ٦٣ || [[بەکارھێنەر:Sako Nanakli|Sako Nanakli]] || ٦١٥ || ١٩ی نیسانی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Sako Nanakli|١٦ی نیسانی ٢٠٢٣]] || |- | ٦٤ || [[بەکارھێنەر:Rojhalatkurdistan|Rojhalatkurdistan]] || ٥٩٥ || ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rojhalatkurdistan|٣١ی ئازاری ٢٠٢٣]] || |- | ٦٥ || [[بەکارھێنەر:Encrypt0r|Encrypt0r]] || ٤٤٦ || ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Encrypt0r|١٨ی شوباتی ٢٠٢٣]] || autopatrolled |- | ٦٦ || [[بەکارھێنەر:Marmzok|Marmzok]] || ٢٧٨٣ || ١٣ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Marmzok|١٤ی شوباتی ٢٠٢٣]] || autopatrolled,rollbacker,uploader |- | ٦٧ || [[بەکارھێنەر:Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٧٤٦ || ١ی ئازاری ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kareeeeem|٤ی شوباتی ٢٠٢٣]] || autopatrolled |- | ٦٨ || [[بەکارھێنەر:Saman1378|Saman1378]] || ١١٨ || ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Saman1378|٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣]] || |- | ٦٩ || [[بەکارھێنەر:RasberryPedia|RasberryPedia]] || ٥٠٩ || ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/RasberryPedia|٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٠ || [[بەکارھێنەر:Ladsgroup|Ladsgroup]] || ١٣٩ || ١٨ی ئازاری ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ladsgroup|٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢]] || autopatrolled,rollbacker |- | ٧١ || [[بەکارھێنەر:Shoreshjina|Shoreshjina]] || ١٢٩ || ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Shoreshjina|١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٢ || [[بەکارھێنەر:Yad nursi|Yad nursi]] || ١١٤ || ١٧ی تەممووزی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Yad nursi|١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٣ || [[بەکارھێنەر:Mhab Zdan1|Mhab Zdan1]] || ٢٥٦ || ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Mhab Zdan1|٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٤ || [[بەکارھێنەر:Baaqo92|Baaqo92]] || ١٢٨ || ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Baaqo92|١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٥ || [[بەکارھێنەر:Ahrir|Ahrir]] || ٢٤١٦١ || ١٨ی ئابی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ahrir|٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٦ || [[بەکارھێنەر:Roj im|Roj im]] || ٣٦٥ || ٨ی نیسانی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Roj im|٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٧ || [[بەکارھێنەر:Daniiiar|Daniiiar]] || ١٩٠ || ٦ی نیسانی ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Daniiiar|١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٨ || [[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] || ١٦٣ || ١٧ی ئابی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ruwaym|١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢]] || |- | ٧٩ || [[بەکارھێنەر:Rauf t jabar|Rauf t jabar]] || ٣٣٥ || ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rauf t jabar|١١ی ئابی ٢٠٢٢]] || |- | ٨٠ || [[بەکارھێنەر:Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ٩٨٢ || ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ibrahim N. Qader|٥ی ئابی ٢٠٢٢]] || |- | ٨١ || [[بەکارھێنەر:Regaazad|Regaazad]] || ١٣٩ || ٧ی ئایاری ٢٠٢٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Regaazad|٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢]] || |- | ٨٢ || [[بەکارھێنەر:Vanished user 18426782427|Vanished user 18426782427]] || ٢٩٥ || ٢٢ی ئایاری ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Vanished user 18426782427|١٤ی ئایاری ٢٠٢٢]] || |- | ٨٣ || [[بەکارھێنەر:Khabat4545|Khabat4545]] || ١٢٨٨ || ٦ی شوباتی ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Khabat4545|١٦ی ئازاری ٢٠٢٢]] || |- | ٨٤ || [[بەکارھێنەر:Diyar se|Diyar se]] || ٧٤٧٩ || ١٦ی ئازاری ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Diyar se|١١ی شوباتی ٢٠٢٢]] || autopatrolled,rollbacker,uploader |- | ٨٥ || [[بەکارھێنەر:Jutyaar|Jutyaar]] || ٤٧٩ || ٧ی شوباتی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Jutyaar|٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢]] || |- | ٨٦ || [[بەکارھێنەر:عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|عبد الله عرفة (بيت الحكمة)]] || ١٥٧ || ١٨ی ئازاری ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١]] || autopatrolled |- | ٨٧ || [[بەکارھێنەر:Cwtiyar|Cwtiyar]] || ٥٩٧ || ٢٢ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Cwtiyar|٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١]] || |- | ٨٨ || [[بەکارھێنەر:Maniu13|Maniu13]] || ٣١١ || ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Maniu13|٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١]] || |- | ٨٩ || [[بەکارھێنەر:Houshang tabrizi|Houshang tabrizi]] || ٣٢٢ || ١٧ی نیسانی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Houshang tabrizi|٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١]] || autopatrolled |- | ٩٠ || [[بەکارھێنەر:Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٩١٤ || ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hastyar Abdullah|٩ی ئایاری ٢٠٢١]] || autopatrolled,uploader |- | ٩١ || [[بەکارھێنەر:Halsho98|Halsho98]] || ١٣٨ || ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Halsho98|٣٠ی ئازاری ٢٠٢١]] || |- | ٩٢ || [[بەکارھێنەر:Hevar333|Hevar333]] || ٣٢٢ || ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hevar333|٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١]] || |- | ٩٣ || [[بەکارھێنەر:Karwandoorandish|Karwandoorandish]] || ٤٠٦ || ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Karwandoorandish|١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١]] || |- | ٩٤ || [[بەکارھێنەر:Rasan emprator page|Rasan emprator page]] || ٨٦٢ || ٧ی ئابی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rasan emprator page|٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠]] || |- | ٩٥ || [[بەکارھێنەر:بنار|بنار]] || ٣٣٧ || ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/بنار|١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠]] || autopatrolled,uploader |- | ٩٦ || [[بەکارھێنەر:Dilo2121|Dilo2121]] || ٢٢٢ || ١٨ی شوباتی ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dilo2121|٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠]] || |- | ٩٧ || [[بەکارھێنەر:Gyan333|Gyan333]] || ٣٦٥٩ || ٢٥ی شوباتی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Gyan333|٢٩ی ئابی ٢٠٢٠]] || |- | ٩٨ || [[بەکارھێنەر:Broosk|Broosk]] || ٥٩٦٢ || ٣٠ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Broosk|٩ی ئابی ٢٠٢٠]] || autopatrolled,rollbacker,uploader |- | ٩٩ || [[بەکارھێنەر:D.daniel42|D.daniel42]] || ١٥٠ || ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/D.daniel42|٤ی ئابی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٠ || [[بەکارھێنەر:Baneh k|Baneh k]] || ٩٦٠ || ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Baneh k|٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠١ || [[بەکارھێنەر:Qezwan|Qezwan]] || ٧٥٩ || ١ی ئەیلوولی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Qezwan|٦ی تەممووزی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٢ || [[بەکارھێنەر:محەمەد دانشگەر|محەمەد دانشگەر]] || ١٣٢ || ٤ی تەممووزی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/محەمەد دانشگەر|٥ی تەممووزی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٣ || [[بەکارھێنەر:دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣١٦٨ || ٢١ی تەممووزی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/دیاکۆ|١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٤ || [[بەکارھێنەر:Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ٨٨٨ || ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hîwa Seqiz|٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠]] || autopatrolled |- | ١٠٥ || [[بەکارھێنەر:Rabar ajax|Rabar ajax]] || ١٢٣ || ٣ی ئایاری ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rabar ajax|١٨ی ئایاری ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٦ || [[بەکارھێنەر:Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٢٩٤ || ١٤ی تەممووزی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ali Sardar 06|١٧ی نیسانی ٢٠٢٠]] || autopatrolled |- | ١٠٧ || [[بەکارھێنەر:Wshkanaw|Wshkanaw]] || ١٠٨ || ٢ی ئازاری ٢٠٢٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Wshkanaw|٨ی نیسانی ٢٠٢٠]] || |- | ١٠٨ || [[بەکارھێنەر:Abdullah Arfa|Abdullah Arfa]] || ١٣٩ || ٣ی شوباتی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Abdullah Arfa|٣١ی ئازاری ٢٠٢٠]] || autopatrolled |- | ١٠٩ || [[بەکارھێنەر:Milan Alimohammadi|Milan Alimohammadi]] || ١٦٠ || ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Milan Alimohammadi|٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠]] || |- | ١١٠ || [[بەکارھێنەر:Eyubm|Eyubm]] || ٦٣١ || ٢٣ی ئازاری ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Eyubm|٢٨ی ئازاری ٢٠٢٠]] || autopatrolled |- | ١١١ || [[بەکارھێنەر:Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٣٦٥ || ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ismail.Sharifi|١ی ئازاری ٢٠٢٠]] || autopatrolled,uploader |- | ١١٢ || [[بەکارھێنەر:Zanear alves|Zanear alves]] || ٢٣٠ || ٦ی ئازاری ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Zanear alves|١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠]] || |- | ١١٣ || [[بەکارھێنەر:Muhammad ND|Muhammad ND]] || ١١٥ || ١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Muhammad ND|٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠]] || |- | ١١٤ || [[بەکارھێنەر:Barez Dara|Barez Dara]] || ١٢٤ || ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Barez Dara|٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩]] || |- | ١١٥ || [[بەکارھێنەر:Hershedm96|Hershedm96]] || ١١٩ || ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hershedm96|١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩]] || autopatrolled |- | ١١٦ || [[بەکارھێنەر:Barrazinji|Barrazinji]] || ٥٥٢ || ١١ی تەممووزی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Barrazinji|٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩]] || |- | ١١٧ || [[بەکارھێنەر:Kován|Kován]] || ١٣٧٦ || ٢٧ی ئازاری ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kován|٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩]] || autopatrolled,rollbacker,suppressredirect,uploader |- | ١١٨ || [[بەکارھێنەر:Aminijian|Aminijian]] || ١٣٩٥ || ٢٩ی نیسانی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Aminijian|٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩]] || autopatrolled,suppressredirect |- | ١١٩ || [[بەکارھێنەر:Muhammafb|Muhammafb]] || ١٩٠ || ١٩ی شوباتی ٢٠١٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Muhammafb|١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩]] || |- | ١٢٠ || [[بەکارھێنەر:Roj2006|Roj2006]] || ٢٧٥ || ١ی ئەیلوولی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Roj2006|٢٥ی ئایاری ٢٠١٩]] || |- | ١٢١ || [[بەکارھێنەر:Zhiyar Sp|Zhiyar Sp]] || ٢٤٥ || ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Zhiyar Sp|٢١ی ئازاری ٢٠١٩]] || uploader |- | ١٢٢ || [[بەکارھێنەر:Mhamad rzgar|Mhamad rzgar]] || ١٥٥ || ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Mhamad rzgar|١٤ی ئازاری ٢٠١٩]] || |- | ١٢٣ || [[بەکارھێنەر:Shaxstan|Shaxstan]] || ٦٨٠ || ٢٣ی ئایاری ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Shaxstan|١٠ی ئازاری ٢٠١٩]] || autopatrolled |- | ١٢٤ || [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] || ١٧٤ || ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kurdbuddha|١٠ی شوباتی ٢٠١٩]] || |- | ١٢٥ || [[بەکارھێنەر:Redur Nerway|Redur Nerway]] || ١٩٧ || ٩ی شوباتی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Redur Nerway|١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩]] || |- | ١٢٦ || [[بەکارھێنەر:شنەی ئازادی|شنەی ئازادی]] || ٥٥٧ || ٣٠ی ئابی ٢٠١٨ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/شنەی ئازادی|٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨]] || autopatrolled |- | ١٢٧ || [[بەکارھێنەر:Ghybu|Ghybu]] || ١١٦ || ١٨ی شوباتی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ghybu|٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨]] || autopatrolled,rollbacker,suppressredirect,uploader |- | ١٢٨ || [[بەکارھێنەر:گرووپی قوتابخانە|گرووپی قوتابخانە]] || ٥٢١ || ٢٤ی ئابی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/گرووپی قوتابخانە|٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨]] || |- | ١٢٩ || [[بەکارھێنەر:ماني|ماني]] || ٣١٢ || ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/ماني|١٢ی تەممووزی ٢٠١٨]] || |- | ١٣٠ || [[بەکارھێنەر:میر فه رهاد|میر فه رهاد]] || ٢٩٤ || ١ی تەممووزی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/میر فه رهاد|١٨ی نیسانی ٢٠١٨]] || |- | ١٣١ || [[بەکارھێنەر:Sherwan bajallan|Sherwan bajallan]] || ٣٠٩ || ٩ی نیسانی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Sherwan bajallan|٢٥ی شوباتی ٢٠١٨]] || |- | ١٣٢ || [[بەکارھێنەر:AsosShafeek|AsosShafeek]] || ٢٦٣ || ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AsosShafeek|١٢ی شوباتی ٢٠١٨]] || |- | ١٣٣ || [[بەکارھێنەر:Mudric|Mudric]] || ١٥٠ || ٧ی ئابی ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Mudric|٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧]] || |- | ١٣٤ || [[بەکارھێنەر:Bawar ss|Bawar ss]] || ١٦٧ || ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Bawar ss|٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧]] || |- | ١٣٥ || [[بەکارھێنەر:Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٦٨٢ || ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Twana.ismail|٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧]] || |- | ١٣٦ || [[بەکارھێنەر:Muhammad Othman Maaruf|Muhammad Othman Maaruf]] || ١٦٨ || ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Muhammad Othman Maaruf|٢٤ی شوباتی ٢٠١٧]] || |- | ١٣٧ || [[بەکارھێنەر:Saad sazani|Saad sazani]] || ٢٧١ || ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Saad sazani|٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦]] || |- | ١٣٨ || [[بەکارھێنەر:Delan.jaff|Delan.jaff]] || ٤٤٣ || ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Delan.jaff|١٤ی ئابی ٢٠١٦]] || |- | ١٣٩ || [[بەکارھێنەر:Hamatatlises17|Hamatatlises17]] || ١٢٧ || ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hamatatlises17|١٠ی ئایاری ٢٠١٦]] || |- | ١٤٠ || [[بەکارھێنەر:Rannda|Rannda]] || ٣٣٧٩ || ١ی نیسانی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Rannda|٢٥ی ئازاری ٢٠١٦]] || |- | ١٤١ || [[بەکارھێنەر:Ara Qadir|Ara Qadir]] || ٧٣٧ || ١٩ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ara Qadir|١٥ی ئابی ٢٠١٥]] || |- | ١٤٢ || [[بەکارھێنەر:محمد فاتح حامد|محمد فاتح حامد]] || ٢٠٨ || ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/محمد فاتح حامد|١٠ی شوباتی ٢٠١٥]] || |- | ١٤٣ || [[بەکارھێنەر:Zartoshtkurd|Zartoshtkurd]] || ١٤٣ || ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Zartoshtkurd|١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤]] || |- | ١٤٤ || [[بەکارھێنەر:Zimnako|Zimnako]] || ١٤٢ || ٢٧ی شوباتی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Zimnako|٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤]] || |- | ١٤٥ || [[بەکارھێنەر:Ku&Kurdistan|Ku&Kurdistan]] || ٣٠١ || ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ku&Kurdistan|١٩ی ئابی ٢٠١٤]] || |- | ١٤٦ || [[بەکارھێنەر:Soran kawani|Soran kawani]] || ١١١ || ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Soran kawani|١٢ی ئابی ٢٠١٤]] || |- | ١٤٧ || [[بەکارھێنەر:Jarah Design|Jarah Design]] || ٤٩١ || ٤ی ئازاری ٢٠١٤ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Jarah Design|١١ی نیسانی ٢٠١٤]] || |- | ١٤٨ || [[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١١٣١ || ١٤ی ئابی ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ferxwaz|٦ی نیسانی ٢٠١٤]] || autopatrolled |- | ١٤٩ || [[بەکارھێنەر:Kaywan shirzad|Kaywan shirzad]] || ١٣٢ || ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kaywan shirzad|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣]] || |- | ١٥٠ || [[بەکارھێنەر:Eroe|Eroe]] || ١٣٨ || ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Eroe|١٤ی ئابی ٢٠١٣]] || |- | ١٥١ || [[بەکارھێنەر:Umedm43|Umedm43]] || ١٤٨ || ٢٦ی ئایاری ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Umedm43|٩ی ئازاری ٢٠١٣]] || |- | ١٥٢ || [[بەکارھێنەر:Merkhas|Merkhas]] || ٤٠٣٦ || ١٥ی شوباتی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Merkhas|٢٣ی شوباتی ٢٠١٣]] || |- | ١٥٣ || [[بەکارھێنەر:پێشین|پێشین]] || ١١٧ || ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/پێشین|١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣]] || |- | ١٥٤ || [[بەکارھێنەر:Hevarhendren|Hevarhendren]] || ١٢١ || ١٤ی تەممووزی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Hevarhendren|١٣ی ئابی ٢٠١٢]] || |- | ١٥٥ || [[بەکارھێنەر:Kwrakurd|Kwrakurd]] || ١١٤ || ١٨ی تەممووزی ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kwrakurd|١ی ئابی ٢٠١٢]] || |- | ١٥٦ || [[بەکارھێنەر:Faridfakhri|Faridfakhri]] || ٢١١ || ١٦ی ئایاری ٢٠١٢ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Faridfakhri|٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٢]] || |- | ١٥٧ || [[بەکارھێنەر:Kurdish EAgle|Kurdish EAgle]] || ١١٠ || ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kurdish EAgle|٤ی ئایاری ٢٠١٢]] || |- | ١٥٨ || [[بەکارھێنەر:Barham|Barham]] || ٢٤٨١ || ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Barham|٢٤ی ئازاری ٢٠١٢]] || |- | ١٥٩ || [[بەکارھێنەر:Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٥٤٤ || ١٨ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Cyrus abdi~ckbwiki|١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١]] || |- | ١٦٠ || [[بەکارھێنەر:سوران كفرى|سوران كفرى]] || ١٢١ || ١٥ی تەممووزی ٢٠١٠ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/سوران كفرى|١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١]] || |- | ١٦١ || [[بەکارھێنەر:Bahoz|Bahoz]] || ١١٨ || ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Bahoz|٤ی ئەیلوولی ٢٠١١]] || |- | ١٦٢ || [[بەکارھێنەر:Ahmed-shaqlawa|Ahmed-shaqlawa]] || ١٧٩ || ٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ahmed-shaqlawa|١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠]] || |- | ١٦٣ || [[بەکارھێنەر:Ferhad y|Ferhad y]] || ١٧٢ || ١٣ی ئابی ٢٠٠٩ || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ferhad y|٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩]] || |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 2rapnzdmy1lx3vma8wg7vtyvfs1ij6r 0 245220 1613984 1444210 2026-08-01T09:57:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613984 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێچ دی ئێم''' یان '''ڕووکاری ماڵتیمیدیای ڕوونی بەرز''' ({{بە ئینگلیزی |HDMI}}) [[تەکنۆلۆژیا]]یەکی بەکارھێنراوی بەرفراوانە بۆ گواستنەوەی نیشانەی دەنگی و ڤیدیۆیی کوالێتی بەرز لە نێوان [[ئامێر]]ەکاندا. بووەتە ستاندارد بۆ بەستنەوەی ئامێرە جۆراوجۆرەکانی وەک [[تەلەڤیزیۆن]] و کارپێکەری کایە و بلوڕەی پلەیەر و [[کۆمپیوتەر]] بە شاشەکانی وەک «مۆنیتەر و پرۆژێکتۆر».<ref name="HDMIFAQ">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hdmi.org/learningcenter/faq.aspx|سەردێڕ=HDMI FAQ|بڵاوکەرەوە=HDMI.org|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180222200543/https://www.hdmi.org/learningcenter/faq.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێک لە سوودە سەرەکییەکانی ئێچ دی ئێم ئای توانای گواستنەوەی ھەردوو نیشانەی دەنگی و ڤیدیۆیە لە ڕێگەی یەک کێبڵەوە، ئەمەش پرۆسەی پەیوەندیکردن ئاسان دەکات و شلۆقی کەم دەکاتەوە.<ref>{{cite press release |url=http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030905.aspx |title=The First HDMI Consumer Electronics Products Debut at Cedia 2003 |publisher=HDMI.org |location=[[Indianapolis|Indianapolis, IN]] |date=September 5, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423034006/http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030905.aspx |archive-date= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |url-status=dead |access-date=August 17, 2022 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190601232009/https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030905.aspx }}</ref> ئەمەش وای لێدەکات ببێتە چارەسەرێکی گونجاو و کارا بۆ سیستمی کات بەسەربردنی ماڵەوە و ڕێکخستنە بینراو و بیستراوەکانی پیشەیی.<ref name="HDMIAdopters">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HDMI Adopters and Founders|ناونیشان=http://www.hdmi.org/learningcenter/adopters_founders.aspx|وێبگە=HDMI|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120801061524/http://www.hdmi.org/learningcenter/adopters_founders.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="HDMI1.3a">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.microprocessor.org/HDMISpecification13a.pdf|سەردێڕ=High-Definition Multimedia Interface Specification 1.3a|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=HDMI Licensing, LLC|via=Microprocessor.org|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305072940/http://www.microprocessor.org/HDMISpecification13a.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=mdy-all}}</ref> ئێچ دی ئێم ئای پشتگیری لە ڕوونی ڤیدیۆیی بەرز دەکات، لەوانە ٧٢٠ پی، ١٠٨٠ ئای، و ١٠٨٠ پی، ھەروەھا ڕوونی فۆڕ کەی و تەنانەت ئەیت کەی بە نوێترین ستانداردەکانی ئێچ دی ئێم ئای.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.dpreview.com/news/0602/06022402samsungl85.asp |سەردێڕ=Samsung Camera Releases New High-Performance Digimax L85 Featuring World's First High Definition Multimedia Interface |بڵاوکەرەوە=dpreview.com |نووسەر=Samsung |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨ |archive-date=٢٤ی نیسانی ٢٠٠٨ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424073527/http://www.dpreview.com/news/0602/06022402samsungl85.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.usa.canon.com/templatedata/pressrelease/20070131_hv20.html |سەردێڕ=Canon's new feature-packed HV20 HD camcorder expands high definition camcorder capabilities and choices for consumers |بڵاوکەرەوە=Canon |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190303120840/https://www.usa.canon.com/templatedata/pressrelease/20070131_hv20.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش ڕێگە بە وێنەی ڕوون و تیژ و ڕەنگی زیندوو دەدات، و ھەروەھا ئەزموونی بینین بۆ بەکارھێنەران بەرز دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=About DCP |بڵاوکەرەوە=Digital Content Protection LLC |ناونیشان=http://www.digital-cp.com/about_dcp |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> جگە لە ڤیدیۆ، ئێچ دی ئێم ئای پشتگیری لە فۆرماتە دەنگییە جیاوازەکانیش دەکات، لەوانە ستێریۆی پاڵەپەستۆنەکراو و دەنگی فرە کەناڵی، ھەروەھا فۆرماتە پێشکەوتووەکانی وەک "دۆڵبی تروو ئێچ دی، تروو ئێچ دی و دی تی ئێس-ئێچ دی ماستەر ئودیۆ". ئەمەش دڵنیای دەدات لەوەی بەکارھێنەران دەتوانن چێژ لە دەنگی کوالێتی بەرز وەربگرن بۆ ھاوڕێیەتی ناوەڕۆکی ڤیدیۆیی ڕوونی بەرزیان.<ref name="HDMIpart1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=HDMI&nbsp;– A Digital Interface Solution |بڵاوکەرەوە=HDTV Magazine |ناونیشان=http://www.hdtvmagazine.com/articles/2006/07/hdmi_part_1_-_a.php |نووسەر=Rodolfo La Maestra |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160530220657/http://www.hdtvmagazine.com/articles/2006/07/hdmi_part_1_-_a.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="HDMIWGpaper">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=HDMI{{Snd}} Presentation for the HDMI Working Group |نووسەر=Michael Stelts |بڵاوکەرەوە=Copy Protection Technical Working Group |ناونیشان=http://www.hdmi.org/pdf/HDMI_CPTWG_4-17-02.PDF |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160106223845/http://www.hdmi.org/pdf/HDMI_CPTWG_4-17-02.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێکی تر لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی ئێچ دی ئێم ئای پشتگیریکردنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو وەک ڤیدیۆی سێ ڕەھەندی، ئێچ دی ئاڕ (ھای داینامیک ڕەینج)، و ئەی ئاڕ سی (ئودیۆ ڕیترن چەناڵ). ئەم تایبەتمەندیانە بەکارھێنەران دەتوانن ناوەڕۆکی سێ ڕەھەندی گەورە و باشترکردنی کۆنتراست و ڕەنگ لە ناوەڕۆکی ئێچ دی ئاڕ و توانای ناردنی دەنگ لە شاشەیەکەوە بۆ وەرگرێکی ئەی ڤی یان دەنگی بار لە ڕێگەی یەک کێبڵی ئێچ دی ئێم ئایەوە ئەزموون بکەن.<ref name="HDMI2007WhitePaper">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=White Paper&nbsp;– HDMI: The Digital Display Link |بڵاوکەرەوە=Silicon Image |ناونیشان=http://www.hdmi.org/pdf/whitepaper/SilicaonImageHDMIWhitePaperv73(2).pdf |نووسەر=Bob O'Donnell |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160106223845/http://www.hdmi.org/pdf/whitepaper/SilicaonImageHDMIWhitePaperv73(2).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Alen Koebel |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٣|سەردێڕ=DVI and HDMI: Digital A/V Interfaces for A New Age |journal=Widescreen Review |issue=69 |پەڕە=٦٤|ناونیشان=http://www.widescreenreview.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|وتەگێڕانەوە=When HDCP is added to DVI, the result is often called "DVI+HDCP." When this is used on an HDTV, HD monitor or set-top box, a further standard is usually applied: IEA/CEA-861 (currently 861-B)...the interface is commonly known as DVI-HDTV.}}</ref> کێبڵەکانی ئێچ دی ئێم ئای بە وەشانی جیاواز دێن، ھەر وەشانێک توانا و تایبەتمەندی جیاواز پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Silicon Image Opens HDMI Authorized Testing Center |بڵاوکەرەوە=HDMI.org |ناونیشان=http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030626.aspx |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160413200738/http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030626.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ نموونە ئێچ دی ئێم ئای ٢٬١ نوێترین وەشانە، پشتگیری بۆ ڕوونی بەرزتر، ڕێژەی نوێبوونەوەی بەرزتر، ڕێژەی نوێبوونەوەی گۆڕاو (VRR) بۆ یاریکردن، کەناڵی گەڕانەوەی دەنگی بەرزکراوە (eARC) و زۆر شتی تر پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Silicon Image Expands HDMI and PanelLink Cinema Testing Operations to China |بڵاوکەرەوە=HDMI.org |ناونیشان=http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20051121.aspx |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314101922/http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20051121.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گرنگە وەشانی گونجاوی کێبڵی ئێچ دی ئێم ئای بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی سوودی تەواو لە تواناکانی ئامێرە بەستراوەکان وەربگریت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Philips opens first Authorized Test Center in Europe for HDMI compliance testing |بڵاوکەرەوە=HDMI.org |ناونیشان=https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20050525.aspx |ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190303120951/https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20050525.aspx |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Philips Sets Up India's First HDMI Authorized Testing Center |بڵاوکەرەوە=HDMI.org |ناونیشان=http://www.hdmi.org/press/press_release.aspx?prid=91 |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160413200509/http://www.hdmi.org/press/press_release.aspx?prid=91 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جگە لەوەش، ئێچ دی ئێم ئای لەگەڵ ئێچ دی سی پی (ھای-باندویت دیجیتاڵ کۆنتێنت پرۆتێکشن) دەگونجێت، کە دڵنیای دەدات لەوەی کە ناوەڕۆکی مافی کۆپیکردن لە دووبارەکردنەوە و دابەشکردنی بێ مۆڵەت پارێزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=HDCP{{Snd}} the FTA broadcasters' perspective |بڵاوکەرەوە=EBU Technical Review |ناونیشان=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_312-evain_hdcp.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091009103933/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_312-evain_hdcp.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |نووسەر=Jean-Pierre Evain |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=DVI and HDMI Connections and HDCP Explained |بڵاوکەرەوە=Secrets of Home Theater and High Fidelity |ناونیشان=http://www.hometheaterhifi.com/volume_11_4/feature-dvi-hdmi-hdcp-connections-11-2004.html |نووسەر=Brian Weatherhead |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The HDMI future |بڵاوکەرەوە=Secrets of Home Theater and High Fidelity |ناونیشان=http://broadcastengineering.com/infrastructure/broadcasting_hdmi_future/ |نووسەر=Paul Mcgoldgrick |ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071113201537/http://broadcastengineering.com/infrastructure/broadcasting_hdmi_future/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |df=mdy-all}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Testing your High Definition embedded devices using the HDMI Version 1.3 specification |بڵاوکەرەوە=Audio Design Line |ناونیشان=http://www.audiodesignline.com/howto/202803907 |نووسەر=Evan Sun |ڕێکەوت=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120720054039/http://www.audiodesignline.com/howto/202803907 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش گرنگە بۆ دروستکەر و دابەشکەرانی ناوەڕۆک بۆ پاراستنی مافی خاوەندارێتی فیکری خۆیان؛ بۆیە ئێچ دی ئێم ئای بووەتە تەکنەلۆژیایەکی بنەڕەتی بۆ بەستنەوەی ئامێرە بینراو و بیستراوەکان و گەیاندنی ناوەڕۆکی دەنگی و ڤیدیۆیی کوالێتی بەرز. وەرگرتنی بەربڵاو و پەرەسەندنی بەردەوامی بە تایبەتمەندی و توانای نوێ، وای لێدەکات ببێتە چارەسەرێکی گشتگیر و متمانەپێکراو بۆ ھەردوو بەرنامەی بەکاربەر و پیشەیی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Authorized Test Centers |بڵاوکەرەوە=HDMI.org |ناونیشان=http://www.hdmi.org/manufacturer/authorized_test_centers.aspx |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160426002820/http://www.hdmi.org/manufacturer/authorized_test_centers.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ بەردەوامبوونی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، پێدەچێت ئێچ دی ئێم ئای بەردەوام بێت لە ڕۆڵێکی گرنگ لە گواستنەوەی ناوەڕۆکی مالتیمیدیادا.<ref name="HDMIIn-Stat"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=HDMI Gaining as DVI Heads for a Slide |بڵاوکەرەوە=instat.com |ناونیشان=http://www.instat.com/newmk.asp?ID=1558 |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070808075706/http://www.instat.com/newmk.asp?ID=1558 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠٠٧ |df=mdy-all}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Silicon Image Inc&nbsp;– SIMG Annual Report |بڵاوکەرەوە=Edgar Online |ناونیشان=http://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231028234232/https://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەلەڤیزیۆن|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر|زانست|کایەی ڤیدیۆیی}} {{پۆلی کۆمنز|HDMI}} [[پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:تێپەڕگە زنجیرەیییەکان]] [[پۆل:تەکنۆلۆژیای تەلەڤیزیۆن]] [[پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن]] nnr0dghli6lcm62sghi191o7bpplwkm 1 245270 1613985 1322159 2026-08-01T09:58:00Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613985 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٥ بەستەری دەرەکیی [[ئێچ دی ئێم ئای]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1138437 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180222200543/https://www.hdmi.org/learningcenter/faq.aspx بۆ http://www.hdmi.org/learningcenter/faq.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120801061524/http://www.hdmi.org/learningcenter/adopters_founders.aspx بۆ http://www.hdmi.org/learningcenter/adopters_founders.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190303120840/https://www.usa.canon.com/templatedata/pressrelease/20070131_hv20.html بۆ http://www.usa.canon.com/templatedata/pressrelease/20070131_hv20.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160530220657/http://www.hdtvmagazine.com/articles/2006/07/hdmi_part_1_-_a.php بۆ http://www.hdtvmagazine.com/articles/2006/07/hdmi_part_1_-_a.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160106223845/http://www.hdmi.org/pdf/HDMI_CPTWG_4-17-02.PDF بۆ http://www.hdmi.org/pdf/HDMI_CPTWG_4-17-02.PDF زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160106223845/http://www.hdmi.org/pdf/whitepaper/SilicaonImageHDMIWhitePaperv73(2).pdf بۆ http://www.hdmi.org/pdf/whitepaper/SilicaonImageHDMIWhitePaperv73(2).pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160413200738/http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030626.aspx بۆ http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030626.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160314101922/http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20051121.aspx بۆ http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20051121.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190303120951/https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20050525.aspx بۆ https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20050525.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160413200509/http://www.hdmi.org/press/press_release.aspx?prid=91 بۆ http://www.hdmi.org/press/press_release.aspx?prid=91 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20091009103933/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_312-evain_hdcp.pdf بۆ http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_312-evain_hdcp.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20120720054039/http://www.audiodesignline.com/howto/202803907 بۆ http://www.audiodesignline.com/howto/202803907 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160426002820/http://www.hdmi.org/manufacturer/authorized_test_centers.aspx بۆ http://www.hdmi.org/manufacturer/authorized_test_centers.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070808075706/http://www.instat.com/newmk.asp?ID=1558 بۆ http://www.instat.com/newmk.asp?ID=1558 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231028234232/https://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx بۆ http://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٥٩، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٨ بەستەری دەرەکیی [[ئێچ دی ئێم ئای]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1322158 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/learningcenter/faq.aspx *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190601232009/https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030905.aspx بۆ http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030905.aspx زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/learningcenter/adopters_founders.aspx *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305072940/http://www.microprocessor.org/HDMISpecification13a.pdf بۆ http://www.microprocessor.org/HDMISpecification13a.pdf زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.usa.canon.com/templatedata/pressrelease/20070131_hv20.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdtvmagazine.com/articles/2006/07/hdmi_part_1_-_a.php *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/pdf/HDMI_CPTWG_4-17-02.PDF *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/pdf/whitepaper/SilicaonImageHDMIWhitePaperv73(2).pdf *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20030626.aspx *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/press/pr/pr_20051121.aspx *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.hdmi.org/press/pr/pr_20050525.aspx *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/press/press_release.aspx?prid=91 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_312-evain_hdcp.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071113201537/http://broadcastengineering.com/infrastructure/broadcasting_hdmi_future/ بۆ http://broadcastengineering.com/infrastructure/broadcasting_hdmi_future/ زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.audiodesignline.com/howto/202803907 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.hdmi.org/manufacturer/authorized_test_centers.aspx *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.instat.com/newmk.asp?ID=1558 *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231028234232/https://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx بۆ http://sec.edgar-online.com/silicon-image-inc/10-k-annual-report/2007/03/01/Section3.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٥٢، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئێچ دی ئێم ئای]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613984 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080424073527/http://www.dpreview.com/news/0602/06022402samsungl85.asp بۆ http://www.dpreview.com/news/0602/06022402samsungl85.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٥٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) qbbfbuo7o5w52y98z4hr47yf662jdf4 0 245582 1613918 1605149 2026-08-01T05:47:16Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613918 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا''' ( '''SCCA''' ) یانەیەکی قازانج نەویستە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SCCA tax filings by year|ناونیشان=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/60679726|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=ProPublica}}</ref> بۆ ئۆتۆمبێلی ئەمریکی و دەزگایەکی سزادەر کە پشتگیری لە پێشبڕکێی ڕێگاوبان و گردبوونەوە و ئۆتۆکرۆس دەکات لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، لە ساڵی ١٩٤٤ دامەزراوە و چەندین بەرنامە بۆ هەردوو پێشبڕکێکاری ئاماتۆر و پیشەگەر بەڕێوەدەبات. == مێژوو == ئێس سی سی ئەی ڕەگ و ڕیشەی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ یانەی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل لە ئەمریکا (نابێت لەگەڵ زنجیرە ئۆتۆمبێلە ستۆکەکانی ئێستا بە هەمان ناو تێکەڵ بکرێت). کۆمپانیای (ARCA) لە ساڵی ١٩٣٣ لەلایەن براکانی [https://revsinstitute.org/about-the-institute/history/ مایڵز] و سام کۆلیێر دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٤١ لە سەرەتای [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانی دووەمدا]] هەڵوەشایەوە . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jaslow|یەکەم=Russell|سەردێڕ=The Ardent Alligator and The 1949 Watkins Glen Grand Prix|ناونیشان=http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100311020855/http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=Auto Racing History}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311020855/http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml |date=١١ی ئازاری ٢٠١٠ }}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The History of VIR and Road Racing|ناونیشان=http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100612062740/http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Virginia International Raceway]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612062740/http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html |date=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠ }}</ref> (SCCA) لە ساڵی ١٩٤٤ وەک گروپێکی ئارەزومەند پێکهێنرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Welty|یەکەم=Richard|سەردێڕ=Introduction to the SCCA|ناونیشان=http://www.na-motorsports.com/Organizations/SCCA/Introduction.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=North American Motorsports Pages|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221002042939/http://www.na-motorsports.com/Organizations/SCCA/Introduction.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> (SCCA) لە ساڵی ١٩٤٨ بە یەکەمین پێشبڕکێی گەورەی واتکینز گلێن دەستیکرد بە سزادانی پێشبڕکێی ڕێگاوبان. کامیرۆن ئارگێتسینگەر ، ئەندامی SCCA و ئارەزومەندێکی ناوخۆیی کە دواتر بوو بە بەڕێوەبەری پێشبڕکێی پڕۆ و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری SCCA، یارمەتی ڕێکخستنی چالاکییەکەی دا بۆ ئێس سی سی ئەی. لە ساڵی ١٩٥١، پاڵەوانێتی نیشتمانی ئۆتۆمبێلی وەرزشی SCCA لە ڕووداوە گەورەکانی ئێستا لە سەرانسەری وڵاتدا پێکهێنرا، لەوانە واتکینز گلێن، پێبل بیچ و ئێلخارت لەیک . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Krejčí|یەکەم=Martin|سەردێڕ=SCCA National Sports Car Championship 1951|ناونیشان=http://wsrp.ic.cz/nationals1951.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111115065924/http://wsrp.ic.cz/nationals1951.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=Racing Sports Cars}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115065924/http://wsrp.ic.cz/nationals1951.html |date=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ }}</ref> زۆرێک لە بۆنە سەرەتاییەکانی (ئێس سی سی ئەی ) لە بنکە بەکارنەهێنراوەکانی هێزی ئاسمانی بەڕێوەچوون، کە بە یارمەتی جەنەڕاڵ هێزی ئاسمانی کورتیس لیمای ڕێکخرابوو، کە ئارەزومەندێکی بەناوبانگی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلی وەرزشی بوو. لیمای ئاسانکارییەکانی بنکەکانی فەرماندەیی ئاسمانی ستراتیژی بە قەرز داوە بۆ بەکارهێنانی (SCCA؛ SCCA) زۆر پشتی بەم شوێنانە بەستبوو لە سەرەتای و ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٥٠ لە کاتی گواستنەوە لە پێشبڕکێی سەر شەقامەکانەوە بۆ بازنەی هەمیشەیی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=SCCA Announces 2007 Hall of Fame Class|ناونیشان=http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061205225745/http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205225745/http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729 |date= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ }}</ref> تا ساڵی ١٩٦٢ ئیس سی سی ئەی ئەرکی بەڕێوەبردنی قۆناغەکانی پاڵەوانێتی جیهانی سپۆرتسکاری ئەمریکای لە یارییەکانی دەیتۆنا ، سێبرینگ ، بریجهامپتۆن و واتکینز گلێن پێسپێردرا. هەروەها یانەکە بەشداری لە پێشبڕکێی [[فۆرمولا یەک|فۆرمۆلا یەک]] لە ئەمریکادا کردووە . جۆن بیشۆپ بەڕێوەبەری جێبەجێکاری SCCA یارمەتی دروستکردنی زنجیرەی پاڵەوانێتی پێشبڕکێی ڕێگاوبانی ئەمریکای دا بۆ ئۆتۆمبێلە وەرزشییەکانی گروپی حەوتەم بۆ وەرگرتنەوەی ئەو پێشبڕکێیانەی کە لەلایەن پاڵەوانێتی پێشبڕکێی ڕێگاوبانی USAC ی ڕکابەرەوە ئەنجامدرابوون. هەروەها بیشۆپ ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە دامەزراندنی زنجیرەی SCCA Trans-Am و زنجیرەی( SCCA/ CASC Can-Am ).لە ساڵی ١٩٦٩ گرژی و شەڕی ناوخۆیی لەسەر سەربەخۆیی پرۆ ڕیسێنگ بووە هۆی ئەوەی بیشۆپ دەستی لەکاربکێشێتەوە و یارمەتی پێکهێنانی کۆمەڵەی نێودەوڵەتی وەرزشی ماتۆڕ بدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gousseau|یەکەم=Alexis|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=A tribute to John Bishop|ناونیشان=http://alex62.typepad.com/imsablog/2006/04/a_tribute_to_jo.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|وێبگە=IMSAblog|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110724080105/http://alex62.typepad.com/imsablog/2006/04/a_tribute_to_jo.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پێشبڕکێی سزا دراو == === پێشبڕکێی پیشەیی === [[پەڕگە:12_Ty_Dillon_TA2_2014_TransAm_Road_America.jpg|وێنۆک| ئۆتۆمبێلی ترانس ئەم لە کۆمپانیای تای دیلۆن]] ئێس سی سی ئەی لە ساڵی ١٩٦٢ سیاسەتی ئاماتۆرەکانی وەلا نا و دەستی کرد بە سزادانی پێشبڕکێی پیشەگەرانە. <ref>[http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ 70 years of the SCCA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201195148/http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ |date= ١ی شوباتی ٢٠١٤ }} - Racer Magazine, 30 January 2014</ref> لە ساڵی ١٩٦٣ پاڵەوانێتی پێشبڕکێی ڕێگاوبانی ئەمریکا پێکهێنرا. لە ساڵی ١٩٦٦ جامی چالێنجەکەی کەنەدی-ئەمریکی (Can-Am) بۆ ئۆتۆمبێلە وەرزشییەکانی گروپی حەوتەم دروستکرا. هەروەها زنجیرەی ترانس ئەم بۆ ئۆتۆمبێلی پۆنی لە ساڵی ١٩٦٦ دەستی پێکرد. ئەمڕۆ کۆمپانیای Trans-Am ڕێساکانی پۆلی (GT-1) بەکاردەهێنێت، کە دەرفەت دەدات بە شۆفێرانی ئاماتۆر بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی پیشەیی پێشبڕکێ بکەن. زنجیرەیەکی پیشەیی بۆ ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێی تایەی کراوە لە ساڵی ١٩٦٧ بە ناوی پاڵەوانێتی SCCA Grand Prix ناسێندرا. <ref>[http://www.myf5000.com/files/67_69.pdf ''1967 SCCA Grand Prix Championship Review, myf5000.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011084418/https://www.myf5000.com/files/67_69.pdf |date=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ }}.</ref> پاشان ئەم زنجیرەیە بە ناوی جیاوازەوە بەڕێوەچوو تا پاڵەوانێتی فۆرمۆلا 5000ی SCCA/USAC لە ساڵی ١٩٧٦ . زنجیرەکانی ئێستا کە لەلایەن ئێس سی سی ئەی سزا دراون بریتین لە (Trans Am, GT World Challenge America بۆ GT و ئۆتۆمبێلی گەشتیاری, Global MX-5 Cup, F2000 Championship Series, F1600 Championship Series و Atlantic Championship Series). هەروەها کۆمپانیای (SCCA Pro Racing) زنجیرەی پیشەیی بۆ هەندێک پۆلی ئاماتۆر وەکو Spec Racer Ford Pro و Formula Enterprises Pro گەمارۆداوە. هەروەها کۆمپانیای (SCCA Pro Racing) لە سەردەمی خۆیدا جامی ڤۆڵکسواگن جێتا تی دی ئای سزادا. === پێشبڕکێی یانەکان === [[پەڕگە:2013_SCCA_National_Championship_Runoffs_B_Spec_winner_Charlie_James.jpg|وێنۆک| براوەی دووەمی پاڵەوانێتی نیشتمانی B Spec چارلی جەیمس بە ئۆتۆمبێلی Mini]] پرۆگرامی پێشبڕکێی یانەکان بەشێکی پێشبڕکێی ڕێگاوبانییە کە شۆفێران لەسەر ڕێڕەوی پێشبڕکێی تایبەت یان لەسەر بازنەی کاتی شەقامەکان پێشبڕکێ دەکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Club Racing|ناونیشان=http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100526032957/http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032957/http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1 |date=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠ }}</ref> ڕکابەرەکان پێویستیان بە مۆڵەتی پێشبڕکێی ناوچەیی یان نیشتمانی هەیە. هەردوو ئۆتۆمبێلی بەرهەمهێنانی دەستکاریکراو (لە ئۆتۆمبێلی دەستکاریکراوی سووکەوە کە تەنها ئامێری سەلامەتی زیادەیان هەیە تا ئۆتۆمبێلی دەستکاریکراوی زۆر کە تەنها شێوەی بنەڕەتی ئۆتۆمبێلی ئەسڵی دەهێڵێتەوە) و ئۆتۆمبێلی دیزاینکراو لە سفرەوە " فۆرمۆلە " و " پێشبڕکێکاری وەرزشی " دەتوانرێت لە یانە بەکاربهێنرێت پێشبڕکێ. زۆربەی بەشداربووانی پرۆگرامی پێشبڕکێی یانەکان ئاماتۆرێکی بێ مووچەن، بەڵام هەندێکیان دەچنە سەر پیشەی پێشبڕکێی پیشەگەرانە. هەروەها یانەکە سەرچاوەی کرێکارانی پێشبڕکێیە لە هەموو پسپۆڕییەکان. پاڵەوانێتی ساڵانەی نیشتمانی بۆ پێشبڕکێی یانەکان پێی دەوترێت SCCA National Championship Runoffs و لە ڕێڕەوی پێشبڕکێی نێودەوڵەتی ڕیڤەرسایید (1964، 1966، 1968)، ڕێڕەوی خێرای نێودەوڵەتی دایتۆنا (1965، 1967، 1969، 2015)، ڕۆد ئەتلەنتا (1970-1993) بەڕێوەچووە. ، کۆرسی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ناوەڕاستی ئۆهایۆ (1994–2005، 2016)، هارتلاند پارک تۆپێکا (2006–2008)، ڕۆد ئەمریکا (2009-2013، 2020)، مازدا ڕەیس وەی لاگونا سێکا (2014)، و ئیندیاناپۆلیس مۆتۆری سپیدوەی (2017). لە ساڵی ٢٠١٨دا، یارییەکانی دووەم دەگەڕێنەوە بۆ ڕۆژئاوا بۆ ڕێڕەوی پێشبڕکێی سۆنۆما. لە ساڵی ٢٠١٩دا پێشبڕکێکە لە ڕێگای پێشبڕکێی نێودەوڵەتی ڤێرجینیا بەڕێوەدەچێت کە ڕێڕەوێکە کە هەرگیز پێشبڕکێکە تێیدا ئەنجام نەدراوە. لە 15ی حوزەیرانی 2018 ڕاگەیەندرا کە یارییەکانی دووەم دەگەڕێنەوە بۆ ڕۆد ئەمریکا لە ساڵی 2020. لە 25ی ئایاری 2019، کۆتایی هەفتەی 2019ی ئیندیاناپۆلیس 500، SCCA ڕایگەیاند کە دەگەڕێنەوە بۆ ئیندیاناپۆلیس مۆتۆری سپیدوەی لە ساڵی 2021. SCCAی ئێستا خاوەنی ژمارەی پێوانەیی جێری هانسنە، (خاوەنی پێشووی ڕێگای پێشبڕکێی نێودەوڵەتی براینێرد)، کە بیست و حەوت پاڵەوانێتی نیشتمانی بەدەستهێناوە. [[پەڕگە:FormulaVee2010SCCARunnoffsWinner17RickShields.jpg|وێنۆک| ئۆتۆمبێلی فۆرمۆلا ڤی لە کۆمپانیای ڕیک شیڵدز]] ==== پۆلەکانی گروپی فۆرمۆلەی SCCA Majors ==== حەوت پۆلی نیشتمانی گروپی فۆرمۆلا بریتین لە فۆرمۆلا ئەتڵەنتیک (FA)، فۆرمۆلا کۆنتینێنتاڵ (FC)، فۆرمۆلا ئینتەرپڕایز ٢ (FE2)، فۆرمۆلا F (FF)، فۆرمۆلا ڤی (FV)، فۆرمۆلا X (FX)، و فۆرمۆلا ٦٠٠ ( F600). === ئۆتۆکرۆس (سۆلۆ) === بەرنامەی ئۆتۆکرۆس بە ناوی "سۆلۆ" ناوزەد کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Solo|ناونیشان=https://www.scca.com/pages/autocross|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}}</ref> لە یەک کاتدا تا چوار ئۆتۆمبێل لەسەر کۆرسێک دەڕۆن کە بە کونەکانی هاتوچۆ لەسەر ڕوویەکی گەورەی قیرتاو کراو داڕێژراوە، وەک شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل یان ڕێڕەوی فڕینی فڕۆکەخانە، بەبێ ئەوەی دەستوەردان لە یەکتر بکەن. پێشبڕکێکان لەسەر ئاستی ناوچەیی و بەشی و نیشتمانی بەڕێوەدەچن. پاڵەوانێکی نیشتمانی لە هەر پۆلێکدا لە پاڵەوانێتی نیشتمانی (بەزۆری بە "نیشتیمانی" ناودەبرێت) دیاری دەکرێت کە لە مانگی ئەیلولدا بەڕێوەدەچێت. لە ساڵی ٢٠٠٩، یانەی سۆلۆ ناسیۆناڵز ڕووی لە فڕۆکەخانەی لینکۆڵن لە شاری لینکۆڵن لە ویلایەتی نەبراسکا کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=SCCA Solo National Championships Move to Lincoln|ناونیشان=http://scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100107070320/http://www.scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107070320/http://www.scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521 |date= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ }}</ref> بۆنە تاکەکەسییەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی بە ناوی "گەشتی پاڵەوانێتی" و "گەشتی یارییەکان" بە درێژایی وەرزی پێشبڕکێکان بەڕێوەدەچن. هەروەها SCCA بۆنە و ئاهەنگەکانی ئاستی نیشتمانی بە شێوەیەکی جێگرەوە بە ناوی "ProSolo" ئەنجام دەدات. لە پرۆسۆلۆدا دوو ئۆتۆمبێل لە یەک کاتدا لە کۆرسەکانی وێنەی ئاوێنەدا کێبڕکێ دەکەن بە دەستپێکردنی شێوازی پێشبڕکێی دراگ ، تەواو لەگەڵ کاردانەوە و جارەکانی ٦٠ پێ. پاشان براوەی پۆلەکان و پاڵاوتنەکانی تر (بە پشتبەستن بە جیاوازی کات لە بەرامبەر براوەی پۆل) لە خولێکی دەرچوون بۆ کەمئەندامان کە پێی دەوترێت "تەحەدا" ڕکابەری دەکەن. خاڵەکان لە هەردوو پێشبڕکێی پۆل و چالێنجدا دەبەخشرێن، هەروەها پاڵەوانێکی ساڵانە لە هەموو مانگی ئەیلولدا لە پێشبڕکێی کۆتایی پرۆسۆلۆ لە شاری لینکۆڵن لە ویلایەتی نەبراسکا تاجی سەر دەکرێت. === گردبوونەوە === [[پەڕگە:Rim_Of_The_World_Rally,_2004,_Super_Special_Stage6.jpg|وێنۆک| ڕیمی ئۆتۆمبێلی ڕالی جیهانی لە تابۆر و پۆینتەر لە ساڵی ٢٠٠٤]] SCCA سزای ڕووداوەکانی "RallyCross" دەدات، هاوشێوەی ئۆتۆکرۆس، بەڵام لەسەر ڕێڕەوێکی قیرتاو نەکراو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rallycross|ناونیشان=http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100628082544/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628082544/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47 |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠ }}</ref> SCCA ProRally زنجیرەیەکی نیشتمانی بوو بۆ گردبوونەوەی ئەدای هاوشێوەی پاڵەوانێتی جیهانی ڕالی . لە کۆتایی وەرزی ٢٠٠٤دا SCCA ProRally و ClubRally ی لابرد. ڕێکخراوێکی نوێ بە ناوی Rally America, هەردوو زنجیرەکەی هەڵگرت لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە. گردبوونەوەی ڕێگاوبان لەسەر ڕێگا کراوە و گشتیەکان بەڕێوەدەچێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Road Rally|ناونیشان=http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100630115507/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630115507/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ }}</ref> ئەمانە پێشبڕکێ نین بە مانای خێرایی، بەڵکو ڕەگەزێکی وردبینی و گەشتکردنن. مەبەست لێی لێخوڕینە لە کاتی خۆیدا، گەیشتن بە بازگەکان بە بڕی گونجاوی کاتە تێپەڕبووەکان لە بازگەی پێشووەوە. ڕکابەرەکان نازانن بازگەکان لە کوێن. === تاقیکردنەوەکانی کات === لە ساڵانی ڕابردوودا، SCCA هەندێک لە ڕووداوە خێراترەکانی لە ژێر بانەری تاقیکردنەوە کاتییەکان فراوانتر و ڕێکخستەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Club Racing: Time Trials|ناونیشان=http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100224222438/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Sports Car Club of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224222438/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37 |date=٢٤ی شوباتی ٢٠١٠ }}</ref> لەوانە ئەزموونی لێخوڕینی ئەدای ("PDX")، تاقیکردنەوەکانی یانەکان، تاقیکردنەوەکانی ڕێڕەو، و ڕووداوەکانی سەرکەوتن بەسەر گردەکاندا . ڕووداوەکانی PDX ڕووداوەکانی جۆری HPDE ی ناڕکابەرین و پێکدێن لە فێربوونی شۆفێر و فێربوونی پۆلی کۆنترۆڵکردنی ئۆتۆمبێل کە لەگەڵ فێرکاری لەسەر ڕێڕەو تێکەڵکراوە. == کۆنفرانس و دابەشبوون و هەرێمەکان == SCCA لە شەش کۆنفڕانس و نۆ بەش و 115 هەرێمدا ڕێکخراوە، هەریەکەیان بۆنە لەو بوارەدا ڕێکدەخەن بۆ ئەوەی بۆنە و ئاهەنگەکان زیاتر دەستڕاگەیشتن بە خەڵک لە سەرتاسەری وڵاتدا. ژمارەی بەشەکان لە دوای دامەزراندنی SCCA زیادی کردووە. باکووری زەریای هێمن و باشووری زەریای هێمن وەک یەک بەشی کەنارەکانی زەریای هێمن دەستیان پێکرد تا لە ساڵی ١٩٦٦ دابەشبوون. بەشی شاخی ڕۆکی دابەشبوونێکی تاڕادەیەک ئەم دواییە. بەشی دەریاچە گەورەکان لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٦ لە بەشی ناوەندی جیا بووەوە. {| class="wikitable" |+ style="caption-side:top; font-weight:bold; background-color:#000066; color:#FFFFFF; " |{{گەورە٢|SCCA Divisions}} !Conference !Division !Territory |- |Northeast |Northeast |[[کۆنێتیکت|Connecticut]], [[دێلاوێر|Delaware]], [[مەین|Maine]], [[مێریلەند|Maryland]], [[ماساچووسیتس|Massachusetts]], [[نیوھەمپشیر|New Hampshire]], [[نیوجێرزی|New Jersey]], [[نیویۆرک (ویلایەت)|New York]], [[پێنسیلڤانیا|Pennsylvania]], [[ڕۆد ئایلەند|Rhode Island]], [[ڤێرمۆنت|Vermont]], and Northern [[ڤیرجینیا|Virginia]] |- |Southeast |Southeast |[[ئەلاباما|Alabama]], [[فلۆریدا|Florida]], [[جۆرجیا (ویلایەت)|Georgia]], [[کارۆلینای باکوور|North Carolina]], [[کارۆلینای باشوور|South Carolina]], Eastern [[تێنێسی|Tennessee]], [[پۆرتۆ ڕیکۆ|Puerto Rico]] and Southern [[ڤیرجینیا|Virginia]] |- | rowspan="2" |Northern |Central |Northern [[ئیلینۆی|Illinois]], [[مینیسۆتا|Minnesota]], Eastern [[ئایۆوا|Iowa]], [[داکۆتای باکوور|North Dakota]], [[داکۆتای باشوور|South Dakota]], Upper Peninsula of Michigan and [[ویسکۆنسن|Wisconsin]] |- |Great Lakes |[[کنتاکی|Kentucky]], [[ئۆھایۆ|Ohio]], [[ئیندیانا|Indiana]], Lower Peninsula of Michigan, and Southern [[ڤیرجینیای ڕۆژاوا|West Virginia]] |- | rowspan="2" |Mid-States |Midwest Division |[[ئارکنساس|Arkansas]], Southern [[ئیلینۆی|Illinois]], Western [[ئایۆوا|Iowa]], [[کانزاس|Kansas]], Northern [[میسیسیپی|Mississippi]], [[میزوری|Missouri]], [[نیبراسکا|Nebraska]], [[ئۆکلاھۆما|Oklahoma]], and Western [[تێنێسی|Tennessee]] |- |Rocky Mountain |[[کۆلۆرادۆ|Colorado]], Eastern [[مۆنتانا|Montana]], [[نیومەکسیکۆ|New Mexico]], [[یووتا|Utah]], and [[وایۆمینگ|Wyoming]] |- |Southern |Southwest |[[لویزیانا|Louisiana]], [[تێکساس|Texas]], and coastal [[میسیسیپی|Mississippi]] |- | rowspan="2" |West |Northern Pacific |[[ئالاسکا|Alaska]], Northern [[کالیفۆڕنیا|California]], [[ئایداھۆ|Idaho]], Western [[مۆنتانا|Montana]], Northern [[نێڤادا|Nevada]], [[ئۆریگۆن|Oregon]], and [[واشینگتن (ویلایەت)|Washington]] |- |Southern Pacific |[[ئەریزۆنا|Arizona]], Southern [[کالیفۆڕنیا|California]], [[ھاوایی|Hawaii]], and [[نێڤادا|Nevada]] |} == خەڵاتەکان == : ''بڕوانە تێبینی ژێرەوە'' == هۆڵی ناوبانگ == {{سەرەکی|SCCA Hall of Fame}} == هەروەها تەماشای == * سەرکەوتن بەسەر گردەکان لە ئەمریکا * یانەی ئۆتۆمبێلی ئەمریکا * یانەی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل لە ئەمریکا * کۆمەڵەی ئۆتۆمبێلی ئەمریکا * یانەی ئۆتۆمبێلی ئەمریکا == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [http://www.scca.com/ ماڵپەڕی فەرمی SCCA] * [http://www.sccapro.com/ ماڵپەڕی فەرمی SCCA Pro Racing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616020008/http://www.sccapro.com./ |date=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ }} * [https://web.archive.org/web/20080202175000/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=99 خەڵاتی SCCA] * [http://www.ferrariexperts.com/SCCA%20results%20test%20page.htm ئەنجامی پێشبڕکێی SCCA ساڵانی 1950] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226061756/http://ferrariexperts.com/SCCA%20results%20test%20page.htm |date=٢٦ی شوباتی ٢٠١٠ }} * [https://web.archive.org/web/20140222203012/http://racer.com/index.php/scca/90-pro-racing/101121-special-how-professional-racing-changed-the-scca-and-the-world چۆن پێشبڕکێی پیشەگەرانە SCCA ی گۆڕی – و جیهانی] – جێف زورشماید، گۆڤاری پێشبڕکێکار، ١٠ی شوباتی ٢٠١٤ {{پۆلی کۆمنز|Sports Car Club of America}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} a9ug47xgdn0ulls1slzf376qn5okphr 1 245615 1613919 1604945 2026-08-01T05:47:17Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613919 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٩ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1146119 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100311020855/http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml بۆ http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100612062740/http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html بۆ http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061205225745/http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729 بۆ http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221011084418/https://www.myf5000.com/files/67_69.pdf بۆ http://www.myf5000.com/files/67_69.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100526032957/http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1 بۆ http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100107070320/http://www.scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521 بۆ http://scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100628082544/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100630115507/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100224222438/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٣٧، ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1167025 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140201195148/http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ بۆ http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:١٠، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1182325 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100311020855/http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml بۆ http://www.deepthrottle.com/History/ardent.shtml زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100612062740/http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html بۆ http://www.virnow.com/history/the-history-of-vir-and-road-racing.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20111115065924/http://wsrp.ic.cz/nationals1951.html بۆ http://wsrp.ic.cz/nationals1951.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061205225745/http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729 بۆ http://www.scca.com/News/News.asp?Ref=729 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140201195148/http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ بۆ http://www.racer.com/special-70-years-of-the-scca/article/331833/3/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221011084418/https://www.myf5000.com/files/67_69.pdf بۆ http://www.myf5000.com/files/67_69.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100526032957/http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1 بۆ http://www.scca.com/hub.aspx?hub=1 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100107070320/http://www.scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521 بۆ http://scca.com/newsarticle.aspx?hub=3&news=3521 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100628082544/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=47 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100630115507/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=48 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100224222438/http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37 بۆ http://www.scca.com/contentpage.aspx?content=37 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:١٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1434638 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100226061756/http://ferrariexperts.com/SCCA%20results%20test%20page.htm بۆ http://www.ferrariexperts.com/SCCA%20results%20test%20page.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٣٧، ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1461688 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221002042939/http://www.na-motorsports.com/Organizations/SCCA/Introduction.html بۆ http://www.na-motorsports.com/Organizations/SCCA/Introduction.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٢٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1604944 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110724080105/http://alex62.typepad.com/imsablog/2006/04/a_tribute_to_jo.html بۆ http://alex62.typepad.com/imsablog/2006/04/a_tribute_to_jo.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٣٧، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[یانەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ئەمریکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613918 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240616020008/http://www.sccapro.com./ بۆ http://www.sccapro.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٤٧، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) agsk4gbn05j0yztmezpdl2dhlp6skzl 0 246099 1613744 1613656 2026-07-31T12:06:21Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613744 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict|conflict=ململانێی ئیسرائیل و پەکەکە|place=سەربازی: [[دۆڵی بەقاع]]<br/>سیاسی: نێودەوڵەتی|result=سەرکەوتنی سەربازی ئیسرائیل، بەردەوامی ناکۆکی سیاسی|combatant1={{flag|Israel}}|combatant2={{flagicon image|Flag of Kurdistan Workers' Party.svg}} [[پارتی کرێکارانی کوردستان]]<hr>''پشتیوانی ده‌كرێت له‌لایه‌ن:''<br>{{flagicon|Palestine}} [[ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین]]<br>{{flagicon image|Flag of ASALA.png}} [[سوپای ئەرمەنی نهێنی بۆ ڕزگارکردنی ئەرمەنستان]]|commander1=مەناخەم بەگین<br>ئاریال شارۆن<br>ڕەفائێل ئیتان<br>داڤید ئەڤری<br>زەعێڤ ئالمۆگ<br>یەکووتیال ئادەم<br>[[بێنیامین نێتانیاھو]]|commander2=[[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]<br>[[دووران کاڵکان]]<br>[[موراد قەرەیلان]]<br>[[مستەفا قاراسوو]]<br>[[مەعسووم کۆرکماز]]<br>[[جەمیل بایک]]<br>[[بەسێ ھۆزات]]|casualties1=هیچیان ڕاپۆرتیان نەداوە|casualties2=11 کوژراون، 15 دیل گیراون<ref name="Shahid2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Shahid |یەکەم=Leila |ڕێکەوت=Autumn 2002 |سەردێڕ=The Sabra and Shatila Massacres: Eye-Witness Reports |ناونیشان=http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jps/4558.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=Journal of Palestine Studies |بەرگ=٣٢|issue=1 |پەڕەکان=٣٦–٥٨|doi=10.1525/jps.2002.32.1.36 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130522085946/http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jps/4558.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=– An ex-ISF V-200 Chaimite employed by the Guardians of the Cedar pictured at Houche-el-Oumara during the Battle for Zahle, April–June 1981 |ناونیشان=http://milinme.wordpress.com/category/v-200-chaimite |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Milinme.wordpress.com}}</ref><ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petti |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The Kurds Who Died for Palestine |ناونیشان=https://newlinesmag.com/argument/the-kurds-who-died-for-palestine/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=New Lines Magazine |زمان=en}}</ref>|strength1=زیاتر لە ٤٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ufheil-Somers |یەکەم=Amanda |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ١٩٨٢|سەردێڕ=The War in Lebanon |ناونیشان=https://merip.org/1982/09/the-war-in-lebanon/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=MERIP |زمان=en-US}}</ref>|strength2=کەمتر لە ١٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Grojean |یەکەم=Olivier |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=The Production of the New Man Within the PKK |ناونیشان=https://journals.openedition.org/ejts/4925#tocto2n4 |journal=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |زمان=en |doi=10.4000/ejts.4925 |issn=1773-0546|doi-access=free}}</ref>|date=سەربازی: حوزەیرانی ١٩٨٢ - حوزەیرانی ١٩٨٥<br>سیاسی: ١٩٧٨-ئێستا<ref name="auto2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=InternationalistCommune |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Jerusalem, the capital of humanity - INTERNATIONALIST COMMUNE |ناونیشان=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref>}} '''ململانێی ئیسرائیل و پەکەکە''' ململانێیەکی سیاسییە لە نێوان [[ئیسرائیل]] و [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)]]، هەروەها ململانێی سەربازیی پێشووی ئەو سەردەمەی کە ئەم دووەمیان لە دۆڵی بێقاعدا جێگیر بووە. تەنانەت دوای ئەوەی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] دۆڵی بێقاع بەجێھێشت، هەڵوێستی [[دژە زایۆنیزم|دژە زایۆنیستی]] و دژایەتیکردنی ئیسرائیلی پاراست، ئەمەش وەک بەشێک لە عەقیدەی سیاسی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|عەبدوڵڵا ئۆجالان]].<ref name="auto2"/> == مێژوو == ئایدۆلۆژیای پەکەکە وەک [[مارکسیزم-لێنینیزم|مارکسیزم – لینینیزم]] بە تێکەڵەیەک لە [[کوردایەتی|ناسیۆنالیزمی کوردی]] دەستی پێکرد. مارکسیست-لینینیستەکان مێژوویەکی دوور و درێژی دوژمنایەتییان بەرامبەر بە [[زایۆنیزم]] هەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Jonathan Frankel|سەردێڕ=The Soviet Regime and Anti-Zionism: An Analysis|بڵاوکەرەوە=Hebrew University of Jerusalem, Soviet and East European Research Centre|ساڵ=١٩٨٤}}</ref> بەڵام دواتر ئایدۆلۆژیای [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] دەگۆڕێت بۆ کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی، کە ئایدۆلۆژیایەکی چەپ و سۆسیالیستی ئازادیخواز و [[دژە سەرمایەداری]] و ئینتەرناسیۆنالیستییە کە بەهەمان شێوە دژی [[زایۆنیزم]] دەڕوات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The New-Old PKK|ناونیشان=https://jacobin.com/2016/03/pkk-ocalan-kurdistan-isis-murray-bookchin/}}</ref> کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک ئامانجی ئەوەیە کە ئەنجوومەنی ئیداری کە لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە هەڵدەبژێردرێت، جێگرەوەی دەوڵەتە ئیتنۆستەکان و سەرمایەدارییە، ئەمەش ڕێگە بە خەڵک دەدات کە کۆنترۆڵی سەربەخۆیان بەسەر خۆیاندا هەبێت و لە هەمان کاتدا خۆیان بە پێکهاتەکانی دیکەوە ببەستنەوە لە ڕێگەی تۆڕێک لە ئەنجومەنی کۆنفیدراڵیەکانەوە. هەروەها کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک هیوادارە نەتەوە یەکگرتووەکان هەڵبوەشێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Democratic Confederalism|ناونیشان=http://www.freeocalan.org/wp-content/uploads/2012/09/Ocalan-Democratic-Confederalism.pdf}}</ref> [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] زۆرجار هەڵوێستی [[دژە زایۆنیزم|دژە زایۆنیستی]] خۆی دەخستەڕوو و هەروەها لێدوانی نەرێنی بەرامبەر بە بوونی [[ئیسرائیل]] دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Öcalan|یەکەم=Abdullah|ناونیشان=https://files.libcom.org/files/sociology_of_freedom_9781629637730.pdf|سەردێڕ=The Sociology of Freedom|بڵاوکەرەوە=New Compass Press|پەڕە=٢٢٨}}</ref> هەروەها ئەندامانی پێشەنگی جۆراوجۆری پەکەکە، وەک مستەفا قەرەسو، دوران کاڵکان، جەمیل بایک و بێسێ هۆزات، لێدوانی نەرێنییان بەرامبەر بە زایۆنیزم و ئیسرائیل داوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Palestinian Freedom Struggle and Kurdistan – An Interview with Mustafa Karasu|ناونیشان=https://www.peaceinkurdistancampaign.com/video-palestinian-freedom-struggle-and-kurdistan-an-interview-with-mustafa-karasu/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Jerusalem, the capital of humanity|ناونیشان=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Shared resistance history: Kurdish-Palestinian struggles in the 1980s – Interview with PKK representative Duran Kalkan (April 11, 2022)|ناونیشان=https://www.peaceinkurdistancampaign.com/shared-resistance-history-kurdish-palestinian-struggles-in-the-1980s-interview-with-pkk-representative-duran-kalkan-april-11-2022/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٢}}</ref> مستەفا قەرەسو هەڵوێستی فەرمی پەکەکەی لەسەر [[ئیسرائیل]] پشتڕاستکردەوە کە تیایدا وتی، <blockquote>لە سەرهەڵدانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]، ئێمە دژی [[زایۆنیزم]] بووین. جینۆسایدی کورد لە تورکیا بەراوردمان کرد بە زایۆنیزمی [[ئیسرائیل]] و ڕژێمی [[ئەپارتاید|ئاپارتایدی]] ئەفریقای باشوور. پەکەکە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە، شانبەشانی فەلەستینییەکان شەڕیان کردووە. لە ساڵی ١٩٨٢دا ١٣ کادرمان لە شەڕی داگیرکردنی لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژران. هەروەها [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]] بەشداریی لە پیلانگێڕی نێودەوڵەتی دژی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] کرد، هەروەها چوار هەڤاڵمان لە بەرلین کوژران. بێ گومان ئەو پشتیوانییەی فەلەستینییەکان لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە [[کورد|گەلی کوردیان]] کرد، هەرگیز لەبیرمان ناچێت. هەڵوێستی ئێمە بەرامبەر بە [[زایۆنیزم]] هەمیشە ئایدیۆلۆژی بووە. تا ئەمڕۆش لە لای فەلەستینییەکان و هەموو ئەو کەسانە وەستاوین کە بۆ چارەسەری دیموکراسی لە ناوچەکەدا خەبات دەکەن.<ref name="auto22">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=InternationalistCommune|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Jerusalem, the capital of humanity - INTERNATIONALIST COMMUNE|ناونیشان=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref></blockquote> == ململانێ == دوای دەرکردنیان لە [[تورکیا]]، [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] بە پاڵپشتی حکومەتی سوریا بە سەرۆکایەتی [[حافز ئەسەد]] گواسترایەوە بۆ دۆڵی بیقاع لە [[لوبنان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PKK's decades of violent struggle - CNN.com|ناونیشان=http://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/10/pkk.profile/index.html|وێبگە=www.cnn.com}}</ref> [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] سەرەتا لە کەمپەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین مەشق و ڕاهێنانیان وەرگرتووە، هەرچەندە دواتر کەمپی مەشقی بچووکیان دامەزراندووە. دوای هەڵگیرسانی جەنگی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢، پەکەکە شانبەشانی پلۆ و ئاسالا هاوپەیمانەکانیان و چەکدارانی دیکە دژی ئیسرائیل و میلیشیا مەسیحییە لوبنانییە هاوپەیمانەکانی شەڕیان کرد. [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] فەرمانی بە سەرجەم یەکە چەکدارەکانی کرد دژی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|هێزەکانی ئیسرائیل]] شەڕ بکەن، کە لەشکرکێشی بۆ باشووری لوبنان دەستپێکرد. لە ماوەی شەڕەکەدا ١١ چەکداری [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] کوژراون. لە ساڵی ١٩٨٦ پارتی ئەکادیمیای مەحسوم کۆرکمازی دامەزراند کە گەورەترین کەمپی مەشق و ڕاهێنانیان بوو لە شاری بێقاع.<ref>Casier, Marlies; Jongerden, Joost (2010). Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue. Routledge. p. 137. ISBN 978-1136938672</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=– GoC M34 gun-truck with ZU-23-2 AA autocannon, c.1976|ناونیشان=http://www.alsminiature.com/m.34.gardien.cedre.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121102082444/http://www.alsminiature.com/m.34.gardien.cedre.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Alsminiature.com}}</ref> ئەکادیمیای [[مەعسووم کۆرکماز|مەحسوم کۆرکماز]] وەک ئۆردوگای مەشق و ڕاهێنان بۆ دامەزراوانی پەکەکە مایەوە تا [[تورکیا]] فشاری خستە سەر حکومەتی سوریا بۆ ئەوەی پەکەکەی دابخات. پەکەکە سەرەنجام دایخست و لە ساڵی ١٩٩٢، ٢٠١٦ گواسترایەوە بۆ [[دیمەشق]]،<ref name=":032">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Grojean|یەکەم=Olivier|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=The Production of the New Man Within the PKK|ناونیشان=https://journals.openedition.org/ejts/4925#tocto2n4|journal=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey|زمان=en|doi=10.4000/ejts.4925|issn=1773-0546|doi-access=free}}</ref> کە هەروەها لە ساڵی ١٩٩٨دا بەجێی هێشت کاتێک ڕوویان لە [[قەندیل|چیای قەندیل]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PKK's decades of violent struggle - CNN.com|ناونیشان=https://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/10/pkk.profile/index.html|وێبگە=www.cnn.com}}</ref> بەرەی دیموکراتی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین و بەرەی جەماوەر بۆ ڕزگاری فەلەستین بڕیاری داڵدەدانی پەکەکە لە دۆڵی بێقاع کاریگەری گەورەی لەسەر ئایدۆلۆژیای نەوەی دامەزرێنەری پەکەکە هەبوو. چەکدارانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] بە هۆی ئەزموونی خۆیان لە دۆڵی بێقاع، فێری شەڕی گەریلا بوون و هەستێکی زۆر بەهێزتریان بە ئینتەرناسیۆنالیزم هەبوو.<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petti|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The Kurds Who Died for Palestine|ناونیشان=https://newlinesmag.com/argument/the-kurds-who-died-for-palestine/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=New Lines Magazine|زمان=en}}</ref> 15 ئەندامی دیکەی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|سوپای ئیسرائیلەوە]] بە دیل گیران و بردرانە زیندانێکی [[ئیسرائیل]] کە لەسەر ئەنساری داگیرکراوی لوبنان دروستکرابوو. سێرکسوێبون (گۆڤاری فەرمی پەکەکە) لە چاپی حوزەیرانی ساڵی ١٩٨٤دا، وێنەکێشان و شیعری چەکدارانی زیندانیکراوی پەکەکەی خستەڕوو، لەنێویاندا چەکدارێکی کوردی پەکەکە خەڵکی ڕۆژهەڵات بوو، ناوی کۆدەکەی سامی بوو. سامی ئەزموونی خۆی گێڕایەوە کە لێی دراوە لەلایەن لێکۆڵەرێکی ئیسرائیلییەوە کە پێی وتووە “تۆ هاتوویت جولەکەکان بکوژیت، درۆ دەکەیت ... کوردستان، تورکستان، بەنگلادیش، ئێران، عەرەب، هەمووتان دژە جوولەکەن، هەمووتان دەکوژین.” پەکەکە بانگەشەی ئەوەی کرد کە لێکۆڵەرە ئیسرائیلییەکان بانگهێشتی لێکۆڵەرە تورکەکانیان کردووە بۆ سووکایەتیکردن بە زیندانیانی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]].<ref name="auto12">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petti|یەکەم=Matthew|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The Kurds Who Died for Palestine|ناونیشان=https://newlinesmag.com/argument/the-kurds-who-died-for-palestine/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=New Lines Magazine|زمان=en}}</ref> دوای گواستنەوەی بۆ قەندیل، پەکەکە زیاتر سەرنجی لەسەر ململانێی کورد و تورکیا لە دژی تورکیا و ململانێی هەرێمی کوردستان – پەکەکە لە دژی هەرێمی کوردستانی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. دواتر ئیسرائیل پشتیوانی خۆیان بۆ حکومەتی هەرێم و دەوڵەتێکی کوردی پشتڕاستکردەوە، بەڵام دژایەتی خۆیان بۆ [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] پشتڕاستکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=WOODWARD|یەکەم=MICHELLE|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Kurdish Movement’s Relationship with the Palestinian Struggle|ناونیشان=https://merip.org/2020/08/the-kurdish-movements-relationship-with-the-palestinian-struggle/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=MERIP|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Netanyahu rejects claim PKK not terrorists, but supports Kurdish state|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/netanyahu-rejects-claim-pkk-not-terrorists-but-supports-kurdish-state-504962|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|زمان=en-US}}</ref> دواتر [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] دەستی کرد بە گەشتکردن بە وڵاتانی جۆراوجۆر و لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ لە [[کینیا]] لە ڕێگای فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی جۆمۆ کینیاتا دوای گەڕانەوەی لە باڵیۆزخانەی یۆنان دەستگیرکرا. دەستگیرکردنی لەلایەن [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی نیشتمانی (تورکیا)|هەواڵگری تورکیا]] و [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئەی]] ئەنجامدراوە و گوایە بە هاوکاری [[مۆساد]] بووە.<ref name="nytimes-capture2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Weiner, Tim|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel|ئیش=[[The New York Times]]|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03E3D8143DF933A15751C0A96F958260}}</ref> دەگوترێت [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئەی]] گواستوویەتییەوە بۆ تورکیا، تورکەکان بە فڕۆکە بردیانە [[تورکیا]] بۆ دەستگیرکردن و دادگاییکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Öcalan bağımsız devlete engeldi|زمان=tr|ئیش=[[Vatan]]|ناونیشان=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|وتەگێڕانەوە=Öcalan yakalandığında ABD, bağımsız bir devlet kurma isteğindeydi. Öcalan, konumu itibariyle, araç olma işlevi bakımından buna engel bir isimdi. ABD bölgede yeni bir Kürt devleti kurabilmek için Öcalan'ı Türkiye'ye teslim etti.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=By TIM WEINERFEB. 20, 1999|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210306102150/https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ئیش=[[New York Times]]}}</ref> [[دووران کاڵکان]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[شانشینی یەکگرتوو]] و [[ئیسرائیل|ئیسرائیلی]] بەوە تۆمەتبار کرد کە پێکەوە کاردەکەن بۆ گرتنی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|ئۆجەلان]].<ref name=":0"/> دوای دەستگیرکردنی، حکومەتی [[یۆنان]] چووە قۆناغێکی قەیراناوییەوە، و شایەتحاڵی دەستلەکارکێشانەوەی تیۆدۆرۆس پانگالۆس و ئەلیکۆس پاپادۆپۆلۆس و فیلیپۆس پێتسالنیکۆس بوو لە پۆستەکانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Murphy|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=Three Greek Cabinet Ministers Resign Over Ocalan Affair|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/greece021899.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=www.washingtonpost.com}}</ref> هەروەها گوایە کینیاییەکان چوار ڕۆژ پێش ڕوودانی ئەو دەستگیرکردنە پانگالۆسیان ئاگادار کردەوە، هەرچەندە پانگالۆس دڵنیای کردنەوە کە ئۆجالان سەلامەتە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ocalan interpreter tells how trap was set|زمان=en|newspaper=The Irish Times|ناونیشان=https://www.irishtimes.com/news/ocalan-interpreter-tells-how-trap-was-set-1.155018|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> دەستگیرکردنی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|ئۆجالان]] وێرانکاری لە سەرانسەری کۆمەڵگا و ڕەوەندی کوردیدا بەدوای خۆیدا هێنا و تیایدا لە بەردەم باڵیۆزخانەکانی [[یۆنان]] و [[ئیسرائیل]] لە سەرانسەری جیھان خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان ئەنجامدا و ئیدانەی دەستگیرکردنی ئۆجەلانیان کرد. گروپێک لە کوردانی پشتیوان لە [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] وەک تۆڵەیەک هەوڵیان دا هێرش بکەنە سەر کونسوڵخانەی ئیسرائیل لە بەرلین. پاسەوانەکانی ئیسرائیل ٣ لە کوردەکانیان کوشت و ١٦ کەسیشیان بریندار کرد. کوردەکان لە ئەڵمانیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا هەڕەشەی دیپۆرتکردنەوەیان لێکرا ئەگەر بەردەوام بن لە ناڕەزایەتییەکان.<ref name="PROTESTS2">[http://www.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ "Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe"], CNN, 17 February 1999</ref><ref name="PROTESTS-ATHENS2">[[Yannis Kontos]], [http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ "Kurd Akar Sehard Azir, 33, sets himself on fire during a demonstration outside the Greek Parliament in Central Athens, Greece, on Monday, 15 February 1999"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919101706/http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/|date=19 September 2018}}, ''Photostory'', July 1999</ref> هەر ئەم هێرشە بوو کە وای لە [[ئیسرائیل]] کرد ئاسایش لەسەر هەموو باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکانی زیاد بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=Attack on Israeli Consulate in Berlin|ناونیشان=http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/1999/Pages/Attack%20on%20Israeli%20Consulate%20in%20Berlin.aspx|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230321003938/http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/1999/Pages/Attack%20on%20Israeli%20Consulate%20in%20Berlin.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=mfa.gov.il}}</ref> گوایە ئەڤیگدۆر لیبەرمان سیاسی [[ئیسرائیل]] پێشنیاری کردووە کە [[ئیسرائیل]] بتوانێت پەیوەندی لەگەڵ [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] دروست بکات و چەکداریان بکات و پارەیان بۆ دابین بکات. پەکەکە ڕەتیکردەوە و دژایەتی خۆی بۆ [[ئیسرائیل]] دووپاتکردەوە. هەروەها [[موراد قەرەیلان]]، سەرکردەی نوێی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]، وتی دەبێت [[ئیسرائیل]] داوای لێبوردن بکات، چونکە دەستیان هەبووە لە گرتنی [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|عەبدوڵڵا ئۆجالان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=After Turkey, PKK Now Also Demanding Apology From Israel|زمان=en|ئیش=Haaretz|ناونیشان=https://www.haaretz.com/2011-09-13/ty-article/after-turkey-pkk-now-also-demanding-apology-from-israel/0000017f-f5a8-d887-a7ff-fdecd55d0000|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧ [[ئیسرائیل]] بە ئاشکرا پشتیوانی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی کرد، لە هەمان کاتدا پەکەکەی شەرمەزار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نتنياهو يجدد دعمه لدولة كردستان وينأى بنفسه عن تبرئة حزب العمال|ناونیشان=https://arabic.rt.com/world/898652-%D9%86%D8%AA%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%88-%D9%8A%D8%AC%D8%AF%D8%AF-%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%8A%D9%86%D8%A3%D9%89-%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D8%A6%D8%A9-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=arabic.rt.com}}</ref> هەروەها لە ساڵی ٢٠١٧دا [[بێنیامین نێتانیاھو]] ڕایگەیاند کە [[ئیسرائیل]] پەکەکەی ڕەتدەکاتەوە و بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەزانێت و داوای لە [[تورکیا]] کرد ئەو چاکەیە بگەڕێنێتەوە بە زانینی [[حەماس]] بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Rebuffing former top general, Netanyahu says Kurdish PKK a terror group|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/rebuffing-former-top-general-netanyahu-says-kurdish-pkk-a-terror-group|وێبگە=The Times of Israel}}</ref> مستەفا قەرەسو، سەرکردەیەکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]، ئیدانەی دانپێدانانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای]] بە [[ئورشەلیم|قودس]] وەک پایتەختی [[ئیسرائیل]] کرد و ڕایگەیاند، [[ئورشەلیم|قودس]] ناتوانێت شارێکی [[جوو|جولەکە]] بێت، بەڵکو دەبێت شارێکی خاوەن پێگەیەکی تایبەت بێت کە تێیدا ڕێز لە هەر ٣ [[ئایینە ئیبراھیمییەکان|ئایینی ئیبراهیمی]] بگیرێت. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٨، دوای ئەوەی [[ئیسرائیل]] پایتەختەکەی لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبەوە]] گۆڕی بۆ [[ئورشەلیم|قودس]]، ناڕەزایەتی لە سنووری [[غەززە]] ڕوویدا و تێیدا سەربازانی [[ئیسرائیل]] چەندین فەلەستینییان کوشت. [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]] هاوشانی [[پارتی دیموکراتی گەلان|هەدەپە]] ئەو کوشتارانەیان شەرمەزار کرد و داوای وەستاندنی بەکارهێنانی توندوتیژییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=PKK, HDP express solidarity with Palestinian people|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/17052018|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Rudaw}}</ref> سەبارەت بە ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین، [[موراد قەرەیلان]] ڕایگەیاند کە پشتگیری لە هەر شتێک دەکات کە کۆتایی پێبھێنێت، تەنانەت ئەگەر چارەسەرێکی دوو دەوڵەتیش بێت. هەروەها بانگەشەی ئەوەی کرد کە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک دەتوانێت کێشەکە چارەسەر بکات و هەروەها زۆرێک لە ململانێکانی هەموو [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]] چارەسەر بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Kurdish PKK leader tells ‘Post’ of ‘peaceful struggle’ against Turkey|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/kurdish-pkk-leader-tells-post-of-peaceful-struggle-against-turkey-650318|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|زمان=en-US}}</ref> [[دووران کاڵکان|دوران کاڵکان]] ڕایگەیاند کە پشتگیری لە کۆنفیدرالیزمی دیموکراسی دەکات بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان نەک چارەسەری یەک دەوڵەت یان دوو دەوڵەت. هەروەها باوەڕی خۆی ڕاگەیاند کە کۆنفیدرالیزمی دیموکراسی باشترین بژاردەیە بۆ هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.<ref name=":0"/> لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢دا لە [[عەفرین]] کە شارێکە لەلایەن تورکیاوە داگیرکرابوو و پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سوریای دیموکراتی کوردستاندا بوو، شارۆچکەیەکی نیشتەجێبوون دروستکرا. نیشتەجێبوونەکە بۆ نیشتەجێبوونی فەلەستینییەکان دروستکراوە، ٧٥ کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون لەخۆگرتبوو بۆ نیشتەجێبوونی ٢٢٠ خێزان، کە لە ناوچەی جندیرێس دروستکراون. ڕەخنەی زۆری لە کوردەکانی سوریا و بەتایبەت لایەنگرانی یەپەگە گرت کە گروپێکە هاوپەیمانی پەکەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=publish|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Turkey builds new Palestinian-funded settlement in Syria's Afrin|ناونیشان=https://npasyria.com/en/83123/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231216013804/https://npasyria.com/en/83123/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕیاز ئەلملکی، وەزیری دەرەوەی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین ڕایگەیاند: "نیشتەجێکردنی هەر فەلەستینییەک لە عەفرین و ناوچە کوردستانییەکانی دیکە ڕەتدەکەینەوە". هەروەها وتی کە [[دەوڵەتی فەلەستین]] هیچ پەیوەندییەکی بەو نیشتەجێبوونەوە نەبووە، و دژی هەر شتێکن کە کورد و خاکەکەیان خراپ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Palestinian Foreign Minister: We reject the settlement of any Palestinian in Afrin and other Kurdish areas-ARK NEWS|ناونیشان=https://www.arknews.net/en/node/38895|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.arknews.net|زمان=en}}</ref> دواتر دەرکەوت کە بانکێکی ئیسرائیلی هاوکاریی دابینکردنی بودجەی نیشتەجێکردنی فەلەستینییەکان لە عەفرین دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=publish|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israel's second largest bank involved in illegal Afrin settlements|ناونیشان=https://npasyria.com/en/94613/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231216013817/https://npasyria.com/en/94613/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=medya|یەکەم=eylul|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Israeli bank involved in Palestinian-built settlement in Syria’s Turkish-controlled Afrin|ناونیشان=https://medyanews.net/israeli-bank-involved-in-palestinian-built-settlement-in-syrias-turkish-controlled-afrin/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Medya News|زمان=en-US}}</ref> دوران کاڵکان لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئیسرائیلی لەگەڵ تورکیا بەراورد کرد. ئه‌و ووتی,<blockquote>دوای سێ ساڵ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[تورکیا]] دامەزرا، لە ڕێگەیەوە سیستەمی [[ئیمپریالیزم|ئیمپریالیستی]] [[سەرمایەداری]] هەوڵیدا زاڵ بێت بەسەر [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا]]. سێ ساڵ دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، [[ئیسرائیل]] دامەزرا، دیسانەوە لەژێر سەرکردایەتی بەریتانیادا، ئیسرائیلیش خرایە نێو ئەو شەڕە هەژموونەی کە لە ناوچەکەدا بەڕێوەچوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=medya|یەکەم=eylul|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Democratic confederalism best option for Palestinians: PKK’s Duran Kalkan|ناونیشان=https://medyanews.net/democratic-confederalism-best-option-for-palestinians-pkks-duran-kalkan/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Medya News|زمان=en-US}}</ref></blockquote>پاشان وتی کە [[ئیسرائیل]] و [[تورکیا]] "لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتن و سیاسەتێکی ڕەگەزپەرستی و شۆڤێنی و جینۆساید" هاوکاری دەکەن. کاڵکان گرژیی سیاسی ئیسرائیل و تورکیای ڕەتکردەوە و گوتی “هەندێکجار وا دەردەکەوێت دژایەتی و ناکۆکی لە نێوان دەوڵەتانی ئیسرائیل و تورکیادا هەیە، بەڵام ئەمە یارییەکە بۆ داپۆشینی واقیعەکە و فریودانی خەڵک دەیکەن”. ناوبراو ڕایگەیاندووە کە ئیسرائیل ڕۆڵێکی کارا لە ململانێی کورد و تورکیادا دەگێڕێت "چونکە ناسیۆنالیزمی جوولەکە کوردستان بە خاکی ئیسرائیل دەزانێت". ڕەتیکردەوە کە [[دژە سامییەت|دژە جوولەکە]] بێت.<ref name=":0"/> لە کاردانەوەیەکدا بەرامبەر بە هەڵوێستی [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەیب ئەردۆغان]] سەبارەت بە شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣، موراد قەرەیلان ئەردۆغانی بە "کەسایەتییەکی خۆپەرست" ناوبرد، هەروەها بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەردۆغان پشتگیری هەر کەسێک دەکات تا ئەو کاتەی کە سوودی بۆی هەبێت. ناوبراو ڕایگەیاند: "نە گەلی عەرەبی ئێمە و نە گەلی فەلەستینیمان نابێت باوەڕیان پێی هەبێت. ئەو کاسبکارە. یاری بە هەردوو لایەن دەکات. کاتێک لەگەڵیدا دەگونجێت، لەگەڵ ئیسرائیلە، کاتێک بۆی دەگونجێت لەگەڵ فەلەستینە". قەرەیلان بانگەشەی ئەوەی کرد کە هەڵوێستی ئەردۆغان بەهۆی نەبوونی دڵسۆزی و پابەندنەبوون بە بنەما ئیسلامییەکان و خۆپەرستی و هەلپەرستی گشتییەوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=medya|یەکەم=eylul|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=PKK’s Karayılan advocates for peaceful resolution of conflicts in Middle East|ناونیشان=https://medyanews.net/pkks-karayilan-advocates-for-peaceful-resolution-of-conflicts-in-middle-east/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Medya News|زمان=en-US}}</ref> هه == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|دەیەی ١٩٩٠|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:دژە زایۆنیزم]] [[پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل]] [[پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین]] [[پۆل:زایۆنیزم]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان (١٩٧٨-ئێستاکە)]] [[پۆل:ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە]] 7bclmskqzslz6n60xy09pdn6iejh7pp 0 246347 1613805 1546907 2026-07-31T15:09:53Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613805 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox actor|name=ڕامزان میا|birth_date={{Birth date and age|1993|07|19|df=y}}{{citation needed|date=April 2023}}|birth_place=ئینگلتەرا|alma_mater=زانکۆی بێرد|occupation=ئەکتەر، سەماکار، مۆدێل|years_active=٢٠١٠-ئێستا|notable_works=*'' چیرۆکی جنۆکە'' (٢٠١٨) *''ڕۆکێتمان'' (٢٠١٩) *''لادین'' (٢٠١٩) *''ھەموو کەسێک باسی جەیمی دەکات'' (٢٠٢١) *''ئینۆلا ھۆڵمز 2'' (٢٠٢٣)}} '''ڕامزان میا''' ({{بە ئینگلیزی|Ramzan Miah}}) ئەکتەری بەریتانی و مۆدێل و سەماکار و کەسایەتی تەلەفزیۆنی ڕەچەڵەکی بەنگلادیشییە.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rakshanda Rahman Misha|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Meet Ramzan Miah: Barbie's Bangladeshi actor|ناونیشان=https://www.thedailystar.net/entertainment/tv-film/news/meet-ramzan-miah-barbies-bangladeshi-actor-3291861|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=The Daily Star|زمان=en}}</ref> میا وەک مۆدێلێک دەستی بە کارەکانی لە پیشەسازی کات بەسەربردن کرد و دواتر گواسترایەوە بۆ نواندن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC Asian Network - Noreen Khan, Ramzan Miah|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/programmes/m000tdn3|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Today|یەکەم=I. C. E.|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Master Of Colours Featuring ZURHEM|ناونیشان=https://icetoday.net/2022/08/master-of-colours/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Ice Today]]|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408145648/https://icetoday.net/2022/08/master-of-colours/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Ramzan Miah|ناونیشان=https://www.metacritic.com/person/ramzan-miah/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.metacritic.com|زمان=en}}</ref> == سەرەتای ژیانی == ڕامزان میا لە شاری لوتۆن لە ئینگلتەرا لەدایکبووە و گەورە بووە. دایک و باوکی خەڵکی بەنگلادیشە. لە کۆلێژی باڵندە لە شانۆ و سەمای مۆسیقا ڕاھێنانی کردووە و لە ساڵی ٢٠١٦ دەرچووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='My first catwalk was with Norwich Fashion week' First Bangladeshi male model at London Fashion Week|ناونیشان=https://www.eveningnews24.co.uk/news/22372945.my-first-catwalk-norwich-fashion-week-first-bangladeshi-male-model-london-fashion-week/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Norwich Evening News|زمان=en}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bakar|یەکەم=Faima|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Muslims Who Fast: British-Bangladeshi model Ramzan shows off his iftar in style|ناونیشان=https://metro.co.uk/2020/05/13/muslims-who-fast-ramzan-british-bangladeshi-model-shows-off-iftar-style-12687630/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Metro|زمان=en}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ramzan Miah}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی بەریتانیا]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم]] l47ho1wq1bf6rd679x0exdoaoy2fcnm 0 247172 1613922 1556460 2026-08-01T06:31:13Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613922 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="٥" |ئاشوورییە عێراقییەکان | colspan="2" class="infobox-image" |<span class="flagicon">[[پەڕگە:Flag_of_the_Assyrians.svg|link=Assyrian_people|alt=Assyrian people|سنوور|23x23پیکسڵ]]</span> <span class="flagicon">[[پەڕگە:Flag_of_Iraq.svg|link=Iraq|alt=Iraq|سنوور|23x23پیکسڵ]]</span> |- | colspan="2" class="infobox-image" | <div class="infobox-caption">شەڕکەری ئازادی مەسیحیی ئاشووری لە [[بەغدا]]</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |کۆی گشتی دانیشتووان |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr>,000<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="450">[https://www.shlama.org/population "The Shlama Population Project"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="451">Shlama<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="452"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">13 June</span> 2019</span>.</span></cite></ref> - ٢٠٠٬٠٠٠<ref name="Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria 2"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://50f3ad00-5b28-4016-898f-6130d301c97a.filesusr.com/ugd/6ae567_41177671fb884482adfdc52d459a40b1.pdf "Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> (٢٠٢٠ خەمڵاندن),<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1" id="CITEREFWalter_Russell_Mead2015">Walter Russell Mead (15 May 2015). </cite></ref><ref name="theguardian.com"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians "The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &#x7C; Mardean Isaac"]. </cite></ref> - ٤٠٠٬٠٠٠ (پێش داگیرکاریی ئایاری ٢٠١٤),<ref name="theguardian.com"/><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFLewis2003">Lewis, Jonathan Eric (June 2003). </cite></ref><ref name="UNPO:Assyria"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://unpo.org/article/21519 "Assyria: Growing Number of Diaspora Reconnecting with Homeland"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528130152/https://unpo.org/article/21519 |date=٢٨ی ئایاری ٢٠١٩ }}. </cite></ref> - ١٫٥ ملیۆن (پێش دەرچوونی ئاشووری) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ناوچەکان لەگەڵ دانیشتووانێکی گرنگ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[نەینەوا]]، [[دھۆک]]، [[ھەولێر]]، [[بەغداد]]، [[مووسڵ]]، [[کەرکووک]]، [[قەزای حەمدانیە|حەمدانیە]] (پێش ١٩٩٠کان) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |زمانەکان |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |نیۆ‒ئارامی، عەرەبی میسۆپۆتامیا |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |ئایین |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |بە شێوەیەکی سەرەکی [[مەسیحی]] (زۆربەیان: [[مەسیحیەتی سوریانی|مەسیحیی سوریانی]]؛ کەمینەیان: [[پرۆتێستانت]]){{ھن}}<small> (زۆربەیان: مەسیحی سوریانی کەمینەیان: [[پرۆتستات]]) </small> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de;" |گرووپە ڕەگەزییە پەیوەندیدارەکان |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[جووەکانی عێراق]] |} '''ئاشوورییەکانی عێراق''' ({{بە سوریانی|ܣܘܪ̈ܝܐ}}؛ {{بە عەرەبی|آشوريو العراق}}) گرووپێکی کەمینەی [[ئێتنیک|نەتەوەیی]] و زمانەوانین، بە [[خەڵکانی ڕەسەن|خەڵکی ڕەسەنی]] [[مێزۆپۆتامیای سەرەوە]] دادەنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Isaac|یەکەم=Mardean|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١١|سەردێڕ=Assyrians in Iraq|ناونیشان=https://www.fairobserver.com/region/middle_east_north_africa/assyrians-iraq/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Fair Observer}}</ref> ئاشوورییەکانی [[عێراق]] ئەو [[ئاشوورییەکان|ئاشووریانەن]] کە تا ئێستاش لە وڵاتی عێراق نیشتەجێن، خاوەنی ناوچەیەکی سەرەکی خۆیان نین. ئەوان مێژوو و ناسنامەیەکی نەتەوەیی ھاوبەشیان ھەیە کە ڕەگ و ڕیشەی لە نەریتە [[زمانی سوریانی|زمانەوانی]] و [[چاند]] و ئایینییەکاندا ھەیە لەگەڵ [[ئاشوورییەکان لە ئێران|ئاشوورییەکانی ئێران]] و [[ئاشوورییەکان لە تورکیا|ئاشوورییەکانی تورکیا]] و [[ئاشوورییەکان لە سووریا|ئاشوورییەکانی سووریا]] و ھەروەھا لەگەڵ [[ڕەوەندی ئاشوورییەکان]] لە وڵاتانی دەرەوە.{{Sfnp|Hooglund|2008}}<ref name="ACMEp2">"[http://www.cus.wayne.edu/content/publications/Arab_Factsheet1.pdf Arab, Chaldean, and Middle Eastern Children and Families in the Tri-County Area]." ([https://web.archive.org/web/20131109050605/http://www.cus.wayne.edu/content/publications/Arab_Factsheet1.pdf Archive]) ''From a Child's Perspective: Detroit Metropolitan Census 2000 Fact Sheets Series''.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thoughts|یەکەم=Iraqi|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=We are not ‘Iraq’s Minorities’: Assyrians 20 Years Post-Invasion|ناونیشان=https://1001iraqithoughts.com/2023/06/25/we-are-not-iraqs-minorities-assyrians-20-years-post-invasion/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=1001 Iraqi Thoughts|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Assyrians in Iraq}} * [https://web.archive.org/web/20090201052834/http://assyriacouncil.eu/3.html بەیاننامە ڕۆژنامەوانییەکانی ئەنجومەنی ئاشووری ئەورووپا] {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:کۆمەڵگای عێراقی]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق]] [[پۆل:دانیشتووانی عێراق]] [[پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:ئاشوورییەکانی باشووری کوردستان]] 9iafy7q0jlhof0m4u7ijrsc835urp6u 1 247219 1613923 1183950 2026-08-01T06:31:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613923 wikitext text/x-wiki سڵاو بەڕێز :{{وب|Zamand Karim}} ماندوو نەبنەوە، ئەگەر ڕاتان لەسەر بێت وەکوو خۆتان نووسیوتانە ناوی وتارەکەش بکەین بە ئاشوورییەکانی عێراق. [[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Keenîî|لێدوان]]) ‏٢١:٤٩، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]]، ڕاستی منیش وەک وتاری [[ئاشوورییەکان لە سووریا]] ناوەکەیم دانایەوە، گەر ئەوەیان بە باشتر دەزانی، ھەردوو وتارەکە بگۆڕە. سپاس بۆ تۆ. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #648533; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٨، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::{{کرا}} تەنیا ئەوەیانم گواستەوە [[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Keenîî|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٤، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاشوورییەکانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613922 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190528130152/https://unpo.org/article/21519 بۆ https://unpo.org/article/21519 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٣١، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 9ovodq2oqrxemfiz21p2dzplii8md5i 4 248751 1613888 1611638 2026-08-01T01:48:47Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت لە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)]] (ئەرشیڤ پڕە) 1613888 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤی وتووێژ}} == سەری داتابۆکس == {{atopg | status = | result = }} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ، @[[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ، @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ، وە ئەوانی تریش. پێم باشە کە سەری داتابۆکس ڕەنگی لەسەر نەمێنێت، و بەشێوەیەکی ساددە دەربکەوێت، ئاوا جوانییەکی زۆرتر بە وتارەکە دەدات بەڕای من. ڕای ئێوە چییە لەسەری لادانی ڕەنگەکە. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٤:١٧، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]ئەو رەنگەی سەر ناونیشانی وتارەکە پێم وایە خراپ نییە و جوانە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٤:٤٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]: دەزانم خراپ نییە، بەڵام نازانم وک بڵێی جوانترە بۆکسی زانیاریدان هەموویان یەک بن، نەک هەنێکی ڕەنگی نەبێت و هەنێکی هەیبێت. بۆیە دەڵێم هەمووی ساددە بن جوانترە. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٤:٥٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆی ناوەکە دەکەوێتە ناو چوارچێوەکەوە بۆیە جوانیەکەی پێی دەبەخشێت ئەگەر بچێتە دەرەوەی چوارچێوەکە لەوەیە جوان نەبێت،بەلام لەگەڵ ئەوەش ئەگەر هەمویان یەک بن ئەوە خراپ نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٦:٠٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]: گەر بزانم ناوەکە دەچێتە دەرەوەی چوارچێوەکە، ئەوا منیش پێم جوان نەدەبوو، بەڵام هەڵە نەبم لە چوارچێوەکە دەرناچێت. ئەوەیان کاک ئارام دەیزانێت، و ڕەنگە دواتر لێدوانی خۆی بدات. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٦:٠٧، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] داتا بۆکسەکان، ئەوانەی ڕەنگیان لەسەرە هی ویکیدراوە، گەر بۆلسی ویکیدراو نەهێڵرێت، ئەوا ئەو کێشەیە نامێنێت [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏١٧:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] بەس وەڵای زۆر جوانە، هەقە هەر بیکەین بە یاسا بۆ سندوقی هەموو وتارێک دابنرێت [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏١٧:٢٠، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]]: لە قسەکەی سەرەوەت تێنەگەیشتم ڕاستییەکەی. بەس نابێت بکرێت بە یاسا، چونکە بۆ وتاری باش و وتاری هەڵبژێردراو نابێت داتابۆکس بەکاربەرین، شتێکی جوان نابێت بۆ کێش و باڵی وتارەکە. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٧:٢٧، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::: خۆزگە ئەم باسانە لە جێگەی دروستی خۆیان ([[وتووێژی داڕێژە:Databox]]) دەکران. گەر ویستتان ڕەنگەکە لادەن، بانگم بکەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٠:٢٢، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەر ئەوەی تۆ دەیڵێیت گەر بۆ داتا بۆکس بێت لەگەڵتم، بەڵام گەر بۆ بۆکسی زانیاری بێت من ڕازی نیم [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏٢٠:٢٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]]: ئەوەی من دەیڵێم پەیوەندی تەنھا بە داتابۆکس هەیە، نەک بۆکسەکانی تر. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٢٠:٣١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) ::::::پشتگیەیت دەکەم @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]، هەندێک جاریش وشە ڕەنگ کراوەکان لە ناوەڕاستدا ناوەستێت دێتە لای دەستە ڕاست، تکایە ئەوەش چاک بکەن [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏٢٢:١١، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::::::سپاس بۆ لێدوانەکان، ئەوانە کاک ئارام دەیزانیت. @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: کاکە ئەوە Kurd2021یش دەڵێت شتێکی خراپ نییە، واتا پێی باشە، هەروەها Aroش دەڵێت لەگەڵتانم. جا ئەگەر بتوانیت ڕەنگەکە لابدەیت باشەبێت. لەشت ساغ. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٨:٣٥، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) :::::::: {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٣:٥١، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ڕێنماییی کاتی بارکردنی پەڕگە لە ویکیمیدیا کۆمنز == {{atopg | status = | result = }} سڵاو لە {{وب|Calak|Kushared|Pirehelokan|Tessla|Sakura emad|Serchia}}، و لە {{وب|-Haryad}} و {{وب|Épine}} کە تاکە دوو بەکارھێنەرن بەشدارییان لە بەکوردیکردنی [[:پەڕگە:Licensing tutorial ckb.jpg]] کردووە. ویستم بڵێم کە ئەمڕۆ ڕێنمایییەکانی جادووگەری بارکردنی کۆمنزم دانا و ئێستا کاتێک لە [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard ئێرە] پەڕگەیەک بار دەکەیت، ڕێنمایییەکان بە کوردی پیشان دەدرێت. [[:پەڕگە:Licensing tutorial ckb.svg]] پەڕگە نوێیەکەیە. ئێوەم تەنیا بۆ ئەوە بانگ کرد تا پێم بڵێن کە دەتانەوێ چی بە چی بگۆڕین چونکە ھەر من پەڕگەکەم بە پاشگری ai لایە و بەداخەوەش ناتوانین لە کۆمنز دای نێین. ئەوەتان لەبیر نەچێت کە دەقەکانی نێو پەڕگەکە دەستکاری ناکرێ (مەگەر لە سەرەتاوە دەستکاریی بکەیتەوە) چونکە لەبەر کێشەی ڕێندەرکردن دەبایە ئیللا و بیللا دەقەکانم بکردایەتە شەیپ. ئەم کێشەیە لە عەرەبی و فارسییەکەش ھەیە. بۆ ئێستا شێوازی ئەمیریمان داناوە کە بەڕاستی زۆر بچووکە و ئاسان ناخوێنرێتەوە. بیکەین بە چی؟ وەرگێڕانەکان ھەر ئەوانەی پەڕگە کۆنەکەیە، بەس یەک تۆز گۆڕانکاریی بچووکم تێیدا کردووە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٢:٥٧، ٢٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) : کاک {{وب|Halbast1}} تۆش سێ ساڵ پێش ئێستا [//ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=لێدوانی_بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی_٦&oldid=773399#ویکیمیدیا_کۆمنز لەسەر پەڕەی لێدوانەکەم و لێرە] داوای ھەمان شتت کرد. باوەڕ بکە لەو کاتەوە وێنەکە لەسەر شاشەی کۆمپیوتەرەکەم بووە، بەس ئەمڕۆ توانیومە خەریکی بم. :) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٣:٣٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::{{وب|Aram}}، دەست خۆش ئارام. پەڕگەکە جوانە. دوو شت. یەک، بڕێک وشە وەک نەرمامێرەکان، کۆمیکەکان، تەلەڤزیۆنییەکان و... وەھا دیارە دەڵێی مەودایەک کەوتووەتە نێوان ە و کانەکە (کۆمیکە کان، نەرمامێرە کان و...). ئیتر نازانم ئەوە فۆنتەکە وەھای لێ دەکا یان سپەیسە. دوو، لە سەرەتای نووسراوەکەدا نووسراوە بە '''ھاوبەشیپێکردنی''' ئیشەکانت... ناکرێ ھەر بنووسین بە ھاوبەشکردنی ئیشەکانت؟ ھەر ئەو مەعنایە نادات؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠٣:٤٦، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::: {{وب|Pirehelokan}} زۆر سپاس! بۆ یەکەم تێبینیت، دروستە و بگرە ئەو وشانەشی کە بە «کە» دەست پێ دەکەن، وا دیارن کە دوو سێ بۆشایییان لە بەردەم بێ، بەس وەڵا ئەو کێشەیە ھینی ئەمیری خۆیەتی و زیاتر لە یەک بۆشاییم دانەناوە. بۆ دووەمیش بەرێوەڵا، بۆ ناکرێ، بەسەر چاو و دەیگۆڕم. بۆ فۆنتەکە بەڕاستی دەبێ بیگۆڕین. پێشنیاری چی دەکەن؟ بە ڕای من شتێ باشە کە پێچاوپێچ بە نووسینەکان نەکات و شتێکی گۆشە ڕێک بێت تا بتوانرێ بخوێنرێتەوە و بێجگە لەوەش دەبێ مۆڵەتەکەی ئازاد بێ تا بتوانین بەکاری بێنین. نازانم، من خۆم Adobe Arabic یان Noto Kufi Arabic پێشنیار دەکەم. ئێوە چی دەڵێن؟ ئینجا سپاسیش بۆ گرنگیدانتان بەم باسە! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٧:٤٨، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وابزانم فۆنتەکانی گووگڵ فۆنتس ھەموویان ئازادن. ئەتوانین ئەوانە بەکاربھێنین. —[[:بەکارھێنەر:Halbast1|<span style="color: #041721; text-decoration: inherit; -moz-text-decoration-color: #041721; text-decoration-color: #041721;">'''ھەڵبەست'''</span>]] _{([[:لێدوانی بەکارھێنەر:Halbast1|<span style="color: #A2D2FF; text-decoration: inherit; -moz-text-decoration-color: #A2D2FF; text-decoration-color: #A2D2FF;">لێدوان</span>]])} ‏١٢:١٨، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::: {{وب|Pirehelokan|Halbast1}} پەڕگەکەم نوێ کردەوە و لەمەیان کەڵکمان لە «Noto Kufi Arabic» وەرگرت. بزانن چۆنە. وەک پێشتر وتمان ناتوانرێت پەڕگەکە دەستکاری بکرێت بەڵام ئەوەی پێی خۆش بێت دەتوانێت پەرگەکە بە پاشگری «ai» لە [https://drive.google.com/drive/folders/19yPmSj7YpAVSHFtDbjIjf2Kk1_Sa4BPQ?usp=sharing گووگڵ دڕایڤ] داگرێ و دەستکاریی بکات. ھەمووان دەتوانن دەستکاریی بکەن، بەڵام تکایە دوای ئەوەی پەڕگەی نوێتان بار کرد، بە ناونیشانی «Licensing tutorial ckb 2.ai»، بە بەستەری گووگڵ دڕایڤەکەشی زیاد بکەن، بەڵام تکایە ھیچ مەسڕنەوە. ھەمان ئەمانەم لە وەسفی پەڕگەکە نووسیوە (گەر نەسڕدرێتەوە). سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٨:٣٢، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) :::: سڵاو کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، دەست خۆش بێت زۆر جوانە، دواتریش ئەتوانین بۆ پەڕگەی تریش (ئەگەر بەکوردی بکرێت) سوود لەو فۆنتە ببینین؟ ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٤٥، ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::: سڵاو {{وب|-Haryad}} بەڵێ و پێم وایە فۆنتەکانی گووگڵ ئازادن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٢:٤٨، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::::ئەگەر بکرێت وەکو فۆنتی ئەمیری، بۆ ڕووکاری ویکیپیدیا زیای بکەیت زۆر چاک ئەبێت. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٣٥، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::::: {{وب|-Haryad}} بۆ ئەوە دەبێت کۆمەڵگە یەکدەنگ بن لەسەری. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٠٦، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == خاچپەرستن == {{atopg | status = | result = }} سڵاو لەھەمووان دەمەوێ لێرە بابەتێک یەکلایی بەکەمەوە کە لە ویکیپیدیا زۆر بەکاردێت و بەکارھاتووە و [[وتووێژ:شەڕەکانی خاچپەرستی#ناو 2|لێرەش]] باسم لێوە کرد بەڵام لەبەر ئەوەی گۆڕانکارییەکە پەیوەندی بە گشت ویکیپیدیاوە ھەیە بۆیە پێم باش بوو تا سێ ڕۆژی تریش بوەستم چاوەڕێی دیوەخان بکەم '''بابەتەکە''' ئەوەیە ل مەسیحییەت خاچ ناپەرسترێ پەرستنی خوودی خاچ وەکوو خاچەکە تاوانە لە مەسیحییەت و دەرچوونە لە مەسیحییەت بەڵکو خاچ وەک نیشانەیەک بۆ عیسای مەسیح بەکاردێت بۆ ئەمەش چەن بەڵگەیەک لە خودی کتێبی پیرۆز دەھێنمەوە :'''بەڵگەکان:''' :کتێبی پیرۆزی یۆحەنا بەشی چوار ئایەتی 24: {{گل|خودا ڕۆحە و پێویستە ئەوانەی دەیپەرستن بە ڕۆحی پیرۆز و ڕاستی بیپەرستن.»}} ئەم ئایەتە تیشک دەخاتە سەر گرنگی پەرستنی ڕۆحی و ڕاستی، کە هەندێک لە مەسیحییەکان وەک بیرخستنەوەیەک لێکدەدەنەوە کە پەرستن دەبێت بەرەو خودی خودا بێت نەک شتە فیزیکیەکانی وەک خاچ. : کتێبی پیرۆز » ئیشایا » به‌شی 42 ئایەتی ھەشت: {{گل|من یەزدانم، ئەمەیە ناوم و شکۆمەندی خۆم نادەمە کەسی دیکە و ستایشم نادەمە بتە تاشراوەکان.}} :کتێبی پیرۆز » یەکەم یۆحەنا » به‌شی 5 ئایەتی 21 {{گل|ڕۆڵە خۆشەویستەکان، خۆتان لە بت بپارێزن.}} ئەمە بە ڕوونی دەڵێت خۆتان لە بت پەرستی بپارێزن کە ھەموو شتێکی فیزیکی دەگرێتەوە بە خوودی خاچەکەش گەر بۆ مەبەستی پەرستن بەکاربێت جگە لە خودا. :'''کۆتا ئایەت '''کە '''ڕوونترین شتە بۆ بەرچاوی''' '''مرۆڤ''': : کتێبی پیرۆز » یەکەم سالۆنیکی » به‌شی 1 ئایەتی 9 {{گل|چونکە خۆیان باسمان دەکەن کە پێشوازیتان لە ئێمە چۆن بووە و چۆن لە بتپەرستییەوە گەڕاونەتەوە بۆ لای خودا، تاکو خودای زیندوو و ڕاست بپەرستن}} === داواکاری === ھەموو وشە خاچ پەرستییەکان کە لە وتارەکان بەکارھاتووە و چەندین ساڵە زانیاری ھەڵە بەخەڵک دراوە تکایە بیگۆڕە بۆ خاچ-ھەڵگر / خاچھەڵگرەکان، کە بە ڕوونی دەڵێت ئەو خەڵکانە خاچ ھەڵدەگرن، و دووربە لەھەر ناو و نازناوێکی تر کە ڕوون نیە بۆ بەرچاوی خەڵک وەک خاچی و صلیبی [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٣٠، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) === لێدوانەکان === زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٣٠، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] چەند ڕونکردنەوەیەک ١. دەستەواژەی خاچپەرست موسڵمانان بۆ مەسیحیەکان بەکاریان هێناوە لەبەر چەند هۆیەک، لەوانە خۆشەویستن و بەگەورەدانان و ڕێزگرتنی زیاد لە پێویست بەشێکە لە پەرستن . ٢. هەموو نوسەرە موسڵمانەکان ئەو دەستەواژەیان بەکارهێناوە و ئێستا گۆڕینی و ڕەتکردنەوەی ستەمێکە لە هەموویان. ٣. لە ئەدەبیاتی کوردیدا شتێک نییە ناوی خاچهەڵگر بێ چونکە دەلالەت لە مەسیحیبوون ناکات وەک ئەوە وایە بڵێی قورئان هەڵگر و مەرجیش نییە موسڵمان بێ. جا بۆیە بەڕای من هەر خاچپەرست باشترە و باوترە و لەهەموو کتێبە کوردیەکانیش بەو شێوەیەیە. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/مامۆستا|بەشدارییەکان]]) ١٦:٥٥، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC)</small> {{بنی ئەرشیڤ}} == لۆگۆی ویکیپیدیا == {{atopr | status = ئەنجام | result = {{نەکرا}}؛ باسەکە نەگەیشتە ئەنجام. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٩:٠٣، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) }} بابەت: داواکاری بۆ گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە پەڕەی دەستپێک بە شێوەیەکی کاتی === پێشنیار === بەڕێزان، ھیوادارم لە نیازباشیی ئەم داواکارییە تێبگەن، ئەم داواکاریە دەکەم تا لە پاڵ ئەو خزمەتەی ویکیپیدیای کوردی بە خوێنەرانی کوردی دەکات ویکیپیدیا زیاتر لەبەرچاو بگیرێ و زێتر جێی خۆی بگرێت و گرنگی زیادتری پێ بدرێت، داواکاریەکەش شتێکی بچووکە گەر پەسەند بکرێت، ئەویش گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردییە لە پەڕەی دەستپێک بۆ ئاڵای کوردستان بە شێوەیەکی کاتی. لەم ماوەیەدا کۆمەڵگای کوردی ڕووبەڕووی چەندین [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٤)|ئاستەنگ]] و [[ڕۆژاوای کوردستان|ناخۆشی]] بووەتەوە، گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بە [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File%3AFlag_of_Kurdistan_on_ckb.wikipedia_logo.svg ئاڵای کوردستان] وەک پاڵپشتی بەکارھێنەران و یەکدەنگیی کورد بۆ دۆزی خۆی تەماشا دەکرێت نەک شتی تر، جیا لەوە گەر کاتی گۆڕینی لۆگۆکە و ھۆکاری گۆڕینەکەی بە ئینتەرنێت و سۆشیال میدیادا بڵاوبکەینەوە، دەتوانین ویکیپیدیا زیاتر بناسێنین و بەکارھێنەری تر لێرە کۆبکەینەوە، ڕەنگە بیرکردنەوەی زۆرێکیش دەربارەی ویکیپیدیا بگۆڕێت؛ ئەوەی من لە خەیاڵمدایە دەربارەی گۆڕینی لۆگۆکە بێجگە لە باشی ھیچی تر نییە. دەزانم ویکیپیدیا زانیارینامەیەکی تەواو گشتییە، بەڵام پێموایە گۆڕینی لۆگۆش دەکرێ لەگەڵ بنەما سەرەکییەکانی ویکیپیدیا یەکبگرێت. من بیرۆکەکەم لە [https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%A9?wprov=sfla1 ویکیپیدیای عەرەبی] وەرگرتوە، کە بە بچووکترین شتێک پشتگیری ئاڵایەکی نافەرمی دەکەن، لە کاتێکدا [[کورد]] چوار ئەوەندەی گەلی [[فەلەستین|فەڵەستینە]] و لە چوار لاوە [[کێشەی کورد (ڕوونکردنەوە)|زوڵمی]] لێ دەکرێت (ئەمە دژایەتیکردن نییە و تەنێ بەراورد کردنێکە!). سوپاس بۆ تێگەیشتن لە ئامانجی ئەم داواکارییە. ئەمە نەک داواکارییەکە بۆ گۆڕینی لۆگۆ، بەڵکو بەڵگەیەکیشە لەسەر پابەندبوون بە سیاسەتەکانی ویکیپیدیا. «گۆڕانکاری لە لۆگۆی ویکیپیدیا لە پەڕەی دەستپێک، بەشێوەیەکی کاتییە، دەکرێ بۆ مانگێک، دوو ھەفتە یان ھەفتەیەک بێت، گرنگ نیشانە گرتنی ئەو ئامانجەیە کە ئێمە ھەمانە لە ویکیپیدیای کوردی» === بانگھێشتنامە === @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و بەکارھێنەرە چالاکەکانی تریش. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١١:٥٨، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) === لێدوان === سڵاو بەڕێز {{وب|Zamand Karim}} من لە ئێستادا پێم باشە بۆچوونێک و لایەنگرییەکی وام نەبێت. بەڵام داوا دەکەم ھەر کەس ئەو نووسینانەی من دەبینێت سەیرێکی «[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Violating_the_Neutral_point_of_view_in_Arabic_Wiki ئێرە]» بکات کە سکاڵا لە دژی ئەو کردەوەی ویکیپیدیای عەرەبی تۆمار کراوە و ھەروەھا سەیرێکی «[[ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی ٤#گۆڕینی لۆگۆ بەپێی کات|ئێرەش]]» بکات کە باسی گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردی بەپێی بۆنەکانەوە کراوە کە دژایەتیی ھەبووە. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٥:٤١، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سپاس بۆ ناردنی نووسینەکە بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]، ئەوەی ویکیپیدیای عەرەبی، وادیارە ھێشتا لە گفتووگۆدان و بڕیارێک نەدراوە تا لۆگۆکە لاببردرێت (دەمێکیشە لۆگۆکە داندراوە) بۆیەش دژایەتی کراوە کە کێشەی قووڵی دوو بەرەی جیھانە؛ لۆگۆی بۆنەکەش پێشتر ئاگاداری بووم، ئەویان ڕەنگە ناکۆکییەکی ئایینی دروست بکات، بەڵام لێرە ھەموومان کوردین و وتارەکان بە زمانی کوردی دەنووسین جا وتارەکە دەربارەی جەژنی نەورۆز بێت یان قوربان، بڕواناکەم ئەوەیان کێشە دروست بکات، چ جای دانانی لۆگۆکە بۆ ھەفتەیەک بێت!. سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٨:٥٣، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) سڵاو بەڕێز {{وب|Zamand Karim}} ئەوەی تۆ دەیڵێیت هەڵەیە بۆنەی [[نەورۆز]] یاخود [[جێژنی قوربان]] و [[جێژنی ڕەمەزان]] ئەمانە گشتگیرین و ئەمانە گشتگیەین بۆ هەموو [[کوردستان]] هەم لە [[باشووری کوردستان]] و [[باکووری کوردستان]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و [[ڕۆژاوای کوردستان]]، بەڵام ئەوەی هەوڵێر کارەساتێکی گشتگیر نییە، خێزانێک ماڵئاوای لێکردین، بەڵام [[نێچیرڤان بارزانی|سەرۆکی هەرێمی کوردستان]] و [[مەسروور بارزانی|سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان]] فزەیان کرد؟؟؟، ئەمەی من دەیڵێم سوکایەتی کردن نییە بە کورد بەڵام ئەو کارەساتە گرینگ نییە، وەکو شەڕی غەزە و ئیسرایل نییە، بەڵام هەرکاتێک کارەساتێکی دڵتەزێن بقەومێت، بەڵام لە ئێستادا من لەگەڵ ئەوەدام کە ویکیپیدیا بگۆڕدرێت بۆ ڕەشێکی ماتەمینی نەوەکو ئاڵای کوردستان، ئەگەر کۆمەڵگە ڕازیبن باشترە بۆگڕدرێت بۆ ڕەش و ئەوکاتە من پاڵپشتیت دەکەم بەڵام بۆ ئاڵای کوردستان نەوەڵا، دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) : سڵاو و ڕێز {{وب|Zamand Karim}} سوپاس بۆ پێشنیارەکەت، بەڵام لە ڕاستیدا ویکیپیدیا بەتەواوی پێویستە بێلایەنی خۆی بپارێزت.بەڵێ ئەمە ویکیپیدیای کوردییە بەڵام بۆ زمانی کوردی نەک نەتەوەی کورد.دیارە لە نیازباشی تۆ بەتەواوی تێدەگەم و منیش دەزانم ئێمەی کورد چەندە توشی نەهامەتی دەبینەوە بەڵام دواجار پێویستە ئەو بێلایەنییە بپارێزرێت.من نازانم بۆچی ویکیپیدیای عەرەبی دەستی کردووە بە لایەنگری ئەوە شتێکی باش نییە و وادەکات ئەو ڕوانگەیەی سەبارەت بە ویکیپیدیا هەیە بگۆڕێت، ئێرە شوێنی زانیاری خێرایە لەسەر بابەتێکی دیاریکراو نەک پشتگیریکردن. پێشتر لەسەر ئەوە قسەمان کردبوو کە تەنها لە کاتی گەیشتن بە ژمارەیەکی زۆر لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ مانگێک بگۆڕین.ببوورە لەگەڵ ئەو پێشنیاری بەڕێزت نیم. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :منیش بۆچوونی بەڕێزانم ھەیە، بەڵام پێم وایە ئەگەر کارەساتێکی گەورە پێشھات (ھیوادارم قەت پێش نەیە) ئەوکات دەکرێ باسی لەسەر بکەین، بەڵام لە ئێستادا بە پێویستی نازانم، سپاس بۆ ئێوە و پێشنیارەکەتان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٠٨:٥٤، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سوپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، بەڵام ئەمە تەنھا پێشنیارێکە کە بۆ سوودی ویکیپیدیاکەی خۆمان کردوومە، هەموومان دەزانین ویکیپیدیاکەمان چۆڵە و بەکارھێنەری چالاکمان کەمە، ئەمە دەتوانێ ویکیپیدیا زیاتر بناسێنێت وەک ئەوەی لە سەرەوە باسم کردوە، ئێستا سۆشیال میدیا لە هەموو ساڵانی پێشوو چالاکترە لەنێو کۆمەڵگای ئێمەدا بێگومان کاریگەری دەبێ بۆ کۆکردنەوەی بەکارھێنەری نوێ، ئەوەش لەبەرچاو بگرە کە دەڵێم دەتوانین بۆ ھەفتەیەک یان چەند ڕۆژێک لۆگۆکە دابندرێت، نەک ماوەیەکی دوور و درێژ. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٠:٣١، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) بەڕێزان! دوو ساڵە تورکیا خەریکی ھەڵمەتھێنانەوە بۆ سەر باشووڕی کوردستانە و لە قووڵاییی ٢٠٠ کیلۆمەتریی خاکی باشوور کەسایەتییە نیشتمانپەروەرانی کوردستان تیرۆر دەکات و ھاوکات چەند ساڵێکیشە ڕۆژانە ھەڵمەت بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان دەبات و لە کەرتی نەوت و غاز ھەتا سەرچاوە ئاوییەکان و کارەبای کردووەتە ئامانجی درۆنەکان و فڕۆکەکانی خۆی و جگە لە ئەو، ئێرانیش ھەڵمەتی بە ھەولێر ھێناوە و ھەروەھا مامۆستاکان و کارمەندانی باشووریش زۆرتر لە ساڵێکە لە شەقامەکاندان و ماف و مووچەی خۆیانیان داخواز دەکەن؛ بەلام ھیچ کام لەم ڕووداوانە ھێشتا لە بەشی '''لە ھەواڵەکاندا'''ش ئاماژەیەکیان پێنەکراوە و تەنانەت وتاریشیان بۆ نەنووسراوە. (ئەمە وەکوو دەردی دڵ وتنێک لە دەرەوەی یاسا و ڕێساکانی ویکیپیدیا دەڵێم، بەداخەوە بەکارھێنەرانی کوردی باشووری کوردستان ئەنیمەکانی ژاپۆنی و ئەکتەرەکانی ھالیوۆدیان بۆ گرینگترە تا ئاخی کوردستان و شەھیدبوونی ژنێکی ڕۆژاوای کوردستان لە کەرکووک یان تیرۆرکردنی دەرھێنەرێکی ڕۆژھەڵات لە ڕۆژاوا. من وەکوو کوردێکی کرماشانی کە سۆرانی زمانی دایکیشم نییە و ھەر بە تەنیا بە ئەوینی نیشتمانەکەم ئەم دیالێکتەم بۆ نووسین ھەڵبژاردووە، چاوەڕوانیم لە بەکارھێنەرانی باشوور ئەوەیە کە کەمێک زۆرتر بایەخ بە کێشەکانی سیاسی بدەن و تۆزێک ھەوڵ بدەن تا ڕووداوەکان و ڕۆژەڤی وڵات لە ویکیپیدیادا دەنگ بدرێتەوە.) بە ڕێزدار «زەمەند کەریم»یش دەڵێم، بە گۆڕاندنی لۆگۆ دژبەر نیم، بەڵام لەم کاتە کە ھیچ وتارێک سەبارەت بەو ڕووداوانە نەنووسراوە، گۆڕاندنی لۆگۆ چارەسەر نییە و دەبێت بە نووساندنی وتار سەبارەت بەو ڕووداوانە و کەسایەتییەکانی پەیوەندیدار بەوانە خەڵکی ئاگادار بکەینەوە. بەداخەوە ھەروەھا کە دەبینین ئەو ڕووداوانە لە ویکیکوردی تەنانەت وتاریشیان نییە. لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەمووان.[[بەکارھێنەر:Paraw|پەڕاو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Paraw|لێدوان]]) ‏١٠:٤٥، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] منیش ویستم ئەوەی تۆ بڵێم جارێ هەر وتاری نییە، بەس ئەم کوردستانە خۆشی کێشەی ناوخۆی هەیە کە بریتییە لە کێشەی موچە و مامۆستایان، ئەی بۆ ئەمە چی بکەین؟ ئاڵای کوردستان گەر دابنرێت ئەوا واتای خۆی نادات، پێم باشترە بکرێتە ئاڵایەکی ڕەشی کوردستان، زیاتر واتای هەیە، ئەگەر لەگەڵم بن، ڕاتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٢:٣٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::سپاس بۆ ئێوە بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] لە چاکەی خۆتانە ئەو چالاکییەتان لێرە، منیش ١٠٠٪ پێم وایە دەبێ سەرنجێکی تایبەت بدرێتە سەر وتارەکانی سەبارەت بە ڕووداو و پێشھاتەکانی کوردستان، بەڵام بەداخەوە کەمتەرخەمی کراوە! بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەگەر ئاوا بێت دەبێ ھەمیشە لۆگۆکەمان ڕەش بێت! چۆن ھەمیشە لە کوردستان ناخۆشی ھەیە! ڕووداوەکانی کوردستان ھەتا بڵێی زۆرن بەڵام بەربڵاون کە بەھۆیەوە ناتوانین وەکوو ویکیپیدیای عەرەبی (بەھۆی ھێرشی ئیسرائیل) یان ئوکراینی (بەھۆی ھێرشی ڕووسیا) بکەین. سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٤:٠٩، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]<nowiki> وەڵا ڕاست تازە وەزارەت دەڵێت بەهۆی کارەساتەکەی هەولێرەوە ١ دەقە شەهیدەکان (بەناو) لەگەڵ ئەیڕەقیب، دە وەڵای هەمیشە دژی گۆڕینی ئەم لۆگۆیەی ویکیپیدیا دەبم بۆ ئاڵای جوانەکەمان، ناڵێم کوردنیم، چونکە مۆرێکمان لەسەر کراوە، بەڵام قەت لەگەڵ بیر و ڕای نیم.~~~</nowiki> [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٤:١٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] بەداخەوە ڕێک وایە، من چیتر وەک خۆم ھیوام بە حکوومەتەکانی باڵادەستی کوردستان (بە حکوومەتی ھەرێمیشەوە) نەماوە و ھیچیان تێڕانابینم! [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٥:٠٤، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::بۆ گۆڕینەکەش ھەر وەکوو بەڕێز پەڕاو وتی کاتێک ئێمە وتارە پەیوەندیدارەکانمان ئاوا کورت بن، چۆن باسی لۆگۆگۆڕین بکەین! من ئامارەکانی پڕبینەرترین وتارەکانی ویکیپیدیاکانی فارسی و کوردیم بەراورد دەکرد، لەلای ئەوان لە ١٠ وتاری پڕبینەری ساڵی ٢٠٢٣، ٥یان سەبارەت بە بابەتی سێکسی بوون! بەڵام ئاماری ئێمە لە ساڵی ٢٠٢٣دا لە دە وتاری پڕبینەر ھەشتیان سەبارەت بە کوردەواری، یەکی تر مافەکانی مرۆڤ و تەنیا یەکیان بابەتی سێکسییە! دێی گەر وایە بۆ خوودی ئەو وتارانە ئەوا کورتن! بۆ نموونە وتاری کوردستان کە پلەی حەوتەمینە لێرەدا لە ویکیپیدیای عەرەبی و فارسی زۆریان لەمە جوانتر و درێژتر نووسیوە! کاتێک لێرە خەڵک زیاتر (٨٠٪) لەبەر بابەتەکانی پەیوەندیدار بە کورد، کوردستان، کوردەواری، کوردایەتی و ڕووداوەکانی سەبارەت بەمانە دێن بۆ ئێمە ئاوا خراپ چووینە پێشێ! ئەگەر سەیرێکی وتارە ھەڵبژێردراەکانیش بکەین دەبینین کە لە ٦١ وتار تەنیا ٧یان لەبارەی کورد و کوردستاندان! بەداخەوە چالاکیش لێرە زۆر کەم بووە و لە ھەمووان خراپتر بەکارھێنەری نوێ زۆر زۆر بە کەمی دێن و گەر بێشن شتێک دەنووسن و دەڕۆن! ھەروەھا زۆۆۆۆر شتی دیکە کە ئێمە زۆر خراپمان بۆ عەمەل کردووە. ھیوادارم ڕۆژێک بێت بارودۆخەکە چاک بێت. سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٥:٠٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::: بەڕێز {{وب|Paraw}} زۆر دڵگران بووم بە لێدوانەکەتان، بەکارێنەری باشوور دەڵێ چی و بەکارھێنەری ڕۆژھەڵات دەڵێ چی؟!!!! ھەر ئەوە مابوو لێرە ئەو جیاکارییە بکرێ. تکایە با خۆمان بپارێزین لەو قسانە، ئەگەر کۆموکوڕییەک دەبینن خۆتان چەندە دەتوانن ھەوڵی بۆ بدەن کەس لێرە دەستەونەزەر ڕاوەنەستاوە و بەپێی حەز و زانیارییەکانی خۆی وتار دەنووسێ و ھەر وتارەش جێی خۆی دەگرێ. لە گرینگەوە بۆ ناگرینگ پۆلینبەندییەک ھەیە و من نەمدیوە؟ یان ئێوە دوای ھەر وتارەی چاو لێ دەکەن بزانن کێین و لەکوێوە ھاتووین؟!! سپاس کە وەک کەسێک کە زاراوەکەشتان سۆرانی نییە لێرەن بەڵام ئەگەر پێشنیارێکتان ھەیە ڕوو لە ھەموومان بکەن، ئێمە لێرە کۆمەڵگایەکین بەبێ جیاکاری. [[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Keenîî|لێدوان]]) ‏١٦:٥٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::: {{وب|Zamand Karim}} من وەک خۆم بۆ ئێستا لەگەڵ گۆڕینی لۆگۆ نیم تا دۆخێک دێتە پێشەوە و ھەست بکەم پێویستە جووڵەیەک بکەین جا بە گۆڕینی لۆگۆ بێ یان دانانی ئاگاداری بێ. ئەگەر باس لە شەڕ و نەھامەتییەکانی کورد بکەین، ئەو کاتە دەبێ وتووێژ لەسەر ئەوە بکەین کە کەی لۆگۆی ویکیپیدیا دانێین! {{وب|Paraw}} ھەڵبەتە من وەک بەکارھێنەرێکی ناچالاک بۆم نییە قسە بکەم، بەڵام لەسەر نووسینی وتار منیش تێبینیم کردووە کە وتاری زانستیمان زۆر کەمە و لە بەرامبەردا وتاری فیلم و زنجیرە و کایەی ڤیدیۆییمان زۆر زۆرن، بەڵام ھەرچۆنێ بێ کەس ناتوانێ کەس ناچار بکات کە لەسەر چی بنووسێت و ئەوەی پێی خۆش بێ و ویستی لەسەر بێ دەتوانێ لەسەری بنووسێ. جا نییە بابەتەکە جارێ گەرمە باسی بایکۆتی کاڵای ئێرانی ئەکەن تا ئەو کاتەی سارد دەبێتەوە و کەس ھیچی لەبیر نامێنێت. ئەوەندەی بیرم بێ ماوەیەکی باش بایکۆتی کاڵای تورکی کرا کە تەنیا بۆ پۆستی تۆڕە بەناو کۆمەڵایەتییەکان بوو، بەس لە کۆتاییدا چی بوو؟ کورە برا کاڵای تورکی و ئێرانی نەبن، ئەمرین لە برسا! ماوەیەکی تر کەس ھیچی لەبیر نامێنێ. لە وتەکانم ببوورن، بەس ئێوەش حەقیقەتەکان دەزانن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٤٥، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەمنیش ئەوە دەزانم کوردێکی نیشتمان دۆست جەژنی نەورۆز و ڕەمەزان و قوربانیش پیرۆز دەکات و کێشەی نییە، من جەژنی مەسیحی و ئێزیدیانیش پیرۆز دەکەم وەک ڕێزێک بۆیان، بەڵام تۆ سەیری ئێستای کۆمەڵگەی کوردی بکە، لە گێژاوێکدایە ئەمسەر و ئەوسەری دیار نییە کەس حساب بۆ ڕا و بۆچوونی ئەوی تریان ناکات بەتایبەت لەم بارودۆخە نالەبارەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست هەمووی بێ ئەمەل بووە؛ دواتر مسوڵمان، ئێزیدی، مەسیحی، جوولەکەی دانیشتووی کوردستان ھەر ئاڵای کوردستان بەکاردەھێنن و بە ئاڵای نیشتیمانی خۆیانی دەزانن چونکە کوردن و دانیشتووی کوردستانن نەک ئاڵای ئایینەکەیان، من لە تۆ تێدەگەم و وەک تۆش بیردەکەمەوە بەس سبەی یەکێک لەوانە بێت و ببینێ لەسەر جەژنی ئایینێک لۆگۆ گۆڕدراوە دێت لێرە ھەمان داواکاری دەکات بۆ جەژنەکەی خۆی، بۆیە ئاڵای کوردستان زۆر گشتگیرترە و ھیچ جیاکارییەکی نییە، جا لۆگۆکەش ڕەش و سپی بێت یان ھەرشتێکی تر گرنگ پەیامەکەی خۆی بگەیەنێت، من قسەیەکم نیە لەسەر ئەوەیان. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] سوپاس بۆ تێبینییەکەت؛ لێرە ھەر زاراوەیەک بەکاربێنین، خەڵکی چ شار و ناوچەیەک بین، دواجار ھەر کوردین، کوردستان وڵاتی من و تۆیە. دەربارەی ناوەڕۆکی وتارەکان، ئەوە ھیچ ھەر کەسەو ئارەزوی خۆیەتی وتار لەسەر چی دەنووسێ، بەڵام بەجدی وتارێکی زۆر ھەن لەسەر فیلم، زنجیرە، ئەنیمی و شتی تری بێ کەڵک، ھیچ نەبێت لە ١٠ وتاری ھەفتەیەک یەکێکیان تەرخان بکرێت بۆ بابەتێکی ھەمەڕەنگ و جیاواز (بە تێر و تەسەلی)، وەک لە لێدوانەکەی بۆ بەڕێز Kurd2021م نووسیوە، ئەم گۆڕینی لۆگۆیە دەتوانێت بەکارھێنەرێکی زۆرتر لە ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی کۆبکاتەوە و ئەو چۆڵەوانییە تا ڕادەیەک نەھێڵێت، نەک ئامانجە سەرەکییەکە شتێکی تر بێت، خۆ ھەموومان دەزانین بە گۆڕینی لۆگۆیەک ئیدانەی ڕووداوێک ناکرێت. سوپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٠:٣٧، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] ئەگەر بە بۆنەی زوڵمێکەوە کە لە کورد ئەکرێ لۆگۆ بگۆڕین، ئەبێ بۆ ھەمیشە ئاڵای کوردستان لە لۆگۆکەدا دانرێ. زوڵم لە ئێمە ھەمیشەیی و ھەرڕۆژەیە. کەوایە من لەگەڵ گۆڕینی نیم. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٣:٥١، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکرنی زانیاری بە پەڕەی دەستپێک == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٩:٠٤، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) }} زیادکرنی [[داڕێژە:ئایا زانیوتە]] بە پەڕەی دەستپێک پێشنیار و داوا دەکرێت. === پێشنیار === سڵاو بۆ ھەمووان، داوای خستنی [[داڕێژە:ئایا زانیوتە|داڕێژەی ئایا زانیوتە]] بۆ سەر پەڕەی دەستپێکی ویکیپیدیای کوردی دەکەین؛ ھەر وەکوو [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بەشێکی لە پەڕەی دەستپێک زیاد دەکرێت کە کۆمەڵێک زانیاریی تێدایە کە لە داڕێژەی یەکەمدا ئاماژە بە زانیارییەکان کراوە. ئەو داڕێژەیە لە بەشێک لە ویکیپیدیا بەھێزەکان بوونی ھەیە و لە پەڕەی دەستپێکیان داناوە و بەپێی کاتی دیاریکراو (بە نموونە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی: ڕۆژاوڕۆژ، لە ویکیپیدیای فارسی حەفتە بە حەفتە، ویکیپیدیای عەرەبی: یەک ھەتا چەندین مانگ) نوێی دەکەنەوە و کۆنەکان ئەرشیڤ دەکەن. لە ھەر یەک لە ویکیپیدیاکان لەو کاتانەی کە ئاماژەم پێکردن کۆمەڵێک زانیاری دادەنێن (لە ویکیپیدیای ئینگلیزی ٨ زانیاری و لە ویکیپیدیاکانی فارسی و عەرەبی ٦ زانیاری). ئێمەش داوای کردنەوەی ئەو بەشە دەکەین کە کاک ئارام پێشنیاریکی لە وتووێژی خۆیدا لەگەڵ خستمە ڕوو ئەویش ئەوەیە کە؛ ھەر یەک ڕۆژ بەشێوەی تێکەڵ و ھەڕەمەکی ئەو زانیارییانەی ئێستا ھەمانن دابندرێن ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram#داڕێژەی ئایا زاینوتە|تێگەیشتنی زیاتر]]). ئەو پێشنیارە کاتییە و دەکرێت لە داھاتوودا ئەگەر ھەر دووبارە بوونەوە و کەس پەرەی پێنەدان و یانیش ھەوڵدرا وەکوو ویکیپیدیاکانی ئینگلیزی و فارسی و عەرەبی لێبکەین و بەھێزتر بکرێن، ئەوکات دەکرێ باسی لەسەر بکرێتەوە. ھەر کەسیش بۆچوون یان پێشنیار یان ھەر باسێکی تری ھەیە تکایە بیخاتە ڕوو. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٤١، ٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) === بانگھێشتنامە === {{وب|Pirehelokan}} {{وب|1silent scientist}} {{وب|Aram}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Paraw}} {{وب|Zamand Karim}} {{وب|MFTG}} {{وب|Aro Salar}} {{وب|Kushared}} {{وب|Keenîî}} {{وب|Calak}} {{وب|Kurd2021}} {{وب|Aza}} {{وب|Tessla}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Shahid tahir}} {{وب|Danial2703kurdistan}} {{وب|Central Kurdish}} و ئەوانەی تر. === لێدوان === سپاس بۆ پەرەپێدان و زیندووکردنەوەی ئەو بەشە. بەو شێوەیەی لە پەڕەی لێدوانەکەم باسمان کرد من لەگەڵیم و وەک سەرەتا یەک دێڕ بۆ ھەر ڕۆژێک بەسە. تاقیکردنەوەش خراپ نییە. گەر ھەر تا دوای ماوەیەک پەرەی پێ نەدرا، ڕەنگە باشتر بێ لای ببەین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:١٩، ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو، من وەکو خۆم پێم باشە ئەو بەشە زیادبکرێت.ئەگەر ڕۆژانە یان چەند ڕۆژ جارێکیش پەرەی پێ بدرێت بێگومان زۆر باش دەبێت بەڵام پێویستە وتاری پەیوەندی داریان هەبێت بۆ نموونە(* … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی [[مرۆڤ]] ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟) نەک هەر بە شێوەی سادە دابنرێت. بۆ نموونە(* … کە یەکەمین مانگی دەستکردی سازکراوی مرۆڤ ناوی سپوتنیک-١ بوو کە لە لایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە نێردرا بۆ بۆشایی؟).هەرسەرکەوتووبن.[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٦:٥٩، ٤ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :: سڵاو {{وب|Nskoalj}} پێشنیارێکی بەجێیە و لەگەڵیدام، لە ئێستادا هەست بە گرنگی داڕێژەکە دەکەم کە لە پەڕەی دەستپێک بوونی هەبێ. بە هیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Shahid tahir|شەهید]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shahid tahir|لێدوان]]) ‏١٠:٠٢، ٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::زۆر سپاس بۆ ھەمووان، بێگومان ھەموو لایەکمان ھەر ھیوامان سەرکەوتنی پڕۆژەکەیە و ئەو شتەی بەسوودە دەیکەین. ھەر بمێنن. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٣:١١، ٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ھیچ دژێکی نەبوو و ھەموو لەگەڵنی؛ تکایە با بیخەینە قۆناغی جێبەجێکردن. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٠:٣٠، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو {{وب|Nskoalj}} [[تایبەت:permalink/1194168|لەم ژێرپەڕەی خۆم]] سەیرێکی بکە و بزانە چۆنە. خستوومەتە ژێرەوەی بەشی ئەمڕۆ لە مێژوودا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٤٤، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس من زۆرم پێ باشە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٢، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::: :[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]: ئاگاداری ئەم پێشنیارە نەبوومە، بەڵام شتێکی باشە، حەزم کرد پاڵپشتی خۆم دەربڕم بۆی، وە ماندوونەبن.<b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٢١:٢٢، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::زۆر سپاس@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] بەھیوای بەردەوامی بۆ پڕۆژەکە و ھەموو بەڕێزان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٣، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::: {{وب|Nskoalj}} {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٣:١٥، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == پیرۆزبایی لە ویکیفەرھەنگی کوردی (کورمانجی) == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٩:٠٥، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) }} سڵاو بۆ ھەمووان ویکیفەرھەنگی کوردیی کورمانجی لە ئێستادا ھەشتەمین ویکیفەرھەنگە لە نێوان تەواوی ویکیفەرھەنگەکاندا و کەمتر لە ١٠٠ وتاری ماوە ھەتا بگاتە یەک ملیۆن ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiktionary ئامار]) بۆیە داوا دەکەم لە پەڕەی دەستپێکی ویکیپیدیای خۆماندا پیرۆزبایی لە ویکیفەرھەنگی کوردی (کورمانجی) بکەین: وەکوو [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:German_Wikipedia_congratulates_Persian_Wikipedia.jpg#mw-jump-to-license ئەو وێنەیە] کە ویکیپیدیای ئەڵمانی پیرۆزبایی لە ویکیپیدیای فارسی کردووە بەھۆی ئەوەیکە گەیشتووەتە ٥٠٠ ھەزار وتار. ویکیفەرھەنگی کوردیی کورمانجی ھەندێکی تر دەگاتە یەک ملیۆن، با زووتر باسەکە بگەیێنینە ئەنجام؛ زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٠٠:٥٥، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) === بانگھێشتنامە === {{وب|Pirehelokan}} {{وب|1silent scientist}} {{وب|Aram}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Paraw}} {{وب|Zamand Karim}} {{وب|MFTG}} {{وب|Aro Salar}} {{وب|Kushared}} {{وب|Keenîî}} {{وب|Calak}} {{وب|Kurd2021}} {{وب|Aza}} {{وب|Tessla}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Shahid tahir}} {{وب|Danial2703kurdistan}} {{وب|Central Kurdish}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٢٩، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) === لێدوان === :@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] سڵاو، لاریم نییە و بە شتێکی باشی دەزانم. گەر کۆمەڵگە ڕازین، پیرۆزبایییەکی خنجیلانە دروست دەکەین و تا کەی دەڵێن، ھەڵی دەواسین. پێشم وایە ئاگاداری بۆ کەس نەچووە چونکە بۆ من نەھاتبوو. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٥٩، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆیە! پێم سەیر بوو زۆرتان لەسەر خەت بوون بەڵام دەنگوباستان نەبوو :) دیسان بانگھێشتیان دەکەمەوە. بەڕای من شتێکی کەم نییە یەک ملیۆن وتار لە ویکیفەرھەنگ، بۆیە من دەڵێم دوو ھەفتە بێت. ئەگەر ماوەکە کەم یا زۆرتر بێت تکایە پێشنیاری خۆتان بخەنە ڕوو. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٣، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::: {{وب|Nskoalj}} نەوەڵا، کەم نییە و ھەموو ڕۆژێک ئەمە ڕوو نادات. بۆ ئەم سەردەمە کە کات زوو دەڕوات، دوو حەفتە خراپ نییە. دیسانەوە بانگکردنەکەت شکستی ھێنا، بەڵام من لەجێی تۆ بانگم کردن. :) بڕوانە [[:en:Help:Fixing failed pings]]. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٣٤، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٢، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::بەڵێ وایە. دیسان سپاس:) [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٢، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] با نووسینەکە ئامادە بکەین دە وتاریان ماوە، پێموا نییە کەس دژایەتی بکات. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] {{لەگەڵ}} پیرۆزمان بێ. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢١:١٧، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::لەگەڵتم، با خێرا بکریت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏٠٩:١٥، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::: :[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]: بێگوومان جێگەی دڵخۆشییە لقێکی گەورەی زمانەکەمان گەیشتبێت بەو ئاستە بەرزە. بەڵام پیرۆزبایی لە ویکیفەرھەنگ لە ویکیپیدیادا شتێکی نامۆیە بەلامەوە، واتا ویکیفەرھەنگ هەر لە ویکیفەرھەنگ، و ویکیپیدیاش لە ویکیپیدیا. دژ نیم، گەر بە شتێکی باشی دەزانن بیکەن، و سوپاس.<b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٢١:٠٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر سپاس، بەڵێ وایە، ئێستا ئێمە تەنیا زاراوەکەمان جیایە گەرنا ھەر یەک نەتەوەین و لە ویکیفەرھەنگی ک. کورمانجی بۆ زۆر وشەی ک. سۆرانییان وتار ساز کردووە. ئێستا ویکیفەرھەنگی ئێمە چۆڵە و گەر ساڵێکیش داینەین کەسێکی وا نایبینێت و چۆن زۆر لە ئێمە نزیکە خراپ نییە گەر دوو ھەفتە لە دەستێکی ویکیپیدیاکەمان پیرۆزبایی بکەین. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٢٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::جێگای خۆشحاڵیمانە، منیش لاریم نییە و دەکرێت دواییش لەسەر تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانی تایبەت بە ویکیپیدیا دابنرێت.[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٢١:٢٩، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::: {{لەگەڵ}} پیرۆزە :) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:٣٤، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Keenîî|Keenîî]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Keenîî|لێدوان]]) ‏٢١:٥٨، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٧، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Balyozxane|Balyozxane]] @[[بەکارھێنەر:Ghybu|Ghybu]] @[[بەکارھێنەر:Bikarhêner|Bikarhêner]] Silav, hevalên Çalak û rêvebirên Wîkîferhenga Kurdî (Kermancî), ji kerema xwe li ser navê civata Wiki Kurdîya Soranî pîrozbahiyên me pêşwext qebûl bikin. Pîrozbahî ji bo gihîştina mîlyonek gotarên Wikiferhenga Kurdî (Kirmancî), em plan dikin ku peyamek pîrozbahiyê li ser Destpêka Wîkîpediya Kurdî ya Soranî û rûpelên virtual yên girêdayî wê bidin. Pêşketina we pêşketina me ye û em pê kêfxweş in. Ji bo hemû projeyên Kurdî serkeftin dixwazim. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٢، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::: {{وب|Nskoalj}} {{لەگەڵ}} جێگەی پێزانینە پێشنیارەکەت و پیرۆزە لە زمانەکەمان. [[بەکارھێنەر:Shahid tahir|شـــــەهــــیـــد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shahid tahir|لێدوان]]) ‏٠٨:٥٢، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] بانگیش نەکراوم، بەڵام لەگەڵتم. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ‏١١:٢٩، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] گەر لەبیرمان چووی تکایە بمانبوورە :) باسەکە بۆ ھەمووان کراوەیە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١١:٣١، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) {{لەگەڵ}} منیش لەگەڵتانم و ھەتا زۆرتر لە دوو ھەفتەش پیرۆزبایییەکە لەسەر پەڕەکە بمینێت باشترە. زۆر خۆشحاڵم کە لقێکی زمانی کوردی گەیشتووەتەوە بەو ئاستە و لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەمووان.[[بەکارھێنەر:Paraw|پەڕاو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Paraw|لێدوان]]) ‏١٣:١٧، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}} پیرۆزە، دڵخۆشبووم.[[بەکارھێنەر:Central Kurdish|Central Kurdish]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Central Kurdish|لێدوان]]) ‏١٥:٢٥، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] بێگومان شتێکی گرینگە، ویکیفەرھەنگی کوردیی کورمانجی ھەتا ئێستا زۆر جاران لە دەرەوەی ویکیپیدیاش و بەتایبەت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان باسیان لێکردووە. گەر بکرێت من پێم باشە ھەتا نزیک نەورۆز دابندرێت. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٣:٢٥، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) وەکوو نووسینی ئەو بەستەری وێنەیەی ویکیپیدیای ئەڵمانی کە لە سەرەوە دامناوە پێم باشە ھەر وەکوو ئەوان لە سەرەتای پەڕەی دەستپێک ئەو نووسینە دابنەین:{{ھن}}{{ھن}}وەکوو ئەندامانی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی پیرۆزبایی لە [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiktionary ویکیفەرھەنگی کوردی (کورمانجی)] دەکەین بەھۆی گەیشتن بە '''١،٠٠٠،٠٠٠''' وتار.{{ھن}}{{ھن}}زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٣:٤٧، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :خراپ نیە. دەستان خۆش. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏١٩:٠٠، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] {{لەگەڵ}} جێی شانازییە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ‏٠٦:٠٣، ١٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{لەگەڵ}} کارێکی باشە.[[بەکارھێنەر:Danial2703kurdistan|DK2]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Danial2703kurdistan|لێدوان]]) ‏٠٧:١٦، ١٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] دوو وتار مابوون، سازم کردن، ڕێک بووبە [https://ku.wiktionary.org/wiki/Taybet:Stat%C3%AEst%C3%AEk ١،٠٠٠،٠٠٠ وتار] تکایە پیرۆزبایییەکە دابنە، نووسینەکەم بینی زۆر جوان بوو. سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٥:١٠، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو لە {{وب|Nskoalj}} و ئەوانی تریش، پێش ئەوەی ئاگادارییەکە بۆ ھەمووان دانرێت، بە چاوی خۆتان سەیری بکەن. ئەم کۆدەی خوارەوە لە [[تایبەت:پەڕەکەم/common.js]] دانێ و سەردانی [[تایبەت:permalink/1194904|ئێرە]] بکە و دەبێت درەوشانەوەکە ببینیت. ::::: <syntaxhighlight lang="js"> importStylesheet("User:Aram/kuwikt-celebration.css"); // Backlink: [[User:Aram/kuwikt-celebration.css]] importScript("User:Aram/kuwikt-celebration.js"); // Backlink: [[User:Aram/kuwikt-celebration.js]] </syntaxhighlight> ئەگەر لە کۆد و لە نووسین ویستتان ھەر شتێک بگۆڕن، پێم بڵێن. پێتان وا بوو ھیچ کێشەی نییە، تا کەی پێتان باش بوو ھەڵی دەواسین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٠، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]Mala we hemûyan ava! Înşela Em ê eynî pêşketinê di Wîkîferhenga soranî de jî bibînin. [[بەکارھێنەر:Balyozxane|Balyozxane]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Balyozxane|لێدوان]]) ‏١٩:٤٩، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس من پێموایە ھیچ کێشەیەکی نییە، تکایە با داندرێت ھەتا مانگێک؛ ھەتا پێش نەورۆز. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٠٣، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::واتا ھەتا ٢١ی ئازار. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٠٤، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: سوپاس و دەستتان خۆش بۆ پڕۆژەکە. بەس لای من کەمێک لاک دەکات ئەی لای ئێوە چۆنە؟، هەروەها باشتر نییە کە فۆنتێکی کوردی دابنرێت؟ جوانتر دەبێت بەڕای من. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٢١:٤٩، ١٩ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::: {{وب|Tessla}} {{کرا|چارەسەر کرا}} ڕاستە و زۆر سپاس بۆ پشکنینەکەت! ڕاستییەکەی من بە مۆبایل ناچمە ژوورەوە بۆیە تێبینیم نەکردبوو، بەڵام ترسم ھەبوو کە ئیشەکەمان لێ تێک بدات. ئێستا خاوتر تەنۆڵکەکان (یان با بڵێین [[گوڵەستێرە]]کان) دروست دەکات، بەڵام لە کاریگەریی دیسکتۆپی کەمتر کردەوە و لەبەر خاتری مۆبایل ناچاری ئەمە بووین. ھەڵبەتە ئەوەندەی من بزانم بە شێوازی مۆبایل خۆی ئاگادارییەکە پیشان نادرێت و دەبێ بکرێتە سەر شێوازی کۆمپیوتەر. دواتر بەستەرێکی لابردن ھەیە و ئەگەر زانرا نایەڵێت ئیشەکانتان بکەن، دەتوانن لای بەن. دووبارە سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٠:٢١، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::: {{وب|Nskoalj}} {{کرا}} بەپێی ئەم وتووێژە تا ئەو کاتەی ئاماژەتان پێ دا با بمێنێتەوە. ئەگەر لەسەر مۆبایل ئیشەکانتانی ھێواش کردەوە، دەتوانن لەڕێگەی بەستەرێکەوە لای ببەن. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٠:٤٩، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئێستا باشترە دەستت خۆش. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٧:٣٨، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :{{وب|Aram}}، سپاس بۆ دانانی پەیامەکە. تکایە ئەگەر دەکرێت وشەی '''پەرۆش '''تێیدا لاببرێت و بگۆڕێ بە شادی یان خۆشحاڵی یان دڵخۆشی. پەرۆشی لە هەمان پەرێش و پەرێشانییەوە هاتووە و لە ڕاستیدا مەعنای خەم و پەشێوی دەدا و یانی شێوان. وەک ئاوات دەڵێ ئێمە هەموو پەرۆش و پەرێشان و هەڵوەدا / وەک تۆ هەناسەسەرد و سەحەرخێز و دەربەدەر. (بەڵام وشەی بەپەرۆش یانی بەخەمی شتێکەوە بوون ئیستە باو بووە و تا ڕادەیەک مەعناکەی گۆڕیوە.) سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠٥:٤٥، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس ھەر بمێنی. ڕێک ئەو کێشە و پرسیارانەی دێنە پێش خۆت ئاماژەت پێدان؛ بە مۆبایل ھەندێک کێشە و گرفت ساز دەکات (خێرایییەکەی دێنێتە خوار) و ھەروەھا نیشان نادرێ و دەبێ بکرێتە شێوازی کۆمپیوتەر. بۆ کێشەی یەکەم ڕێگەتان بینیوەتەوە، بەڵام بۆ کێشەی دووەم ناکرێ شتێک بکەین بە مۆبایلیش نیشان بدرێ، چۆن بەشێکی بەرچاو بەشداربوو و ئەوانەی سەردانی ئێرە دەکەن بە مۆبایل کار دەکەن و نازانن چۆن بیکەنە شێوازی کۆمپیوتەر. دیسان سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٤:١٣، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::: {{وب|Pirehelokan}} کردمە خۆشحاڵی. سپاس بۆ ڕوونکردنەوەکانت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٠٥، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :::: {{وب|Nskoalj}} سپاس و لەسەر پیشاننەدانی ئاگادارییەکە بۆ مۆبایل، ویکیمیدیا خۆی پیشاندانی ئاگادارییەکانی بۆ مۆبایل کوژاندووەتەوە. ھۆکارەکەی نازانم. دەبێت بە یەکدەنگیی کۆمەڵگە [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/c5693a21cb0163b4fce53ccaccc54be02f81202c/wmf-config/skin-Minerva.php#106 لێرە] دای گیرسێنین. ویکیپیدیای عەرەبی خۆیان چالاکیان کردووە و ئێستا ئەو ئاگادارییەی کە پشتگیری لە فەڵەستین دەکەن بە مۆبایلیش سەیری بکەیت، ھەر دەیبینیت. بەڵام تەنیا چەند ویکییەک بۆ مۆبایل چالاکیان کردووە. ھەوڵی ھەندێ فرت و فێڵم دا، بەڵام سەریان نەگرت. :) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٨:٠٤، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :: {{وب|Aram}} زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەتان. لە داھاتوودا ھەوڵی بۆ دەدەین. ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:١٦، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == سەندنەوەی مافی بەڕێوەبەرایەتی لە بەکارھێنەر:Serchia == {{atopg | status = | result = }} سڵاو لە بەڕێوەبەرانی ئێستا {{وب|Tessla|Sakura emad|Pirehelokan|Kushared|Calak|Serchia}} ئەگەر چی زۆریشم پێ ناخۆشە ئەم پێشنیارە دەدەم، بەڵام بەپێی [[وپ:لمب]] کە نووسراوە چالاکیی بەڕێوەبەر دەبێ لە ماوەی ساڵێک بە دەستکاری و کردەوەی بەڕێوەبەریشەوە کەمتر نەبێ لە ١٠٠ دانە و لەبەر ناچالاکی، و بەپێی [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/ckb.wikipedia.org/2023-06-08/2024-06-07 ئێرە] کە ئاماری کردەوەکانی بەڕێوەبەرەکان پیشان دەدا، دیارە کە کاک Serchia تێیدا نەھاتووە و ھیچ کردەوەیەکی بەڕێوەبەریی لەم ساڵەدا نەبووە و بەپێی [https://xtools.wmcloud.org/sc/ckb.wikipedia.org/Serchia/all/2023-06-08/2024-06-07 ئێرەش] دیارە کە لەم ساڵەدا تەنیا ٢١ دەستکاریی کردووە کە ئەمەش بۆ بەڕێوەبەرێک بەشدارییەکی زۆر زۆر کەمە و بەپێی ئەم کۆمەڵگەیە بێت و ئەگەر ھەر ئاوا بەناچالاکی بمێنێتەوە، باشترە دەسەڵاتی بەڕێوەبەریی لێ بسەنرێتەوە. دەزانم کاک Serchia بەکارھێنەرێکی دڵسۆزە بۆ زمانەکەمان و دوور و نزیک وەک خۆم ئاگام لە چالاکییەکانی لەسەر زمانی کوردی ھەبووە و ژیانەکەش ئاسان نییە تا لەم پڕۆژانە بەردەوام بین و باسکردنی ئەمە قورس بوو بۆم، بەڵام ئەمڕۆش نەبێ ڕۆژێکی تر ھەر باس دەکرا. ھیوادارم کاک Serchia بە چالاکییەوە بگەڕێتەوە و یەکسەر ئەم پێشنیارە داخەین. مایکەکە دەدەمە ئێوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٢٣، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) :وا بزانم باشترە دەسەڵات لە ھەمووان بسەنرێتەوە. :( ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:٣٧، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ڕاستییەکی کاک ئارام، بۆیە من و ڕەنگە بەڕێوەبەرانی تریش کە هیچ لێدوانێکیان نییە هۆکاری ئەوەبێت کە بابەتەکە کەمێک سەخت و ناخۆشە تا لێدوان بدەین بۆ لێسەندنەوەی مافی بەڕێوەبەرێک. سەرەنجامیش هەر تۆ لەسەر حەقیت. :::سەبارەت بە ڕای من بۆ ئەم بابەتە؛ وەک هەمووان دەزانین ئەمە یاسایە و پێشتریش لەسەر بەڕێوەبەرانی تر جێبەجێکراوە، و ئێستاش بەپێی هەبوونی ئەم یاسایە کە هێشتا بەردەوامە، پێویستە مافەکە لە کاک سەرچیا بسەندرێتەوە، و ببێتە دەرفەتێک بۆ بەکارهێنەرێکی تر(ئەوە لەگەڵ هیچ دا نییە کە کاک سەرچیا کارەکانی پێشتری دیارن). وە سوپاس کاک ئارام بۆ بەڕێوەبەردن و بەبیرهێنانەوەی ئەم جۆرە یاسایانە لە ویکی. ::<b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٦:٥١، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) ::: {{وب|Tessla}} ڕاستییەکەی ئێمە کەسمان لەبەر چاو و برۆی کەسمان و لەبەر ھاوڕێیەتی لێرە نین. بەیانی من ناچالاک بووم تۆ ھەمان شت بەرامبەر من بکە. ئەگەر چی من زوو وتم چالاکیی بەڕێوەبەریم نامێنێ و ئێستاش تەنیا لەبەر کەمیی بەڕێوەبەر و بۆ حاڵەتی فریاکەوتن ماومەتەوە ئەگینا من خۆم ئێستاش وازم لەم مافە ھێناوە. ئەسڵەن جوان نییە لە ئامارەکان دەرکەوێ کە ژمارەی بەڕێوەبەران زۆرن و چالاکییان کەم بێ یان ھەر نەبێ. بڕوانە [[ویکیپیدیا:بەڕێوەبەران#بەڕێوەبەرانی پێشوو|ھۆکاری لێسەندنەوەی ئەوانەی پێشوو]] کە زیاتر لەبەر ناچالاکی بووە. وەختی خۆی ھەمان شتم بەرامبەر بەکارھێنەر:Aza کرد و زۆر لای ئاسایی بوو. ڕاستییەکەی بۆ کاک سەرچیا زۆریش چاوەڕێم کرد کە چالاک بێتەوە، بەڵام وا دیارە مەجالی ویکیپیدیایان نەماوە. کێشە نییە و ئەگەر چالاک بوویەوە، دواتریش دەتوانێت داوا پێشکەش بکاتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٤١، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ڕاستە، وەک لەسەروەش وتم تۆ لەسەر حەقیت. وە ئەوەش بزانە ئێستاش من دووبارە دەیڵێمەوە کە ویکیپیدیا لە ئێستادا پێویستی بە تۆیە، بۆیە باش نییە تۆ دەستبەرداری مافەکەت بیت بەڕای هەمووان. لێسەندنەوەی مافەکانی پێشترم بینی بوو، ڕاستە. هەڵبەت تەواو ئەگەر کەسیش وەڵامی ئێرەی نەدایەوە، تۆ ئەتوانیت کارەکانی خۆت بکەیت. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٩:٠٥، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو کاک {{وب|Aram}} و {{وب|Tessla}}. ڕوونە من ماوەیەکە لێرە ناچالاکم و دیاریش نییە چەند دەتوانم لە داهاتوو چالاک بم. کێشەم نییە ئەگەر وەک بەڕێوەبەرێکیش نەمێنم بەڵام پێشتریش باسم کردووە کە لەگەڵ ئەوە نیم بە هەمان شێوە و ڕێساکانی ویکییەکی وەک ئینگلیزی ڕەفتار بکەین. پێم وایە باشتر دەبێت بیر لەوە بکرێتەوە چۆن بەڕێوەبەری تازە زیاد بکرێت، ئەم سیستەمەی ویکیپیدیا وەک دیارە بەڕێوەبەرێک شوێنی بەڕێوەبەرێکی تری نەگرتووە تا ئەو لابچێت و یەکێکی دیکە بێت، دەکرێ سەد بەڕێوەبەریشی هەبێت. ئەوانەی ئێستاش هەن، ئەو کاتانە لابچن کە داوا دەکەن، واز لە ویکی دێنن، یان چالاکییان بۆ یەک دوو ساڵ نامێنێت، هەڵبەت هەموو چالاکییەک نەک تەنیا چالاکیی بەڕێوەبەرایەتی. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١١:٥٨، ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::::: سڵاو کاک {{وب|Serchia}} خۆی ھیچ کەسمان نازانین لە داھاتوو چی دەبێت بۆیە باسی ڕابردوو و ئێستا دەکەین. بەپێی [[ویکیپیدیا:ناچالاکیی بەڕێوەبەران]] ئیشەکە کراوە و ئەویش لە مێژووەکەیدا دیارە کە لە ویکپیدیای ئینگلیزیی ساکار وەرگێڕدراوە و بە ڕای من بۆ ئەم کۆمەڵگەیەش خراپ نییە. دەزانین کەسمان توانای پێشترمان نەماوە و ئاماژەم بەوە داوە کە ئێمە ژیانێکمان ھەیە، بەڵام ڕاشکاوانە بڵێم ڕاستییەکە ئەوەیە ئەگەر بەڕێوەبەر توانای نەبوو کات بۆ پڕۆژەکە تەرخان بکات، باشترە دەستبەرداری مافەکەی ببێ. ئێمەش لە خوامان دەوێ بەڕێوەبەرمان بۆ زیاد بێت کە کات و توانای ھەبێت، بەڵام کەس نییە و بە زۆریش ناتوانین پەلی ئەم و ئەو ڕاکێشین و بیکەینە بەڕێوەبەر. من پێشتریش پێشنیارم بۆ چەند بەکارھێنەر کردووە کە داوای مافەکە بکەن چونکە لە نووسین و شێوازی ویکیپیدیایان دەزانی و چالاکیش بوون، بەڵام لەبەر دڵسۆزیی خۆیان نەیانویست. وایە و بەو شێوەیەش نییە کە کەسێک ھات کەسێکی تر دەبێ چۆڵی بکات، بەڵام من بەپێی ویکیپیدیاکەمان ئەم کارانەم کردووە. ویکیپیدیای ئینگلیزی بەو زەبەلاحییەی خۆیەوە ٨٥٥ بەڕێوەبەری ھەیە کە بۆ وەھا پڕۆژەیەک ھەر زۆر کەمە. دەی ئێمە بە ٥٦٬٠٠٠ وتارەوە ٧ بەڕێوەبەرمان ھەیە کە لێی بکۆڵینەوە تەنیا یەک یان دووانیان چالاکن. وەک باسم کرد دەکرێ بەڕێوەبەرێک لە ماوەی یەک ساڵ تەنیا ٢١ دەستکاری بکات کە ھیچیشیان کردەوەی بەڕێوەبەری نین؟ من تەنیا بەپێی سیاسەت و ڕێساکانی ویکیپیدیا ئەم داوایەم کردووە و نەشموتووە ھەر دەبێت وازی لێ بێنن. ئەگەر چالاک ببیتەوە، باسەکە دادەخەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٤:٥٠، ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::سڵاو لەتۆش کاک @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]؛ ڕاستیی منیش ڕام لەگەڵ قسەکانی کاک ئارامە. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٦:٤٩، ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::من لێرە هەر بۆ خۆم قسە ناکەم، وەک دەبینین کە کۆمەڵێک بەڕێوەبەر هەیە و چالاکییان کەمە، پێم وایە بە لابردنیان ئەگەر چالاکییەکان کەمتر نەبنەوە زیاتر نابن. منیش پێم باش نییە زۆر قسە لە داهاتوو بکەین، بەڵام ئەگەر بۆ بەڕێوەبەرێک هەڵبکەوێت کە دوای ماوەیەک بگەڕێتەوە و هەندێک چالاکی هەبێت، هەر باشترە لەوەی کە بگەڕێتەوە و مافەکەی نەمابێت. دەکرێت ئەو کات دووبارە بە هەقی خۆشی بزانێت کە داوای مافەکە سەرلەنوێ بکاتەوە کە ئەو کاتیش دەبێتە بەزمێکی تر. هەرچۆن بێت، من پێم باشە بۆ بەڕێوەبەرانی دیکە و بۆ خۆشم بەو شێوەیە بێت کە لە سەرەوە باسم کرد. مافەکەش شتێکی ئەوتۆ نییە کە بەڕاستی زۆر جێی قسە لەسەر کردن بێت، هەر بەکارهێنەرێکی ئاساییش کە زۆربەی مافەکانی دیکەی وەرگرتووە شتێکی وای جودا نییە. ڕەنگە کێشە لە بنەڕەت ئەوە بووبێت ناوی بەڕێوەبەر بۆ ئەم مافە دیاریکراوە، کە دەکرا هەر بەکارهێنەری چالاک با و لەدوای ئاستێک بە مافەکە گەیشتبا ئەوکات ئەوەندەش نەدەبووە جێی مشتومڕ. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏٢١:١٨، ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::کاک @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] ئێمە ناوەکەمان دانەناوە. بۆ ئەم بابەتەی ئێوەش، وەک چۆن پێشتر کاک Aza و چەند دانەی پێشتر لەبەر ناچالاکی مافەکەیان نەما، دەبێ بۆ من و تۆش ھەمان کار بکرێت. خۆتان دەزانن چالاکی ھیچ پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرییەوە نییە. باسەکە ئەوەیە کە جگە لەوەی کردەوەی بەڕێوەبەریتان وەلا ناوە، خۆشتان بەشداریتان نەماوە. ئێ ئەوانەش نەکەین و ھەر ژمارەی بەڕێوەبەری ناچالاک ببەینە سەرەوە، بۆ ناوبانگی پڕۆژەکەمان باش نییە. بۆچی لێسەندنەوەی مافی بەڕێوەبەرایەتی دەبێتە ھۆی ساردبوونەوەتان؟ ساڵێک بۆ بەڕێوەبەرێک زۆر زۆرە کە ھیچ بەشدارییەکی نەکردبێت. ئەگەر من وا بم و ئێوە لە جێی من بن چی دەکەن؟ لام دەبەن یان بە ھیوای چالاکیی داھاتووی منەوە دەبن؟ لەبەرئەوەی نامەوێت ھەر خۆم لێدوان بدەم. من جارێکی تر بانگی بەڕێوەبەران {{وب|Tessla|Sakura emad|Pirehelokan|Kushared|Calak}} دەکەمەوە تا قسەی خۆیان بکەن کە جاری پێشوو قسەیان نەکرد، بەڵام دەبێ بۆ ئەمجارەیان ھیچ نەبێت وشەیەک بڵێن. [لە دڵی خۆمدا دەڵێم دەبێ لەم دۆخەدا ھەڵوێستیان ھەبێت و ئەگەر ھەر لێدوانیان نەبوو ڕەنگە باشتر بێت من لەم کۆمەڵگە ناچالاکە نەمێنم؛ بەڕاستی ئەم ناچالاکییەم پێ قبووڵ ناکرێت.] ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٣٤، ٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) {{سھ}} ھەمیشە لەگەڵ ھێشتنەوەی بەکارھێنەرانی بەتەجرەبە بووم و تەنانەت ئەو یاسایەی ١٠٠ دەستکارییەشم بەلاوە دروست نەبووە (ئیستە دەبینین زۆرێک وتارەکانمان کێشەیان هەیە لەبەر ئەزموونی کەمی بەکارهێنەران). بەڵام چون پێشتر مافمان لە بەڕێوەبەرانی تر سەندووەتەوە بۆ پاراستنی ئەسڵەکانی ویکیپیدیا و نەبوونی جیاکاری مەجبوورم بەداخەوە بڵێم مافەکە لە هاوڕێ سەرچیا بگرینەوە. هیوادارم هەرکات سەری پەرژا بێتەوە و داخوازی تۆمار بکا بۆ مافەکەی (هەرچەند شتێکی گرنگی تێدا نیە) چون ویکیپیدیای کوردی و زمانی کوردی پێویستی بە کەسانی وەک جەنابیان هەیە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢١:٠٣، ٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::::سڵاو لەھەموولایەک، ھیوام باشی ھەموو لایەکە بە تایبەتی بەڕێوەبەران کە جگە لە ئەرکی بەکارھێنەریی ئاسایی ئەرکی سەرپەرشتیکردنی پڕۆژەکەش دەگرنە بەر. ::::::::::{{ھن}} ::::::::::ڕاستی لەبەر ئەوە بوو ھیچ لێدوانم نەدا، پێم خۆش نەبوو ھەر زوو بڵێم پێویستە بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بڕوات. پێم وابوو ھەموومان شایەنی ئەوەین کاتمان پێ بدرێت تا وەڵامی بەرامبەر بدەینەوە. ::::::::::ھەرچەندە خۆشم لە ڕابردوودا چەندین جار ھەوڵم داوە بڵێم ئەوەی ناچالاکە ئاساییە دەست لە بەڕێوەبەربوون بکێشێتەوە چونکە کەی ویستی ئەتوانێت خۆی بپاڵێتەوە. بۆ ئەو مەبەستەش ھەرخۆشم [[ویکیپیدیا:ناچالاکیی بەڕێوەبەران ]] درووستکرد کە ئەوکاتە ناڕەزایی لێکەوتەوە بەھەمان شێوەی کاک سەرچیا پێیان وتم لەگەڵ ئەوە نین بەرێوەبەر بڕوات و بەسوودی پڕۆژەی نابینین. ::::::::::بەڵام من دڵنیایم کردنەوە ئەوجارەش دڵنیایی نموونەی وەک کاک سەرچیا و لە داھاتوو ھەرچ کەسێکی تریش بێت دەکەمەوە. دەلێم کە ئەتوانی دووبارە خۆت ھەڵبژێریتەوە ھەرکاتێک زانیت کاتت ھەیە بۆ پڕۆژەکە و دەتوانیت خزمەت بکەیت. گەر بچمەوە '''سەر بابەتەکە''' و شیکارییەکی چالاکییەکانی کاک سەرچیا بکەین نەک ھەر لە 2024 بەڵکو ساڵانی پێشووتریش، کە بۆمان بسەلمێنێت کاک سەرچیا چەن کاتی ھەیە بۆ پڕۆژەکە و چەن پڕۆژەکەی بە جدی گرتووە وەک بەڕێوەبەرێک.[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:١٨، ٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::: نموونە: ::::::::::* لەنێوان ساڵی [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2023-01-01/2024-01-01|2024-2023]] تەنھا دوو کردەوەت ھەیە، ئەمیش سڕینەوەیە تەنانەت بەرێوەبەرانی سەرانسەری وەکوو [[بەکارھێنەر:WikiBayer|WikiBayer]] و [[بەکارھێنەر:Styyx|Styyx]] کە لەنزیکەوە ئاگاداری کارەکانیانم چالاکیان لە بەڕێوەبەرێکی وەک کاک سەرچیا زیاترە، کە ئەوان بە ھیچ شێوەیەک کاری ناوخۆ بۆ ویکییەکەمان ناکەن. ::::::::::* لەنێوان ساڵی [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2022-01-01/2023-01-01|2023-2022]]دا 11 کردەوەی بەڕێوەبەریت ھەیە ئەمیش بە زۆری تەنھا لە سڕینەوەیە دووبارە. و دووبارە بەڕێوەبەرێکی سەرانسەری وەکوو [[بەکارھێنەر:Minorax|Minorax]] و [[بەکارھێنەر:Styyx|Styyx]] نیو ھێندەی تۆ چالاکی بەڕێوەبەریان کردووە. ::::::::::* گەر بپرسین کەی بوو ناچالاکی دەستپێکرد؟ لە [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2019-01-01/2020-01-01|سەرەتاکانی 2019]] تا بەرەو [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2021-06-01/2022-06-01|مانگی شەشی 2021]] لەوکاتەوە بەرێزتان چالاکیتان مانگ بەرەو مانگ کەم دەکات، تا [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2021-08-01/2022-08-01|لە مانگی ھەشت (2021)]] چالاکیتان بەشێوەیەکی بەرچاو لەدەست دەدەن. ::::::::::لە [https://w.wiki/AbwG 2016وە بەڕێزتان بەڕێوەبەرن] دڵنیام خزمەتی چاکتان بە ویکیپدیا کردووە و ئەگەرچیش [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2018-01-01/2019-01-01|2019-18]] و [[xtools:adminstats/ckb.wikipedia.org/2017-01-01/2018-01-01|2018-17]] چالاکیتان کەم دەکات بەڵام بەڕاستی گوێمان پێی نەداوە چونکە پێمان وابووە کە دەتەوێت خزمەت بکەی و Commitmentتت ھەیە. بەڵام بەپێی ئامارەکان بێت بەڕێزت وادیار نیە لە ئێستادا پلان یان توانای ئەوەتان ھەبێت بتوانن بەرێوەبەرایەتی بکەن، بۆیە پێشنیار دەکەم لە ئێستادا واز لە بەرێوەبەرایەتی بێنن کەی لە پلانتان دا ھەبوو و باوەڕتان ھەبوو کە خزمەت دەکەی ئەوکات بەردەوامی بدەن بە مافەکە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:١٨، ٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::::: لابردن و زیادکردنی بەڕێوبەر لە قۆناغی ئێستادا سودێکی ئەوتۆ بە ویکیپیدیای کوردی ناگەیەنێت. وەک خۆشم پێم باشە کە یاساکە بەکاربێت بەڵام وەک فلتەرێکی ئەوا هەر جارەی بخرێتە دەنگدانەوە و ئەوکاتە بە گوێرەی پێویستی ڕۆژگاری ویکیپیدیا دەتواندرێت بڕیار لە مانەوە و نەمانەوەی بدرێت. هەڵبەت ئەوە تەنها بۆچوونێکە. خودی کاک سەرچیاش کێشەی لە لابردن نییە، بۆیە یان ئەوەیە یاساکە جێ بە جێ بکرێت یانیش ئەو پێشنیارەی کە بخرێتە دەنگدانەوە. پێموانییە نووسینی ئەم هەموو پەرەگرافە خزمەت بکات. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:١٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::هەرچەند من بەڕێوبەر نیم بەڵام ویستم بۆچوونی خۆم باس بکەم .لەگەڵ ئەوەش بوونی کەسانی بەئەزموونی وەک کاک سەرچیا بۆ پڕۆژەکە گرینگە وە ئەو پەڕی ڕێز و سوپاسم بۆ هەوڵ و ماندووبوونەکانی ڕابردووی کاک سەرچیا پێم وایە بۆ ئێستا باشترە مافەکەی لێ وەربگرنەوە.پێم باش نییە بەڕێوبەر تەنها ناو بێت.وابزام لەبەرئەوەش کەسێک دەکرێتە بەڕێوبەر چونکە چالاکی لەوانی دیکە زیاتر دەبێت و چاودێرێکی باشتر دەبێت لەسەر وتار و ئەو خراپەکارییانەی دەکرێت. ئەگەر ئەویش هەر وەک بەکارهێنەری دیکە کەم چالاک بێت باشترە ئەو مافەی نەبێت و سەر ئێشەش بۆخۆی زیاد نەکات.بەڕێوبەر هەیە پێویستی بە کەسێکە ڕێنمایی بکات لە خراپەکاری و ئینکاری دووری بخاتەوە بەلام لەبەر ئەم کەم چالاکییە تاقەتی ئەوەشمان نییە گفتوگۆی لەسەر بکەین.[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٨:٣١، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::: {{وب|Kurd2021}} سپاس بۆ وەڵامدانەوەتان و ھەمووان دەتوانن لێدوان بدەن تەنیا نەمدەتوانی بانگی ھەموو کەسێک بکەم. {{وب|Sakura emad}} سپاس بۆ شیکردنەوەکانتان و دیارە کە بە ئامادەکردنیانەوە ھیلاک بوونە. کاک {{وب|Kushared|Pirehelokan}} کەسمان پێمان خۆش نییە کە دەسەڵات لە بەڕێوەبەر بستێنینەوە، بەڵام باسەکە لێرەدا ئەوەیە کە کاک سەرچیا کاری پێ ناکات و ماوەیە زۆریشە کە ساکووڕا ئاماری چەند ساڵی پێشووشی داناوە ھەر کاری پێ نەکردووە. بگرە دوو سێ ساڵێک دەبێت کاری پێ نەکردووە. ئێمە ناڵێین لە خۆوە بەکارھێنەر بەربەست بکە تا کردەوەی بەڕێوەبەریت ھەبێت، بەڵام لانی کەم دەتوانن پێداچوونەوە بە پەڕەکان بکەن و پاسیان بدەن یان زبڵێکی زۆرمان ھەن و بیسڕنەوە. ئەمانە ئیشی بەڕێوەبەرن، بەڵام ئەگەر کاتتان بۆ ئەمە نییە، پێویست ناکات مافەکەتان ھەبێت. کە کاری پێ نەکەیت، جیاوازیت لەگەڵ بەکارھێنەرانی تر نییە. کەسمان پێمان خۆش نییە، بەڵام بە دەنگدانیش بێت، تا ئێستا تەنیا کاک Kushared لەگەڵی نییە و ئەوانی تر ھەمووان دەڵێن با دەسەڵاتەکەی نەمێنێت چونکە کاری پێ ناکات. کاک سەرچیا خۆشی پێی وا نییە ئێستا چالاکی بکات و دەڵێ لە داھاتوو لەوانەیە چالاک ببمەوە؛ لە داھاتوو دەتوانێت داوای بکاتەوە. ئەگەر خۆمان کڕ بکەین، دەبێت؟ بەخوا کەسمان پێمان خۆش نییە، بەڵام وا نەبێت یەکەم جیاکاری و لایەنگیری دەکەین و دووەمیش لێ دەگەڕێین بەڕێوەبەری ناچالاک زیاد بکەین. وەختی خۆی کە بوومە بەڕێوەبەر کەسێک پێمی وت تخوا مافەکەت وەرگرت ون نەبیت! چەندبارەی دەکەمەوە بەخوا زۆر زۆر لام ئاسایییە ئەگەر کارم بە مافەکەم نەکرد دەسەڵاتەکەم لێ وەربگرنەوە. دەزانن ئێمە ئێستا ئەم قسانە دەکەین، بەڵام وەختی خۆی بەبێ وتووێژ ئێپین دەسەڵاتەکەی لە بەکارھێنەر:Min.neel سەندەوە و کەسیش ھیچی نەوت چونکە حەق بە ئێپین بوو و دەسەڵاتی لە بەڕێوەبەرێکی ناچالاک سەندەوە. لابردنی دەسەڵاتەکە ھەر بەپێی یاسای ١٠٠ دەستکاری بۆ ساڵێک نەکراوە و سەیری ئاماری چەند ساڵی پێشووش کراوە. جگە لەوەی کردەوەی بەڕێوەبەرییان نەبوو، خۆشیان ئەو چالاکییەیان نەماوە و تا بێت ناچالاکتریش دەبێت. من بیرم ناچێت یەکەم کەس سپاسی ویکیپیدیای بۆم نارد کاک سەرچیا بوو کە ئەو کاتە زۆر زۆر دڵم پێی خۆش بوو، بەڵام ئێمە ئەمە ھەر لەبەر ویکیپیدیا و کاک سەرچیا خۆی دەکەین. بگرە ئیتر ھەرچیش ڕوو بدات گلەییشی لێ ناکرێت. دڵنیا بن مافەکەی لێ سەندرایەوە، مافە پێویستەکانی دەدرێتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١١:١٨، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::::هەر ڕایەکەی پێشترم هەیە، گەر بمانەوێت ویکیپیدیا لەسەر پێی خۆی بوەستێت، ئەوا پێویستە سیاسەتەکان جێبەجێ بکرێن. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٤:١٣، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) {{سھ|:::::}}{{تێبینیی بەڕێوەبەر}} بەپێی یەکدەنگی کە لە گفتوگۆکە بەدەست ھێنراوە، [https://w.wiki/AcM7 مافەکە لابرا]، سپاس بۆ خزمەتەکانت تا ئەمڕۆ بەڕێز سەرچیا، ھەرکاتێکیش کە پلانی ئەوەت ھەبوو خزمەت بکەیت ئەتوانی داوای مافەکە بکەیتەوە، سپاس بۆ ھەموو لایەک [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٣٠، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :دەستتان خۆش بێت بۆ بڕیارەکە، هیوادارم ئەو گڕوتینەی بۆ ئەمە هەبوو بۆ هەموو بەش و کارەکانی دیکەی ویکیپیدیاش هەبێت. باشیش دەبێت هەرچی یاسایە کە دانراوە (کە دیاریش نییە چەندن و چۆنن) پەیڕەو بکرێن، بەتایبەت لە مەسەلەی زاراوە و زمان کە ویکیپیدیای کوردی بەم شێوەیە بەردەوام نەبێت کە ببێتە داتاشخانەی وشە و زمانێکی تەواو جیاوازی لێ دروست ببێت. ئەمە بۆ مەسەلەی کۆدی پیتەکانیش وایە، هیوادارم بابەتی «ھ» چارەسەر بکرێت و ئەم کێشەیە نەهێڵرێت. ئێستا هەموو ئەو کیبۆرد و بەرنامانەی کە دروست دەکرێن بە بەکارهێنانی هائەکەی ترن. کە ویکیپیدیا سەرکەوتوو نەبوو لە قەناعەتپێهێنانی لایەنەکان، چیتر گرتنەبەری ئەم ڕێچکەیە بە قازانجی نابێت. هەندێک کاریش لەسەر داڕێژەکان (کە وەک ویکیی عەرەبی زانیاری لە ویکیدراوە بهێنێت) بکرێت و هەندێک ئامرازیش هەبن کە ئەوەندە کاتی بەشداربوو بە شتی دووبارە و ماندووکەر نەڕوات. بابەتی دیکەش هەن، بەڵام بۆ ئەوانەی ئێستا خەمی ئەم پرۆژەیانە و تاقەتیان هەیە، ئەمانە هەندێک شتن کە ویستم هەر لێرەوە ئاماژەیان پێ بکەم کە پێویستە یەکلا بکرێنەوە و زوو چارەسەر بکرێن. (تێبینییەکیش بۆ بەڕێز {{وب|Sakura emad}} مافەکانم پێش بەڕێوەبەر بوون چۆن بوون، وەک خۆی لێبکەوە) [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٤١، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::کاک {{وب|Serchia}} ھیوادارین لە دڵتان گران نەبێت. باوەڕ دەکەن لەوەتەی بوومەتە بەڕێوەبەر بڕوا ناکەم ١٥ وتارم نووسیبێت چونکە خۆم سەرقاڵی شتی تر کردووە؟ [[وپ:سوڕ]] سیاسەت و ڕێساکانی تێدایە و ھەر ئەوانە و یەکدەنگیی کۆمەڵگەکەش ویکیپیدیایایان ڕاگرتووە ئەگەر نا زۆر شتی لایەنگیری ھەن، بەڵام لەبەر ئەمانە ھیچ نەبێت ڕێگری لە ھەندێ شت کراوە و میدیاویکییش تا بێت باشتر دەکرێت. بۆ مەسەلەی زمان و داتاشخانە، ئەوەندەی بیرم بێ، بەس وشەڕەتناسی دانراوە کە ئەمیش پێش من و تۆ بەکارھێنەرێک لە ٢٠١١ ئەم وشەیەی بەکاربردووە کە ئێستا ناچالاکە و حەتمەن لە شوێنێک بینیویەتی و لە خۆیەوە نەبووە. بە ڕای من لە بیانییەکە باشترە. بۆ وشەی تر بە دیاریکراوی مەبەستتان لە کامەیە؟ با زۆر نەڵێم. بەکارھێنەر:Zamand Karim پرسیی ئێمە لەسەر چی بنەما و پێوەرێک ناوی وتارەکان دەنێین و وشە دیاری دەکەین و [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%DA%86%DB%8C%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%DA%A9%D9%84%DB%8E#c-Aza-20240629162900-Tessla-20240629142700 ئەمەش وەڵامی کاک ئازایە]. ھیوادارم ئەوە ببینن کە ئێرە شوێنێکە کە زۆر وشەی تێدا ڕاست کراوەتەوە و ئەوەی ماوە ئەوەیە کە وشەکان بمێننەوە تا دەکەونە بەرچاوی خەڵک و لەگەڵیان ڕادێن. بۆ پیتی ھێیەکەش، پێش من ئەم بڕیارە دراوە و چەندین جار ئەم باسەمان کردووەتەوە و داخستووەتەوە. تەنانەت ویکییە کرمانجییەکانیش «ھ» بەکاردێنن و وەک پیتێکی کوردی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن تا ئووردوو. من وەک خۆم ھیچ کێشەم لەگەڵی نییە و ئەگەریش لە دەرەوەی ویکیپیدیا ھەر نەکرایە ئەمە، دەکرێ سیستمەکان وایان لێ بکرێ مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخە بکەن. بۆ مەسەلەی داڕێژە و ئامڕاز لە چیتان کەمە تا ھەوڵی بۆ بدرێت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٢٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == کارکردنی بە کۆمەڵ == {{atopr | status = | result = }} [[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]؛ [[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]؛ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]]؛ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]]؛ [[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]؛ [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]؛ [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]]؛ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]؛ [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]؛[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]]؛ [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]؛ [[بەکارھێنەر:444radio|444radio]]؛ [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]؛ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]؛ [[بەکارھێنەر:د. توانا ع. بەرزنجی|د. توانا ع. بەرزنجی]]؛ [[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]]؛ وە سەرجەم ئەندامانی دیکە. پێشنیار دەکەم بۆ زیاتر بەرەوپێشچوونی ویکیپیدیا داواکارم کە پێکەوە کار بکەین بۆ ماوەی مانگێک تاکو (١ی ئەیلوول) وەک چاڵنجێک ھەرکەسێکمان لە بوارێکدا زیاتر کار بکەین. واتە کەسێک لە درووستکردنی وتار و کەسێکیش لە پەرەپێدانی وتارە کۆڵکەکان یاخوود وەکو پۆلساز کاربکات. ھیواخوازم لەگەڵ ئەم پێشنیارە بن. سپاس بۆ ھەمووتان.[[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٠٠:٠٠، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) === کارکردن لە === '''درووستکردنی وتار''' * '''پەرەپێدانی وتارە کورتەکان''' * {{لەگەڵ|}} [[بەکارھێنەر:د. توانا ع. بەرزنجی|توانا]] '''پۆلساز''' *{{وب|Arya sarhan}} ''' زیادکردنی دەروازە بۆ وتارەکان''' *{{وب|Arya sarhan}} '''درووستکردنی داڕێژەکان ''' * {{لێدوان}} *[[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]]: سڵاو، بەهۆی ناچالاکی زۆرێک لە بەکارهێنەران، ئێمە ناتوانین ئەو چاڵنجانە بکەین. هەرخۆی ئێرە سەکۆیەکی ئازادە، هەرکەس بەپێی کات و توانای خۆی کار دەکات. لەو باوەڕەدا نیم کەس بتوانێت ئەم کارانە لە ئێستادا بکات. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٠:٣٤، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]؛ ڕاستە زۆربەی بەکارھێنەران ناچالاکن، بەڵام گەر ٢ یان ٣ کەسیش بین دەتوانین ھەوڵی خۆمان بدەین بەشێکی باشی کارەکان ئەنجام بدەین. پێشنیارەکەم لەبەر ئەوەیە تا کارێکی زیاتر لە کاتێکی کەمتر ئەنجام بدەین. وە بەکارھێنەرەکان سەرپشکن کە چی کارێک لە توانایانە یاخود باشترە بۆیان. ئەمە تەنھا پێشنیارە ئەکرێ لەگەڵی بن و ئەکرێ دژی بن. زۆر سپاس بۆتۆش. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١٤:١٢، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]]: نەخێر دژ نابین، لەبەرئەوەی دەزانین سوودی پڕۆژەکەی هەیە و بەزیان ناشکێتەوە. کێشەکە تەنیا ئەوەیە چالاکمان زۆر نییە. من وەک خۆم هەر کارێک لەوانەی باست کردووە جێبەجێیان دەکەم. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٦:٥١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::ھەر ئەو جۆرەی ئاماژەی پێکرا کە لەو کەم چالاکییەدا بەڕێوەچوونی ئەستەمە، بەڵام بەڕێوەچوونی خراپییەکی نابێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٣:٥٣، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] سوپاس بۆ پێشنیارەکەت،لەگەڵ ئەوەش هەریەکە لەوانەی لێرەن بە پێی کاتی خۆیان چالاکن. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٢٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Arya sarhan}} ئێستا ئەمە ببینم. ڕاستی شتێکی باشە، بەس ئێمە بەپێی کات و توانامان بەشداری دەکەین. ئێستا بۆ نموونە من خۆم تاقەتی دروستکردنی وتارم نەماوە و بەس لەڕێگەی بۆتەکەم و [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان]] و ئەو شوێنانەی کە بانگم دەکەن و دەتوانم داواکانیان جێبەجێ بکەم، بەشداری دەکەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٠:٤٥، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکردنی وەسف بە گووگڵ تڕانزلەیت == {{atopr | status = | result = }} سڵاو {{وب|Hivja|Kurd2021|Tessla|Aza|Pirehelokan|Serchia|Kushared|Calak|Gejeluk}} و ئەوانی تریش، دوای ئەوەی بیرمان لە کۆنبوونی لەیبڵەکانی ویکیدراوە کردەوە، ھەوڵێکمان دا تازەیان بکەینەوە و سەرکەوتووش بووە. بۆتەکە ھەندێکیان [[d:Special:diff/2241379006|نوێ دەکاتەوە]]، ھەندێکیان [[d:Special:diff/2240387379|دەسڕێتەوە]] و ئەوانەشی کە ھەر نیانە، [[d:Special:diff/2241382277|بۆیان دروست دەکات]]. جا دوای ئەمە بیرمان بۆ وەسفەکانیش چوو کە زۆرێک لە پەڕەکان وەسفیان نییە و چاوەڕێش بکەین دانەدانە و بەم چەند بەکارھێنەرە کەمە وەسفەکان زیاد بکرێن، ئێسکەپەیکەرەکەشمان نامێنێت. زۆر بیرمان کردەوە و جگە لە گووگڵ تڕانزلەیت، شتێکی باشتر نەھاتە بیرمان. ئەگەر تووڵفۆڕج نازمان بەسەردا نەکات و لە ویکیدراوە ڕێگرمان نەبن، بەرنامەیەکمان ھەیە تا بە گووگڵ تڕانزلەیت وەسف بۆ ئەو پەڕانە زیاد بکەین کە وەسفیان نییە. ئەمە نوێکردنەوە نییە و تەنیا زیادکردنە بۆ بەتاڵەکان. پێم باشە ھەمان وەسفی ئینگلیزییەکە دانێین. ئەگەر ئینگلیزییەکە بەردەست نەبوو، وازی لێ بێنین یان لە زمانێکی ترەوە وەری بگێڕین؟ من خۆم لەگەڵ گووگڵ ترانزلەیت نیم ڕاستییەکەی، بەس ئیتر پێشنیارێکیشە. بەگشتی ئەگەر پێتان باش بوو، جێبەجێی دەکەین و ئەگەر نا نایکەین. تکایە با دوای یەکتری نەکەوین و قسەی دڵی خۆمان بکەین. تکایە ڕای خۆتان بڵێن و پرسیاریشتان ھەبوو، بفەرموون. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٩:٤٣، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. من خۆم پێم پێشنیارێکی باشە، لە ئینگلیزییەوە وەریان بگێڕینەوە خۆی تەواوە و پێویست ناکا ئەگەر نەیبوو بچینە سەر زمانەکانی تر. خۆشتان باشتر دەزانن بەڵام بەگشتی پێموایە سوودی زیاتر دەبێت ھەتا زەرەر و زیان؛ بە مەرجێک شتێکی سادە بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١١:٥٨، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ وەڵامدانەوەت. ھەر بە گووگڵ تڕانزلەیت وەسفە ئینگلیزییەکان دەکەینە کوردی و دایان دەنێین. لە حاڵەتێکیش وەسفی ئینگلیزی نەبوو، دەتوانین لە فارسی یان عەرەبی، و یان... وەرگێڕان بکەین کە وا دیارە ئێوە بەس ئینگلیزییەکەتان لا پەسندە. با بزانین بەکارھێنەرانی تریش چی دەڵێن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٢:٣٩، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ھیچ کێشەیەک نییە ئەگەر بەخۆتان لەگەڵ بەرێزان پێتان باشە با لە زمانەکانی تریشەوە وەریان بگێڕینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٢:٥٠، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئایی چەند ڕۆژ بیرم بۆ ئەو وەسفانە دەرۆیشت کە ئاخۆ وەک ویکیی فارسی وەسفمان بۆ پەڕەکان دەبێت یان نا، بەڵام شکوور بۆ خوا باسێکی لێ کرایەوە. '''بەڵێ'''-یەکی گەورە بۆ ئەو پێشنیارە. سەبارەت بەوەی ئەگەر لە ویکیی ئینگلیزی وەسف نەبوو، چ کێشەیەکی هەیە گەر لە ویکی فارسی وەربگرترێت؟ گووگڵ ترانزلەیت بۆ زمانی فارسی وەرگێڕانی باشتر دەکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٤:٣٢، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سپاس بۆ وەڵامەکەت. من نازانم ویکیی فارسی چۆن وەسف زیاد دەکەن. ئەم بیرۆکەیەش ڕاستی چاری ناچار بۆمان ھات. جاری وا ھەیە ھەندێ وتار لای ئێمە و ویکیی فارسی و/یان عەرەبی ھەن نەک لە ئینگلیزییەکە. جا لەم حاڵەتانە، باشترە لەوانەوە وەسفەکە وەرگیرێ. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٥:٥٦، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :::ئەگەر مەبەست لە وەسف ئەو خولاسەیە چەندوشەییەیە کە لە ویکیداتادا ھەیە بە بڕوام بە وەرگێڕی گووگڵ بتوانین بیکەین. ئەویشە وەک گشت شتێکی دەکرێت دوایی بە دەستی بگۆڕێت. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏١٦:٠٨، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] سپاس بۆ وەڵامەکەت. بەڵێ، مەبەست لەوەیە. جا ئامانجەکەمان تەنیا بۆ پڕکردنەوەی پەڕە بێوەسفەکانە. یانی پڕکردنەوە/زیادکردن نەک نوێکردنەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:٢٤، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو لە بەرێزیشت ببورە ئەم ماوەیە بەهۆی سەرقاڵ بوون لە ویکیی دابڕاوم داوای لێبوردن بۆ درەنگ وەڵامدانەوە.سەبارەت بە پێشنیارەکەت کارێکی باشە دەکرێت سود وەرگرین لە هەر ئامرازێک کە ئاسانکاریمان بۆ دەکات.وە بۆ ئەوەی پەرە بێ وەسفەکان زیاتر نەبن باشترە ئیتر هەر وتارێک نوسرا ئاگاداری دروستکەرەکەی بکرێت کە وەسف زیاد بکات. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٠:٢٧، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ئاسایییە و سپاس بۆ وەڵامەکەت. ڕاستی ئێمە ناتوانین بە بەکاربەران بڵێین تا وەسف زیاد بکەن بۆیە نیازمان وایە شتێکی وا بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٢:٣٤، ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] {{دژ}} – وەرگێڕی گووگڵ وێرانە و پشتی پێ نابەسرێت. بە ڕای من، بێوەسف بن باشترە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ‏٢٠:٥٩، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ڕاستی من خۆشم ترسم لە ئاکامەکەی ھەیە و بە ترسیشەوە ئەم پێشنیارەم کرد یان دەتوانم بڵێم لە ناچاری. بۆ نوێکردنەوەی لەیبڵەکان پرسم نەکرد چونکە شتەکە دیار بوو کە ھەڵەی تێدا ناکرێ و لە بەرژەوەندیمانە، بەس بۆ وەسفەکان ھەر دەبوو بۆچوونی بەکارھێنەرانیش بزانم. ئاکامی ئەم ئیشە دیار نییە. بۆ نموونە ئێمە دەنووسین «ئەکتەرێکی ئەمریکی»، بەڵام لە ئێستادا گووگڵ تڕانزلەیت دەیکاتە «ئەکتەری ئەمریکی». ھەرچۆنێ بێ، پێشنیارێ بوو و من دەنگە دژەکەتانم لا گرنگە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٢، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] دەشتوانین ئەو پرۆژەیە بە شێوەیەکی کاتی بەکاربێنین (لەسەر چەند وتارێک بەتاقی بکەینەوە). ئەو کات لە ڕووی ئەنجامەکەیەوە بۆ ھەوڵی دواتر بیر بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢١:٤٧، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمەش قسەیەکە و دەتوانین لەسەر ٥٠ یان ١٠٠ وتارێکی ھەڕەمەکی بەبێ پاشەکەوتکردنی دەستکارییەکان تاقیی بکەینەوە، بەڵام پێم وا نییە گێژەڵووک لە ئێستادا بۆچوونی بگۆڕێ. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٢:٠٤، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: من خۆم یەکێک له [https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Sina_Khezrii بەکارهێنەرەکانی] ویکیپیدیای فارسیم، ئەوەیکه دەڵێی تەواوی وتارەکانی ویکیپیدیای فارسی وەسفیان هەیه، ڕاستیکەی وانیه و دەتوانم بڵێم ٦٠ لە سەدی وتارەکان بێ وەسفن و تەنیا ئەو وتارانەی بڕێک بۆلای گرینگی دەڕۆن وەسفیان هەیه(وەکوو شار، کەسایەتی، وڵات، گووند و...)، زۆربەی بەکارهێنەرەکان کاتێک وتارێک دروست دەکەن هەر ئەودەم وەسفی بۆ دادەنێن و منیش خووی ئەوێم گرتووه بۆیه تا ئێستا هەر وتارێکم دروست کردوه وەسفیان هەیە. ئەگەر ویکی ئینگلیزی بۆ وتارێک وەسفی نەبێ، ویکی فارسی سەد له سەد نیتی مەگەر چۆن بێ، نەک فارسی ویکیەکانی دیکەش هەروا. نابێ متمانه به گووگڵ ترانزلەت بکەین! ڕای من ئەوەیە ئەگەر بتوانین پێڕستێک له وتاره بێ وەسفەکان دروست بکەین و بەکارهێنەرەکان به خێرا خۆیان جاروبار دوو سێ وەسف زیاد بکەن زۆر باشترە، ئەگەریش ناکرێ با لەو پڕۆژەیە گەڕێین! مەگەر ئەوەیکه زۆر دڵنیا بی بە کارکردنی گووگڵ ترانزلەیت. به سوپاسەوە [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٣:٠٨، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] سڵاو کاکە، ڕاستی من نەموتووە تەواوی وتارەکانی ویکیی فارسی وەسفیان ھەیە. زۆر سپاس و ئێوەم دیوە کە وەسف بۆ وتارەکانتان زیاد دەکەن. دیسانەوە سپاس کە دژی پێشنیارەکەن و قسەی دڵی خۆتان کردووە. وەڵا من لە سەرەوەش وتم ئەنجامی ئەمە دیار نییە. لەڕێگەی ئەم کویرییە دەرکەوت کە ٩٬٥٤٦ وتارمان وەسفیان ھەیە و نزیکەی ٥٤٬٩٠٠ وتاریش نیانە. وەک وتت دەتوانن ئەمە وەگەڕ خەن و وەسفیان پێ زیاد بکەن: ::{{SPARQL|query=SELECT DISTINCT ?item ?articleLabel WHERE { ?article schema:about ?item ; schema:inLanguage "ckb" ; schema:isPartOf <https://ckb.wikipedia.org/> ; schema:name ?articleLabel . FILTER NOT EXISTS { ?item schema:description ?description . FILTER (lang(?description) = "ckb") } ?item wdt:P31 ?type . FILTER (?type NOT IN ( wd:Q4167836, # Wikimedia category wd:Q15647814, # Wikimedia administration category wd:Q11266439, # Wikimedia template wd:Q15184295, # Wikimedia module wd:Q116152754, # Wikimedia submodule wd:Q107344376, # Wikimedia module configuration wd:Q20010800, # Wikimedia user language category wd:Q59259626, # Wikimedia module using Wikidata wd:Q18711811, # map data module wd:Q19887878, # Wikimedia infobox template wd:Q19842659, # Wikimedia user language template wd:Q115595777, # taxonomy template wd:Q20769160, # Wikimedia userbox template wd:Q116152698, # Wikimedia subtemplate wd:Q11753321, # Wikimedia navigational template wd:Q97303168, # Wikimedia deletion template wd:Q108783631, # Wikimedia country data template wd:Q110010043, # Wikimedia copyright template wd:Q97950663, # Wikimedia citation template wd:Q112869585, # Wikimedia stub template wd:Q108094999, # Wikimedia sidebar template wd:Q4663903 # Wikimedia portal )) } }} ::سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٠، ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :: {{وب|Hivja|Kurd2021|Tessla|Pirehelokan|Gejeluk|Sina Khezrii}} {{نەکرا}} وا دیارە یەکدەنگی نییە. چوار لەگەڵن و دووانیش دژن بۆیە با جارێ نەیکەین تا تەواو لە ئیشی گووگڵ تڕانزلەیت دڵنیا دەبینەوە. سپاس بۆ وەڵامەکانتان! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:١٨، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ناوی سووپەرھیرۆکان == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}}؛ بەپێی یەکدەنگی پێویستە لەمەبەدوا ناوە ڕەسەنەکانی سووپەرھیرۆکان بەکاربھێنرێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٨، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]]، @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]، و ئەوانی تریش ... چۆنن! هیوادارم ماندوو نەبن، ویستم سەبارەت بە ناوی وتارەکانی تایبەت بە سووپەرهیرۆکان (گەورەپاڵەوانەکان) پێشنیارێک بدەم بە دەستەوە و ئێوەش ڕای خۆتان بڵێن. ئێمە زۆربەمان دەزانین کە ناکرێت ناوی کۆمپانیاکان بکرێن بە ناوی مانادار و پێویستە ناوەکە بپارێزرێت، هەڵبەت قسەکانم بەنزیکەیی ڕوونیان کردەوە کە چی پێشنیار دەکەم. وەک دەزانن ناوی سووپەرهیرۆکان ناوی تایبەتن، ڕاستە زۆربەیان مانا دەدەن، بەڵام ئەمانە ناکرێت بکرێن بە ناوێکی مانادار بەهۆی تایبەتییەوە(لەبیریشمان نەچێت ناوی کۆمپانیاکان زۆربەیان مانادارن بەڵام تایبەتن)، ئێ! دەمەوێت کە لەمەودوا ناوی وتارەکان بۆ سووپەرهیرۆکان وەک خۆیان دروست بکرێن، هەروەها هەر وتارێک بوونیان هەبێت بەو ناوانەوە، دەیانگوازینەوە بۆ ناوە تایبەتەکان. ئەمجا لە کۆتاییدا بڵێن، ڕاتان چییە؟ سپاس بۆ خوێندنەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏٢٠:٣٧، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من ھاوڕای بەڕێزتم، با ناوە ئەسڵییەکان بپارێزرێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:٤٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] لەگەڵ هەموو شتێک پێویستی بەکردنەوە کوردی نییە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏١٣:١٣، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :::ئەم سیاسەتە لەمەودوا '''جێبەجێ دەکرێت'''. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٥:٣٣، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاوت لێبێت جەنابتان هیچ نمونەیەکتان نەداوە کە چۆن ئەم کارە جێبەجێ دەکەن، دەتوانیت ڕوونکردنەوە بدەیت بە نمونەوە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٥:٤١، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: تێناگەم ڕوونکردنەوە مەبەستت چییە؟ ئیتر لەمەوبەدوا هیچ وتارێکی سووپەرهیرۆ بەناوی وەرگێڕدراوی کوردی پەسەند ناکرێت، و دەبێت وەک خۆیان بنووسرێن. نموونەش وەک (پیاوی جاڵجاڵۆکە دروست نییە، سپایدەرمان دروستە). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٦:٢٤، ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: {{لەگەڵ}} لەگەڵتم بەڵام ئامان ئاگاداری pronounce بن، گۆگڵ ترانسلەیت بۆ خوێندنەوە کێشەی نییە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٥:٥٧، ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ناوی وتارەکان == {{atopr | status = | result = }} سڵاو هاوڕێیان، وەک دەزانن زۆرینەی وتارەکان دوای گواستنەوەیان ناوەکانیان لە ناوەڕۆک دەستکاری ناکرێت و هەر ناوە کۆنەکە پێش گواستنەوەیە، بۆیە پێم باشە بۆتێک بەکاربێنین کە یەکەم ڕیزی وتارەکە کە زۆرجار بە ناوی وتارەکە دەست پێ دەکا، بە <pre>{{SUBST:PAGENAME}}</pre> ئاڵوگۆڕ بکەین تاوەکوو هەمووی بە یەکجار ئەپدەیت بێتەوە. نازانم ئەگەر ئەم کارە بە بۆت ئاسان بێ، بۆ ئەمە بانگی {{و|Aram}} دەکەم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٨، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]]: هەرکارێک بەسوود بشکێتەوە بۆمان، ئەوا باشە و با بکرێت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::ئەگەر بکرێ ئارامبۆت بەکاربەرین بۆ چاودێریکردنی ئەو وتارانەی لە داهاتووش دەگوازرێنەوە و هەمان ئەم کارە بکا، زۆر باش دەبێ. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٠، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::: سڵاو {{وب|Épine|Tessla}} ڕاستییەکەی ئەوە ئازارێکە منیش درکم پێی کردووە، بەڵام چارەسەرکردنی بە بۆت ئاسان نییە و ڕەنگە زیانیشی لێ بکەوێتەوە چونکە دەیان جۆری پێناسەی وتارەکان ھەن. لە [[:en:Wikipedia:Cleaning up after a move#Update the prose of the article]] باس کراوە و ھیچ ئامڕاز و بۆتێکیشیان دانەناوە. دوای گواستنەوە، ئاگادارییەک نووسراوە کە دەڵێ ناوەڕۆکی وتارەکەش نوێ بکەوە، بەڵام بڕوا ناکەم زۆرینە ھەر خوێندبێتیشیانەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٦، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی گەیشتن بە ٧٥،٠٠٠ وتار == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}}؛ بڕیار درا بەبۆنەی گەیشتن بە ٧٥،٠٠٠ وتار، لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەی دوو ھەفتە بگۆڕدرێت ([[:commons:File:Central Kurdish Wikipedia logo for 75K articles.png|بینینی لۆگۆی ھەڵبژێردراو]]). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٤، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} === بانگھێشت === [[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]، [[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] {{وب| Danial2703kurdistan}} [[بەکارھێنەر:kurd2021|kurd2021]] [[بەکارھێنەر:zemen|zemen]] {{وب| ArkanEN123}} [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] [[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] {{وب| Halbast420}} [[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] {{وب| Muhammed taha}} [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] {{وب| -Haryad}} {{وب| Abdurhman Ahmad}} {{وب| Tessla}} {{وب| Sakura emad}} {{وب|Aro Salar}} {{وب|Sorou6sh}} {{وب|ئاریا سالار}} [[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] {{وب|Abdurhman Ahmad}} {{وب|Min.neel}} [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] {{وب|Ari Qasm}} {{وب|Saad Goran}} {{وب|Ahmad.Kurdistan}} {{وب|Blqk yeloow}} {{وب|GoRaN909}} {{وب|Ilamxan}} {{وب|Sina Khezrii}} {{وب|د. توانا ع. بەرزنجی}} {{وب|Khoshhat}} {{وب|کاردۆ جاف}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ھەر وەک ئاگادارن بەزوویی دەگەینە ٧٥،٠٠٠ وتار و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم، وەک دیزاینکردنی لۆگۆکە بە «٧٥،٠٠٠ وتار» کاتێک ئەو ژمارەمان تێپەڕ کرد. پێشتریش بۆ [[ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی ٢#لۆگۆی گەیشتن بە ٢٥٬٠٠٠ وتار|٢٥ ھەزار]] و [[ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی ٤#گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا|٥٠ ھەزار]] وتار ئەو کارە کراوە. تکایە ھەر بۆچوونێک (دژ یان لەگەڵ) و ھەر پێشنیارێکتان ھەیە پێمان بڵێن. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٠٠، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> # [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia 75k Articles.png|80px]] # [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 75K articles.png|80px]] === {{پشتگیری}} === <!----- بەشی پشتگیری نمونە {{لەگەڵ}} :لێدوانەکەت ----> * {{لەگەڵ}} بەکارهێنەران زیاتر جۆش و خرۆش دەیانگرێت بە دانانی لۆگۆیەک بۆ ماوەیەکی کاتی. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤١، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٢١:٠٥، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ٠٠:٤٠، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) * {{لەگەڵ}} بۆ وێنەی دووەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:٠٢، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) * {{لەگەڵ}} من خۆم لەگەڵ دووەمی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٧، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) * {{لەگەڵ}} لەگەڵ دووەم.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٢٢، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) === {{دژایەتی}} === <!----- بەشی دژایەتی نمونە {{دژ}} :لێدوانەکەت ----> === {{لێدوان}} === {{وب|Tessla|Hivja}} و کەس بانگ نەکراوە و منیش بە ھەڵکەوت بینیم. بێگومان لەگەڵیم، بەڵام بە svg نەک png. ئینجا دوای ئەوەی قەرار لەسەر وێنەیەک درا، دەبێ لۆگۆیە تریش وەک [[:پەڕگە:Central Kudish Wikipedia - 50,000 articles (for Vector 2022).svg]] دروست بکرێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٣٦، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!----- ھەر لێدوان و پێشنیارێکت ھەیە تکایە لە خوارەوە بینووسە ----> :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس بۆ پشتگیریت. تکایە دەتوانی ئەو بەکارھێنەرانە بانگھێشت بکەی؟ ئەگەریش دەتوانی لۆگۆیەک ساز بکە:) ئەوی ٥٠ ھەزارەکە ھی بەڕێزت بوو و بەڕاست شتێکی جوان بوو. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٠٦، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :: {{وب|Hivja}} نەوەڵا وازیان لێ بێنە؛ ٢٠ کەس بانگ بکەیت، ئەگەر ٢ کەس قسە بکەن جا بڕواش ناکەم دژ بن. بۆ دروستکردنی لۆگۆکە، وەڵا بەرنامەکەم لا نەماوە و نازانم ئاخۆ دەرفەتم دەبێ دای گرمەوە یان نا. ئەوانەی منیش بارم کردبوون، پێشتر ھەبوون و من تەنیا دەقەکانم گۆڕیبوو نەک ئەوەی من لە سفڕەوە دروستم کردبێتن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١١:٣٥، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە، خۆمان کاری لەسەر دەکەین، ئەوەی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جوانە بەڵام ئەگەر بتوانێ شتێکی تر بێجگە لە ڕەنگە سوورەکە دروست بکات و لەگەڵ ٧٥،٠٠٠ «وتار» بنووسێت و ھەروەھا ئەو جۆرەی وتت بیکاتە svg زۆر باش دەبێت. سپاس بۆ ھەردووتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٤٨، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئەو لۆگۆیەی دروستم کردووە دیزاینەکە باوەڕ ناکەم کێشەی هەبێت بە ڕەنگەکەشەوە، بەڵام من نازانم کە ئایا چۆن بیکەم بە svg. کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] پێم بڵێ لەکوێوە بیکەم بە svg، وشەی وتار-م زیادکردووە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٥:١٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] نازانم، بڕوا ناکەم ئامڕازێک ھەبێت png بکاتە svg. من بە [[:en:Adobe Illustrator]] دەمکرد. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٣٧، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە، ئەگەر ھیچ پێشنیار یان دژێک نەبوو کاتێک بووینە ٧٥ ھەزار ئەوەی تۆ دادەنێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠١، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: منیش لەگەڵ دووەمدام، بەس تکایە ئەمجارە ئاگاداربە چۆن دەنێردرێت، دەبێت لەدوای تاگکردنەکان، ئیمزایەک بکەیت ئینجا دەستبکەیت بە نوسین منیش وام بەسەردا هاتووە، ئەوەی یەکەمت، ڕەش و سپیە، و جوان نییە، لەڕووی ڕەنگەوە، و قردێلەکەشی ڕێکە، بەڵام ئەوەی دووەم زۆرجوانە ئینشەڵا بۆ ١٠٠٠٠٠ وتار شتێکی زۆر جیاواز دەکەن لە هەموو ئەوانەی دیکە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٢١، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] زۆر سپاس بۆ فێرکارییەکەت. بە ھیوای خوای ئەگەر بووینە ١٠٠ ھەزار کەسانی زیاتر بۆ بەشداری لە سازکردنی لۆگۆ و ڕاگەیاندنی بۆچوونیان بانگھێشت دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو کاک ئارام. ئەمن تا ماوەیەکی دی ناتوانم چالاک بم بەڵام بۆ ڕێز گرتن له قسه و بانگهێشتی جەنابت هاتم ڕای خۆم بنوسم. وێنەی دووەم شتێکی باشه خراپ نیه یانی له وێنەکانی دیکه جوانتر و گونجاوتره ئەگەر بکرێته svg باشتریش دبه. ئەگەر دیتت هیچ بەکارهێنەرێک دژ نیه داینێ. ئیشڵا ئەگەر گەیشتینه ١٠٠،٠٠٠ وتار به کەڵک ورگرتن له ویکی‌کانی دی وەکوو فارسی جوان قسەی لەسەر دەکەین و شتێکی تایبەت و جوان هەڵدەبژێرین. بە سوپاسەوه [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ٠٠:٥٣، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] سپاس، منیش لەگەڵ وێنەی دووەمم، بەڵام بە svg. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٨:١٤، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە لۆگۆی ویکیپیدیا بگۆڕە و دووەمین لۆگۆ (ئەوەی تێسلا) دابنێ؛ بۆ ماوەکەشی پێم وایە ھەتا نزیک نەورۆز داندرێت جا مەگەر... زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٥٠، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Hivja}} {{کرا}} تەنیا بۆ ڤێکتۆرە کۆنەکە؛ بۆ تازەکەتان دروست نەکردبوو. تا نەورۆزیش زۆرە! تا ڕەمەزان بەسە. :) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٢، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر سپاس، کاتێک گەیشتینە ١٠٠ ھەزار ھەتا سەیری لۆگۆکەی کەین کەمە:) @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە گەر دەتوانی بۆ ڤێکتۆرە تازەکەش لۆگۆ ساز بکە چۆن ئێستا من بە شێوازی مۆبایل (تەنیا ئەگەر دەیکەمە شێوازی کۆمپیوتەریش) لۆگۆ نوێیەکە نابینم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٨، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: نازانم چۆن سازی بکەم، واتا پێویستە چی بکەم؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢١، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::ڕاستییەکەی منیش ھیچ تێ ناگەم، پێویستە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ڕوونکردنەوەیەک بدات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٢، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٢، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] گەیشتینە ١٠٠٬٠٠٠ وتار، با مانگێک لەسەری بێت تا تێری لێ بخۆین و عالەم بزانێت. :) @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] لە یەکەم لێدوانم بەستەری پەڕگەی ڤێکتۆرە تازەکەم داناوە (ئەوەی پەنجاکە) بەڵام دیقەت بدە کە تەنیا تۆپەکەی ویکییە بەبێ نووسین. ئەگەر درێژی و پانییەکەی بە جوانی وەرگریت، لەوانەیە بتوانیت ھەر لەسەر ئەمەی خۆت بیبڕیت و دەرچێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٥، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: سەیرێکی [[:پەڕگە:New ckb logo for 75 thousand articles.png|ئێرە بکە]]، تەواوە؟! '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٤٦، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::: {{وب|Tessla}} {{کرا}} بەس لە تازەکە وشەی وتار ھەیە و لە کۆنەکە نییە. ئەگەر بتوانیت، وەشانێکی تری کۆنەکە بار بکە و وشەی وتار بە ھەمان فۆنت زیاد بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٤، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: ئەوەش {{کرا}}، [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 75K articles.png|بڕوانە]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٤٣، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == دەستکاری [[داڕێژە:Country data Afghanistan]] (وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە) == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}}. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٥، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} من دەمەوێت دەستکاری [[داڕێژە:Country data Afghanistan]]بکەم. لێرەدا گۆڕانکارییە پێشنیار کراوەکانم دەخەینەڕوو: [https://w.wiki/CurY]. هیوادارم یارمەتیم بدەن لە دەستکاریکردنی قاڵبەکەدا. سوپاس بۆ ئەوەی گوێت لێم بوو. [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ٠٤:١٢، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو {{وب|OperationSakura6144}}، داڕێژەکە بەپێی enwiki نوێ کرایەوە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٦:٥٤، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::بەتەواوی بەو شێوەیە نییە کە چاوەڕێم دەکرد، بەڵام بەهەر حاڵ قەدری دەزانم. تکایە بەشی "داڕێژە پێندیدارەکان" چاک بکەن و ناوی ئینگلیزی وەربگێڕن بۆ وەشانی کوردی خۆیان. پێم وایە ئەوە تاکە شتێک لەوێ ماوە. [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ٠٧:٣٧، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::: {{وب|OperationSakura6144}} زۆر سپاس بۆ گرنگیپێدانەکانت! بەشی «داڕێژە پەیوەندیدارەکان» نوێ کرایەوە. ڕاستییەکەی ئەو داڕێژانە کە ھێشتا دروست نەکراون لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە بە کار نەھاتوون. بەپێی کات ھەموویان دروست دەکرێن. زۆر سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٨:١١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == وشە پەسەندکراوەکان == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا}}؛ ھەندێک لە وشە و دەستەواژەکان لە [[وپ:پزپ]] یەکلا کرانەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} سڵاو.. @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] و ئەوەی لای گرنگە. لەمێژە حەزم دەکرد ئەم باسە لێرە بکەمەوە، سەبارەت بە ھەندێک وشە و دەستەواژە کە لە کۆتاییدا لێرە کامیان بەکاربێت و گشتییانە چۆن بەکاربێن. زۆرمان ئەو کێشەیەمان توشبووە لەسەر ھەندێک لەو وشانە، سەبارەت بە خۆم ئەوە کێشەی بەردەوامی منە، دەبێ دانە دانە بەدوای دروستیی وشەیەکدا بگەڕێم لە وتووێژە پەیوەندیدارەکان و کتێب و فەرھەنگەکان... کە بەڕاستی وەڕەزکەرە، ناڵێم با لێرە ببینە ئەکادیمیای کوردی، وەک چۆن لە وتووێژەکان بڕیار لەسەر ناوی وتارەکان دەدرێت ئاواش لێرەوە ناوی چەندین وتار و نووسینی باو بکرێنە یەک پێوەر. نزیک لەمە، پێشنیاری دروستکردنی پێڕستێکیش دەکەم ھاوشێوەی ئەوەی کە لە [[ویکیپیدیا:پێڕستی زاراوە پەسەندکراوەکان]] داندراوە یان ھەر چاکسازی لەو پێڕستەی ئەوێ بکرێ و وشە ستانداردەکان بگوازرێنەوە ئەوێ، وەک چۆن کاک چالاکیش لە وتووێژەکەیدا پێشنیاری شتێکی لەو جۆرەی کردوە. ھەرکات وشەیەک ڕای تەواوی کۆمەڵگای لەسەر بوو زیاد بکرێتە پێڕستەکە و بەکارھێنەرانی نوێ یا ئەوانەی بەو وشە کوردییەکانە ئاشنا نین سودی لێ وەرگرن، بە مەرجێک لە شوێنێک ھەڵبگیرێن و بەرچاوبێ و بزانرێ کە لە ویکیپیدیا شتێکی وامان ھەیە، من تا چەند مانگی ڕابردووش نەمدەزانی ئەو پێڕستە بوونی ھەیە. ئەوەی ھەڵمگرتوون دەربارەی ئەو وشانە، ئەمانەن: وشەکانی ڕاپەڕین، شۆڕش، یاخیبوون و سەرھەڵدان کامیان بکرێتە ستاندارد؟ نموونە [[یاخیبوونە کوردییەکانی عێراق ١٩٨٣-١٩٨٦|ئەم وتارە]] و [[شۆڕشەکانی شێخ مەحموود|ئەم وتارە]] ھەمان مەبەستن و دوو پێشگری جیاوازیان ھەیە. بزووتنەوە، بزاڤ یان جووڵانەوە؟ ململانێ، ناکۆکی، سەربزێوی، پێکدادان یان تێکھەڵچوون؟ لەش یان جەستە؟ لەشکرکێشی یان داگیرکاری؟ سیاسەتوان یان سیاسەتمەدار؟ نیشتمان یان نیشت{{ڕەنگ|red|ی}}مان؟ پەسەند یان پەسند؟ میرنشین، بنەماڵەداری، خانەدان یان دەسەڵاتدارێتی؟ پارت، حیزب یان لایەن؟ چاند یان کلتور؟ کلتور یان کولتور؟ جینۆساید، کۆمەڵکوژی، کۆکوژی یان ڕەشەکوژی؟ سوڵتانییەتی یان سوڵتاننشینی؟ بەندی یان گرتوو، بەندیخانە یان گرتووخانە؟ پیتە بزوێنەکان (ە، ا) لە کۆتایی وشە، نموونە کۆمەڵگا یان کۆمەڵگە، بازگا یان بازگە؟ [[کۆمەڵگە]] و [[دەروازە:کۆمەڵگا]] ھەردووک جیاوازن. [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?go=%D8%A8%DA%95%DB%86&search=%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C+%D9%86%DB%8E%D9%88%D8%AE%DB%86%DB%8C%DB%8C%DB%8C&title=%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%3A%DA%AF%DB%95%DA%95%D8%A7%D9%86&ns0=1 نێوخۆ] یان [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?go=%D8%A8%DA%95%DB%86&search=%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C+%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%AE%DB%86%DB%8C&title=%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%DB%95%D8%AA%3A%DA%AF%DB%95%DA%95%D8%A7%D9%86&ns0=1 ناوخۆ]؟ (ئێرەش [[دەروازە:شەڕی نێوخۆیی]]). سیاسەت یان ڕامیاری؟ ئایدۆلۆجیا، ئایدۆلۆژیا، بیرۆکەزانی، بیرۆکەسازی یان وشە کوردییەکانی تر؟ پلان، پیلان یان بەرنامەڕێژی؟ جوو یان جوولەکە؟ گشتگیرییەک بۆ ناوە تایبەتە زۆر باوەکان، بۆ نموونە سەڵاحەدین، کە [[سەلاحەدین دەمیرتاش]] شێوەیەکە و [[سەڵاحەددینی ئەییووبی]] و [[سەڵاحەدین بەھائەدین]] شێوەیەکی تر. [[کەشوھەوا]] جۆرێک نووسراوە و [[دەروازە:کەش و ھەوا]] جۆرێک. ڕەنگە بابەتی ھەندێک لەم وشانە لە وتووێژەکان باسکرابێت و ئاگادار نەبین، با لێرەوە بکرێتە پێوانەی بنەڕەت (ستاندارد) و ھەر ئەوانە دابنرێن. ھاوپێچ ئەم وشە کوردیانەش بۆ بەرامبەریی ئەم وشە بیانیانە پێشنیار دەکەم، دەتوانن ڕای خۆتانی دەربارە بڵێن. # پۆستەر/Poster = ئاگادارینامە، وێنەی ڕاگەیەندراو # سپۆیلەر/Spoiler = پێشدەرخستن # ترەیلەر/Trailer = پێش نیشاندان (یان ''پێش پەردە'' وەک لە کوردستانیکا ھاتووە) شتێکی دیش، باشترە لەبری دانانی ھێڵ (‒، –) بۆ ئەم [[پەیوەندییەکانی ھەرێمی کوردستان ‒ تورکیا|١]]، [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|٢]] جۆرەی وتارانە بنووسرێت: پەیوەندییەکانی فڵان <u>و</u> فڵان یان کێشەی فڵان <u>و</u> فڵان. ئەم ھێڵانە زیاتر نووسینی ئینگلیزی و لاتینی پشتی پێدەبەستێت و لە کوردی پێویست نین. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٢١، ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :{{وب|Zemen}}، سڵاو. خولاسەی قسەکەت ئەوەیە پێویستە ستانداردسازی بکەین کە لەگەڵیم. بەڵام ئەو نموونانەی نووسیوتانە یەکێک نین. لە بڕێکیاندا دەکرێت بڕیاری ئاسان بدرێت، بۆ نموونە نیشتمان دروستە و نیشتیمان نادروست (ڕەگی کار+مان وەک سووتمان). بەڵام بۆ بڕێک وشەی تر وەک ململانێ/ناکۆکی/پێکدادان و... ناکرێت ستانداردسازی بکەین چون ئیتر ئەوە زیادە لە حەددە. بەوە دەوترێت [[en:Elegant variation]] و لە گشت زمانێکدا هەیە (بۆ نموونە ئینگلیز مومکینە بە سەرهەڵدانێک بڵێن uprising یان revolt یان insurrection شتی تر) و بڕێکیشی سیاسەتی زمانی و ئایدیۆلۆجیای زمانییە و ئاسان نیە گشتی لەسەر یەک شت ڕێک بخەین. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٤:٥٣، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]، سڵاو. سپاس بۆ دانانی ئەم بابەتە. ھەر یەک لەم وشانە وتووێژی خۆیان پێویستە. بڕێک لەم وشانە وتووێژیان لەسەر کراوە و بە ئەنجامێک گەیشتوون، ئەو ئەنجامانە و ڕای خۆی دەنووسم: ::* یاخی، کە لە کوردیدا بە مانای rebel دێ، وشەیەکی کوردی نییە. یاخی ئەژ یەکێک لە زمانە تورکیکەکان (turkic) دێ، لە [[:en:wiktionary:Reconstruction:Proto-Turkic/yagï|Reconstruction:Proto-Turkic/yagï]] بنۆڕە. ::* لەش وشەیەکی کوردی-ئێرانییە، بەڵام دەڵێن کە جەستە ئەژ جسد (جەسەد)ی عەرەبی دێ. لەش و تەن بە مانای body دێن. ::* مەدار لە «سیاسەتمەدار»دا عەرەبییە، لە [[وتووێژ:سیاسەتوان]]دا باس کراوە. ئەگەر ڕامیاری بە کار بھێنین، ڕامیار تەواوە. ::* وەکوو کاک Pirehelokan وتی، نیشتمان تەواوە. ::* چاند کوردییە و وەرگێڕانی cultureە و لە فەرھەنگەکاندا ھاتووە.[https://lex.vejin.net/ck/search?t=%DA%86%D8%A7%D9%86%D8%AF] کوردییە، بەڵام بەکارھێنانی نییە (یان کەمە). ::* کۆمەڵکوژی، کۆمکوژی یان کۆکوژی یانی massacre. کوشتاریش ھەر کوشتنە: کوشت + ـار. کوشتار شێوەی ناوی کوشتنە. ::* لەنێوان جوو و جوولەکەدا، من جووم پێ باشترە. ئەم وشەیە لە پاڵەویدا «جەھوود» بووە. ئەمە لە کوردیدا بووە بە «جھوو» (لە کوردیی باکووریدا ماوە) و پاشان «جوو». [[جوولەکایەتی]]یش بکرێ بە «جوویەتی». ::* لە [[وتووێژ:ئیدیا]]دا باس کراوە کە بیر بە مانای فیکر (thought) نایێ و بیرۆکە لە ڕووی ئەمەوە داڕێژراوە، بۆیە لا بردراوە. ::* کەشوھەوا دروستە، چونکە وشەیەکی لێکدراوە. پێم وایە کە کەش خۆی ماناکە دەگەیێنێ و ھەوای ناوێ. ::‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٠:٢٠، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]، ئێستا دیم کە لە [[وتووێژ:سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)]]دا سەربزێوی بۆ rebellion پێشنیار کراوە. لە ھەنبانەبۆرینەدا ڕێک بەرانبەری «تمرد» و «یاغیگری»یە.[https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%B2%DB%8E%D9%88%DB%8C] سەربزێوی لە سەربزێو + ـی دروست بووە، «سەربزێو»یش لە سەر + بزێو (ڕەگی ڕانەبووردووی بزاوتن) دروست بووە. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٠:٥٨، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Zemen}} لەسەر تەقەڵەکە منیش ھەمان ڕام ھەیە کە ئێمە واو بەکاردێنین نەک تەقەڵ وەک ئینگلیزی. بۆ نموونە تا ئێستا کەس «نەیوتووە شەڕی عێراق–ئێران» بەڵکوو ھەر «شەڕی ئێران و عێراق» یان ئاڵگوگۆڕێک لە ناوی وڵاتەکان کراوە و وتراوە. ئەمە لە ڕێگا و سنووری بەینی دوو شوێنیش زەق بووەتەوە بۆ نموونە: «ڕێگای ھەولێر–کۆیە» یان «سنووری فڵان وڵات–فیسار وڵات» ئەمە کێشەیەکی تریشی لەوەدایە کە چەندین ھێمای جیاواز بۆ ئەو ھێڵە بەکاردێ و ھەندێ بۆشایی دەنووسێ و ھەندێکیش نا. بۆیە ئەگەر نەمانەوێ لاساییی ئینگلیزی بکەینەوە و بە شێوازی خۆمان بیبڕین و بیدوورین، واوەکە بەسە بە ڕای من. لەسەر شتەکانی تریش ماندووبوونت پێوە دیارە تا ئەمانەت ئامادە کردووە و دەستت خۆش بێت، کە ئەمە ھەر باسی یەکلاییکردنەوەی وشەگەلێکە، بەڵام من لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:ناوی وتارەکان]] ئەم باسەم کردووەتەوە چونکە زیاتر ئەم مشتومڕە لە ناوی وتارەکانەوە سەرھەڵدەدات. قسەی من ئەوەیە کە لە [[وپ:نو]] پێوەر بۆ ھەڵبژاردنی ناوی وتارەکان دانرێت و لە [[وپ:پزپ]] ئەو وشانەی یەکلایی کراونەتەوە، لەوێ زیاد بکرێن و پاشان بەڕێوەبەرانی ڕووکاریان لێ ئاگادار بکرێنەوە تا ئەوەندەی دەسەڵات ھەیە، لەگەڵ ئامڕازەکان بیانگونجێنن. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٥٢، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[ب:Zemen|Zemen]]، کێشەی ناوەکان لە مێژینەیە و تا ئێستاش ھەیە و بەردەوام دەبێ، ئەگەر چارەیە نەدۆزنەوە و لیستی ئەو ناوانەی کە ستاندار کراوە کۆ نەکرێنەوە. ڕای من لەسەر ھەنێ ناوە کە سیاسەتی دانانی ناوی وتار نایگرێتەوە، لەسەر چەن پێشنیارێک بۆ ناوەکە وتووێژ بکەن و لەدواییا لەسەر پێشنیارە گونجاوەکە ڕێکەون. جیا لەوە ڕا سەپاندنی تیا نەبێ، ھەموو ناوێک نەکرێنە کوردی، لە کۆتاییش ناوە دروست و گونجاوەکە ھەڵبژێردرێت. وەکو تر حەزم بە وتووێژی بێسەمەر نییە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:١٦، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]]: بەڵام دەکرێ ئەم وشەی پێکدادان و ململانێ و... ڕێکبخرێن، بۆ نموونە لە ویکی ئینگلیزی بۆ شۆڕشە کوردییەکان بەزۆری یاخیبوون rebellion داندراوە، ھەر بۆ نموونە: بۆچی [[یاخیبوونە کوردییەکانی عێراق ١٩٨٣-١٩٨٦|یاخیبوونە کوردییەکان]] شۆڕش نییە و [[شۆڕشی فەڕەنسا]] یاخیبوون نییە؟ ھەر دەبێ ڕێکخستنی بۆ بکەین. ::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]: ئەوەندەی حاڵی بووم دەبێ یاخی-ییەکان لابەرین و سەربزێوی لەجێی دانێین، لەش دروستە، سیاسەتوان دروستە، چاند دروستە، «کۆمەڵکوژی» لە کۆمکوژی و کۆکوژی دروستترە چونکە باوترە، جوو دروستە، ئایدۆلۆجیا بەپێی خوێندنەوە ڕەسەنەکەی دروستە، کەشوھەوا دروستە و دەبێ دەروازەکەشی چاککرێ. گەر کەسێک دژبەر نەبوو کاریان لەسەر دەکەین. ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]: سپاس بۆ ئێوەش کە بەشداربوون لەم وتووێژە. چونکە ئەو ھێڵ و شتەی دی پەیوەندیی بە ناوی وتارەوە نەبوو پێم باشتر بوو لێرە دایبنێم ئەویش گەر کێشە دروست ناکات. ئەوەی تۆ و بەڕێز گێژەڵووک دەربارەی وشە و ھێڵەکان نووسیتان گەر تا چەند ڕۆژێکیش دژایەتی نەبوو تکایە تا زووترە با کاریان لەسەر بکەین، ئەو وشەیەشی بڕیاری لەسەر نەدراوە یا باسنەکرا دەیبەینەوە [[لێدوانی ویکیپیدیا:ناوی وتارەکان]]. ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: منیش حەزم لەو مشتومڕە ناکۆتایییانەی ناوەکان نییە، پێموایە بەس ئەم ویکیپیدیایەش ئەو پەتایەی توشبووە. بەپێی کات، وردە وردە خەریکی دەبین. سپاس بۆ سەرنج و بەشداریتان! [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::ئێستا ئەم وشانە تەواو یەکلایی کراونەتەوە و کەس قسەیەکی لەسەریان نییە: :::{{div col|colwidth=20em|rules=yes}} :::* سەربزێوی :::* لەش :::* سیاسەتوان :::* چاند :::* کۆمەڵکوژی :::* جوو/جوویەتی :::* ئایدیۆلۆجی :::* کەشوھەوا :::* نیشتمان :::{{div col end}} :::{{وب|Aram}} گەر بکرێ بە بۆت ئەو وتارانەی ھێڵی ‒، –، — لەخۆ دەگرن بگوازیتەوە، چون کەس دژایەتی نیە. ئەوەی ماوە ئەم وشانەن کە نازانم بیانبەمە کوێ تا بڕیاری کۆتایییان لەبارەوە بدرێ: :::{{div col|colwidth=20em|rules=yes}} :::* بزووتنەوە، بزاڤ و جووڵانەوە :::* لەشکرکێشی و داگیرکاری :::* پەسەند، پەسند :::* میرنشین و خانەدان... :::* پارت، حیزب و لایەن :::* بەندی و گرتوو، و ئەوانی تریش :::{{div col end}} [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٦:٤٧، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Zemen}} بڕوانە [https://grep.toolforge.org/index.php?lang=ckb&project=wikipedia&namespace=0&pattern=%5B%E2%80%92%E2%80%93%E2%80%94%5D ئەم ئەنجامە بۆ ئەو سێ ھێمایە]. وتاری وای تێدایە کە ھێماکە بکەینە «و»، تێک دەچێت. ئەمە ھێشتا ھێمای لێدەرکردنیش ماوە. بە ڕای من وردەوردە و بە دەست چاک بکرێن باشترە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١١:٢٥، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::{{وب|Aram}} مادام وایە خۆم بەدەست خەریکیان دەبم. بەس نەتگوت ئەو وشانەی دی بەرمە کوێ تا بڕیاری کۆتاییان لەبارەوە بدەین، کەسیش نییە گرنگی پێبدا، مەگەر خۆم بە ئارەزووی خۆم دایانبنێم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:٠٧، ٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] وەڵا ڕاستییەکەی بۆ ئەو وشانە قسەیەکم نییە. وشەکان لە یەکەوە نزیکن و پێم وا نییە ئێمە بتوانین بڕیاریان لێ بدەین. خۆشتر بوو ئەم شتانە لە [[ویکیپیدیا:مز/زم]] باس بکرایەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٤٢، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەو باوەڕەیام بیبەمە پەرلەمانیش لەوە ناچێ سێ کەس کۆبێتەوە تا ئەو کێشە باوانە لەکۆڵ بکرێنەوە. گەر کرا دانە دانە لە وتووێژی وتارەکان خۆی، باسی دەکەم. بەس ئێوە ئەرک بکێشن ناوی [[شەڕی ناوخۆ]] و [[دەروازە:شەڕی نێوخۆیی]] و [[دەروازە:کەش و ھەوا]] چارەسەر بکەن، چون ئەوان دەروازەن و گرنگن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٣٣، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بەخوا ئیتر... ئەو بەستەرانەی دات ناون، چییان لێ بکەم؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٤١، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وەک Gejeluk وتی کەشوھەوا دروستە، بۆیە دەروازە:کەش و ھەوا بۆ کەشوھەوا بگوازنەوە. شەڕی ناوخۆ، نێوخۆ یان نێوخۆیی، خۆت کامیانت پێ دروستە دەروازەکە بگوێزەوە ئەوە، چار نیە گەر چاوەڕێی کەسێک بین ڕای خۆی بڵێ ئەوە ھەر دەبێ چاوەڕێ بین. گەلێ سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٥٨، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بۆ کەشوھەواکە، Gejeluk وتووشێتی پێی وایە «کەش» بەسە. بڕوانە [[وتووێژ:ئاووھەوا]] و [[وتووێژ:گۆڕانی ئاووھەوا]] و [[ویکیپیدیا:داخوازی_بەرامبەری_کوردی/ئەرشیڤی_١#climate|ئێرەش]]. بۆ شەڕی ناوخۆ، ئەسڵی کێشەکە ئەوەیە کە «ناو» و «نێو» کامیان باشترە. پێم وایە «ناو» باشترە؛ [[فەرھەنگی خاڵ]] کە یەکەمین فەرھەنگی کوردی بۆ کوردییە ھەرچی «نێو» ھەیە بۆ «ناو» ڕەوانەی کردووە، ئینجا بە بادینیش ناڵێن «نێڤ» یان «دنێڤ» بەڵکوو «ناڤ» و «دناڤ» دەڵێن. ئێستا چی؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٠٧، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کەشوھەوا باوە، شتێ نییە زیادە یان درێژ بێ و پێویست بکا ھەواکەی لێ بکەینەوە، خۆت چاکتری لێ دەزانی. بۆوەی تر منیش دەڵێم ناوخۆ باشترە، ئەوەی بادینییەکە جوان بوو، قەت بیرم لەوە نەکردبۆوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٣:٥٥، ٦ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نەپەشۆکایت لێرە بانگ کرایت؟ :) کەشوھەوا {{کرا}}. ئەھا چۆن بیرم بۆ بادینییەکە چوو. ھیچی تر لە دەستی من دێت یان تەواو؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٣:٠٥، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بەرەوەڵا، ئێرەم ھەر لەبیر نەمابوو! زۆر سپاس بۆ کردنی کەشوھەواکە. ئەوەی ماوە [[دەروازە:شەڕی نێوخۆیی]]-یە، خۆشم وتارە پەیوەندیدارەکانی دەگوێزمەوە 'ناوخۆ'. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٥٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ببوورە، لەبیرم بوویت، بەس ئیشی ترمان بۆ دێتە پێش. قوربانت. ڕاستییەکەی بڕوا ناکەم بتوانیت خۆت [https://grep.toolforge.org/index.php?lang=ckb&project=wikipedia&namespace=0&pattern=%D9%86%DB%8E%D9%88%D8%AE%DB%86 ٥٣ وتار] بە دەست بگوازیتەوە. ئەمە ناوەڕۆکەکەش بگۆڕین، شتێکی ترە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٣٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ببورەی ناوێ کاکە ئەوەی کردوتە جێگای پێزانین و سوپاسکردنە کە ئەویش تاکە شتە لەدەسمان بێ بۆ ستایشکردنی کردەوەکانی ئێوە. ڕۆژی ٥-١٠ وتاریش تا پێم بکرێ بگۆڕم، خراپ نییە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٣٧، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::قوربانت. زۆر چاکە. پێویستیت پێم بوو، بانگم بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٥٦، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == توینکڵ == {{atopg | status = | result = }} سڵاو ئەندامان بە تایبەت بەڕێوەبەرانی ڕووکار @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]], @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەمەوێت توێنکل کار پێ بکەمەوە بۆ ئەوەش ئەوە ماوەیەکە خەریکی ئەپدەیت کردنەوەیەم بەڵاو وا دیارە سوودێکی ئەوتۆی نییە، بۆیە دەمەوێت ئەو ڤێرشنەی ئێستا ھەیە لە توینکل بە تەواوی جێگۆڕکێی پێ بکەم لەگەڵ ڤێرشنەکەی ویکی ئینگلیزی دواتریش وەری دەگێڕینەوە بۆ سەر زمانی کوردی ، خۆشتان دەزانن ماوەی چەندین ساڵە توینکڵ لەکار وەستاوە و کەسیش دەستی بۆ نابات من ئامادەم ئەوە بکەم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٣٥، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :ڕەنگە ژیریی دەستکرد بتوانێ هاوکاری بکات لە وەرگێڕانەکاندا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٠٣:٠٥، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەمەیان پەیوەندی بە توینکڵ نییە بەس ئەو ئامرازەی پیشانی دەدا کێ بەڕێوەبەرە و کێ تەکنیکییە بە بنچینەیی بۆ ویکیی کوردی زیاد کراوە؟ من حەزم پێی نییە و دەمەوێ لایخۆم لەکاری بخەم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٠٣:٠٧، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بەڵێ، بۆ لابردنی ئەمە بچۆ بۆ ئامرازەکان کۆتا ڕیز پێش ئەوەی بگەیتە بەشی "پێڕستی چاودێری" نووسراوە نیشاندانی بەکارھێنەرانی خاوەن مافی بەرز (نموونە: بەڕێوەبەران). لەوێ ناچالاک دەکرێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٣:١٧، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::سوپاس! &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢٠:٥٠، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] من دەستم بۆی بردووە و ئەگەر تێبینیت کردبێت گۆڕانکارییەک ڕووی دابوو و بۆ بەکارھێنەرانیشم ناچالاک کردبوو تا ئامادەی دەکەم. توینکڵ لە زۆر ویکی پەکی کەوتووە. من خۆم ٣ جار لەگەڵ enwiki نوێم کردەوە و فایدەی نەبوو. بڕوانە [[:en:Wikipedia:Twinkle/Localisation|ئێرە]]. دەڵێن واز لەوە بێنن ناوبەناو و دانەدانە پەڕەکان نوێ بکەنەوە چونکە لە کۆتاییدا ھەر تێک دەچنەوە. لای خۆم خەریکم بە twinkle-starter نوێی دەکەمەوە ھەرچەندە ئەمیش چوار پێنج ساڵێکە نوێ نەکراوەتەوە، بەڵام لەوە باشترە پەکی بکەوێت. ئەگەر تێبینی بکەیت، نزیکەی ٤٠٠ پەیامی ئامادەی لە TW ھەیە و ئەم ڕەمەزانە خۆم نزیکەی ٩٠٪ لە پەیامەکانم وەرگێڕا. جگە لەوەش زۆرێک لە پەیامەکانی مۆدیوولەکانم کردووەتەوە کوردی و چەند سکریپتێکم تەواو کردووە. ئێستا مۆڵەت دەدەن بەردەوام بم یان خۆتان بەشداریی تێدا دەکەن؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٤، ٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بێگوومان خۆتان بەردەوام بن گەر یارمەتیتان پێویست بوو ئەوە منیش دەتوانم بەشداربم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٢، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] زۆر سپاس و حەتمەن پێویستم بە شتێک بوو، پێتان دەڵێم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٤١، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == Request to edit [[داڕێژە:Country data East Flanders]] == {{atopg | status = | result = }} Hello everyone. I’d like to request an edit to the template [[داڕێژە:Country data East Flanders]], which is currently protected and cannot be edited by regular users like me. I’ve prepared [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144/خۆڵەپەتانێ|an updated version of the code]] that replaces the non-vector flag with a proper vector version to improve visual quality and consistency. If possible, could an administrator or template editor take a look and help make the necessary change? I’d be very grateful for your help. Thank you in advance! Best regards,OperationSakura6144 [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ٠٥:٢٢، ٦ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] {{کرا}} [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٧:٥٦، ٦ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == Request to edit [[داڕێژە:Country data Saint Vincent and the Grenadines]] == {{atopg | status = | result = }} Thank you to everyone, including @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] for their help in [[داڕێژە:Country data East Flanders]]. Now, I’d like to update to [[داڕێژە:Country data Saint Vincent and the Grenadines]]. You can see my proposed revision here in my sandbox which I updated specifically for this request: [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144/خۆڵەپەتانێ]]. Thank you again! [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ٠٧:٠١، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] {{کرا}} :) [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٤٧، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زۆر گرنگ: داوای پشتگیری لە ویکیداتا بۆ جێگیرکردنی زاراوەی «باکووری کوردستان» == {{atopg | status = ئەنجام | result = }} سڵاو هاوڕێیان و هاوپیشەیانی بەڕێز: [[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ، [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ، [[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] ، [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ، [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ، [[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ، [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ، [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ، [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ، [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ، [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] ، [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ، [[بەکارھێنەر:kushared|kushared]] ، [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] (ئەوانی تریش) '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٠٣، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) وەک دەزانن، لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا لە ویکیداتا کێشەیەک دروست بووە لەسەر وەسفی زمانی کوردی (ckb) بۆ پارێزگاکانی باکووری کوردستان. بەکارهێنەرێکی تورک بەردەوام دەستکارییەکانی ئێمە دەگەڕێنێتەوە و بێڕێزی بەرامبەر بەڕێوەبەرانی پڕۆژەکەمان دەکات. دوای سکاڵای فەرمی، بە ڕێنمایی بەڕێوەبەرانی ویکیداتا گفتوگۆیەکی فەرمیم لە '''Project Chat''' دەست پێ کردووە بۆ ئەوەی وەک کۆمەڵگەی ویکیپیدیای کوردی «کۆدەنگی» (Consensus) خۆمان نیشان بدەین و ڕێگری لەم دەستوەردانە دەرەکییانە بگرین. '''تکایە هەمووتان بچنە ئەم لینکە و لە خوارەوەی بابەتەکە دەنگی خۆتان بدەن:''' '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region لینکی گفتوگۆکە لە ویکیداتا]''' '''چۆن دەنگ بدەم؟''' تەنها لە خوارەوەی پەیامەکە داڕێژەی Support دابنێن و پاشان لەتەنیشتی بنووسن: * <code>This terminology is the established community consensus in the Kurdish language (ckb).</code> تێبینییەک بۆ بەڕێوەبەرکانی ئێرە، گەر لەبەشی پشتگیری بنووسن (من وەک بەڕێوەبەرێک ...) ئەوە باشترە بۆ ئێمە. ئەمە وەک ئەرکێکی نەتەوەیی و فەرهەنگی ببینن بۆ پاراستنی سەروەریی زمانەکەمان لە پڕۆژە جیھانییەکاندا. ڕێز و خۆشەویستیم؛ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٥:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Tessla}} زۆر سپاس بۆ بەڕێزت و ئەو کارە بەنرخەت. خۆت کێشەی ئایپییەکەم دەزانی بۆیە ناتوانم لە ویکیداتا شتێک بنووسم، بەڵام هیوادارم هەموو بەڕێزانی خۆمان لەوێ پاڵپشتی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٣١، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}} دەنگی پشتگیریم دانا. ھیوادارم داواکە پشتگوێ نەخرێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٨، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، دەستت خۆش بێت. @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەداخەوە، هیوادارم ئەوانی تر بیکەن. @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: تۆش بەشداریت لەم کارە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:٠٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@{{وب|Tessla}} لە دیوەخانی [[w:ku:Special:Diff/2031320|ویکیپیدیای کورمانجیش]] ھەمان داوام لەوێ دانا، تا ئەوانیش پشتیگیریی داواکە بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٣:٤٩، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]، @[[بەکارھێنەر:Khoshhat|Khoshhat]]: ئێوەش دەتوانن دەنگ بدەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٢٩، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::زۆر سوپاس بەڕێز تێسلا، دەنگی خۆم دا. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}} سڵاو دووبارە، دەستخۆشی لە هەموو ئەو بەکارهێنەرە بەڕێزانە دەکەم کە لە ویکیداتا دەنگیان دا. پشتگیرییە بەهێزەکەتان کاریگەریی گەورەی هەبوو. ئێستا وتووێژەکە گەیشتووەتە قۆناغێکی زۆر باش. یەکێک لە بەڕێوەبەرە ناسراوەکانی ویکیداتا (ArthurPSmith) پێشنیاری کردووە کە ئێمە وەک کورد پڕۆژەیەکی فەرمی لە ناو خودی ویکیداتادا دابمەزرێنین بە ناوی '''WikiProject Kurdistan'''. سوودی ئەم پڕۆژەیە ئەوەیە کە دەتوانین هەموو یاسا زمانییەکانی خۆمان (وەک زاراوەی باکووری کوردستان و هتد) تێیدا بە فەرمی بنووسین و جێگیری بکەین، تا چیتر کەس نەتوانێت بە بیانووی بێلایەنی دەستکارییەکانمان بگەڕێنێتەوە. من بە ناوی کۆمەڵگەکەمانەوە ڕەزامەندیم لەسەر ئەم پێشنیارە دەربڕیوە. لە هەنگاوەکانی داهاتوودا داوای هاوکاریتان لێ دەکەم بۆ داڕشتنی ئەم پڕۆژەیە. ئێستا تەنها چاوەڕێ دەکەین تا وتووێژە سەرەکییەکە لەوێ کۆتایی دێت. سوپاس بۆ هەمووتان. داوا دەکەم بەڕێوەبەرەکانی خۆمان کەمێک دەست بکەنە ناو قسەکانمان و جار جار ئاگایان لێرە بێت. ( [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، [[بەکارھێنەر:kushared|kushared]]). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٢، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == کردنەوەی کەناڵ و گرووپی ویکیپیدیا لە تێلێگرام == {{atopg | status = ئەنجام | result = [https://t.me/ckbwiki کەناڵی ویکیپیدیای کوردی] لە [[تێلێگرام]] کرایەوە و [https://t.me/KurdishWikipedia گرووپەکەی] پێوە بەسترایەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٣٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) }} {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist|-Haryad|Tessla|Aza|حوسێن|MFTG|Sorou6sh|Saad Goran|مامۆستا|Épine|GoRaN909|Serchia|فەرهاد|Pirehelokan}} سڵاوتان لێ بێت ھاوڕێیان، ئەگەر یەکدەنگیتان لەسەر بێ، پێم باشە کەناڵ و کۆمەڵێک گرووپی جیاوازیی ویکیپیدیا (ڕێک ھاوشێوەی [[دیسکۆرد]]) لە «[[تێلێگرام]]» بکەینەوە. تێلێگرام کوردی زۆری تێدان و ئەگەر لەوێ چالاک بین ھەم دەتوانین سەرنجی کەسانی نوێ بۆ ئەندامبوون ڕابکێشین و ھەمیش دەتوانین لەوێ وەڵامی پرسیار و کێشەکان بدەینەوە. خۆم ئامادەم وەک ئەدمینی سەرەکیی ھەژماری ویکیکوردی لە تێلێگرام بم و ھەر کەسیش پێی خۆش بوو ببێتە ئەدمین ئەوە ڕایگەیێنێت؛ دواتریش خۆشحاڵ دەبین لەوێ ببنە ئەندام (ھەڵبەت ئەگەر یەکدەنگی لەسەر پەسەندکردنی ئەو پێشنیارە بێت). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، من بەشتێکی باشی دادەنێم هەوڵێکی باشە، لە openstreetmap کارم دەکرد گروپی هەبوو بەڵام کوردەکان نا چالاک بوون، بانگێشتی عەرەبی عێراقی کرام زۆر چالاک بوون و ئیشی چاکیان دەکرد پێکەوە، بەڵام لە کۆتایدا ئیشی منیان بەدڵ نەبوو دەریان کردم(کوردایەتی)، گرنگ ئەوەیە چالاک بین و هاوکاری یەک بین. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستخۆش بۆ ئەم بیرۆکەیە. منیش پلانێکی وام ھەبوو باسێکی ئاوا بکەمەوە، ئەوەتا تۆ کردتەوە. منیش پێم وایە بەڕاستی ویکیپیدیای کوردی پێویستی بە چالاکییەکی زیاترە لە سۆشیاڵ میدیا و تێلێگرام شوێنێکی گونجاوە. بەس ئەبێ چەن بەشێکی ھەبێ و جیا بکرێنەوە، وەکو بڵاوکردنەوەی نوێکارییەکان، گرووپی وتووێژی گشتی تا بەکارھێنەرە تازەکان پرسیار بکەن و بەکارھێنەرانی شارەزا وەڵامیان بەنەوە، بەشی فێرکاری بە بڵاوکردنەوەی ڤیدۆ یان ڕێنماییی کورتی نووسراو بۆ فێرکردنی بەکارھێنەرانی تازە کە کەم ئەزموونن چۆن دەست بە نووسینی وتار بکەن. ئەگەر بەو شێوەیە بێ کێشەم نییە. سپاس [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٣٧، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::باشە. بەو مەرجەی کەس ببێ خاوەندارێتیی بکا و ناوەرۆکی بۆ دابنێ. ئەگەر سەر بگرێ و چالاک بێ دەبێ چوارچێوەیەکی گشتیش ببێ دەربارەی ئەوەی چی دابنرێ و چی نە. دەکرێ چاو لە کاناڵەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی بکرێ کە زۆربەی بابەتەکانیان زانستییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::سپاس بۆ ھەمووتان، ئەو جۆرەی دیارە وەڵامەکان ئەرێنین و پێشنیارەکە سەر دەگرێ. @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ڕاستە، بێگومان کارێکی جوانی تێدا دەکەین و بە ڕێکوپێکی بەڕێوەی دەبەین، ھەر پێشنیارێکیشتان لە ھەر کاتێکدا ھەبوو خۆشحاڵ دەبین پێمان بڵێن. @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستە، ھەر وەک شروەی دیسکۆرد چەندین گرووپی جیاواز و کاناڵێک لەخۆ دەگرێ کە ھەموویان سەر بە یەک دەبن؛ ھەروەھا کاک ھەریاد خۆشحاڵ دەبم ئەگەر تۆش وەک ئەدمینێک ھاوکار بیت. زۆر سپاس بۆ ھەمووتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥٣، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::زۆر باشە مادەم وات ئەوێ، لە پەڕەکەم بەستەری تێلێگرامم داناوە، گەر ویستت لەوێ ئەتوانین زیاتر لەسەری قسەکەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٣:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سلاو،دیارە کارێکی بەجێیە ، دەستان خۆشبێت ، ئەو لینکەی داتان ناوە کار ناکات لای من و ناتوانم بیدۆزمەوە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٠٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]: سەرەتا ئەو چەناڵ و گرووپەمان دانا لە تێلێگرام، دوای بینیم پێشتر کاک محەممەد دروستی کردبوون و ئەوەی خۆمان لابرد. ئەتوانی لەم لینکە جۆینی [https://t.me/ckbwiki چەناڵەکە] بیت. لەم لینکەش جۆینی [https://t.me/KurdishWikipedia گرووپەکە] بیت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٣٠، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سوپاس ،دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{کرا}}، [https://t.me/soranikurdishwikipedia کەناڵی تێلێگرام] کرایەوە و ھەوڵی زۆرکردنی گرووپەکانی و زیادکردنی ئەندام دەدەین. تکایە ھەر بۆچوون و پێشنیارێکی ھەتانە پێمان بڵێن؛ لە ئێستادا بەڕێز ھەریاد دامەزرێنەری کەناڵ و منیش ئەدمینیم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣١، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :: سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، دەستخۆشی لەو پێشنیارەتان دەکەم، تێلێگرام لای خۆمان زیاتر ئاشنایە، ئینشەڵڵا ھەنگاوێکی باش دەبێت بۆ دووبارە چاڵاکبوونەوەی ویکی کوردیی ناوەندی. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٣، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} 6u2cod5nn8ggr17udr68dmd9krmvjxb 0 253924 1613834 1594911 2026-07-31T19:03:46Z ~2026-42621-68 78135 /* */ ڕستەیەکی نوێ گەڕاندنەوەی دەستکاری ڕووخێنەر یان تاقیکردنەوەیی 1613834 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ|image=|youthyears1={{0|0000}}–٢٠١٧|youthclubs1=[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]]|years1=٢٠١٧–|clubs1=[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]]|caps1=|goals1=|nationalyears1=٢٠٢٤–|nationalteam1=[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|عێراق]]|nationalcaps1=17|nationalgoals1=1|club-update=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|nationalteam-update=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئاکام ھاشم ڕەحمان''' ({{بە عەرەبی|أكام هاشم رحمن}}، لەدایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٩٨)، یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی عێراقییە و وەک یاریزانی [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەڕاست]] یان [[ناوەڕاست (تۆپی پێ)|ناوەڕاست]] یاری دەکات بۆ [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی ھەولێر]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|ھەڵبژاردەی عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Akam Hashim|ناونیشان=https://www.365scores.com/ar/football/player/akam-hashem-87211|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.365scores.com}}</ref>ھاشم لەدایکبووی [[ھەولێر|شاری ھەولێرە]] و بەرھەمی لاوانی تیپی [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی وەرزشیی ھەولێرە]].<ref name="khaleej">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=آكام هاشم بديلاً لعطوان في تشكيلة «أسود الرافدين»|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/2024-01-02/آكام-هاشم-بديلاً-لعطوان-في-تشكيلة-أسود-الرافدين/رياضة-عربي/رياضة|وێبگە=www.alkhaleej.ae|زمان=ar}}</ref> بۆندی هەریەک لە یانەکانی پۆرتۆ و بنفیکا ڕەتکردەوە. == ھەڵبژاردە == لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٤، ھاشم بانگھێشتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|ھەڵبژاردەی عێراق]] کرا بۆ بەشداریکردن لە [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣|جامی ئاسیای ٢٠٢٣ی ئاسیا]] دوای ئەوەی [[ئەمجەد عەتوان]] بەھۆی پێکانەوە لە پێکھاتەکە دوورخرایەوە.<ref name="khaleej"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=National team player Amjad Attwan was injured|ناونیشان=https://www.alsharqiya.com/en/news/national-team-player-amjad-atwan-was-injured|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Al Sharqiya|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240103161807/https://www.alsharqiya.com/en/news/national-team-player-amjad-atwan-was-injured|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لەم پاڵەوانێتیەدا ئاکام بەشداری ھیچ یارییەکی نەکرد. ھاشم یەکەم یاری خۆی لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦ بەرامبەر ڤێتنام لە یاریگای نێودەوڵەتی بەسرە ئەنجامدا. لە خولەکی ٧٢ لە جێگای موھەناد عەلی ھاتە ناویاریگاوە لە خولەکی ٢ی زیادکراوی گێمی دووەم تۆپێکی لە دەرەوەی ھیڵی سزا ھاوێشت بەلام بەرستوون کەوت، لەگەرانەوەی تۆپەکە [[ئەیمەن حەسەن]] گۆڵی سێیەمی ھەڵبژاردەی عێراقی کرد و یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ کۆتایی ھات. عێراق بە ئەنجامی ٣–١ بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Iraq v Vietnam game report|ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/687448/|بڵاوکەرەوە=ESPN}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تۆپی پێ|کوردستان }} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی ھەولێر]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 4o39x72sti1uon61tzlh4b7n54in8xm 1613838 1613834 2026-07-31T19:50:35Z مامۆستا 39489 دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-42621-68|~2026-42621-68]] ([[User talk:~2026-42621-68|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Mohammdaon|Mohammdaon]] گەڕێندرایەوە 1594911 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ|image=|youthyears1={{0|0000}}–٢٠١٧|youthclubs1=[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]]|years1=٢٠١٧–|clubs1=[[یانەی وەرزشیی ھەولێر|ھەولێر]]|caps1=|goals1=|nationalyears1=٢٠٢٤–|nationalteam1=[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|عێراق]]|nationalcaps1=17|nationalgoals1=1|club-update=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|nationalteam-update=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئاکام ھاشم ڕەحمان''' ({{بە عەرەبی|أكام هاشم رحمن}}، لەدایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٩٨)، یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی عێراقییە و وەک یاریزانی [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|ناوەڕاست]] یان [[ناوەڕاست (تۆپی پێ)|ناوەڕاست]] یاری دەکات بۆ [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی ھەولێر]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|ھەڵبژاردەی عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Akam Hashim|ناونیشان=https://www.365scores.com/ar/football/player/akam-hashem-87211|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.365scores.com}}</ref>ھاشم لەدایکبووی [[ھەولێر|شاری ھەولێرە]] و بەرھەمی لاوانی تیپی [[یانەی وەرزشیی ھەولێر|یانەی وەرزشیی ھەولێرە]].<ref name="khaleej">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=آكام هاشم بديلاً لعطوان في تشكيلة «أسود الرافدين»|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/2024-01-02/آكام-هاشم-بديلاً-لعطوان-في-تشكيلة-أسود-الرافدين/رياضة-عربي/رياضة|وێبگە=www.alkhaleej.ae|زمان=ar}}</ref> == ھەڵبژاردە == لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٤، ھاشم بانگھێشتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|ھەڵبژاردەی عێراق]] کرا بۆ بەشداریکردن لە [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣|جامی ئاسیای ٢٠٢٣ی ئاسیا]] دوای ئەوەی [[ئەمجەد عەتوان]] بەھۆی پێکانەوە لە پێکھاتەکە دوورخرایەوە.<ref name="khaleej"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=National team player Amjad Attwan was injured|ناونیشان=https://www.alsharqiya.com/en/news/national-team-player-amjad-atwan-was-injured|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Al Sharqiya|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240103161807/https://www.alsharqiya.com/en/news/national-team-player-amjad-atwan-was-injured|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لەم پاڵەوانێتیەدا ئاکام بەشداری ھیچ یارییەکی نەکرد. ھاشم یەکەم یاری خۆی لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦ بەرامبەر ڤێتنام لە یاریگای نێودەوڵەتی بەسرە ئەنجامدا. لە خولەکی ٧٢ لە جێگای موھەناد عەلی ھاتە ناویاریگاوە لە خولەکی ٢ی زیادکراوی گێمی دووەم تۆپێکی لە دەرەوەی ھیڵی سزا ھاوێشت بەلام بەرستوون کەوت، لەگەرانەوەی تۆپەکە [[ئەیمەن حەسەن]] گۆڵی سێیەمی ھەڵبژاردەی عێراقی کرد و یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ کۆتایی ھات. عێراق بە ئەنجامی ٣–١ بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Iraq v Vietnam game report|ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/687448/|بڵاوکەرەوە=ESPN}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تۆپی پێ|کوردستان }} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی ھەولێر]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] d6gbebib3jjaq366kbxjrzry56j4m69 0 254509 1613745 1613654 2026-07-31T12:06:41Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613745 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = مستەفا پوورمحەممەدی | image = Mostafa Pourmohammadi 2024.jpg | imagesize = | smallimage = | caption = پوورمحەممەدی لە ساڵی ٢٠٢٤ | order = | office = [[وەزارەتی داد (ئێران)|وەزیری داد]] | term_start = ١٥ی ئابی ٢٠١٣ | term_end = ٢٠ی ئابی ٢٠١٧ | president = [[حەسەن ڕۆحانی]] | predecessor = [[مورتەزا بەختیاری]] | successor = [[عەلیڕەزا ئاوایی]] | office1 = سەرۆکی [[ڕێکخراوەی پشکنینی گشتی وڵات]] | term_start1 = ٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ | term_end1 = ١٥ی ئابی ٢٠١٣ | appointer1 = [[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] | predecessor1 = محەممەد نیازی | successor1 = ناسر سیراج | office2 = [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|وەزیری ناوخۆ]] | term_start2 = ٢٤ی ئابی ٢٠٠٥ | term_end2 = ١٥ی ئایاری ٢٠٠٨ | president2 = [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] | predecessor2 = [[عەبدولواحید مووسەوی لاری]] | successor2 = [[سەید مەھدی ھاشمی]] {{بچووک|(کاتی)}} | birth_date = {{Birth date and age|١٩٦٠|٣|٩|df=yes}} | birth_place = [[قوم]]، [[ئێرانی پەھلەوی]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[زانکۆی مەشھەد]] | spouse = | children = ٤ | party = [[کۆمەڵگای ئایینییەکانی خەباتکار]] | website = {{وێبگەی فەرمی|http://pourmohammadi.ir}} | signature = Mostafa Pourmohammadi signature.svg | native_name_lang = فارسی | native_name = {{nobold|'''مصطفی پورمحمدی'''}} }} '''مستەفا پوورمحەممەدی''' ({{بە فارسی|مصطفی پورمحمدی}}؛ لەدایکبووی ٩ی ئازاری ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی ئێرانییە کە تائێستا لە کابینە جۆراوجۆرەکانی حکوومەتی ئێران خاوەنی چەندین پۆستی جیاواز بووە. لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠٠٨، [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|وەزیری ناوخۆ]] و لە ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٧، [[وەزارەتی داد (ئێران)|وەزیری داد]] بووە. دەوترێت پوورمحەممەدی دەستی لە داسەپاندنی سزای مەرگ بەسەر زیندانییە سیاسییەکانی ساڵی ١٩٨٨دا ھەبووە.<ref name="state.gov">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/prs/ps/2006/73894.htm Interior Minister Pour-Mohammadi and Iranian Human Rights Abuses] ''U.S. State Department'' 11 October 2006</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == پوورمحەممەدی لە ساڵی ١٩٦٠ لە شاری [[قوم]] لەدایک بوو.<ref name="ird12dec">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Who's Who in Iranian Politics. Mostafa Pourmohammadi|ناونیشان=http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1910287/Mostafa+PourMohammadi.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ئیش=IRD Diplomacy|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170605210712/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1910287/Mostafa+PourMohammadi.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1910287/Mostafa+PourMohammadi.html "Who's Who in Iranian Politics. Mostafa Pourmohammadi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605210712/http://www.irdiplomacy.ir/en/page/1910287/Mostafa+PourMohammadi.html |date= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧ }}. ''IRD Diplomacy''. 12 December 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 June</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="AlexanderHoenig2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yonah Alexander|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_ac30INKAu4C&pg=PA265|سەردێڕ=The New Iranian Leadership: Ahmadinejad, Terrorism, Nuclear Ambition, and the Middle East|دوایین٢=Milton M. Hoenig|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٩٦٣٩-٠|پەڕەکان=٢٦٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> بەڵام [[ئیرنا]] ڕێکەوتی لەدایکبوونی بە ساڵی ١٩٥٩ ڕاپۆرت کردووە.<ref name="gs">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Biography of Pour-Mohammadi, nominee for post of interior minister|ناونیشان=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/iran/2005/iran-050814-irna04.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=IRNA via Global Security}}</ref> لە قوتابخانەی حەقانی لە شاری قوم، بنەماکانی [[فیقھی ئیسلامی]] و فەلسەفەی خوێند.<ref name="ird12dec"/><ref name="rand10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=David E. Thaler|ناونیشان=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG878.pdf|سەردێڕ=Mullahs, Guards, and Bonyads|دوایین٢=Alireza Nader|دوایین٣=Shahram Chubin|دوایین٤=Jerrold D. Green|دوایین٥=Charlotte Lynch|دوایین٦=Frederic Wehrey|بڵاوکەرەوە=RAND Corporation|ساڵ=٢٠١٠|شوێن=Santa Monica|chapter=Factionalism and the Primacy of Informal Networks|بەستەری نووسەر٦=Frederic Wehrey|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣}}</ref> پوورمحەممەدی خوێندنی لە دەرەوەی فیقھ و بنەماکان لە [[مەشھەد]]، قوم و [[تاران]] تەواو کرد.<ref name="ird12dec" /> ئەو خاوەنی بڕوانامەی ئاستی چواری فیقھ و یاسای ئیسلامییە کە لەگەڵ دکتۆرا ھاوتایە.<ref name="ird12dec" /> == ژیانی کەسی == پوورمحەممەدی ژیانی ھاوسەرگیریی پێکھێناوە و خاوەنی چوار منداڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran's newly elected president nominates cabinet|ناونیشان=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1015770|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304053745/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1015770|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == تووشبوون بە کۆڤید-١٩ == لە درێژەی [[پەتای جیھانی کۆڤید-١٩ لە ئێران|گشتگیریی کۆڤید-١٩ لە ئێران]]، چەندین ڕاپۆرت لەبارەی گواستنەوەی پوورمحەممەدی بۆ نەخۆشخانە بەھۆی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا بڵاو کرایەوە. دوای ئەوەی پشکنینی بۆ کرا، پشتڕاست کرایەوە کە تووشی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ پەیوەندیدار بە ھەناسەی سەخت و تیژ|سارس-کۆڤی-٢]] بووە کە دەبێتە ھۆی توشبوون بە [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/03/01/More-Iranian-officials-infected-with-coronavirus-.html |سەردێڕ=More Iranian officials infected with coronavirus |وێبگە=Al Arabiya English|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://en.radiofarda.com/a/more-members-of-iran-s-political-elite-fall-victim-to-coronavirus/30461625.html |سەردێڕ=More Members of Iran's Political Elite Fall Victim To Coronavirus |وێبگە=Radio Farda|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> دوای ئەوەی چارەسەری بۆ کرا نەخۆشخانەی جێھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/en/features/2020/03/09/Iranian-regime-figures-infected-and-killed-by-coronavirus.html |سەردێڕ=Iranian regime figures infected and killed by coronavirus |وێبگە=Al Arabiya English|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Mostafa Pourmohammadi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شیعە|ئێران}} [[پۆل:خەڵکی قوم]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] c1orxz93aw262zsay80ybh8w8x1z4zk 1 254665 1613903 1610792 2026-08-01T02:39:51Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613903 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1222418 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ بۆ https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٢٧، ٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1303675 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 بۆ https://unpo.org/article.php?id=17646 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 بۆ https://unpo.org/article.php?id=17646 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٢٤، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1330929 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 بۆ https://unpo.org/article.php?id=17646 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 بۆ https://unpo.org/article.php?id=17646 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ بۆ https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٠٩، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1610790 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140825075445/https://unpo.org/article/17346 بۆ https://unpo.org/article/17346 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170215171750/https://unpo.org/article/19858 بۆ https://unpo.org/article/19858 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220901040527/https://unpo.org/article/18464 بۆ https://unpo.org/article/18464 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160322155918/https://unpo.org/article/19022 بۆ https://unpo.org/article/19022 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170215171750/https://unpo.org/article/19858 بۆ https://unpo.org/article/19858 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٢:٣١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613902 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140714054207/https://unpo.org/article/17270 بۆ https://unpo.org/article/17270 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٣٩، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) i3swaga2na5cndqfp2oe56mp5sl94t2 3 266313 1613766 1612625 2026-07-31T12:28:12Z Sakura emad 42467 /* نامەت ھەیە */ بەشی نوێ 1613766 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاو. لەگەڵ @Hivja قسەمان لەسەر کردووە، ئەو ئیش لەسەر ئەو وتارانەی شارەکانی ئیمارات ئەکا، ھەموو شتێکی تەواو بووە، ئەگەر کێشەیەکی تێ نەکەوێ، لەم نزیکانە بڵاو ئەبێتەوە. منیش چاوەڕێی فایلی وتارەکانی ئیسرائیلم، کە بۆی ناردم دوای ماوەیەکی کەم ئامادەی ئەکەم، ئیشەڵا بڵاوی ئەکەمەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::دەی دەستی هەردوولاتان خۆش. چی بەمن کرا پێمی بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سپاس بۆ تۆش! بێگومان شتێکمان پێویست بوو، پێت ئەڵێین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٣٩، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گواستنەوەی پەڕە == سڵاو ھیڤجا پەڕەی خوێن مەیینت گواستۆتەوە بەڵام گواستنەوەکەت ڕەچاوی ئەوەی نەکردووە چی بەستەری داوە بە پەڕەکە، بۆ ئەوەی بزانیت مەبەستم چییە [[ویکیپیدیا:گواستنەوەی پەڕە#گوێزەرەوەی پەڕە|تکایە ئەمە بخوێنەوە]] و سەیری [[تایبەت:چی بەستەری داوە بێرە/خوێن مەیین|ئەو بەستەرانە بکە کە شکاون]] بەھۆیەوە. و گەر ھەر گواستنەوەیەکی تری بەبێ ڕەوانەکەرتان کردووە تکایە سەیری ئەوانیش بکەنەوە زۆر سپاس {{emoji|1F60A|size=28}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٥٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاو بۆ بەڕێزت، زۆر سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت، ببوورە درەنگم وەڵام دایەوە، وتم با یەکسەر وتارەکە ساز بکەم و کێشەکە چارەسەر ببێ. ئێستا سەیری [[خوێن مەیین]] بکە؛ ھەرچەندە کۆلکە وتارە بەڵام لە ھیچ ھەر باشترە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٥٦، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ئەم نیشانەت پێدەدەم، چوونکە لە هەموو ئەو وتووێژانەی کردووتن، ئارامی خۆت ڕاگرتووە لەکاتێکدا زۆربەمان دەکرێ وانەبووبێتین. هەرچەند پێشووتر ناکۆکیشمان هەبووە، کوالێتییەکە کە ڕێزی لێدەگرم و هیوادارم لە داهاتوو [[وپ:لیژنەی ناوبژی]] کارا ببێت و ئەندامێکیان جەنابت بن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٢:١٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان، زۆر دڵخۆش بووم بۆ ئەو نیشانە و وەسفەی بەڕێزتان. منیش داوای لێبوردن دەکەم ئەگەر قسەیەکی توندم کردووە یان یاسایەکم پێشێل کردووە، لە کۆتادا ئامانجی هەر هەموومان سەرخستنی ئەو پرۆژەیە کە کاری تێدا دەکەین و هیوادارم ورەی هەموو بەکارهێنەران لەو ڕێگایەدا گەرمتر و بەرزتر ببێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٢٧، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نامەت ھەیە == {{نامەت ھەیە}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٢، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە نامەت ھەیە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٠٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سەیرە == هەتاکوو ئێستا ١٠ ساڵە لە ویکیم ئەمە یەکەم جارمە کەسێک ببینم بە بینینی کۆمەڵێ پیکسڵی ڕەنگاوڕەنگ ئەوەنە تووڕە بێ :) ئەو هەموو وزەیە بخرایەتە سەر چاککردنی کۆمەڵێ لەو هەزاران وتارە بێسەرچاوەیەی ویکی کوردی زۆر باشتر ئەبوو. وابزانم هەموومان گەیشتووین بە دەرەنجامێک، پێویست ناکا لەوە زیاتر سەری خۆمان بئێشێنین چوونکە کەسێک دڵی خۆش نییە. پێم باشترە وزەی خۆت بخەیتە هەڵبژاردنەکەتەوە لە لیژنەی ناوبژی. بەختێکی باش! &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٧، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ ئەو پێشنیارەتان، ڕاستە بەداخەوە زۆر درێژەی کێشاوە، بەڵام ھیوادارم بە زوویی یەکلایی بکرێتەوە و دواتریش ھەموو بە ئاسوودەیی بچنەوە سەر کاری خۆیان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::هەوڵم دا لەولا بۆت بنووسم کەچی دەستکارییەکەم ناڕوا، وا دیارە کێشەیەکی داتابەیس هەبێ، لێرە هەوڵی لێ ئەدەم: بچۆ پرۆفایلەکەم، سێ نوکتەکەی بەشی سەرەوەی لای چەپ دابگرە، لەوێ نووسراوە ئیمەیلی ئەم بەکارهێنەرە لەو بەشەی ئەکرێتەوە. ئەتوانی پەیەمەکەت بنووسی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:٣١، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاتێک لە سێ نوکتەکەی سەرەوە لای چەپ دەدەم ئەو بەشانە دێنێت؛ زمانەکان / گواستنەوە / تەواوی پەڕە دەستکاری بکە / بەستەرەکان بە ئێرەوە / لۆگەکان / بینینی گرووپەکانی بەکارھێنەر / بەستەری ھەمیشەیی / زانیاریی پەڕە / Report visual bug / ھەمووی بڵاوبکەوە / پۆلساز / دروستکەری ڕەوانەکەر! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٣٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::ڕەنگە باشتر بێت من بۆتی بنێرم، ئەگەر بچن لە هەڵبژاردەکان، ئەم هەڵبژاردەیە کارا بکەن ئەتوانم بینێرم: ڕێگە بدە بە بەکارھێنەرانی تر کە ئیمەیلم بۆ بنێرن. هەر لە یەکەم پەڕەی هەڵبژاردنەکانە لە پرۆفایل، خوار واژوو. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:٥٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دڵنیا نیم بەس وابزانم هی ئەوەیە ئەو هەڵبژاردەیە نابینیتەوە کە مافی auto confirmed نەبێ لە ویکی کوردی (پێم باشە داوای بکەی)، ڕێگە نادەم بەو بەکارهێنەرانەی ئەو مافەیان نییە ئیمەیل بنێرن لەبەر سپام، ئەگەر بیردۆزەکەم ڕاست بێ تۆ کارای کەی من ئەتوانم بۆتی بنێرم چوونکە ئەو مافەم هەیە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠١:٠١، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ڕاستییەکەی من ئیمەیڵم لەسەر ویکیپیدیا دانەناوە، کێشە نییە، ئەگەر تەمەن باقی بێ لێرە وتەکان دەنووسم سبەینێ، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار == سڵاو هیڤجا، بەکارهێنەرێک بەناوی Soldier of Iran هەندێک دەستکاری کردبوو و منیش هەندێکم گەڕاندەوە، گەر سەیری بەشداریییەکانی بکەیت و بزانیت کە هیچ ماوە چاک نەکرابێت(بەوپێیەی شارەزای ناوچەکانی)، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:٢٤، ٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو برا، سپاس بۆ بەربەستکردن و گەڕاندنەوەی دەستکارییەکانی؛ گشت دەستکارییەکان پێداچوونەوەیان بۆ کرا و ھەر دوو وڵات و ھەرێمیان بۆ زیاد کرا (بەپێی یەکدەنگییەکەی پێشتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٣٣، ٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == هیڤجا، پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان چی بەسەرھات؟ گەیشتیت بەچی؟ هیچی نوێ هەیە دوایین شت؟!! '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو کاک @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دوو ڕۆژە خەریکی کۆدەکانیم، ڕاستییەکەی بە چات جی پی تی کار دەکەم و خۆشت دەزانی دوای ماوەیەک قسەکردن لەگەڵی دەڵێ یان دەبێ پریمیۆم بکڕی یانیش هەتا چەندین سەعاتی تر بوەستی، بۆیە ئەوەندە گیری خواردووە. دوای ئەمەش تۆزێک فەرمانەکان لەگەڵ ئەو شارانەی ئیمارات تێکەڵ بوون و پێویست بوو پێداچوونەوەیەک بۆ کۆدەکان بکەم. ئێستا شکور بۆ خوا نە ئێکسڵ، نە فەرمانەکان (واتە ئەوانەی شێوازی بڵاوکردەوە دیاری دەکات) هیچ کامیان کاریان نەماوە و کێشەیان نییە. سەرەتا لەسەر دوو شاری جیاواز تاقی دەکەمەوە و دواتر ئەگەر ئێوە پێتان وابوو کێشەی نییە ئەوە گشتیان بڵاو دەکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٠٢، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەی لەشت ساغ بێت بژیت، چاوەڕێی تۆین لەم پڕۆژەیە. چیت پێویست بوو پێمان بڵێ. بۆ کۆدەکان ژیریی دەستکرد زۆرن و دەتوانیت سوود لەوانی تریش وەربگریت کە بەخۆڕایین و هەروەها دەتوانیت بە هەژماری جیاواز دووبارە چات جیپیتی بەکاربێنیتەوە. بەهەرحاڵ خۆت باشتر دەزانیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٤، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە، زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، بۆ بابەتی ژیرییە دەستکردەکان ئەگەر پرسیارێکم ھەبوو لە تێلێگرام لە بەڕێزتی دەپرسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتووێژ == سڵاو ھێڤجا با شتێک ڕوون بێتەوە لێرە، مادام ئێستا تۆ بۆ لێژنەی ناوبژی ھەڵدەبژێردرێی و سیاسەتەکان باشتر شارەزایت، لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای تێکەڵی کوردستان–پەلکەزێڕینە|وتووێژی ھاوزایەندخوازی]] کاتێک وتت {{گێڕانەوەی لێدوان|سڵاو بۆ ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا ئاگاداری ئەو بابەتە بوون}} ئایا تۆ مەبەستت لەوانەیە کە بەکارھێنەری خۆمانن و لەمێژە تۆمارن و ئاگاداری باسەکەن یان ئەو بەکارھێنەرانەش بووە کە ھەفتەیەک بەر لە دەنگدانی وتووێژەکە تۆمارکراون (وەکوو: بەکارھێنەر Keskesur یان ڕۆژێک پێش دەنگدانی وتووێژەکە تۆمارکراون وەکوو بەکارھێنەر:Baran899)؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێ بێت. مەبەستی من سێ کۆمەڵ بوو، یەک ئەوانەی ئازاری ٢٠٢٥ بەشداری وتووێژەکە بوون، دوو ئەوانەی لە ئایار–حوزەیرانی ٢٠٢٦دا بەشداری باسەکە بوون و سێش ئەو بەکارھێنەرە چالاکانەی ویکیپیدیا کە سەیری دوایین گۆڕانکارییەکان دەکەن و ناڕاستەوخۆ ئاگادار بوون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٠٦، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بۆیە ئەو پرسیارەم کرد چونکە بۆچوونێک ھەیە کە بەرێوەبەران دژی خواستی ئێوە کاریان کردووە کە نەیان ھێشتووە ھەژمارێکی وەک Keskesur و Baran899 باران بەشداری بکەن کە تەنھا بە مەبەستی دەنگدان درووستکرابوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٤٧، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بە ھیچ شێوەیەک ڕاست نییە، ئەو کارانەی کران دروستە، ئەگەر هەوادارانی لایەنی بەرامبەریش بە ئەوکانتی نوێ هاتبانە ناو وتووێژ ئەوە دەبوو ڕێگرییان لێ بکرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٢، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو هیڤجا، لە دیسکۆرد سەبارەت بە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان وێنەیەکم بۆ ناردیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٥٣، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو زۆر سپاس، ئێستا سەیری دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٢١، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == خەرمانەی ڕێزلێنان!! == سڵاو@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیای کوردی و سۆرانیت و کارکردنت لە خودی پڕۆژەکە، ئایا ئارەزووت بە بوونی ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان هەیە، و دەتوانیت ببیت بە ئەندامی پڕۆژەکەمان؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٤٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] سڵاوت لێ بێ، بە دڵنیاییەوە ئامادەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دە کەواتە بەخێربێیت بۆ لیژنەکە، وەک ئەندامی لیژنەکە ئەم باجەت پێدەبەخشم ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٩:٢٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::: {{وب|Aro Salar}} تەواوە هەر بژی و سپاس بۆ تۆ، نیشانەکەشم دانا لە پەڕەکەم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٣٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == نامەت ھەیە == {{نامەت ھەیە}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) n3gs8pl583c5i36v4hs2vdgb3a4jcq8 1613767 1613766 2026-07-31T12:28:37Z Sakura emad 42467 /* نامەت ھەیە 2 */ وەڵامدانەوە 1613767 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، چۆن مۆڵەت و ئیزنی بەشداریکردن بۆ بۆتەکەم وەبگرم؟ تکایە گەر دەتوانی ڕێنماییم بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: داوای دەکەین، بەس پێش ئەوە خولەکێک! ئێمە بە بۆتەکەی تۆ کار دەکەین یان کاک هەریاد؟ ئێوە هەردووکتان بۆتتان بونیاد ناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: من پێم وت کە داوای ئاڵای بۆت بکا، بۆ ئەوەی ئەگەر وەختێ من چالاک نەبووم پڕۆژەکە لەسەر بۆتەکەی من پەکی نەکەوێ @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەتوانێ بە بۆتەکەی خۆی کارەکان تەواو بکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::پێم ئاسایییە ئەگەر هەر خۆی بتوانێ هەموو پڕۆژەکە بگرێتە ئەستۆ بە بۆتەکەی بیکا، کێشەم نییە داواکەی خۆم ئەکشێنمەوە ئەو کاتە پێویست بە بۆتی من ناکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٥٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: نازانم، بەڵام گەر هەردووکتان بن باشترە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: تۆ خۆت دەڵێی چی؟ بەهەرحاڵ من دواتر ئاڵاکە لە تێسلا بۆت وەردەگرمەوە. هیڤجا تۆ لێرەدا [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/بۆت#داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot|داواکەت بکە]] وەک کاک هەریاد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٧، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەمانە ئەنجام بدە هیڤجا، لەناو پەڕەی بۆتەکەت با بزانرێت بۆتەکە هی کێیە و کێ خاوەنیەتی. هەروەها بڵێ بۆ چ شتێک بەکاریدەهێنیت، هەروەها بە کام نەرمامێر دەیکەیت (ئۆتۆ ویکی یان پای ویکی یان شتێکی تر). ئەم زانیارییە دەستوورین و پێویستن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکم لە خوارەوەی ھی کاک ھەریاد زیاد کرد، ئێستا دەتوانن دەنگ بدەن. من پێم وایە بۆتەکەی کاک ھەریادیش بمێنێتەوە زۆر باش دەبێت؛ ویکیپیدیا بە یەک بۆت ئەستەمە ھەڵسووڕاندنی، بەڵام بە دوو بۆت خۆشترە. Tessla: ھەندێک لەو کارانەم کردووە بەڵام بەسەرچاو ئەوەی تریشی دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot|بۆتەکەم]] بکە؛ داڕێژەی بۆتم داناوە کە دەڵێ سەر بە کێیە و ھەروەھا پایتۆن و Pywikibot بەکاردێنێت. ئێستاش ھەندێکی تری کار ماوە بۆتەکە، ئەگەر شتێکی زیاتر بوو بێگومان ئەویش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: زۆر باشە، مادەم پێتان باشە بۆتەکەم بمێنێ، وای لێ ئەکەین. بۆ داواکەش تا ھەفتەیەکە (یا زیاتر بەپێی دەنگەکان) چاوەڕێ ئەکرێ و دوای ئەبرێتە مێتا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر باشە جێبەجێیە، بێگومان بۆتەکەت بوونی سەت هێندە باشترە لە نەبوونی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{سھ}} ئەو بۆتەی هیڤجا با لەسەر پاڵاوتن بمێنێتەوە، سبەی یان هەر ئەمشەو من یان هەر کاک هەریاد (هەریادبۆت) دەگوازینەوە بۆ پێدانی مافەکە. پێویست بە چاوەڕوانی زیاتر ناکات. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٨، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە دەستتان خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٦، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: کێشە نییە، با سبەی بێت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: دەزانیت خۆت بیگوازیتەوە بۆ داواکردن یان بیکەم؟ بەشکم تا بتوانین دەستبکەین بە کۆمەڵەوتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سەیری [[بەکارھێنەر:HivjaBot/شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئێرە]] بکە، ھەموو شتێک ئامادەیە؛ بە ئەنقەست ھەم ئێکسێڵ و ھەم ڕەگەکەم وەک ئەوی شارەکانی ئیسرائیل داناوە، بۆیە ئەگەر ئەوانە بڵاو بکرێنەوە بە سەرکەوتوویی، یەکسەر دەچینە سەر بڵاوکردنەوەی شارەکانی ئیسرائیل و دواتریش پرۆژەکانی تر. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٢٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::زۆر زۆر باش دەبێت. دەستت خۆش بێت بژیت. منیش هیواخوازم زوو بگەین بەو ئاستانە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: زۆر سپاس خۆم داواکە ئەگوێزمەوە مێتا. بزانن ئەوەی گرنگە لێرە زۆر کردنی ڕێژەی وتار نییە، گرنگییەکە لێرە ئەوەیە بەبێ کەموکوڕی کارەکان بەڕێوە ببەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: کەس لە ئێمە نەیوتووە ڕێژەی وتار بەرزکردنەوە تاکە کارە بیکەین. بێگومان ئێمەش ئەوە دەزانین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:١٨، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ھاوڕێیان سەیرێکی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران|پڕۆژەی]] وتارەکانی شارەکانی ئێرانم کرد، لە [https://docs.google.com/spreadsheets/u/0/d/1YywR_i0_CxUxTydKMgbuQmoTqudy-XjJKrDk-eSswp4/htmlview گووگڵ شیتەکە] لە ھەموو وتارەکان ئەم دەقەی تیایە: {{سوور|ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "[" }} کێشەکە لە کوێیە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە یەکەم پڕۆژەی چەند سەت شاری من و کاک ئارام بوو، نزیک دوو ساڵیش وەستا تاوەکوو دواتر بڵاومان کردنەوە. کێشەی زۆر بوو؛ چ لە ڕەگەکەدا و چ لە بواری تەکنیکییەوە. بەڵام دواتر توانیمان شارستانەکانی ئێران باشتر بڵاو بکەینەوە. ئەو کێشەیەش خۆم بینیومە و ڕاستییەکەی نازانم بۆچی وا دەردەکەوێت؛ ڕەنگە کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیزانێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٣٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەو ھەڵەیە بۆ ویکیدراوە دەگەڕێتەوە کە دەبێت دانیشتووان و ڕووبەری شارەکە بە یەکەوە داخڵ کرابن، ئینجا ھەڵەکە دەرناکەوێت و دەبێتە دەقێکی پاک وەک [[سوڵتانیە]] و [[خووشکبیجاڕ]] و نزیکەی ١٠ دانەی تر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::ھەموو ئەو وتارانەی ھەڵە سوورەیان تیا دەرەکەوێ، ئەبێ لە ویکیدراوە چاک بکرێن؟ ئەگەر ژمارەیەکی زۆری وتارەکان وا بوون بە بۆت بکرێ باشترە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٢:٥٠، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو دووبارە @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]: ویستم بپرسم گەیشتن بەکوێ سەبارەت بە بابەتی بۆت و کۆمەڵەوتارەکان؟ هیچی نوێ هەیە؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٩:٣٦، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]: سڵاو. لەگەڵ @Hivja قسەمان لەسەر کردووە، ئەو ئیش لەسەر ئەو وتارانەی شارەکانی ئیمارات ئەکا، ھەموو شتێکی تەواو بووە، ئەگەر کێشەیەکی تێ نەکەوێ، لەم نزیکانە بڵاو ئەبێتەوە. منیش چاوەڕێی فایلی وتارەکانی ئیسرائیلم، کە بۆی ناردم دوای ماوەیەکی کەم ئامادەی ئەکەم، ئیشەڵا بڵاوی ئەکەمەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٣، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::دەی دەستی هەردوولاتان خۆش. چی بەمن کرا پێمی بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سپاس بۆ تۆش! بێگومان شتێکمان پێویست بوو، پێت ئەڵێین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٣٩، ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == گواستنەوەی پەڕە == سڵاو ھیڤجا پەڕەی خوێن مەیینت گواستۆتەوە بەڵام گواستنەوەکەت ڕەچاوی ئەوەی نەکردووە چی بەستەری داوە بە پەڕەکە، بۆ ئەوەی بزانیت مەبەستم چییە [[ویکیپیدیا:گواستنەوەی پەڕە#گوێزەرەوەی پەڕە|تکایە ئەمە بخوێنەوە]] و سەیری [[تایبەت:چی بەستەری داوە بێرە/خوێن مەیین|ئەو بەستەرانە بکە کە شکاون]] بەھۆیەوە. و گەر ھەر گواستنەوەیەکی تری بەبێ ڕەوانەکەرتان کردووە تکایە سەیری ئەوانیش بکەنەوە زۆر سپاس {{emoji|1F60A|size=28}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٥٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاو بۆ بەڕێزت، زۆر سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت، ببوورە درەنگم وەڵام دایەوە، وتم با یەکسەر وتارەکە ساز بکەم و کێشەکە چارەسەر ببێ. ئێستا سەیری [[خوێن مەیین]] بکە؛ ھەرچەندە کۆلکە وتارە بەڵام لە ھیچ ھەر باشترە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٥٦، ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ئەم نیشانەت پێدەدەم، چوونکە لە هەموو ئەو وتووێژانەی کردووتن، ئارامی خۆت ڕاگرتووە لەکاتێکدا زۆربەمان دەکرێ وانەبووبێتین. هەرچەند پێشووتر ناکۆکیشمان هەبووە، کوالێتییەکە کە ڕێزی لێدەگرم و هیوادارم لە داهاتوو [[وپ:لیژنەی ناوبژی]] کارا ببێت و ئەندامێکیان جەنابت بن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٢:١٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان، زۆر دڵخۆش بووم بۆ ئەو نیشانە و وەسفەی بەڕێزتان. منیش داوای لێبوردن دەکەم ئەگەر قسەیەکی توندم کردووە یان یاسایەکم پێشێل کردووە، لە کۆتادا ئامانجی هەر هەموومان سەرخستنی ئەو پرۆژەیە کە کاری تێدا دەکەین و هیوادارم ورەی هەموو بەکارهێنەران لەو ڕێگایەدا گەرمتر و بەرزتر ببێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٢٧، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == نامەت ھەیە == {{نامەت ھەیە}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٢، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە نامەت ھەیە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٠٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سەیرە == هەتاکوو ئێستا ١٠ ساڵە لە ویکیم ئەمە یەکەم جارمە کەسێک ببینم بە بینینی کۆمەڵێ پیکسڵی ڕەنگاوڕەنگ ئەوەنە تووڕە بێ :) ئەو هەموو وزەیە بخرایەتە سەر چاککردنی کۆمەڵێ لەو هەزاران وتارە بێسەرچاوەیەی ویکی کوردی زۆر باشتر ئەبوو. وابزانم هەموومان گەیشتووین بە دەرەنجامێک، پێویست ناکا لەوە زیاتر سەری خۆمان بئێشێنین چوونکە کەسێک دڵی خۆش نییە. پێم باشترە وزەی خۆت بخەیتە هەڵبژاردنەکەتەوە لە لیژنەی ناوبژی. بەختێکی باش! &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٧، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ ئەو پێشنیارەتان، ڕاستە بەداخەوە زۆر درێژەی کێشاوە، بەڵام ھیوادارم بە زوویی یەکلایی بکرێتەوە و دواتریش ھەموو بە ئاسوودەیی بچنەوە سەر کاری خۆیان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::هەوڵم دا لەولا بۆت بنووسم کەچی دەستکارییەکەم ناڕوا، وا دیارە کێشەیەکی داتابەیس هەبێ، لێرە هەوڵی لێ ئەدەم: بچۆ پرۆفایلەکەم، سێ نوکتەکەی بەشی سەرەوەی لای چەپ دابگرە، لەوێ نووسراوە ئیمەیلی ئەم بەکارهێنەرە لەو بەشەی ئەکرێتەوە. ئەتوانی پەیەمەکەت بنووسی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:٣١، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاتێک لە سێ نوکتەکەی سەرەوە لای چەپ دەدەم ئەو بەشانە دێنێت؛ زمانەکان / گواستنەوە / تەواوی پەڕە دەستکاری بکە / بەستەرەکان بە ئێرەوە / لۆگەکان / بینینی گرووپەکانی بەکارھێنەر / بەستەری ھەمیشەیی / زانیاریی پەڕە / Report visual bug / ھەمووی بڵاوبکەوە / پۆلساز / دروستکەری ڕەوانەکەر! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٣٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::ڕەنگە باشتر بێت من بۆتی بنێرم، ئەگەر بچن لە هەڵبژاردەکان، ئەم هەڵبژاردەیە کارا بکەن ئەتوانم بینێرم: ڕێگە بدە بە بەکارھێنەرانی تر کە ئیمەیلم بۆ بنێرن. هەر لە یەکەم پەڕەی هەڵبژاردنەکانە لە پرۆفایل، خوار واژوو. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:٥٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دڵنیا نیم بەس وابزانم هی ئەوەیە ئەو هەڵبژاردەیە نابینیتەوە کە مافی auto confirmed نەبێ لە ویکی کوردی (پێم باشە داوای بکەی)، ڕێگە نادەم بەو بەکارهێنەرانەی ئەو مافەیان نییە ئیمەیل بنێرن لەبەر سپام، ئەگەر بیردۆزەکەم ڕاست بێ تۆ کارای کەی من ئەتوانم بۆتی بنێرم چوونکە ئەو مافەم هەیە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠١:٠١، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ڕاستییەکەی من ئیمەیڵم لەسەر ویکیپیدیا دانەناوە، کێشە نییە، ئەگەر تەمەن باقی بێ لێرە وتەکان دەنووسم سبەینێ، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار == سڵاو هیڤجا، بەکارهێنەرێک بەناوی Soldier of Iran هەندێک دەستکاری کردبوو و منیش هەندێکم گەڕاندەوە، گەر سەیری بەشداریییەکانی بکەیت و بزانیت کە هیچ ماوە چاک نەکرابێت(بەوپێیەی شارەزای ناوچەکانی)، سپاس. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:٢٤، ٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو برا، سپاس بۆ بەربەستکردن و گەڕاندنەوەی دەستکارییەکانی؛ گشت دەستکارییەکان پێداچوونەوەیان بۆ کرا و ھەر دوو وڵات و ھەرێمیان بۆ زیاد کرا (بەپێی یەکدەنگییەکەی پێشتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٣٣، ٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == هیڤجا، پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان چی بەسەرھات؟ گەیشتیت بەچی؟ هیچی نوێ هەیە دوایین شت؟!! '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو کاک @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دوو ڕۆژە خەریکی کۆدەکانیم، ڕاستییەکەی بە چات جی پی تی کار دەکەم و خۆشت دەزانی دوای ماوەیەک قسەکردن لەگەڵی دەڵێ یان دەبێ پریمیۆم بکڕی یانیش هەتا چەندین سەعاتی تر بوەستی، بۆیە ئەوەندە گیری خواردووە. دوای ئەمەش تۆزێک فەرمانەکان لەگەڵ ئەو شارانەی ئیمارات تێکەڵ بوون و پێویست بوو پێداچوونەوەیەک بۆ کۆدەکان بکەم. ئێستا شکور بۆ خوا نە ئێکسڵ، نە فەرمانەکان (واتە ئەوانەی شێوازی بڵاوکردەوە دیاری دەکات) هیچ کامیان کاریان نەماوە و کێشەیان نییە. سەرەتا لەسەر دوو شاری جیاواز تاقی دەکەمەوە و دواتر ئەگەر ئێوە پێتان وابوو کێشەی نییە ئەوە گشتیان بڵاو دەکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٠٢، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەی لەشت ساغ بێت بژیت، چاوەڕێی تۆین لەم پڕۆژەیە. چیت پێویست بوو پێمان بڵێ. بۆ کۆدەکان ژیریی دەستکرد زۆرن و دەتوانیت سوود لەوانی تریش وەربگریت کە بەخۆڕایین و هەروەها دەتوانیت بە هەژماری جیاواز دووبارە چات جیپیتی بەکاربێنیتەوە. بەهەرحاڵ خۆت باشتر دەزانیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٤، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە، زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، بۆ بابەتی ژیرییە دەستکردەکان ئەگەر پرسیارێکم ھەبوو لە تێلێگرام لە بەڕێزتی دەپرسم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٧، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == وتووێژ == سڵاو ھێڤجا با شتێک ڕوون بێتەوە لێرە، مادام ئێستا تۆ بۆ لێژنەی ناوبژی ھەڵدەبژێردرێی و سیاسەتەکان باشتر شارەزایت، لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای تێکەڵی کوردستان–پەلکەزێڕینە|وتووێژی ھاوزایەندخوازی]] کاتێک وتت {{گێڕانەوەی لێدوان|سڵاو بۆ ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا ئاگاداری ئەو بابەتە بوون}} ئایا تۆ مەبەستت لەوانەیە کە بەکارھێنەری خۆمانن و لەمێژە تۆمارن و ئاگاداری باسەکەن یان ئەو بەکارھێنەرانەش بووە کە ھەفتەیەک بەر لە دەنگدانی وتووێژەکە تۆمارکراون (وەکوو: بەکارھێنەر Keskesur یان ڕۆژێک پێش دەنگدانی وتووێژەکە تۆمارکراون وەکوو بەکارھێنەر:Baran899)؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێ بێت. مەبەستی من سێ کۆمەڵ بوو، یەک ئەوانەی ئازاری ٢٠٢٥ بەشداری وتووێژەکە بوون، دوو ئەوانەی لە ئایار–حوزەیرانی ٢٠٢٦دا بەشداری باسەکە بوون و سێش ئەو بەکارھێنەرە چالاکانەی ویکیپیدیا کە سەیری دوایین گۆڕانکارییەکان دەکەن و ناڕاستەوخۆ ئاگادار بوون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٠٦، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بۆیە ئەو پرسیارەم کرد چونکە بۆچوونێک ھەیە کە بەرێوەبەران دژی خواستی ئێوە کاریان کردووە کە نەیان ھێشتووە ھەژمارێکی وەک Keskesur و Baran899 باران بەشداری بکەن کە تەنھا بە مەبەستی دەنگدان درووستکرابوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٤٧، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بە ھیچ شێوەیەک ڕاست نییە، ئەو کارانەی کران دروستە، ئەگەر هەوادارانی لایەنی بەرامبەریش بە ئەوکانتی نوێ هاتبانە ناو وتووێژ ئەوە دەبوو ڕێگرییان لێ بکرێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٢، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == سڵاو هیڤجا، لە دیسکۆرد سەبارەت بە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان وێنەیەکم بۆ ناردیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٥٣، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو زۆر سپاس، ئێستا سەیری دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٢١، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == خەرمانەی ڕێزلێنان!! == سڵاو@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیای کوردی و سۆرانیت و کارکردنت لە خودی پڕۆژەکە، ئایا ئارەزووت بە بوونی ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان هەیە، و دەتوانیت ببیت بە ئەندامی پڕۆژەکەمان؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٤٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] سڵاوت لێ بێ، بە دڵنیاییەوە ئامادەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::دە کەواتە بەخێربێیت بۆ لیژنەکە، وەک ئەندامی لیژنەکە ئەم باجەت پێدەبەخشم ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٩:٢٦، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::: {{وب|Aro Salar}} تەواوە هەر بژی و سپاس بۆ تۆ، نیشانەکەشم دانا لە پەڕەکەم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٣٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == نامەت ھەیە == {{نامەت ھەیە}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سەبارەت بە پێشبڕکێی editathon کارێکم پێتە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 924d72d29e0s03gqitcxog1wef5mj25 2 266314 1613794 1612622 2026-07-31T14:32:42Z Hivja 64112 /* */ 1613794 wikitext text/x-wiki {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}} {{بەکارھێنەر خاوەنی بۆت|HivjaBot}} {{بەکارھێنەر لیژنەی ناوبژی}} {{بەکارھێنەر ویکیپرۆژەی کۆمەڵە وتارەکان}} {{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}} o1jejxv6in04az5jpctt9d9o3jz7rmd 0 267411 1613878 1611555 2026-08-01T00:58:53Z Brwa Gillee 66237 ڕێکخستنی بۆکسی زانیاری 1613878 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ڕێبوار تەھا مستەفا | image = ڕێبوار تەھا مستەفا.jpg | caption1 = وێنەیەکی ڕێبوار تەھا لە ساڵی ٢٠٢٢ | order = جێگری پارێزگاری کەرکووک | 1blankname = {{nowrap|[[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]]}} | 1namedata = [[محەممەد شیاع سوودانی]]{{ھن}}[[عەلی زەیدی]] | president = [[نزار ئامێدی]] | term_start = ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ | term_end = | order1 = پارێزگاری [[پارێزگاری کەرکووک|کەرکووک]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]]}} | 1namedata1 = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | president1 = [[لەتیف ڕەشید]] | term_start1 = ١٤ی ئابی ٢٠٢٤ | term_end1 = ١٦ی نیسانی ٢٠٢٦ | predecessor1 = [[ڕاکان سەعید جبوری]] (بەوکالەت) | successor1 = [[محەممەد سەمعان]] | office2 = ئەندامی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] | term_start2 = ٢٠١٤ | term_end2 = ٢٠٢١ | constituency2 = [[پارێزگای کەرکووک]] | majority2 = ٦٣،٧٢١ (١٨٫٣٦٪) | birth_date = ١٩٨٢ | birth_place = گەڕەکی ئازادی، [[کەرکووک]]، [[عێراقی بەعس]] | profession = [[سیاسەتوان]] | alma_mater = پەیمانگای تەکنیکیی کەرکووک<ref name="bwar1"/> | party = [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] }} '''ڕێبوار تەھا مستەفا''' (لەدایکبووی ١٩٨٢ لە [[کەرکووک]]) سیاسەتوانێکی کوردە کە لە ئێستادا جێگری پارێزگاری کەرکووکە. ئەو لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٤دا، وەک [[پارێزگای کەرکووک|پارێزگاری نوێی کەرکووک]] ھەڵبژێردرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.pukmedia.com/KS/Details/201204| سەردێڕ = رێبوار تەها وەک پارێزگاری کەرکوک هەڵبژێردرا| ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی ئابی ٢٠٢٤| ڕێکەوت = ١٠ی ئابی ٢٠٢٤| بڵاوکەرەوە = pukmedia.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240811222824/https://pukmedia.com/KS/Details/201204|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای چوار ڕۆژان لە ١٤ی ئابدا دەستبەکار بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.ava.news/news/11278| سەردێڕ = ڕێبوار تەها وەک پارێزگاری کەرکووک سوێندی یاسایی دەخوات| ڕێکەوتی سەردان = ٢٢ی ئابی ٢٠٢٤| ڕێکەوت = ١٤ی ئابی ٢٠٢٤| بڵاوکەرەوە = ava.news}}</ref> و ھەتا ١٦ی نیسانی ٢٠٢٦ پۆستەکەی پێبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://ava.news/news/47344| سەردێڕ = محەممەد سەمعان: سەردەمی قۆرخکاری لە کەرکووک کۆتاییهات لەمەودوا پۆستی پارێزگار بۆ هەموومانە| ڕێکەوتی سەردان = ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦| ڕێکەوت = ١٦ی نیسانی ٢٠٢٦| بڵاوکەرەوە = ava.news}}</ref> کە بەھۆیەوە لەدوای [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)|ڕووداوەکانی ٢٠١٧ەوە]] بۆ یەکەمجار [[کورد]]ەکان توانیان دەست بەسەر ئەو پۆستەدا بگرنەوە. ڕێبوار تەھا پێشتر لە ساڵانی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨|٢٠١٨]]، دوو خوولان وەک ئەندامی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] ھەڵبژێردرا. ئەو ئەندامی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]ە و ھەروەھا زمانەکانی [[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] دەزانێت.<ref name="bwar1">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.bwar.news/?per=posts&pewakraw=view&id=8380| سەردێڕ = ڕێبوار تەها، کێیە کە بە پارێزگاری کەرکوک هەڵبژێردرا؟| ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی ئابی ٢٠٢٤| ڕێکەوت = ١٠ی ئابی ٢٠٢٤| بڵاوکەرەوە = bwar.news}}</ref> == ژیاننامە == ڕێبوار تەھا مستەفا ئەحمەد لە ساڵی ١٩٨٢ لە گەڕەکی ئازادی لە شاری [[کەرکووک]] لەدایک بوو و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە کەرکووک تەواو كرد. ئەو خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسی پەروەردەی زمانی ئینگلیزی، بەکالۆریۆسی یاسا و بڕوانامەی دیپلۆمی کارگێڕى و یاسایە لە پەیمانگای تەکنیکیی کەرکووک. لەدوای پرۆسەی ئازادکردنی عێراق، ھەتا ساڵی ٢٠١٤ لە بواری ئەمنی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر کاری کرد. ساڵی ٢٠١٤ بۆ جاری یەکەم بووە ئەندامی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] و ئەندامی لیژنەی دەستپاکیی پەرلەمان. رێبوار تەھا لە لێکەوتەکانی دوای [[گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕێفراندۆم]] و [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)|ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر]]دا ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پاراستنی ماڵی کوردانی کەرکووک گێڕا و شارەکەی بەجێ نەھێشت. لە ساڵی ٢٠١٨دا وەک سەرۆکی لیستی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]] بۆ جاری دووەم بووەوە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و لەو خوولەدا جێگری سەرۆکی لیژنەی نەوت و وزە و ھەروەھا جێگری نووسینەوەی پەیڕەوەی ناوخۆی پەرلەمانی عێراق بوو. لە خوولی سێیەم و چوارەمی پەرلەمانی عێراقدا، داکۆکیکاری پرس و مافەکانی خەڵکی کوردستان و کەرکووک بوو. لە کۆنگرەکانى چوارەم و پێنجەمی یەنەکەدا، وەک ئەندامی ئەنجومەنى سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ھەڵبژێردرا. ئەو ھەروەھا لە چەندین کۆڕ و کۆبووبوونەوەی سیاسی، تایبەت بە کارگێری و کاروباری پەرلەمانی لە دەرەوەی وڵات بەشداریی کردووە. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، وەک سەرۆکی ھاوپەیمانیی کەرکووک ھێز و ئیرادەمانە، بەشداریی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی کرد و بووە ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک.<ref name="bwar1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|پارێزگای کەرکووک|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگارانی پارێزگای کەرکووک]] s6fyyn2nhcdcl2mlaotmnwlbnrvk1oa 0 271890 1613752 1613566 2026-07-31T12:08:41Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613752 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای پیرمام | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Maps of Pirmam, Shaqlawa & Harir districts.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ھەریر|ھەریر]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]]، [[قەزای پیرمام|پیرمام]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.38522| 44.19703}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای پیرمام''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[پیرمام]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = حامید ئیسماعیل محەمەد کاکەیی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 1,275 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠،٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''قەزای پیرمام''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''قضاء بیرمام''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Pirmam District'') یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[پیرمام]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پیرمام | ناونیشان = https://chawykurd.com/2023/01/23/%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%84%D8%A7%D8%AD%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%85/ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20250423055549/https://chawykurd.com/2023/01/23/%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87%DB%8C-%D8%B3%D9%87%D9%84%D8%A7%D8%AD%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%85/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == قەزای پیرمام لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی [[پیرمام]]ە. * '''سەربەن:''' کۆنترین ناوی پیرمامە لە بنەڕەتدا بە مانای سەربانی دێت، کە دەکاتە سەربانی چیای پیرمام، کە زاراوەی سەربانی قورس بووە و گۆڕان لە بەکارھێنانیدا ڕووی داوە تا بووە بە سەربەن، ئێستاش لەلایەن خەڵکانی ڕەسەنی پیرمامەوە ئەم ناوە تام و چێژی تایبەتی خۆی ھەیە. * '''پیرمام:''' وشەی پیر بوۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە چەند مەزارگەیەک ناونراوە پیر، کە ئەمەش نیشانەی ئەوەیە ئەم ناوچەیە لەلایەن [[ئێزیدییەکان]]ەوە ڕۆژانێک ناوچەیەکی پڕ بایەخ بووە لەبەرئەوەی وشەی پیر نازناوی چینێکی ئاینی ئێزیدیەکانە وەک (چینی شێخ و پیر و مرید) کە (پیرمام) یەکێکیانە و (پیرموان و پیر ئەبوبەکر)یش نمونەی ترن، ئەمانە ھەموویان مەزارگەن لە پیرمام و دەوروبەری. * '''سەلاحەدین:''' ئەم ناوە لە سەرەتاوە بە فەرمی بەسەریدا سەپێنراوە، دەکرێ بلێین پادشای [[عێراق]] خۆی ئەم ناوەی ھەڵبژاردووە، ھەندێک ئەو ناوە بۆ سەلاحەدینی ئەیوبی دەگەڕێننەوە بەڵام ئەم بۆچونەیان زۆر ڕوون نییە. * '''مەصیف:''' دوای ئەوەی سەربەن بە فەرمی بە سەڵاحەدین دەناسرێ و وەکو شارێکی گەشتوگوزار دێتە ناسین دەبێتە ھاوینە ھەواری سەلاحەدین بە عەرەبیەکەش دەکاتە (مەصیف صلاح الدین). دیارە ووشەی مەسیف کورتکراوەی مصیف صلاح الدینە و دەبێتە پلەیەکی ناوەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای پیرمام ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای بنەسڵاوە]] و [[قەزای ھەولێر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای شەقڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بەردەڕەش]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/18339311</ref> بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیەکەیەوە [[زستان]]ی ساردە و [[بەفر]]ێکی زۆری لێدەبارێت و [[ھاوین]]یشی فێنکە. == مێژوو == * لە ساڵی ١٩٥٢دا، ناحیەی پیرمام ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]. * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٢\٠٢\٢٠٢٢دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی قەزای پیرمام لە [[پارێزگای ھەولێر]]. بە دابڕانی ناحیەی پیرمام لە [[قەزای شەقڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A4)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%2520%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%2520%D9%84%DB%95%2520%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%2520%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%2520%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20241104045053/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20%28%D9%A4%29%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%20%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%20%D9%84%DB%95%20%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%20%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%20%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * بەپێی بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ی [[وەزارەتی ناوخۆ]]ی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە بەرواری ٠٣\٠٤\٢٠٢٤دا بڕیاریدا بە فراوانکردنی قەزای پیرمام، ئەویش بە ھێنانە کایەی [[ناحیەی کۆڕێ]]، [[ناحیەی بەستۆڕە]]، [[ناحیەی بناری سەفین]] و دابڕانی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە [[قەزای خەبات]] و بەستنەوەی بە قەزای پیرمامەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = بەیانی ژمارە(٤)ی ساڵی ٢٠٢٤ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%2520of%2520Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%2520%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%2520(%D9%A4)%DB%8C%2520%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%2520%D9%A2%25D9%25A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%2520%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%2520%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%2520%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%2520%D9%88%2520%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%2520%D9%84%DB%95%2520%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%2520%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%2520%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf | نووسەر = بەیاننامەی وەزارەتی ناوخۆ | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20241104045053/https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Interior/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/2024/%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%20%DA%98%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%95%20(%D9%A4)%DB%8C%20%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C%20%D9%A2%D9%A0%D9%A2%D9%A4%D8%8C%20%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%95%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C%20%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF%20%D9%86%D8%A7%D8%AD%DB%8C%DB%95%20%D9%88%20%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%20%D9%84%DB%95%20%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C%20%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C%20%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کارگێڕی == لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم قەزایە پێکھاتووە لە (٤) ناحیە: * [[ناحیەی کۆڕێ]] * [[ناحیەی بەستۆڕە]] * [[ناحیەی دارەشەکران]] * [[ناحیەی بناری سەفین]] == دانیشتووان == تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە لە نەتەوەی [[کورد]]ن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای پیرمام}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پۆلی کۆمنز|Tel Keppe District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] 9j8d3cai3vdhmo1fkinhbkuyq5jzg8v 0 279629 1613833 1507697 2026-07-31T18:59:58Z Mohammdaon 14563 1613833 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''سێوتا''' یان '''سەبتە'''، شارێکی خۆبەڕێوەبەری سەر بە [[ئیسپانیا]]یە و دەکەوێتە کەناری [[باکووری ئەفریقا]]. سنووری لەگەڵ [[مەغریب]] ھەیە و لەسەر سنووری نێوان [[دەریای ناوین]] و [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ceuta}} {{تووڵی دەروازە|ئیسپانیا|ئەفریقا|پورتوگال|مەغریب|جوگرافیا|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەمی پ.ز]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس]] [[پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥]] p3z1jknmje433w375sx8n9a9yf8lk5b 0 279738 1614002 1548302 2026-08-01T11:50:14Z Hivja 64112 1614002 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ناوچەی گەورەشاری'''، '''ناوچەی میترۆپۆلیتان''' یان '''میترۆ''' بریتییە لە ناوچەیەک کە پێکھاتووە لە کۆمەڵە شارێکی قەرەباڵغ و چڕی دانیشتووان لەگەڵ ناوچە دەوروبەرەکانی کە پێکەوە ھاوبەشن لە پیشەسازی، ناوچە بازرگانییەکان، تۆڕی گواستنەوە، ژێرخان و نیشتەجێبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url=https://www.intechopen.com/chapters/59481|doi = 10.5772/intechopen.73524|chapter = Characteristics of Urban Agglomerations in Different Continents: History, Patterns, Dynamics, Drivers and Trends|سەردێڕ= Urban Agglomeration|ساڵ= ٢٠١٨|دوایین١= Loibl|یەکەم١= Wolfgang|دوایین٢= Etminan|یەکەم٢= Ghazal|دوایین٣= Gebetsroither-Geringer|یەکەم٣= Ernst|دوایین٤= Neumann|یەکەم٤= Hans-Martin|دوایین٥= Sanchez-Guzman|یەکەم٥= Santiago|ژپنک= ٩٧٨-٩٥٣-٥١-٣٨٩٧-٦}}</ref><ref>Squires, G. Ed. Urban Sprawl: Causes, Consequences, & Policy Responses. (The urban Institute Press (2002)</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Metropolitan areas}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|نژیاروانی}} [[پۆل:پایتەختی وڵاتان]] [[پۆل:شارەکان]] [[پۆل:جوگرافیای شاری]] 4zrd4xt3jsjryk9yx5tjai0wac4rbi7 1614003 1614002 2026-08-01T11:50:32Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ناوچەی گەورە]]ی گواستەوە بۆ [[ناوچەی گەورەشاری]]: بەکوردیکردن 1614002 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ناوچەی گەورەشاری'''، '''ناوچەی میترۆپۆلیتان''' یان '''میترۆ''' بریتییە لە ناوچەیەک کە پێکھاتووە لە کۆمەڵە شارێکی قەرەباڵغ و چڕی دانیشتووان لەگەڵ ناوچە دەوروبەرەکانی کە پێکەوە ھاوبەشن لە پیشەسازی، ناوچە بازرگانییەکان، تۆڕی گواستنەوە، ژێرخان و نیشتەجێبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url=https://www.intechopen.com/chapters/59481|doi = 10.5772/intechopen.73524|chapter = Characteristics of Urban Agglomerations in Different Continents: History, Patterns, Dynamics, Drivers and Trends|سەردێڕ= Urban Agglomeration|ساڵ= ٢٠١٨|دوایین١= Loibl|یەکەم١= Wolfgang|دوایین٢= Etminan|یەکەم٢= Ghazal|دوایین٣= Gebetsroither-Geringer|یەکەم٣= Ernst|دوایین٤= Neumann|یەکەم٤= Hans-Martin|دوایین٥= Sanchez-Guzman|یەکەم٥= Santiago|ژپنک= ٩٧٨-٩٥٣-٥١-٣٨٩٧-٦}}</ref><ref>Squires, G. Ed. Urban Sprawl: Causes, Consequences, & Policy Responses. (The urban Institute Press (2002)</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Metropolitan areas}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا|نژیاروانی}} [[پۆل:پایتەختی وڵاتان]] [[پۆل:شارەکان]] [[پۆل:جوگرافیای شاری]] 4zrd4xt3jsjryk9yx5tjai0wac4rbi7 0 284135 1613996 1450647 2026-08-01T11:08:00Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613996 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q154269}} '''ئەلێکسی ئارخیپۆڤیچ لیۆنۆڤ''' {{تێبینی|{{lang-rus|Алексе́й Архи́пович Лео́нов|p=ɐlʲɪkˈsʲej ɐrˈxʲipəvʲɪtɕ lʲɪˈonəf}}.}} (بە ئینگلیزی: Alexei Arkhipovich Leonov [a] (٣٠ی ئایاری ١٩٣٤ – ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) [[ئەستێرەگەڕ|گەردوونناس]] و [[فڕۆکەوان]]ی سۆڤیەت و ڕووسی بووە، جەنەڕاڵی [[ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت|ھێزی ئاسمانی]]، نووسەر و ھونەرمەند بووە. لە ١٨ی ئازاری ١٩٦٥ بووە یەکەم کەس کە پیاسەیەکی بۆشایی ئاسمان ئەنجامدا، لە کاتی ئەرکی ڤۆسخۆد ٢ بۆ ماوەی ١٢ خولەک و ٩ چرکە لە [[کەپسوولی بۆشایی|کەپسولەکە]] دەرچوو. ھەروەھا ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی یەکەم کەسی سۆڤیەت بێت کە لەسەر مانگ بنیشێتەوە ھەرچەندە پڕۆژەکە ھەڵوەشایەوە. لە تەممووزی ساڵی ١٩٧٥، لیۆنۆڤ فەرماندەیی کەپسوولی سۆیوزی کرد لە ئەرکی ئەپۆلۆ-سۆیوزدا، کە بۆ ماوەی دوو ڕۆژ لەگەڵ [[ژووری ڕاژە و فەرماندەری ئاپۆلۆ|کەپسوولی ئەپۆلۆی]] ئەمریکی لە بۆشایی ئاسمان جێگیر بوو. لیۆنۆڤ دووجار [[پاڵەوانی یەکێتیی سۆڤیەت|پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت]] بووە (١٩٦٥، ١٩٧٥)،<ref name="enciklop2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Авиационная энциклопедия в лицах|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Bars|ژپنک=٩٧٨-٥-٨٥٩١٤-٠٧٥-٦|editor-last=Yefimov|editor-first=Aleksandr|editor-link=Aleksandr Yefimov|شوێن=Москва|پەڕە=٣٦٩|trans-title=Aviation encyclopedia in faces|chapter=Леонов Алексей Архипович}}</ref> جەنەڕاڵێکی گەورەی فڕۆکەوانی بووە (١٩٧٥)، براوەی [[خەڵاتی دەوڵەتی یەکێتی سۆڤیەت]] بووە (١٩٨١)، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای پارتی ڕووسیای یەکگرتوو بووە (٢٠٠٢–٢٠١٩). == ژیانی سەرەتایی و خزمەتی سەربازی == لیۆنۆڤ لە ٣٠ی ئایاری ١٩٣٤ لە شاری لیستڤیانکا لە شاری سیبیریای ڕۆژاوا لە SFSR ی ڕووسی لە خێزانێکی [[ڕووسەکان|ڕووسی]] لەدایکبووە. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} باپیرەی بەھۆی ڕۆڵی لە شۆڕشی ساڵی ١٩٠٥ی ڕووسیادا ناچار بوو ڕووی لە سیبیریا کردبوو. ئەلێکسی ھەشتەمی نۆ منداڵ بوو کە لە ژیاندا ماون و لە née یەڤدۆکیای لەدایکبوون سۆتنیکۆڤا و ئارخیپ. {{تێبینی|Three additional children died in infancy{{sfn|Burgess|Hall|2009|p=55}}}} {{Sfn|Burgess|Hall|٢٠٠٩}} باوکی کارەباچی و کانگەر بووە. {{Sfn|French|Burgess|2007}} لە ساڵی ١٩٣٦ باوکی دەستگیرکرا و بە «دوژمنی گەل» ناسێندرا. لیۆنۆڤ لە ژیاننامەی خۆیدا نووسیویەتی: «ئەو تەنیا نەبووە: زۆرێک دەستگیر دەکران. ئەوە بەشێک بوو لە ھەوڵێکی ویژدانی دەسەڵاتداران بۆ بنبڕکردنی ھەر کەسێک کە سەربەخۆیی یان ھێزی کارەکتەری زۆری نیشان دابێت. ئەمانە ساڵانی پاکتاوکردنی [[جۆزێف ستالین|ستالین]] بوون. زۆرێکیان لەناو گولاگە دوورەکاندا ون بوون و جارێکی دیکە نەبینرانەوە.» {{Sfn|Scott|Leonov|2004}} خێزانەکە لەگەڵ یەکێک لە خوشکە خێزاندارەکانی لە شاری کیمێرۆڤۆ نیشتەجێ بوون. باوکی دوای ئازادکردنی پەیوەندی بە خێزانەکەوە کردەوە لە شاری کێمێرۆڤۆ. قەرەبووی زیندانیکردنی ناڕەوای بۆ کرایەوە. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} لیۆنۆڤ ھونەری وەک ڕێگەیەک بۆ دابینکردنی خۆراکی زیاتر بۆ خێزانەکە بەکارھێنا. دەستی بە کاری ھونەری کردووە بە کێشانی گوڵ لەسەر فڕنەکان و دواتر دیمەنی سروشتی لەسەر کانڤاسەکان نەخشاندووە. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} حکوومەتی سۆڤیەت ھانی ھاووڵاتیانی خۆی دا بچنە پرۆسیای داگیرکراوی سۆڤیەت، بۆیە لە ساڵی ١٩٤٨ خێزانەکەی ڕوویان لە [[کالینینگراد]] کرد. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} لیۆنۆڤ لە ساڵی ١٩٥٣ خوێندنی ناوەندی (ژمارە ٢١)ی تەواو {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} داواکاری پێشکەش کرد بۆ ئەکادیمیای ھونەر لە [[ڕیگا|شاری ڕیگا]] لە لاتڤیا، بەڵام بەھۆی زۆری تێچووی خوێندنەوە بڕیاریدا بەشداری نەکات. لیۆنۆڤ بڕیاریدا پەیوەندی بە قوتابخانەیەکی ئامادەکاری فڕینی ئوکراینا بکات لە شاری کرێمنجوگ. یەکەم گەشتی تاکەکەسی لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٥٥ ئەنجامدا. لەکاتێکدا لیۆنۆڤ بە خوێندنی نیوەکاتی لە ڕیگا خۆی بە خولیای ھونەردا دەبەخشێت، دەستی بە خولێکی پێشکەوتووی دوو ساڵە کرد بۆ ئەوەی ببێتە فڕۆکەوانی فڕۆکەوانی جەنگی لە قوتابخانەی فڕۆکەوانانی ھێزی ئاسمانی باڵای چوگێڤ لە SSRی ئوکراینا. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ لیۆنۆڤ بە بڕوانامەی ڕێزلێنانی دەرچووە و وەک نەقیب لە فەوجەکەی ١١٣ی فڕۆکەوانی پەرەشوت دامەزرا، کە بەشێک بوو لە فرقەی ١٠ی فڕۆکەوانی ئەندازیاری لە سوپای ئاسمانی ٦٩ لە [[کیێڤ]]. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}} لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٥٩ لەگەڵ سڤێتلانا پاڤلۆڤنا دۆزنکۆ ھاوسەرگیری دەکات.<ref name="astronaut.ru">{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=Alexei Arkhipovich Leonov |ناونیشان=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/leonov.htm|سەردێڕ=Алексей Архипович Леонов |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191011123907/http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/leonov.htm?reload_coolmenus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=Космическая энциклопедия ASTROnote [Space Encyclopedia ASTROnote]}}</ref> ڕۆژی دواتر ڕووی لە [[ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات]] کرد بۆ ئەرکە نوێیەکەی لەگەڵ فەوجەکەی ٢٩٤ی سیخوڕی لە سوپای ئاسمانی 24. {{Sfn|Burgess|Hall|2009}}<gallery widths="200" heights="160"> پەڕگە:Portrait of ASTP crews - restoration.jpg|alt=The five crew members of ASTP sitting around a miniature model of their spacecraft|تیمی ئەپۆلۆ-سۆیوز لە ساڵی ١٩٧٥ پەڕگە:ASTP handshake - cropped.jpg|alt=The historic handshake between Leonov and Tom Stafford|دەستگرتنە مێژوویییەکەی نێوان لیۆنۆڤ و تۆم ستافۆرد پەڕگە:Astronaut Donald K. Slayton and cosmonaut Aleksey A. Leonov in the Soyuz Orbital Module.jpg|alt=Leonov (left) with Deke Slayton in the Soyuz spacecraft|لیۆنۆڤ (چەپ) لەگەڵ دێک سلایتۆن لە کەشتی ئاسمانی سۆیوز </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == سەرچاوەی زیاتر == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Burgess|یەکەم=Colin|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rrdVPtCNL9AC&pg=PA55|سەردێڕ=The First Soviet Cosmonaut Team: Their Lives and Legacies|دوایین٢=Hall|یەکەم٢=Rex|بڵاوکەرەوە=Springer Science & Business Media|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٧-٨٤٨٢٤-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dicati|یەکەم=Renato|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=O4LgDQAAQBAJ&pg=PA61|سەردێڕ=Stamping the Earth from Space|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٢٠٧٥٦-٨|زمان=en}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=French|یەکەم=Francis|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_8l3y1l2daoC&pg=PA396|سەردێڕ=Into That Silent Sea: Trailblazers of the Space Era, 1961–1965|دوایین٢=Burgess|یەکەم٢=Colin|بڵاوکەرەوە=University of Nebraska Press|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٢٦٣٩-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hall|یەکەم=Rex|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dbGchpi1HP8C&pg=PA173|سەردێڕ=Soyuz: A Universal Spacecraft|دوایین٢=Shayler|یەکەم٢=David|بڵاوکەرەوە=Springer|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٣٣-٦٥٧-٨|شوێن=London|oclc=٨٤٠٣٧٩٣٦٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harland|یەکەم=David M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zvLUZT8PuGgC&pg=PA77|سەردێڕ=Creating the International Space Station|دوایین٢=Catchpole|یەکەم٢=John E.|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Springer|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٣٣-٢٠٢-٠|زمان=en}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ritchie|یەکەم=Eleanor H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BYQ9AQAAMAAJ&pg=PA282|سەردێڕ=Astronautics and Aeronautics, 1976: A Chronology|بڵاوکەرەوە=NASA|ساڵ=١٩٨٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Scott|یەکەم=David|سەردێڕ=Two Sides of the Moon: Our Story of the Cold War Space Race|دوایین٢=Leonov|یەکەم٢=Alexei|بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Griffin]]|ئەوانی تر=with Christine Toomey|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٣٠٨٦٦-٧|شوێن=New York|بەستەری نووسەر=David Scott}} == زیاتر بخوێنەوە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Leonov|یەکەم=Alexey Arkhipovich|سەردێڕ=Zhdite Nas, Zvezdy: The Stars Are Awaiting Us|دوایین٢=Sokolov|یەکەم٢=Andreĭ K|بڵاوکەرەوە=Мол. Гвардия (Mol. Gvardii︠a︡)Moscow|ساڵ=١٩٦٧|زمان=ru, en|script-title=ru:Ждите Нас, Звезды|type=National government publication <!-- url2=https://books.google.com/books?id=L-xhHAAACAAJ -->|oclc=٨٩٦٢١٦٣|بەستەری نووسەر=Alexei Leonov}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rincon |یەکەم=Paul |دوایین٢=Lachmann |یەکەم٢=Michael |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/special/2014/newsspec_9035/index.html|سەردێڕ=The First Spacewalk |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141015060353/http://www.bbc.co.uk/news/special/2014/newsspec_9035/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=BBC News |ref=First-Spacewalk}} * "Testing of rocket and space technology – the business of my life" Events and facts – A. I. Ostashev, Korolyov, 2001.[https://web.archive.org/web/20091027053542/http://geocities.com/spkorolev/PAGE2 New Page 1]; * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html "Rockets and people"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ }} – B. E. Chertok, M: "mechanical engineering", 1999. {{ISBN|5-217-02942-0}} {{In lang|ru}} * "Bank of the Universe" – edited by Boltenko A. C. , [[کیێڤ|Kyiv]], 2014. , publishing house "Phoenix", {{ISBN|978-966-136-169-9}} * A.I. Ostashev, ''Sergey Pavlovich Korolyov – The Genius of the 20th Century'' — 2010 M. of Public Educational Institution of Higher Professional Training MGUL {{ISBN|٩٧٨-٥-٨١٣٥-٠٥١٠-٢}}. * ''S. P. Korolev. Encyclopedia of life and creativity'' – edited by C. A. Lopota, RSC Energia. S. P. Korolev, 2014 {{ISBN|978-5-906674-04-3}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20041118040022/http://spaceflight.nasa.gov/history/shuttle-mir/multimedia/video/v-007.mpg ڤیدیۆیەکی گەشتەکەی بۆ بۆشایی ئاسمان] * [http://www.svengrahn.pp.se/histind/Voskhod2/Voskhod2.htm ئەرکی ڤۆسخۆد ٢ سەردانی کرایەوە] * [http://scifiart.narod.ru/ ھونەری زانستی خەیاڵی] لەلایەن لیۆنۆڤ و سۆکۆلۆڤەوە. گەلەرییەکی بەرفراوان، لەگەڵ تێبینی. {{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 ماڵپەری فەرمی ئیدارەی شار بایکنور – ھاووڵاتیانی فەخری بایکنور] * [http://dai.ly/x2hnpjp ''ئەلێکسی لیۆنۆڤ، گەشتکەری بۆشایی ئاسمان''], فیلمی ڤلادیمێر کۆزلۆڤ، فەرەنسا-ڕووسیا، ٢٠١١ {{پۆلی کۆمنز|Aleksei Leonov}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فڕینی بۆشایی|ڕووسیا|فڕین|ھونەرەکان|نووسین}} [[پۆل:نیگارکێشانی سۆڤیەت]] [[پۆل:جەنەراڵەکانی ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت]] [[پۆل:وێنەکێشانی پیاوی ڕووسی]] [[پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] 12ct5hp03wfi0eofauf6ownxuztpu2e 0 286826 1613749 1613606 2026-07-31T12:08:01Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613749 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[ڕاپەڕینی سوورچی]]|image=Akra from the southwest, early twentieth century.jpg|caption=چیای ئاکرێ لە ساڵانی ١٩٢٠|date=٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠|place=[[ئاکرێ]]، [[زێی گەورە]]، [[شانشینی عێراق|عێراق]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھۆزە کوردەکان]] ** {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھۆزە کوردەکان|زێباری]] ** {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانی]] ** {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھۆزە کوردەکان|شێروانی]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق|ئاشوورییەکان]]{{ھن}}'''یارمەتیکەران''':{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Great Britain (1707–1800).svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|بەڕیتانیا]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} فارس ئاغا{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەحمەد بارزانی]]|commander2={{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئاغا پەتڕۆس]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[مەلیک خوشابا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Great Britain (1707–1800).svg}} کۆلۆنێل کۆڵن|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=٣ عەشیرەت (ھۆز)|strength2=٤٠٠٠-٦٠٠٠|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox= }} '''شەڕی چیای ئاکرێ''' یان '''شەڕی عەقڕە داغ''' کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠ ڕوویدا، ئاماژەیە بۆ پێشڕەویی [[ئاشوورییەکان]] بۆ ناو چیای [[ئاکرێ]] بەرەو [[زێی گەورە]]، کە لەو ماوەیەدا ھەوڵێکی بەرخۆدانی [[کورد]] شکستی ھێنا.<ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Yaqou D'Malik|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca1tEAAAQBAJ|سەردێڕ=Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Ramon Michael|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lukitz|یەکەم=Liora|ناونیشان=https://archive.org/details/iraqsearchfornat0000luki/page/25/mode/1up?q=Agha+petros+aqra|سەردێڕ=Iraq : the search for national identity|ڕێکەوت=١٩٩٥|پەڕەکان=٢٥|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ayabakan|یەکەم=Levent|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/197541|سەردێڕ=Kurdish-Nestorian Relations and Agha Petros's "Autonomous Assyrian State Project"|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi|زمان=turkish}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yonan|یەکەم=Gabriele|ناونیشان=https://www.academia.edu/13184951|سەردێڕ=Assyrer heute: Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramäisch sprechenden Christen im Nahen Osten. Verfolgung und Exil|ڕێکەوت=١٩٧٨|پەڕەکان=٥٤–٥٥|زمان=en}}</ref><ref name=":23">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Yaqou D'Malik|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca1tEAAAQBAJ|سەردێڕ=Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Ramon Michael|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yonan|یەکەم=Gabriele|ناونیشان=https://www.academia.edu/13184951|سەردێڕ=Assyrer heute: Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramäisch sprechenden Christen im Nahen Osten. Verfolgung und Exil|ڕێکەوت=١٩٧٨|پەڕەکان=٥٤–٥٥|زمان=en}}</ref> [[ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق|ھێزەکانی ئاشووری]] کە ژمارەیان لە نێوان ٤٠٠٠ <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Office|یەکەم=Great Britain Colonial|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=clwOAQAAIAAJ&dq=agha+petros+Chal&pg=PA105|سەردێڕ=Report to the Council of the League of Nations on the Administration of 'Iraq|پەڕەکان=١٠٤–١٠٥|زمان=en}}</ref> بۆ ٦٠٠٠ پیاو بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=R S Stafford|ناونیشان=https://archive.org/details/the-tragedy-of-the-assyrians|سەردێڕ=The Tragedy Of The Assyrians|پەڕە=٣٢}}</ref> و بە سەرۆکایەتیی [[ئاغا پەتڕۆس]] و [[مەلیک خوشابا]] لەو کاتەدا بە [[باشووری کوردستان|باشووری کوردستاندا]] ڕێپێوانیان دەکرد.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brigadier J Gilbert Browne|ناونیشان=https://archive.org/details/file1-iraqlevies/File2IraqLevies/page/n14/mode/1up?q=Agha+petros+aqra|سەردێڕ=Iraq Levies 1915-1932 [1932]|ڕێکەوت=١٩٣٢}}</ref> == پێشینە == یاخیبوونەکانی [[دانیشتووانی کورد|کورد]] ھەموو پێشتر له باشووری کوردستان شکستیان ھێنابوو، بەڵام [[سوورچی|کوردە سوورچییەکانی]] [[ئاکرێ]] لە ساڵی ١٩١٩ دەستیان بە ڕاپەڕین کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilson|یەکەم=Sir Arnold Talbot|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ktpmAAAAMAAJ|سەردێڕ=Mesopotamia, 1917-1920: A Clash of Loyalties; a Personal and Historical Record|ڕێکەوت=١٩٣١|بڵاوکەرەوە=H. Milford|پەڕە=٢٩١|زمان=en}}</ref> لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠ ھێزەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بە سەرکردایەتیی [[ئاغا پەتڕۆس]] و [[مەلیک خوشابا]] بە مەبەستی داگیرکردنی زەوی و زارەکان بۆ سەر کوردانی ئاکرێ ڕێپێوانیان کرد، بەڵام لە کاتی بەزاندنی چیای ئاکرێ و [[زێی گەورە]] ڕووبەڕووی بەرخۆدان بوونەوە. ئاشوورییەکان پێشڕەوییان کردبوو بۆ باشووری کوردستان بە ئامانجی [[داگیرکاریی سەربازی|داگیرکردنی]] ناوچەکە و سەرکوتکردنی یاخیبوونەکان،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brigadier J Gilbert Browne|ناونیشان=https://archive.org/details/file1-iraqlevies/File2IraqLevies/page/n14/mode/1up?q=Agha+petros+aqra|سەردێڕ=Iraq Levies 1915-1932 [1932]|ڕێکەوت=١٩٣٢}}</ref> بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی [[سەربەخۆیی|سەربەخۆی]] ئەگەری. ئەم ھەوڵە لەلایەن ئاغا پەتڕۆس و ئەفسەری بەڕیتانی کۆلۆنێل کۆڵن ئۆون و لەنێو ئەوانی تردا ڕێکخرابوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Yaqou D'Malik|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca1tEAAAQBAJ|سەردێڕ=Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Ramon Michael|زمان=en}}</ref> == شەڕەکە == لەگەڵ گەیشتنیان بە شاخەکانی پشت ئاکرێ، ئاشوورییەکان ڕووبەڕووی بەرامبەریان بوونەتەوە و شەڕێکی تووندیان کردووە. پێشڕەویی ئاشوورییەکان پتەو بوو بەڵام بەرخۆدانی بەرەوڕوو بووەوە، بە تایبەت لەگەڵ گەیشتنیان بە زێی گەورە. کوردەکانی زێباری بە تەواوی ھێزەوە کۆبوونەوە، توانیان بۆ چەند ڕۆژێک ئاشوورییەکان ڕابگرن، ئەمەش بەھۆی بەربەستی ڕووبارەکەوە. بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم تەحەددایەدا، ئاشوورییەکان بەلەمی بچووکیان (کاڵاکی پێ دەگوترێ) دروستکرد بە بەکارھێنانی پێستی بزن. شەوانە بەشێک لە سوپای ئاشوورییەکان بەبێ ئەوەی دەستنیشانیان بکەن، لە ڕووبارەکە دەپەڕنەوە. لە بەیانیدا ھێرشێکی لەناکاویان دەستپێکرد و بەرەو سەنگەرەکانی بەرامبەریان لە ژێر تەقەی تووندی چەکداراندا. لەم ھێرشەدا سێ چەکداری ئاشووریی دیار کوژران؛ جێجی یاشۆی بەیلاتا، ئیسرائیل بنیامینی تیاریی سەروو و خیوی لاگیپا کوژران. ئەم جەنگاوەرانە کە بە زەبەلاح و شەڕکەری ئازا وەسف دەکرێن، ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان ھەبوو لە کردنەوەی ڕێگا بۆ پێشڕەویی ئاشوورییەکان لە نزیک گوندی بێلە. ھەوڵەکانیان چەکدارانی بەرامبەریانی ناچار کرد پاشەکشە بکات. شەڕێکی گەرم ڕوویدا، لە کاتێکدا ئاشوورییەکان سەنگەرەکانی دووژمنیان کۆنتڕۆڵکرد، زیانی گیانیی زۆر بوو لە ھەردوولا. لە کۆتاییدا ھێزە کوردییەکان بەرەو [[Sharwaneh Mezin|شەروانەی مەزن]] ڕۆیشتن و بووە ھۆی سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لەم شەڕەدا.<ref name=":24">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Yaqou D'Malik|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca1tEAAAQBAJ|سەردێڕ=Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Ramon Michael|زمان=en}}</ref> == دەرئەنجامەکان == کورد پاشەکشەی کرد بۆ شەڕوانەی مەزن، ڕێگای بۆ ئاشوورییەکان خۆش کرد تا بگەنە زێی گەورە و پەڕینەوە و بەردەوام بوون لە پێشڕەویی خۆیان بۆ داگیرکردنی خاکی زیادتر.<ref name=":25">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ismail|یەکەم=Yaqou D'Malik|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ca1tEAAAQBAJ|سەردێڕ=Assyrians and Two World Wars: Assyrians from 1914 to 1945|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Ramon Michael|زمان=en}}</ref> ئاشوورییەکان ئەو گوندە کوردنشینانەیان تاڵان دەکرد کە ھیچ تێوەگلانێکیان لەو ململانێیە نەبوو، و کاڵاکانیان دەدزی و گوندەکانیان بە تاڵان دەبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Emhardt|یەکەم=William Chauncey|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1JdNAwAAQBAJ|سەردێڕ=The Oldest Christian People A Brief Account of the History and Traditions of the Assyrian People and the Fateful History of the Nestorian Church|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wipf & Stock Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٦٢٠٣٢-٦٧٥-٦|پەڕەکان=١١٦|زمان=en}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق]] * [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانی (ھۆز)]] * [[ئاغا پەتڕۆس]] * [[مەلیک خوشابا]] == سەرچاوەکان == [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:ئاشوورییەکان]] [[پۆل:ئاشوورییەکانی عێراق]] [[پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان]] [[پۆل:دەیەی ١٩٢٠]] [[پۆل:١٩٢٠]] [[پۆل:شانشینی عێراق]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] <references responsive="" />{{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|عێراق|دەیەی ١٩٢٠|شانشینی یەکگرتوو|ئێران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تورکیا|سووریا}} [[پۆل:ئاکرێ]] 3mehtm603ynm8forcupzz2izcvoyhop 0 288722 1613807 1529980 2026-07-31T15:22:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613807 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی ڕووبارەکان|ناو=|ناوی خۆماڵی=River Eden, Cumbria|وێنە=The River Eden - geograph.org.uk - 4686050.jpg|شرۆڤەی وێنە=ڕووباری ئیدن لە دیمەنێکی ئاساییدا لەناو سروشتی کامبریادا.|وڵات=[[ئینگلتەرا]]|شارەکان=[[کارلایل]]، ئاپڵبی-ئین-وێستمۆرلەند، کێربی ستیڤن|سەرچاوە=بلاک فێڵ مۆس، مالەرستانگ|شوێنی سەرچاوە=سنووری نێوان کامبریا و یۆرکشایەری باکوور|ڕژێنگە=کەنداوی سۆڵوەی|درێژی_کیلۆمەتر=١٤٥|ڕووبەر=٢٣٩٨|ناوی فەرمی=ڕووباری ئیدن، کامبریا}} '''ڕووباری ئیدن، کامبریا''' (بە ئینگلیزی: River Eden, Cumbria) یەکێکە لە ڕووبارە سەرەکییەکانی باکووری [[ئینگلتەرا]] کە بە تەواوی لەناو پارێزگای مێژوویی [[کامبریا]] ھەڵکەوتووە. ئەم ڕووبارە بە سروشتە جوانەکەی، بایەخی ژینگەیی و ڕۆڵی لە ژیانی دانیشتووانی ناوچەکەدا ناسراوە. بەھۆی گرنگییەکی زۆرییەوە، وەک ناوچەیەکی پارێزراوی تایبەت (Special Area of Conservation - SAC) دەستنیشان کراوە.<ref name="trust">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Your Eden |ناونیشان=https://edenriverstrust.org.uk/your-eden/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == ڕێڕەو و جوگرافیا == ڕووباری ئیدن لە بەرزاییەکانی نێوان کامبریا و یۆرکشایەری باکوور، لە ناوچەیەک بە ناوی "بلاک فێڵ مۆس" لە گردەکانی مالەرستانگ سەرچاوە دەگرێت. یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانی ئەوەیە کە بە پێچەوانەی زۆربەی ڕووبارەکانی دیکەی ئینگلتەرا، بەرەو باکوور دەڕوات. ڕێڕەوەکەی بە درێژایی نزیکەی ١٤٥ کیلۆمەتر (٩٠ میل) بەناو دۆڵێکی بەپیت و جواندا تێدەپەڕێت کە بە "[[دۆڵی ئیدن]]" ناسراوە.<ref name="wiki_eden">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=River Eden, Cumbria |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/wiki/River_Eden%2C_Cumbria?wprov=sfla1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ڕووبارەکە بەلای چەندین شار و شارۆچکەی گرنگدا گوزەر دەکات، لەوانە: '''[[کێربی ستیڤن]]''' '''[[ئاپڵبی-ئین-وێستمۆرلەند]]''' '''[[کارلایل]]''' لە کۆتاییدا، دوای ئەوەی چەندین لقی دیکەی وەک ڕووبارەکانی ئیمۆنت، ئیرتینگ و کاڵدیوی تێکەڵ دەبێت، دەڕژێتە ناو کەنداوی سۆڵوەی. جوگرافیای ناوچەکە بە بەردی لمینی سوور (Red Sandstone) ناسراوە، کە بووەتە ھۆی دروستبوونی چەندین قەراغی بەردینی جوان، وەک ئەشکەوتەکانی لاسی (Lacy's Caves).<ref name="visit_cumbria">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The River Eden |ناونیشان=https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419025308/https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ |url-status=dead }}</ref> [[پەڕگە:River_Eden_and_molehills_near_Nateby_-_geograph.org.uk_-_1817337.jpg|وێنۆک|ڕووباری ئیدن لە نزیک گوندی نەیتبی، کە سروشتی دەوروبەری بە جوانی نیشان دەدات.]] == ژینگە و گیانلەبەران == ڕووباری ئیدن بە یەکێک لە پاکترین ڕووبارەکانی ئینگلتەرا دادەنرێت و ماڵێکی گرنگە بۆ کۆمەڵگەیەکی دەوڵەمەندی [[گیانلەبەران]]. ئاوی خاوێنی ڕووبارەکە ژینگەیەکی لەباری بۆ ژیانی چەندین جۆری [[ماسی]]، [[شیردەر]] و [[بێبڕبڕەکان]] ڕەخساندووە. بەھۆی ئەم بایەخە ژینگەییەوە، وەک "ناوچەیەکی بایەخی زانستیی تایبەت" (Site of Special Scientific Interest) پۆلێن کراوە.<ref name="wiki_eden" /> ھەندێک لەو گیانلەبەرە گرنگانەی کە لەم ڕووبارەدا دەژین بریتین لە: '''ماسی سەلەمۆنی ئەتڵەسی''': ڕووبارەکە بە یەکێک لە باشترین شوێنەکانی ماسیگرتنی سەلەمۆن لە ئینگلتەرا ناسراوە. '''قڕژاڵی چنگ-سپی''': جۆرێکی دەگمەن و پارێزراوی قڕژاڵە کە بوونی ئاوی زۆر پاکی دەوێت. '''سەگی ئاوی (Otters'''): بوونی ئەم گیانلەبەرە نیشانەی تەندروستیی سیستەمی ژینگەیی ڕووبارەکەیە. '''ماسی مارماھی و لامپری''': دوو جۆری ماسیی کۆن و گرنگن لە زنجیرەی خۆراکی ڕووبارەکەدا. ڕێکخراوی "Eden Rivers Trust" ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووبارەکە وەک "ڕێگایەکی خێرای گیانلەبەران" کار دەکات، کە یارمەتیی جووڵە و مانەوەی جۆرە جیاوازەکان دەدات.<ref name="trust" /> [[پەڕگە:River_Eden_-_geograph.org.uk_-_269435.jpg|وێنۆک|ڕووبارەکە بەناو دۆڵی ئیدندا تێدەپەڕێت و ژینگەیەکی سروشتیی دەوڵەمەندی دروست کردووە.]] == گەشتیاری و کات بەسەربردن == [[پەڕگە:River Eden below Baron Wood - geograph.org.uk - 1769389.jpg|وێنۆک|ڕووباری ئیدن لە خوارووی دارستانی بارۆن (Baron Wood).]] دۆڵی ئیدن و ڕووبارەکە خۆی شوێنێکی بەناوبانگە بۆ [[گەشتیاری|گەشتیاران]] و چالاکییەکانی دەرەوە. جوانیی سروشتیی ناوچەکە وای کردووە کە ببێتە شوێنێکی دڵخواز بۆ پیاسەکردن، [[ڕاوەماسی]] و چێژوەرگرتن لە دیمەنەکان. یەکێک لە پڕۆژە ھونەرییە ناوازەکانی کەناری ڕووبارەکە بریتییە لە "[[پەیکەرەکانی ئیدن]]" (Eden Benchmarks)، کە زنجیرەیەک لە ١٠ پەیکەری بەردینن و لەلایەن ھونەرمەندانی جیاوازەوە دروست کراون و بە درێژایی ڕووبارەکە دابەش بوون. ئەم کارە ھونەرییانە گەشتیاران ھان دەدەن کە بەناو دیمەنە جیاوازەکانی ڕووبارەکەدا بگەڕێن و جوانییەکەی بدۆزنەوە.<ref name="visit_cumbria" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|River Eden, Cumbria}} l40nw9e3nzgnv3tw3qo2it556ai7ty7 1613843 1613807 2026-07-31T20:01:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1613843 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی ڕووبارەکان|ناو=|ناوی خۆماڵی=River Eden, Cumbria|وێنە=The River Eden - geograph.org.uk - 4686050.jpg|شرۆڤەی وێنە=ڕووباری ئیدن لە دیمەنێکی ئاساییدا لەناو سروشتی کامبریادا.|وڵات=[[ئینگلتەرا]]|شارەکان=[[کارلایل]]، ئاپڵبی-ئین-وێستمۆرلەند، کێربی ستیڤن|سەرچاوە=بلاک فێڵ مۆس، مالەرستانگ|شوێنی سەرچاوە=سنووری نێوان کامبریا و یۆرکشایەری باکوور|ڕژێنگە=کەنداوی سۆڵوەی|درێژی_کیلۆمەتر=١٤٥|ڕووبەر=٢٣٩٨|ناوی فەرمی=ڕووباری ئیدن، کامبریا}} '''ڕووباری ئیدن، کامبریا''' (بە ئینگلیزی: River Eden, Cumbria) یەکێکە لە ڕووبارە سەرەکییەکانی باکووری [[ئینگلتەرا]] کە بە تەواوی لەناو پارێزگای مێژوویی [[کامبریا]] ھەڵکەوتووە. ئەم ڕووبارە بە سروشتە جوانەکەی، بایەخی ژینگەیی و ڕۆڵی لە ژیانی دانیشتووانی ناوچەکەدا ناسراوە. بەھۆی گرنگییەکی زۆرییەوە، وەک ناوچەیەکی پارێزراوی تایبەت (Special Area of Conservation - SAC) دەستنیشان کراوە.<ref name="trust">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Your Eden |ناونیشان=https://edenriverstrust.org.uk/your-eden/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> == ڕێڕەو و جوگرافیا == ڕووباری ئیدن لە بەرزاییەکانی نێوان کامبریا و یۆرکشایەری باکوور، لە ناوچەیەک بە ناوی "بلاک فێڵ مۆس" لە گردەکانی مالەرستانگ سەرچاوە دەگرێت. یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانی ئەوەیە کە بە پێچەوانەی زۆربەی ڕووبارەکانی دیکەی ئینگلتەرا، بەرەو باکوور دەڕوات. ڕێڕەوەکەی بە درێژایی نزیکەی ١٤٥ کیلۆمەتر (٩٠ میل) بەناو دۆڵێکی بەپیت و جواندا تێدەپەڕێت کە بە "[[دۆڵی ئیدن]]" ناسراوە.<ref name="wiki_eden">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=River Eden, Cumbria |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/wiki/River_Eden%2C_Cumbria?wprov=sfla1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ڕووبارەکە بەلای چەندین شار و شارۆچکەی گرنگدا گوزەر دەکات، لەوانە: '''[[کێربی ستیڤن]]''' '''[[ئاپڵبی-ئین-وێستمۆرلەند]]''' '''[[کارلایل]]''' لە کۆتاییدا، دوای ئەوەی چەندین لقی دیکەی وەک ڕووبارەکانی ئیمۆنت، ئیرتینگ و کاڵدیوی تێکەڵ دەبێت، دەڕژێتە ناو کەنداوی سۆڵوەی. جوگرافیای ناوچەکە بە بەردی لمینی سوور (Red Sandstone) ناسراوە، کە بووەتە ھۆی دروستبوونی چەندین قەراغی بەردینی جوان، وەک ئەشکەوتەکانی لاسی (Lacy's Caves).<ref name="visit_cumbria">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The River Eden |ناونیشان=https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419025308/https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ |url-status=dead }}</ref> [[پەڕگە:River_Eden_and_molehills_near_Nateby_-_geograph.org.uk_-_1817337.jpg|وێنۆک|ڕووباری ئیدن لە نزیک گوندی نەیتبی، کە سروشتی دەوروبەری بە جوانی نیشان دەدات.]] == ژینگە و گیانلەبەران == ڕووباری ئیدن بە یەکێک لە پاکترین ڕووبارەکانی ئینگلتەرا دادەنرێت و ماڵێکی گرنگە بۆ کۆمەڵگەیەکی دەوڵەمەندی [[گیانلەبەران]]. ئاوی خاوێنی ڕووبارەکە ژینگەیەکی لەباری بۆ ژیانی چەندین جۆری [[ماسی]]، [[شیردەر]] و [[بێبڕبڕەکان]] ڕەخساندووە. بەھۆی ئەم بایەخە ژینگەییەوە، وەک "ناوچەیەکی بایەخی زانستیی تایبەت" (Site of Special Scientific Interest) پۆلێن کراوە.<ref name="wiki_eden" /> ھەندێک لەو گیانلەبەرە گرنگانەی کە لەم ڕووبارەدا دەژین بریتین لە: '''ماسی سەلەمۆنی ئەتڵەسی''': ڕووبارەکە بە یەکێک لە باشترین شوێنەکانی ماسیگرتنی سەلەمۆن لە ئینگلتەرا ناسراوە. '''قڕژاڵی چنگ-سپی''': جۆرێکی دەگمەن و پارێزراوی قڕژاڵە کە بوونی ئاوی زۆر پاکی دەوێت. '''سەگی ئاوی (Otters'''): بوونی ئەم گیانلەبەرە نیشانەی تەندروستیی سیستەمی ژینگەیی ڕووبارەکەیە. '''ماسی مارماھی و لامپری''': دوو جۆری ماسیی کۆن و گرنگن لە زنجیرەی خۆراکی ڕووبارەکەدا. ڕێکخراوی "Eden Rivers Trust" ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووبارەکە وەک "ڕێگایەکی خێرای گیانلەبەران" کار دەکات، کە یارمەتیی جووڵە و مانەوەی جۆرە جیاوازەکان دەدات.<ref name="trust" /> [[پەڕگە:River_Eden_-_geograph.org.uk_-_269435.jpg|وێنۆک|ڕووبارەکە بەناو دۆڵی ئیدندا تێدەپەڕێت و ژینگەیەکی سروشتیی دەوڵەمەندی دروست کردووە.]] == گەشتیاری و کات بەسەربردن == [[پەڕگە:River Eden below Baron Wood - geograph.org.uk - 1769389.jpg|وێنۆک|ڕووباری ئیدن لە خوارووی دارستانی بارۆن (Baron Wood).]] دۆڵی ئیدن و ڕووبارەکە خۆی شوێنێکی بەناوبانگە بۆ [[گەشتیاری|گەشتیاران]] و چالاکییەکانی دەرەوە. جوانیی سروشتیی ناوچەکە وای کردووە کە ببێتە شوێنێکی دڵخواز بۆ پیاسەکردن، [[ڕاوەماسی]] و چێژوەرگرتن لە دیمەنەکان. یەکێک لە پڕۆژە ھونەرییە ناوازەکانی کەناری ڕووبارەکە بریتییە لە "[[پەیکەرەکانی ئیدن]]" (Eden Benchmarks)، کە زنجیرەیەک لە ١٠ پەیکەری بەردینن و لەلایەن ھونەرمەندانی جیاوازەوە دروست کراون و بە درێژایی ڕووبارەکە دابەش بوون. ئەم کارە ھونەرییانە گەشتیاران ھان دەدەن کە بەناو دیمەنە جیاوازەکانی ڕووبارەکەدا بگەڕێن و جوانییەکەی بدۆزنەوە.<ref name="visit_cumbria" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|River Eden, Cumbria}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} fvehw244rfb25x3dcmcdjb0si304y7f 0 289225 1613908 1538281 2026-08-01T04:13:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613908 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = گوگریال | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = شوێنی گۆگریال لەسەر نەخشەکە | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = سوودانی باشوور | pushpin_label_position = خوارەوە | pushpin_map_caption = شوێن لە باشووری سودان | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|South Sudan}} | subdivision_type1 = [[دەوڵەتەکانی باشووری سودان|دەوڵەت]]. | subdivision_name1 = [[واراب (ایالت)|واراب]] | subdivision_type2 = [[کاونتی]] | subdivision_name2 = ''کواک ساوس کاونتی'' | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | population_as_of = 2011 Estimate | population_footnotes = | population_note = | population_total = ٤٤٦٠٠ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank1 = | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_ft = ١٣٠٢ | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = | elevation_m = ٣٩٧ }} '''گۆگریال''' ([[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Gogrial) شارۆچکەیەکە لە [[سوودانی باشوور]]، دەکەوێتە ویلایەتی [[وەرب (والەت)|وەرب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=NBA Star Manute Bol Buried in Sudan {{!}} TheCelebrityCafe.com |ناونیشان=http://thecelebritycafe.com/feature/nba-star-manute-bol-buried-sudan-07-05-2010 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120324211729/http://thecelebritycafe.com/feature/nba-star-manute-bol-buried-sudan-07-05-2010 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=thecelebritycafe.com |زمان=en}}</ref> == تایبەتمەندییەکان == '''گۆگریە''' ژمارەی دانیشتووانی ٤٤ ھەزار و ٦٠٠ کەسە و لە بەرزی ٣٩٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Maps, Weather, Videos, and Airports for Gogrial, Sudan |ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/SU/32/Gogrial.html |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |وێبگە=www.fallingrain.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605171716/http://www.fallingrain.com/world/SU/32/Gogrial.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Gogrial}} {{شریتی دەروازە|جوگرافیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ad06v0jel969mryamht105q94psy5tv 0 291066 1613732 1613687 2026-07-31T12:02:35Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613732 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision | native_name = {{Nobold|{{lang|ota|سوریە ویلایتی}} <small>{{in lang|ota}}</small><br />''Vilâyet-i Sûriye''<br />{{lang|ar|ولایة سوریا}} <small>{{in lang|ar}}</small>}} | conventional_long_name = ویلایەتی سووریا | common_name = Syria Vilayet | subdivision = [[ویلایەت]]ی | nation = ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | year_start = ١٨٦٥ | year_end = ١٩١٨ | date_start = | date_end = | event_start = | event_end = | p1 = ئەیالەتی شام | flag_p1 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p2 = ئەیالەتی سەیدا | flag_p2 = Flag of the Ottoman Empire.svg | p3 = ئەیالەتی تەڕابلوسی شام | flag_p3 = Flag of the Ottoman Empire.svg | s1 = بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن | flag_s1 = Flags of France and the UK.png | image_flag = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | flag_type = | image_coat = |image_map = {{Photomontage | photo1a = Syria Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg | photo2a = | photo2b = Beirut Vilayet and Mount Lebanon Mutasarrifate — Memalik-i Mahruse-i Shahane-ye Mahsus Mukemmel ve Mufassal Atlas (1907).jpg | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} |image_map_caption = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی ویلایەتی سووریا لە ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، لە ساڵی ١٩٠٠دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ویلایەتی سووریا لە ساڵی ١٩٠٧دا. | capital = دیمەشق | stat_year1 = ١٨٩٧<ref name=lopied>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mutlu|یەکەم=Servet|سەردێڕ=Late Ottoman population and its ethnic distribution|ناونیشان=http://www.hips.hacettepe.edu.tr/nbd_cilt25/mutlu.pdf|پەڕەکان=٢٩–٣١|ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150918193153/http://www.hips.hacettepe.edu.tr/nbd_cilt25/mutlu.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} Corrected population for Mortality Level=8.</ref> | stat_area1 = | stat_pop1 = ٧٠١٬٨١٢ | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | footnotes = | demonym = | today = [[سووریا]]<br/>[[ئوردن]] <br/>[[فەلەستین]]<br/>[[لوبنان]]<br/>[[ئیسرائیل]] }} '''ویلایەتی سووریا''' یا '''ویلایەتی شام''' یا '''ویلایەتی دیمەشق''' بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]: ''سوریە ولایتی'' بە ڕۆمانی:''Sûriye Vilâyeti'') دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم ([[ویلایەت]]) بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]].<ref>Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey</ref> بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٦٢١٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٢٤٠٠٩ میل چوارگۆشە)، لەکاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨دا بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی (١) ملێۆن کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.<ref>https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/460/mode/1up</ref> == مێژوو == لە ساڵی ١٨٦٤ یاسای ویلایەت ڕاگەیەندرا. یاسای نوێی ویلایەتەکان لە ساڵی ١٨٦٥ لە [[دیمەشق]] جێبەجێ کرا و ئەو ویلایەتە چاکسازی کراو ناوی سوریە/سووریا بوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی ھۆشیاری مێژووییە لە نێو ڕۆشنبیرانی ناوچەکەدا. [[قودس]] لە باقی ویلایەتەکە جیاکرایەوە، و کرا بە سنجاقی سەربەخۆی قودس کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتی دەدا بە [[ئەستەمبوڵ]]، نەک [[دیمەشق]]. جەبەل لوبنان بە ھەمان شێوە لە ساڵی ١٨٦٤دا کرابوو بە [[موتەسەڕیف]]ێکی خۆبەڕێوەبەر.<ref>https://books.google.iq/books?id=4x09OvMBMmgC&pg=PA177&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> لە ساڵی ١٨٧٢ ھەرێمێکی نوێی ئیداری دروستکرا، کە ناوەندەکەی لە [[مەعان]] بوو، بەڵام تێچووی یەکە ئیدارییە نوێیەکە زۆر زیاتر بوو لە داھاتەکان و ساڵی دواتر داخرا. لە ساڵی ١٨٨٤ [[والی]] [[دیمەشق]] پێشنیارێکی کرد بۆ دامەزراندنی ویلایەتێکی نوێی باشووری سووریا، ھەرچەندە ھیچی لێ دەرنەچوو.<ref>https://books.google.iq/books?id=AMAbXGQDmDYC&pg=PA52&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> لە ساڵی ١٨٨٨دا [[ویلایەتی بەیروت]] لە ناوچە کەنارییەکانی ویلایەتی سووریا دروست بوو. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٩٢دا پێشنیارێکی دیکە بۆ حکومەتی ھەرێمێک کە سەنتەری [[مەعان]] بێت، خرایەڕوو، کە لە مانگی ئابدا پەسەندکرا. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٨٩٥ ناوەندی ئەم [[موتەسەڕیف]]یە گواسترایەوە بۆ [[کەرەک]] ([[موتەسەڕیفی کەرەک]]) کە باشووریترین ڕادەی دەسەڵاتی عوسمانی لە ویلایەتی سووریادا دیاری دەکات.<ref>https://books.google.iq/books?id=nE7RjS91_E4C&pg=PA13&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> تا ساڵی ١٨٩٧ ویلایەتی سووریا بەسەر چوار [[سنجاق]]دا دابەش بوو کە بریتین لە (دیمەشق، حەما، حوران و کەرەک). پایتەختی ویلایەت [[دیمەشق]] بوو.<ref>https://books.google.iq/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA909&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> == نەخشە == <gallery> File:CUINET(1896)_LA_SYRIE.jpg|نەخشەی (ڤیتال کوینێت) ساڵی ١٨٩٦ی ناوچەی [[سووریا]]، لەنێویاندا ویلایەتی بەیروت. File:Ottoman Asia (partial, 1893).jpg|ساڵی ١٨٩٣ نەخشەی دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئاسیای عوسمانی File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش [[ویلایەتی بەیروت]] و سنجاقەکانی و ویلایەتی سووریا و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو. </gallery> {{ویلایەتەکانی دەوڵەتی عوسمانی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|سووریا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|فەلەستین|ئوردن}} {{پۆلی کۆمنز|Beirut Vilayet}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی|سووریا]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:لوبنان]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٨]] sit1dp3p1o3iouml3de4rt1m2yp9304 0 296028 1613751 1613571 2026-07-31T12:08:21Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613751 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''قەزای گرێ سپی''' ناوچەیەکی کارگێڕییە لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] سەر بە پارێزگای [[پارێزگای ڕەققە|ڕەققەیە]] و ناوەندەکەی شاری [[گرێ سپی|گرێ سیپییە.]] ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە بە پێی سەرژمێری دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ ١٢٩،٧١٤ کەس بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://npasyria.com/en/67488/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211228235642/https://npasyria.com/en/67488/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == دانیشتووان == لە سەرژمێریی ٢٠٠٤دا، قەزاکە دانیشتووانێکی ١٢٩،٧١٤ کەسیی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=55607|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140703224231/http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=55607|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ= Arab Tribes Split Between Kurds And Jihadists|بڵاوکەرەوە=Carnegie Endowment for International Peace|ڕێکەوت=٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> [[کورد]]<ref name="kurds eye">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurds eye new corridor to Mediterranean|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/06/turkey-syria-kurdish-corridor-in-the-making-kobane.html|وێبگە=Al-Monitor}}</ref><ref name="expresses">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=US Expresses Concerns About PYD Human Rights|ناونیشان=http://www.basnews.com/en/news/2015/06/13/us-expresses-concerns-about-pyd-human-rights-violations-in-syrian-kurdistan/|وێبگە=BasNews|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> و کەمینەی [[تورکمانەکانی سووریا|تورکمان]]. بە زۆری [[ئیسلامی سوننە|سوننە]]ن. بەشی ڕۆژاوای قەزاکە بە شێوەیەکی سەرەکی [[کوردانی سووریا|کورد]]یان تێدایە، تورکمانەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[سلووک، سووریا|سلووک]] و باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەکە چڕ بوونەتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://umap.openstreetmap.fr/nl/map/pre-civil-war-ethno-religious-map-of-ar-raqqah-gov_139086#11/36.5557/39.1608|سەردێڕ=Pre civil war ethno-religious map of Ar Raqqah goverornate - uMap|وێبگە=umap.openstreetmap.fr|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|کوردستان|سووریا|جوگرافیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Tell Abyad District}} i0m9vlfubejc68mie2alu32q5no8k5q 0 296042 1613785 1587123 2026-07-31T13:48:15Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٦ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613785 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''شەڕ و پێکدادانی بۆزانێ لە ساڵی ٢٠٢٠–٢٠٢١''' زنجیرەیەک پێکدادان بوو لە نێوان [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]] سەر بە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] و [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] کە لەلایەن [[تورکیا]]وە پشتیوانی دەکرێت لە [[بۆزانێ]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]. == پێکدادانەکان == === تۆپبارانی سەرەتایی === گرژییەکان زیادیان کرد کاتێک ھێزە تورکییەکان و ھێزە ھاوپەیمانەکانیان تۆپبارانیان بۆ سەر بۆزانێ و دەوروبەری لە گوندەواری باکووری [[پارێزگای ڕەققە|ڕەققە]] لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا چڕکردەوە، بەمەش [[ناوچەی ئارامی باکووری سووریا|ڕێککەوتنەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩]]یان پێشێل کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125064815/https://npasyria.com/en/50314/|url-status=dead}}</ref> بەرپرسان ڕایان گەیاند کە پێشێلکارییەکان لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا خراپتر بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125064815/https://npasyria.com/en/50314/|url-status=dead}}</ref> ڕاپۆرت کرا کە ١١ شەڕکەری [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] و چەند شەڕکەرێکی [[ھەسەدە]] لە کاتی پێکدادانەکاندا کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} 11 Turkish-backed militiamen killed in clashes with SDF nearby Ain Issa|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193211/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en-US}}</ref> ڕۆژی دواتر، ڕاپۆرت کرا کە زیاتر لە ٣٠ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا لە کاتی ھەوڵێکی شکستخواردووی دزەکردن لە دەوروبەری بۆزانێ کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Dozens among opposition groups killed and injured in Syria's Raqqa countryside|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50327/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124211902/https://npasyria.com/en/50327/|url-status=dead}}</ref> دوای چەند ڕۆژێک ھێرشێکی مووشەکیی تورکیا لە نزیک شارۆچکەکە بەپێی ڕاپۆرتەکان دوو منداڵی بریندار کرد و ھەندێک خانوویشی وێران کرد. بەھۆی ئەمە و چەند ڕووداوێکی تر، خەڵکی مەدەنی دەستیان کرد بە ڕاکردن لە ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193779/|سەردێڕ=In full sight of Russian troops &#124; Residents of Ain Issa in northern Raqqa flee their area, as Turkish shelling on the region continues|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە ١ی کانوونی یەکەمدا، تۆپبارانە تورکییەکان لە گوندی سەیدا و دەوروبەری [[بۆزانێ]] نوێ بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces and proxy factions shell villages near M4 road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/194257/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دەزگاکانی ھەواڵی ناوخۆیی لە ٦ی کانوونی یەکەمدا ڕایان گەیاند کە شەڕکەرانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن توخمە تورکییەکانەوە پشتگیری دەکران، ھێرشەکانیان بۆ سەر بۆزانێ چڕکردەوە لە نێو ترس و دڵەڕاوکێ لە ھێرشێکی نوێی تورکیا بۆ سەر ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkish-Backed Rebels Intensify Attacks on Syrian Town|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_turkish-backed-rebels-intensify-attacks-syrian-town/6199248.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> لە ١٠ی کانوونی یەکەمدا، [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] (SOHR) ڕای گەیاند کە ٧،٠٠٠ کەس لە ماڵەکانیان لە بۆزانێ لە ماوەی مانگی ڕابردوودا ھەڵاتوون، لە ترسی ھەڵمەتێکی سەربازیی تورکیا. تۆپبارانی ڕۆژانە چڕ ببووەوە لەسەر بۆزانێ و دەوروبەری و ڕێگای «M4». لە وەڵامی بێدەنگیی [[ڕووسیا]] بەرامبەر بە پەرەسەندنەکان، دانیشتووانی شارۆچکەکە دوو خۆپیشاندانیان ئەنجام دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish military escalation in a month {{!}} Nearly 7,000 people flee from Ain Issa and countryside, amid fears of imminent military operation|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/195410/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> === ھەوڵی پێشڕەویی سوپای نیشتمانیی سووریا === دوای ھەفتەیەک لە ئارامیی ڕێژەیی، ھێزەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن تۆپخانەی تورکیاوە پشتگیری دەکران، لە ١٨ی کانوونی یەکەمدا ھێرشێکیان بۆ سەر گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە گوندەواری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ ئەنجام دا. گرووپەکان نەیانتوانی ھیچ پێگەیەکی نوێ بگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkey-backed fighters clash with Kurdish forces in north Syria town|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201218164041/https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Backed by intensive Turkish artillery fire {{!}} Turkish-backed factions launch violent attacks on east Ain Issa frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196453/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> نۆ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا و دوو شەڕکەری ھەسەدە لە کاتی ھێرشەکەدا کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Ain Issa countryside {{!}} Two SDF members killed in shelling and clashes with Turkish-backed factions, as shelling continues on frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196473/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ١٩ی کانوونی یەکەمدا، جارێکی تر پێکدادان لە ھەمان بەرەی شەڕدا ڕاپۆرت کرا بەبێ ئەوەی ھیچ گۆڕانکارییەکی زەوینی ڕوو بدات. ھەفتەی دواتر بە تۆپبارانی ڕۆژانە و پێکدادان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە دەوروبەری باکووری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ تایبەتمەند بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish-backed opposition renew shelling on Syria's northeast Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/51898/|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201226160653/https://npasyria.com/en/51898/|url-status=dead}}</ref> پێکدادانەکان چەندین ھەوڵی سوپای نیشتمانیی سووریایان لەخۆگرتبوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی گوندی مشێرفە. ئەم گوندە وەک گوندێکی ستراتیژی دەبینرێت، چونکە دەکەوێتە سەر ڕێگای نێونەتەوەیی [[ڕێگای ئێم ٤ (سووریا)|M4]]، کە ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ھەوڵیان دەدا بیبڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} Turkish forces and their proxies sneak to key village in rural Ain Issa, amid intensive shelling and clashes|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/197553/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەم نێوەندەدا، فەرماندەیەکی [[ھەسەدە]] ڕەخنەی لە ھەڵوێستی [[تورکیا]] و [[ڕووسیا]] لە ململانێکاندا گرت. لە وتووێژەکانی ئەم دواییانەدا ئەو ھاوتا ڕووسییەکەی تۆمەتبار کرد بەوەی گوشار دەخاتە سەر ھەسەدە بۆ ڕادەستکردنی زەوییەکانی [[بۆزانێ]] بە [[حکوومەتی سووریا]] لە بەرامبەر پاراستنی ڕووسیا دژی ھێرشەکانی تورکیا. شەڕەکە لە ھەفتەی یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا بەرەو گوندەواری باکووری ڕۆژاوای بۆزانێ گۆڕا. پێکدادانەکان کاتێک سەریان ھەڵدا کە سوپای نیشتمانیی سووریا، بە پاڵپشتی تۆپخانەی تورکیا، ھەوڵیان دا بەرەو گوندەکانی خالدییە و موعەلەق پێشڕەوی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Turkish-backed factions try to advance on western frontlines of Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/198749/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گوندەکان لە ٦ی کانوونی دووەمدا دیسانەوە شاھیدی پێکدادان بوون، کە تێیدا ھەسەدە توانی تەکنیکاڵێکی سەر بە سوپای نیشتمانیی سووریا لە بەرەی موعەلەق تێکبشکێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed clashes in villages in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/52524/|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106103332/https://npasyria.com/en/52524/|url-status=dead}}</ref> بەرپرسانی [[کورد]] بانگەشەیان کرد کە تورکیا ھەوڵەکانی خێراتر دەکات بۆ دەستبەسەرداگرتنی خاکی زیاتر لە باکووری سووریا لە ماوەی [[ڕاگوزەری سەرۆکایەتیی جۆ بایدن|ماوەی ڕاگوزەری سەرۆکایەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]. بەرپرسێک ڕای گەیاند کە ئەنقەرە دەزانێت ئیدارەی داھاتووی [[ئەمریکا]] [[ڕامیاری]]یەکی جیاوازی بەرامبەر ناوچەکە دەبێت، و ئەمەش ھۆکاری ئەوە بووە کە گوشارێکی زۆر بخرێتە سەر [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fighting Continues Over Flashpoint Town in Northern Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fighting-continues-over-flashpoint-town-northern-syria/6200367.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> === پێکدادانەکانی دواتر === دوای شەش ڕۆژ لە ئارامییەکی پڕ لە گرژی، لە ١٢ی کانوونی دووەمدا پێکدادانەکان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە نوێ بوونەوە، ئەمەش دوای ھەوڵێکی ھێزەکانی ژێر پشتگیریی [[تورکیا]] ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=After nearly six days of tense calm {{!}} Clashes resume in Ain Issa countryside between SDF and Turkish-backed factions|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/200233/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا، بەپێی ڕاپۆرتەکان ھەسەدە ھەوڵێکی دزەکردنی سوپای نیشتمانیی سووریای لە ھەمان بەرەدا پووچەڵ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=SDF foils infiltration attempt by Turkish-backed groups in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/53401/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129132113/https://npasyria.com/en/53401/|url-status=dead}}</ref> سێ ڕۆژ دواتر، ھێزە تورکییەکان پێگەکانی ھەسەدەیان لە گوندی سەیدا و ڕێگای «M4» تۆپباران کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces shell Ain Issa frontlines and "M4" road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/202284/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەکاتێکدا ھێزە تورکییەکان گوندەکانی خالدییە، موعەلەق و ئیستیراحەت سەقریان لە باکووری ڕەققە تۆپباران کرد، [[ھێزە چەکدارەکانی سووریا]] دەیان سەربازیان ھێنایە ناو لیوای ٩٣ لە باشووری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ain Issa {{!}} Turkish forces and proxies shell several positions, while tens of regime soldiers brought in to the 93rd Brigade|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/203139/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گرژییەکانی نێوان ھەسەدە و سوپای سووریاش دوای [[گەمارۆدانی قامیشلۆ و حەسیچە]] زیادی کرد. ھەسەدە دەترسا کە حکوومەتی سووریا، لەگەڵ ڕووسیا، ڕێککەوتنێک لەگەڵ تورکیا بکەن و لە بۆزانێ بکشێنەوە وەک ناپاکی. لە بەرامبەردا، دیمەشق بەدوای پلانێکدا دەگەڕا بۆ دەرکردنی ھێزە یاخیبووەکان و کۆتاییھێنان بە ئامادەیی سەربازیی تورکیا لە [[پارێزگای ئیدلیب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Fresh Clashes Erupt Between Kurdish, Government Forces in Northeast Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fresh-clashes-erupt-between-kurdish-government-forces-northeast-syria/6201448.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=How Turkey fits in regime-Kurdish showdown in Syria|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204190201/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Monitor}}</ref> ڕووسیا لە ٢١ی شوباتدا لە بۆزانێ و [[حەسیچە]] کشایەوە بە مەبەستی گوشارخستنە سەر ھەسەدە دوای ئەوەی ڕەتی کردەوە گوندە نزیکەکان و سایلۆکانی خۆراک ڕادەستی ھێزەکانی ڕژێم بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=To exert pressure on SDF and force it to agree to their demands {{!}} Russian forces withdraw from military bases in al-Hasakeh and Raqqa provinces|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206112/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دوای چەند کاتژمێرێک، ھێزەکانی ڕووسیا گەڕانەوە دوای ناڕەزایەتی دانیشتووانی ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hours after withdrawal {{!}} The Russians return to Ain Issa base, amid popular anger over "Russia's extortion against SDF"|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206128/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە مانگی دواتردا ئەفسەرێکی تورک، ٣ چەکداری ژێر پشتگیریی تورکیا، و ٢ شەڕکەری ھەسەدە لە ١٩ی ئازاردا بەپێی ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ کوژران دوای چەندین پێکدادان و ئاڵوگۆڕی تۆپباران لە نێوان ھەردوولادا.<ref name="violent" /> تۆپبارانی تورکیا بۆ سەر گوندی حەدریات لە ڕۆژھەڵاتی [[بۆزانێ]] بووە ھۆی گیانلەدەستدانی منداڵێک، ھەروەھا ڕایان گەیاند کە چوار کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ڕۆژی دواتردا ھێزە تورکییەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی فڕۆکە بۆ بەئامانجگرتنی پێگەکانی [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Military escalation {{!}} Turkish aircraft join Ain Issa battles, as ground troops failing to advance into its villages|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210203/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210321073742/https://www.syriahr.com/en/210203/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=First aerial operation in 17 months {{!}} Turkish jet strikes positions near contested areas between SDF and Turkish-backed factions in northern Al-Raqqah|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210202/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210320230554/https://www.syriahr.com/en/210202/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] گیانلەدەستدانی ٥ شەڕکەری ھەسەدەی تۆمارکرد کە لە کاتی تۆپبارانەکانی تورکیا و پێکدادانەکانی زیاتری شارۆچکەکە لە ٢١ی ئازاردا کوژرابوون. دوای چەند ڕۆژێک، ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ٧ ئەندامی دیکەی [[ئەنجومەنی سەربازیی ڕەققە]]ی سەر بە ھەسەدەیان کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=With the help of agents {{!}} Turkish-backed faction kills seven members of "Tahrir Al-Raqqah Forces" in infiltration operation near Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/211091/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210324130133/https://www.syriahr.com/en/211091/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> لەگەڵ پێشڕەویی وەرزی بەھاردا، بارودۆخەکە ئارام بووەوە، دوایین پێکدادانەکان لە ١٩ی نیساندا ڕاپۆرت کران کاتێک ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا پێگەکانیان لە بۆزانێ تۆپباران کرد و سێ کەسیان لە وێستگەیەکی بەنزیندا بریندار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed bombardment {{!}} Turkish forces and their proxies shell positions in Ain Issa countryside and M4 highway|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/214165/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418200725/https://www.syriahr.com/en/214165/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|کوردستان|سووریا|شەڕ|دەیەی ٢٠٢٠|تورکیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} f78gpl7jagdn13x88d5dc9c3oqqhefh 0 296486 1613898 1594180 2026-08-01T02:26:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٣ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613898 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی زانکۆ|ناو=Shaqlawa Technical College|ناوی_ڕەسەن=کۆلێژی تەکنیکی شەقڵاوە|جۆر=حکوومی|دامەزران=٢٠٠٢|زانکۆ=[[زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێر]]|ڕاگر=د. عبدالخالق نادر|شار=[[شەقڵاوە]]|وڵات=[[عێراق]]|ماڵپەڕ={{URL|https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-college}}|پۆتانەکان={{coord|36.4065279|N|44.3112479|E|display=inline,title}}|نەخشەی_شوێن=Iraq|mapframe=yes}} '''کۆلێژی تەکنیکیی شەقڵاوە''' دامەزراوەیەکی خوێندنی باڵای حکوومییە کە دەکەوێتە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]] لە پارێزگای [[ھەولێر]]، لە [[ھەرێمی کوردستان]]ی عێراق. ئەم کۆلێژە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراوە و یەکێکە لە کۆلێژەکانی سەر بە [[:en:Erbil_Polytechnic_University|زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێر]]. کۆلێژەکە خوێندنی تەکنیکی و پیشەیی لە چەندین بواری جیاوازی زانستی و کارگێڕیدا دابین دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |url-status=dead }}</ref> == مێژوو == ئەم دامەزراوەیە سەرەتا لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک «پەیمانگای تەکنیکی شەقڵاوە» دەستی بەکارەکانی کرد. بەھۆی فراوانبوونی پڕۆگرامە ئەکادیمییەکان و زیادبوونی ژمارەی خوێندکاران، دواتر گۆڕدرا بۆ کۆلێژی تەکنیکی و خوێندنی چوار ساڵەی (بەکالۆریۆسی تەکنیکی) تێدا کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |url-status=dead }}</ref> == بەشە زانستییەکان == کۆلێژەکە لە ڕێگەی چەند بەشێکی پسپۆڕەوە بڕوانامەی بەکالۆریۆس دەبەخشێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |url-status=dead }}</ref> * '''[[پەرستاری]]:''' مەشق و ڕاھێنانی کلینیکی و تەندروستی دابین دەکات. * '''[[تەکنۆلۆژیای زانیاری|تەکنەلۆژیای زانیاری (IT)]]:''' جەخت لەسەر سیستەمە نەرمامێرەکان و تۆڕەکان دەکاتەوە. * '''شیکاری نەخۆشییەکان:''' پەرە بە کارامەیییەکانی دەستنیشانکردنی تاقیگەیی دەدات. * '''[[نژیاروان|تەکنیکی نژیاروانی]]:''' تایبەتە بە دیزاینی ئەندازیاری و وێنەکێشانی تەکنیکی. * '''[[تەلارسازی|دروستکردن و تەلارسازی]]:''' جەخت لەسەر بنەماکانی ئەندازیاری شارستانی و بەڕێوەبردنی پڕۆژە دەکاتەوە. * '''[[پزیشکیی ئاژەڵ|ڤێتێرنەری]]:''' تایبەتە بە تەندروستی ئاژەڵ و زانستە ڤێتێرنەرییەکان. * '''کارگێڕی کار:''' بوارەکانی بەڕێوەبردنی ڕێکخراوەیی و ژمێریاری دەگرێتەوە. * '''سیستەمی زانیاریی کارگێڕی (MIS):''' بەڕێوەبردنی کار و تەکنەلۆژیای زانیاری پێکەوە دەبەستێتەوە. * '''کۆنترۆڵی جۆری خۆراک:''' جەخت لەسەر سەلامەتی خۆراک و ستانداردەکانی تاقیگە دەکاتەوە. * '''کارگێڕی گەشتیاری:''' ئامانجی پێگەیاندنی کادری شارەزایە بۆ کەرتی گەشتیاری و میوانداری لە ناوچەکەدا. == داھێنان و چالاکییەکان == خوێندکارانی کۆلێژەکە ڕۆڵیان ھەبووە لە داھێنانی تەکنیکیدا. لە ساڵی ٢٠٢٣، گرووپێک لە خوێندکارانی کۆلێژەکە نموونەیەکی سەرەتایییان بۆ چاویلکەیەکی زیرەک داھێنا کە یارمەتی کەسانی نابینا دەدات، ئەم پڕۆژەیە دەنگدانەوەیەکی میدیایی باشی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=چوار خوێندکار دوو چاویلکەی زیرەکیان بۆ نابینایان دروست کردووە |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/258062/slug |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=چوار خوێندکار دوو چاویلکەی زیرەکیان بۆ نابینایان دروست کردووە}}</ref> ھەروەھا کۆلێژەکە پەیوەندی ئەکادیمی بەردەوامی لەگەڵ زانکۆکانی تری ناوچەکەدا ھەیە، وەک [https://knu.edu.iq/news-single.php?newsId=238&lang=ku زانکۆی نۆڵج]، بە مەبەستی ئاڵوگۆڕی زانستی و بەکارھێنانی تاقیگەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=University |یەکەم=Knowledge |سەردێڕ=Shaqlawa Technical College held a scientific trip to Knowledge University |ناونیشان=https://knu.edu.iq/news-single.php?newsId=238 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Knowledge University |زمان=ar-IQ}}</ref> == دانپێدانانی زانستی == کۆلێژی تەکنیکی شەقڵاوە بە فەرمی لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە ناسراوە و دانپێدانراوە. ھەروەھا پەیڕەوی ھەموو ستانداردە ئەکادیمییەکانی زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێر دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US }}{{بەستەری مردوو|url=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |date=ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{تووڵی دەروازە|زانکۆکان|کوردستان|زانست}} 5e1affcf2l2n8p7xgs2l4x6cx6fxwbk 4 297212 1613725 1613724 2026-07-31T11:59:40Z Sakura emad 42467 /* لێدوانەکان */ وەڵامدانەوە 1613725 wikitext text/x-wiki == Hivja == وردەکارییەکانی ھەژماری بەکارھێنەر {{User23|Hivja}}. ڕێکەوتی خۆپاڵاوتن: [[٣٠ی حوزەیران]]ی [[٢٠٢٦]]، سەعات ‏٠١:٥٤ ([[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|کگھ]]) {{وب|Sakura emad}} {{وب|Épine}} {{وب|Tessla}} {{وب|-Haryad}} {{وب|Zemen}} {{وب|Kushared}} {{وب|Pirehelokan}} سڵاو بۆ ھەموو ئەوانەی ئاگاداری ئەو پرۆسەی خۆنووسینەی منن. ھەر وەک ئاگادارن من ماوەیەکی زۆرە لە ویکیپیدیا بەشداری دەکەم و تا ئاستێکی بەرچاو شارەزاییم لە بابەتەکان ھەیە و ھەموو کات لە وتووێژ و ناکۆکییەکانی ویکیپیدیای کوردیدا ھەوڵی بێلایەنبوون دەدەم، لانیکەم ھەوڵی خۆم دەدەم :) ھەروەھا دەتوانن سەیری بەشدارییەکانم بکەن بۆ ئەوەی دەرکەوێ شایەنم یان نا، ھەر پرسیارێکیش ھەبوو لە خزمەتدام. ھەروەھا بەپێی یاسای خۆنووسین ناچارم ھەموو ئەو ھەژمارانەی پێشتر ھەمبوون بیانخەمە ڕوو، من لە ٢٠٢٠دا بە ھەژماری ئەهریر بەشداریم لێرە دەست پێکرد و سەرجەم بەو دوو ھەژمارەمەوە سەرووی سی هەزار دەستکاریم هەبووە؛ ھەروەھا نیوەی ئەدمینەکانیش ئاگاداری ئەو بابەتن، هۆکاری بەشدارینەکردنی دووبارەشم بە ھەژماری پێشوو ئەوە بوو کە ڕەمزەکەم لەبیر کردبوو و حەزیشم نەکرد بە ئیمەیڵ بیگەڕێنمەوە. ئێستا داوا دەکەم ئەو مافەم بۆ ماوەی سێ ساڵ تاوەکوو تەممووزی ٢٠٢٩ پێ بدرێ (دەبێ بەپێی یاسا دەنگی لەگەڵەکان سەرووی ٦٠٪ بێ بۆ ئەمە) و ئینشاڵڵا ئەگەر تەمەن بەردەوام بوو تا ئەو کات خزمەتی ویکیپیدیای کوردی بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٥٤، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!--دەستکاری سەروو ئەم خەتەوە مەکە. لە خوار ئەم خەتەوە خۆت بناسێنە.--> === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}} بێ گومان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٤:١٢، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} سەرکەوتوو بیت [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٥:١٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} پێویستمان بە لێژنەی ناوبژی ئەبێت [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٢٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بەپێی وتووێژەکانی خوارەوە، ئەوەی لە هیڤجام بینیوە بەشداربوویەکی باشە و ئەیەوێت کارەکان بە ڕاستی بکات و ڕێز و شکۆی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەکە بەرز ڕابگرێت. لەگەڵ ئەوەی پێم وایە دەبێت باشتر شەرەزای سیاسەتەکان و ڕێساکان بێ، پێم وانییە هیچ کام لە ئێمە بە بەڕێوەبەرەکانیشەوە هەموو سیاسەتەکان بە بەردەوامی لە یادمان بێت، هەر بۆیە گرنگە یەکتری ڕاست بکەینەوە و بەڕاستی گوێ لە یەکتری بگرین. هیواخوازم هیڤجا بەشداری بکات لە سەپاندنی ڕێز بەسەر ئەو پایایانەی ویکیپیدیای گەیاندووە بەو ڕێژەی ئێستا، گرنگترینیان بۆ من سانسۆرنەکرانی ویکیپیدیا.--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٤٩، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === <!--پێش دانانی لێدوان، * {{لێدوان}} دابنێ. ئەگەر دەنگی لەگەڵ و دژت دانا، نابێت بەبێ ھۆکار دایاننێیت چوونکە بەتاڵ ئەبنەوە.--> هەموومان دەتناسین بەکارهێنەرێکی دڵسۆزیت، بەڵام شتێک هەیە حەز دەکەم لەخۆتەوە دڵنیاییەکەی وەربگرم. * دەزانیت کە نابێت بەهۆی هەست و عاتیفەوە بڕیارەکانت بشاریتەوە، وە بەڕێوەبەرەکانیش وەک بەکارهێنەرەکان سەیر بکەیت، وە یاساکانی ویکیپیدیا لێرەدا پێویستن بزانرێن؟! سپاس بۆ وەڵامدانەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٣، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ویکییەکەمان بچووکە و بە گشتی بیست بەکارهێنەری کارای هەیە. بۆیە بە بڕوام پێویست بەمە ناکات. هەر برووکراسییەکە قورستر دەکات. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٤٠، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * ئایا سیاسەتی تایبەتێتی ویکیمیدیات واژوو کردووە و بە تەواوی سیاسەتەکانی لیژنەی ناوبژیت خوێندووەتەوە؟ هەوڵ ئەدەی بەردەوام لە دۆزینەوەی compromise بیت لەکاتی ناکۆکی نێوان بەکارهێنەران؟ ئەو وتووێژە گەرمانەی کە هەن، دەزانی دەبێ لە ویکیپیدیا بمێننەوە نەک دەرەوەی ویکی تاکوو هەمووان بتوانن بەشدار بن و هەوڵ ئەدەیت بە بەردەوامی بەم شێوەیە بیهێڵیتەوە؟--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٢:٥٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] زۆر سپاس بۆ ئێوە، بەڵێ بەپێی پێویست یاساکان دەزانم و لە کاتی بڕیارداندا ھەر ھەست و سۆزێک ھەبێ بەلای دەنێم و بەپێی ڕێساکان دەجووڵێمەوە؛ بەڵام ئەوەش بەو مانایە نییە کە ئامانجم لە جیاتی بەرەو پێشبردنی پرۆژەکە ببێتە ڕەنجاندن و ساردکرنەوەی بەکارھێنەران! @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] یاساکانی لیژنەی ناوبژیم لە ویکیپیدیای خۆمان خوێندووەتەوە و سەیری ویکیپیدیاکانی ترم نەکردووە، بەڵام بێگومان دەیکەم و ھەوڵی وەرگێڕانیشیان دەدەم بۆ ئەوەی لێرەش بنووسرێن! بێگومان ئامانج ھەر چارەسەرکردنی کێشە بەردەوامەکان و نزیککردنەوەی لایەنەکان لە یەکتری دەبێت نەک بڕیاردان وەک بەڕێوەبەرێک یان قووڵکردنەوەی کێشەکان. پێم وایە ئاسایییە کەسێک بیھەوێ لە دەرەوەی ویکیپیدیا و بەنھێنی قسەم لەگەڵ بکات، بەڵام ئەوەی گرینگە ھەر بڕیارێک لێرە بدرێت پێویستە بە تێگەیشتن لە تەواوی بابەتەکە و ھەروەھا سەلماندن بە بەڵگە و بەستەرە! قسەکردن لە دەروەی ویکیپیدیاش ھەر بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە بابەتەکەیە لە ڕوانگەی لایەنی بەرامبەرەوە و ھیچ کاریگەرییەکیشی لێرە نابێت. ئەگەر یاساکان پێچەوانەی ئەوەیە تکایە بەستەری ئەوەم بۆ بنێرە تاوەکوو بیخوێنمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٠، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە پرۆسەی لیژنەی ناوبژی، transparency زۆر گرنگە. ئەبێت کۆمەڵگە ئاگادار بن چ شتێک کاریگەری لە بڕیاردانی ئەندامانی لیژنەکە ئەدات. مەگەر بابەتێک کە زۆر حەساس بێت (مەترسی ژیان، هتد. کە سوپاسگوزارانە لەم ویکییە نییە) نابێت ببرێنە دەرەوەی ویکیپیدیا. هەندێک زانیاریش هەیە کە بە نهێنی ئەبێ شەیریان بکەی، ئەمە کاری oversightە لە پرۆژەکانی میدیاویکی، نەوەک لیژنەی ناوبژی. ڕات چییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٦، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:::لایەکی گرنگی تر ئەوەیە: ئەو لایەنانەی قسەیان لەسەر ئەکرێت، هەمیشە ئەبێت توانای ئەوەیان هەبێت دیفاع لە خۆیان بکەن. بە بردنە دەرەوەی وتووێژ، ئەم توانایانە نادادپەروەرانە لە بەشداربووان دەسەنینەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەگەر ئیزن بدەیت سەرەتا بچمە ویکیپیدیای ئینگلیزی و لەوێ یاساکان بە ئینگلیزی بخوێنمەوە و دواتر وەڵامتان دەدەمەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢١، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئایا دەتوانن لە شوێنێکی دەرەوەی ویکیپدیا قسە بکەن؟ چەند پرسیار هەن کە ناکرێ لێرە بینووسم، ئەگەر دەتوانن لە شوێنێکی تر قسە بکەن تکایە پێم بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٣، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بێگوومان، ئیمەلێکتان بۆ بکەم؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس، ئەگەر ڕێگای ھەبێ من ئیمەیڵەکەتان بۆ بنێرم :) لە کوێوە بتاندۆزمەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئێستا [[:en:Wikipedia:Arbitration/Policy|ئێرەم]] بە وردی خوێندەوە، لە ھیچ جێگایەکدا نەھاتووە بڵێ وتووێژ لە دەرەوەی ویکیپیدیادا قەدەغەیە و تەنانەت وتراوە بڕیاردانیش لە ھەندێک کاتدا دەتوانێت لە دەرەوەی ویکیپیدیادا بدرێ بە مەرجێک گشت لایەنەکان لێی ئاگادار بن! بۆیە بەھۆی بابەتی ئەمنی و پاراستنی نھێنی لایەنێک زۆر ئاسایییە ئەگەر باسەکە لە دەرەوەی ویکیپیدیاش بکرێ، جا لەگەڵ ھەر لایەنێک بێت؛ ئەوە نەک بۆ ئەو بابەتە بەڵکوو بۆ گشت بابەتێک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٠٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەوەی گرنگە باسی بکەم لیژنەی ناوبژی بەتەنیا ملکەچی سیاسەتەکانی لیژنەکە نین بەڵکوو سیاسەتە گشتییەکانی ویکیپیدیاش: بەپێی [[:en:WP:consensus]]: *:::::::::"Consensus is reached through on-wiki discussion or by editing. Discussions elsewhere are not taken into account. In some cases, such off-wiki communication may generate suspicion and mistrust." *:::::::::لە [[:en:WP:ARBPOL]] باسکراوە کە کاری لیژنەی ناوبژی ئەوە نییە حکوومەتی سێبەر بەڕێوەبەرن، هەموو بەڵگە و وۆرکشۆپ و وتووێژێک سەبارەت بە بەشداربووان '''ئەبێت''' بە ئاشکرا و لە ناوخۆی ویکیپیدیا هەبێ. تەنیا ئەو شتانەی ئەبێ بە نهێنی بێ داتای حەساسە، بۆ نموونە مەعلووماتی ئایپی و چێکیووزەر، ئەو ناوەڕۆکانەی بڵاوکردنەوەیان عەقدە ئەخلاقییەکەی بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسی ئەشکێنێت کە ئەبێ واژووی بکەی، یان هەر مەترسییەکی ڕاستەقینە کە ئەکەوێت بکەوێتە سەر بەکارهێنەر لە دەرەوەی ویکی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٥:٤٩، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] هەر شتێکی پەیوەندیدار بووە بە ویکیپیدیاوە تائێستا لێرە باسی لێکراوە و دەکرێ. ھەروەھا هەر بڕیارێکیش کە دراوە و بدرێ ئەوە بەپێی یاساکانە و بە بەڵگە و بەستەرەوە دەسەلمێنرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::بەگشتی مەبەستم ئەوەیە لەلایەن لیژنەی ناوبژییەوە هەر بڕیارێک بدرێ ئەوە لێرە هەوڵی سەلماندنی بۆ دەدرێ و تەواوی پشتڕاست دەکرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کۆمەڵگە ئەبێت تەواوی ئەو وتووێژانە ئاگادار بن کە کاریگەری لە دەرەنجام ئەکات، نەک بەس بەستەر و بەڵگە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٦:٠٠، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ڕاستە، بەڵام پێویستە بزانن کە من لەگەڵ زۆربەی ئەندامانی ویکیپیدیا لە تێلێگرامدا پەیوەندیم ھەیە و ئەوەش پێش ئەو بابەتە دەستی پێکردووە و زۆرتر باسی پڕۆژەکانی وەک کۆمەڵە وتارەکان دەکەین. ئەو پەیوەندییە پێشتریش ھەبووە لە دیسکۆرد دا. بێگومان ئەگەر ئێوەش لە گرووپەکانی دیسکۆرد یان تێلێگرامدا بوونتان ھەبا پەیوەندیم پێوە دەگرتن و شتێکی تەواو ئاساییسە. ھیچ بڕیارێکیش لە دەرەوەی ویکیپیدیا لێرەدا شەرعییەتی نییە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٣، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سوپاس، ئاشکرایە ئەتەوێ شەفاف بیت و ئەمە جێگەی ڕێزە و پێشبینی کراوە لە لیژنەی ناوبژی. یەک پرسیاری ترم هەیە هیڤجا، لەکاتی ڕاپۆرتەکەی لەسەر خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی بەڕێوەبەرایەتی ساکوورا کە لە دیوەخان باسم کرد لێی، لە ساکوورات پرسی بۆچی هەژمارەکەمی پێشووتر بەربەست نەکردبوو ئەگەر بابەت شەڕە دەستکاری بوو (باسی بەربەستی یەک هەفتەکە ئەکەم) بەڵام کاتێک کە زانیاری کەسی منی بڵاو کردەوە لە پەڕەی لێدوانەکەی (وتووێژەکە ئێستاش ماوە)، کە پێیم وت سیاسەتی تایبەتێتی پێشێل کردووە، یەکسەر ئەو کاتە بەربەستی کردم. لەم بەینە تۆ هەوڵتدەدا کێشەکان چارەسەر کەیت، بەڵام هەرگیز لێت نەپرسی، بۆچی ڕێک دوای ئەوە بەربەستی هەژمارەکەمی کرد، باسی ئەوەت نەکرد کە کاتی بەربەستنەکە و پۆزشەکە بۆی یەک ناگرنەوە. ئەگەر کێشە شەڕە دەستکارییە، بۆچی هەر پێش ئەو بابەتە نەیکرد بە چەندین سەعات و لۆگی کاتی بلۆکەکەی ڕێک لەدوای دوا لێدوانی منە لەسەر پەڕگەکە لە پەڕەی وتووێژەکەی؟ هەستم کرد ئەم خوێندنەوە قووڵەت بۆی نەبوو، لەدوای وتووێژێکی ناشەفاف لە تێلەگرام، هەستم کرد بۆچوونت کاریگەری لایەنێکی لەسەر بووە و لێدوانەکە بە بەرژەوەندی ئەوان بوو لەجیاتی سەیرکردنی فاکتەکان. هیوادارم بە سنگێکی فراوان لێدوانەکەم وەرگریت و هەوڵ نادەم هێرش بکەمە سەرت یان هیچ شتێکی وا، تەنیا ئەمەوێ تێبگەم پێش دەنگدان. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٦:٢٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئاسایییە وتەکانت و بەپێی یاساکانی لیژنەی ناوبژی ڕەخنە جێگای ڕێزە. بەڵام ئەگەر تێبینیت کردبێ ھەر لە سەرەتاوە خۆم تێکەڵی بابەتی بەربەستنەکە نەکرد، چونکە نەک ئەودەمی و نە ئێستاش بە چاکی زانیاریم نییە لەبارەیدا! ئەگەر بیرت بێ جارێک تێبینیم کرد بەڵام کەموکوڕی ھەبوو و ھەر تێیدا باسی بەشێکی بەربەستنەکەم کردبوو! قسەی ئێمەش لە تێلێگرامدا لەسەر بەربەستنی ئێوە نەبوو بەڵکوو ھەر لەسەر دانان و لابردنی ئاڵاکە و وتووێژەکەی سەبارەت بەو باسە و ھەروەھا سنووردارکردنی دەستکاریی بەڕێزتان لە وتاری ھاوزایەندیخوازی بوو؛ بۆیە ئەو باسانەی دەرەوەی ویکیپیدیا ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئێرە نەبووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سوپاس بۆ لێدوانەکانت و ڕوونکردنەوەکانت هیڤجا. من سیقەت پێ دەکەم و دەنگت پێ دەدەم و هیوادارم ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی باش بەکاربێنی. هەڵبەت ئەوەش گرنگە کە لایەنی کەم بەشداربوویەک یان دووانی تریش هەبن لە پرۆژەکە زۆر باشترە، هەم ئەرک لەسەر تۆ کەم ئەکاتەوە، هەم پێویست ناکا بەتەنیا بەرپرسیارێتی هەر بڕیارێک بکەوێتە سەرت، و ڕووانگەی جیاوازیش ئەبێ لەکاتی بڕیاردان. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ بەرێزتان. تەواو ھاوڕام، لانیکەم لەو ڕەوشەی ئێستاماندا ئەندامانی لیژنەکە سێ کەس بن زۆر باش دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٥٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاو بەپێی [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی/ھەڵبژاردنەکان/٢٠٢٦#خشتەی کاتیی ھەڵبژاردن|قۆناغی چوارەمی ھەڵبژرادنەکە]]؛ دەبوو لە ٢٥ ھەتا ٢٧ی تەممووز ئەنجامی ئەو ھەڵبژاردنە یەکلایی بکرێتەوە. ئەگەر دەتوانی ئێستا ئەنجامەکە دیاری بکە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو مافی خۆتانە بەڵام لەبەر مەشغوولی ئاگام لێرە نەماوە، ئێستا سەیرێکی دەکەم : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) gfrkm2xu5fglybl9h7zyfcod9rfvts9 1613743 1613725 2026-07-31T12:06:04Z Sakura emad 42467 /* Hivja */ کرا 1613743 wikitext text/x-wiki == Hivja == {{atopg |result = بەپێی ئەوەی [[ویکیپیدیا:لیژنەی_ناوبژی/ھەڵبژاردنەکان/٢٠٢٦#خشتەی_کاتیی_ھەڵبژاردن|مەرجەکانی پاڵاوتنی]] تێدایە و ماوەی پێویستی خۆی تێپەڕاندووە و یەکدەنگی تەواو ھەیە بۆ ھەڵبژاردنی ھێڤجا - ئەھریر وەک ئەندام بۆ لێژنەی ناوبژی، ئەوا ئەم پاڵاوتنە بە سەرکەوتوو دادەخەم {{کرا|پیرۆزە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٠٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)}} | status = ئەنجام}} وردەکارییەکانی ھەژماری بەکارھێنەر {{User23|Hivja}}. ڕێکەوتی خۆپاڵاوتن: [[٣٠ی حوزەیران]]ی [[٢٠٢٦]]، سەعات ‏٠١:٥٤ ([[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|کگھ]]) {{وب|Sakura emad}} {{وب|Épine}} {{وب|Tessla}} {{وب|-Haryad}} {{وب|Zemen}} {{وب|Kushared}} {{وب|Pirehelokan}} سڵاو بۆ ھەموو ئەوانەی ئاگاداری ئەو پرۆسەی خۆنووسینەی منن. ھەر وەک ئاگادارن من ماوەیەکی زۆرە لە ویکیپیدیا بەشداری دەکەم و تا ئاستێکی بەرچاو شارەزاییم لە بابەتەکان ھەیە و ھەموو کات لە وتووێژ و ناکۆکییەکانی ویکیپیدیای کوردیدا ھەوڵی بێلایەنبوون دەدەم، لانیکەم ھەوڵی خۆم دەدەم :) ھەروەھا دەتوانن سەیری بەشدارییەکانم بکەن بۆ ئەوەی دەرکەوێ شایەنم یان نا، ھەر پرسیارێکیش ھەبوو لە خزمەتدام. ھەروەھا بەپێی یاسای خۆنووسین ناچارم ھەموو ئەو ھەژمارانەی پێشتر ھەمبوون بیانخەمە ڕوو، من لە ٢٠٢٠دا بە ھەژماری ئەهریر بەشداریم لێرە دەست پێکرد و سەرجەم بەو دوو ھەژمارەمەوە سەرووی سی هەزار دەستکاریم هەبووە؛ ھەروەھا نیوەی ئەدمینەکانیش ئاگاداری ئەو بابەتن، هۆکاری بەشدارینەکردنی دووبارەشم بە ھەژماری پێشوو ئەوە بوو کە ڕەمزەکەم لەبیر کردبوو و حەزیشم نەکرد بە ئیمەیڵ بیگەڕێنمەوە. ئێستا داوا دەکەم ئەو مافەم بۆ ماوەی سێ ساڵ تاوەکوو تەممووزی ٢٠٢٩ پێ بدرێ (دەبێ بەپێی یاسا دەنگی لەگەڵەکان سەرووی ٦٠٪ بێ بۆ ئەمە) و ئینشاڵڵا ئەگەر تەمەن بەردەوام بوو تا ئەو کات خزمەتی ویکیپیدیای کوردی بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٥٤، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!--دەستکاری سەروو ئەم خەتەوە مەکە. لە خوار ئەم خەتەوە خۆت بناسێنە.--> === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}} بێ گومان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٤:١٢، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} سەرکەوتوو بیت [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٥:١٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} پێویستمان بە لێژنەی ناوبژی ئەبێت [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٢٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بەپێی وتووێژەکانی خوارەوە، ئەوەی لە هیڤجام بینیوە بەشداربوویەکی باشە و ئەیەوێت کارەکان بە ڕاستی بکات و ڕێز و شکۆی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەکە بەرز ڕابگرێت. لەگەڵ ئەوەی پێم وایە دەبێت باشتر شەرەزای سیاسەتەکان و ڕێساکان بێ، پێم وانییە هیچ کام لە ئێمە بە بەڕێوەبەرەکانیشەوە هەموو سیاسەتەکان بە بەردەوامی لە یادمان بێت، هەر بۆیە گرنگە یەکتری ڕاست بکەینەوە و بەڕاستی گوێ لە یەکتری بگرین. هیواخوازم هیڤجا بەشداری بکات لە سەپاندنی ڕێز بەسەر ئەو پایایانەی ویکیپیدیای گەیاندووە بەو ڕێژەی ئێستا، گرنگترینیان بۆ من سانسۆرنەکرانی ویکیپیدیا.--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٤٩، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === <!--پێش دانانی لێدوان، * {{لێدوان}} دابنێ. ئەگەر دەنگی لەگەڵ و دژت دانا، نابێت بەبێ ھۆکار دایاننێیت چوونکە بەتاڵ ئەبنەوە.--> هەموومان دەتناسین بەکارهێنەرێکی دڵسۆزیت، بەڵام شتێک هەیە حەز دەکەم لەخۆتەوە دڵنیاییەکەی وەربگرم. * دەزانیت کە نابێت بەهۆی هەست و عاتیفەوە بڕیارەکانت بشاریتەوە، وە بەڕێوەبەرەکانیش وەک بەکارهێنەرەکان سەیر بکەیت، وە یاساکانی ویکیپیدیا لێرەدا پێویستن بزانرێن؟! سپاس بۆ وەڵامدانەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٣، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ویکییەکەمان بچووکە و بە گشتی بیست بەکارهێنەری کارای هەیە. بۆیە بە بڕوام پێویست بەمە ناکات. هەر برووکراسییەکە قورستر دەکات. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:٤٠، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) * ئایا سیاسەتی تایبەتێتی ویکیمیدیات واژوو کردووە و بە تەواوی سیاسەتەکانی لیژنەی ناوبژیت خوێندووەتەوە؟ هەوڵ ئەدەی بەردەوام لە دۆزینەوەی compromise بیت لەکاتی ناکۆکی نێوان بەکارهێنەران؟ ئەو وتووێژە گەرمانەی کە هەن، دەزانی دەبێ لە ویکیپیدیا بمێننەوە نەک دەرەوەی ویکی تاکوو هەمووان بتوانن بەشدار بن و هەوڵ ئەدەیت بە بەردەوامی بەم شێوەیە بیهێڵیتەوە؟--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٢:٥٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] زۆر سپاس بۆ ئێوە، بەڵێ بەپێی پێویست یاساکان دەزانم و لە کاتی بڕیارداندا ھەر ھەست و سۆزێک ھەبێ بەلای دەنێم و بەپێی ڕێساکان دەجووڵێمەوە؛ بەڵام ئەوەش بەو مانایە نییە کە ئامانجم لە جیاتی بەرەو پێشبردنی پرۆژەکە ببێتە ڕەنجاندن و ساردکرنەوەی بەکارھێنەران! @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] یاساکانی لیژنەی ناوبژیم لە ویکیپیدیای خۆمان خوێندووەتەوە و سەیری ویکیپیدیاکانی ترم نەکردووە، بەڵام بێگومان دەیکەم و ھەوڵی وەرگێڕانیشیان دەدەم بۆ ئەوەی لێرەش بنووسرێن! بێگومان ئامانج ھەر چارەسەرکردنی کێشە بەردەوامەکان و نزیککردنەوەی لایەنەکان لە یەکتری دەبێت نەک بڕیاردان وەک بەڕێوەبەرێک یان قووڵکردنەوەی کێشەکان. پێم وایە ئاسایییە کەسێک بیھەوێ لە دەرەوەی ویکیپیدیا و بەنھێنی قسەم لەگەڵ بکات، بەڵام ئەوەی گرینگە ھەر بڕیارێک لێرە بدرێت پێویستە بە تێگەیشتن لە تەواوی بابەتەکە و ھەروەھا سەلماندن بە بەڵگە و بەستەرە! قسەکردن لە دەروەی ویکیپیدیاش ھەر بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە بابەتەکەیە لە ڕوانگەی لایەنی بەرامبەرەوە و ھیچ کاریگەرییەکیشی لێرە نابێت. ئەگەر یاساکان پێچەوانەی ئەوەیە تکایە بەستەری ئەوەم بۆ بنێرە تاوەکوو بیخوێنمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٠، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە پرۆسەی لیژنەی ناوبژی، transparency زۆر گرنگە. ئەبێت کۆمەڵگە ئاگادار بن چ شتێک کاریگەری لە بڕیاردانی ئەندامانی لیژنەکە ئەدات. مەگەر بابەتێک کە زۆر حەساس بێت (مەترسی ژیان، هتد. کە سوپاسگوزارانە لەم ویکییە نییە) نابێت ببرێنە دەرەوەی ویکیپیدیا. هەندێک زانیاریش هەیە کە بە نهێنی ئەبێ شەیریان بکەی، ئەمە کاری oversightە لە پرۆژەکانی میدیاویکی، نەوەک لیژنەی ناوبژی. ڕات چییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٦، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:::لایەکی گرنگی تر ئەوەیە: ئەو لایەنانەی قسەیان لەسەر ئەکرێت، هەمیشە ئەبێت توانای ئەوەیان هەبێت دیفاع لە خۆیان بکەن. بە بردنە دەرەوەی وتووێژ، ئەم توانایانە نادادپەروەرانە لە بەشداربووان دەسەنینەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٢٣:١٩، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەگەر ئیزن بدەیت سەرەتا بچمە ویکیپیدیای ئینگلیزی و لەوێ یاساکان بە ئینگلیزی بخوێنمەوە و دواتر وەڵامتان دەدەمەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢١، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئایا دەتوانن لە شوێنێکی دەرەوەی ویکیپدیا قسە بکەن؟ چەند پرسیار هەن کە ناکرێ لێرە بینووسم، ئەگەر دەتوانن لە شوێنێکی تر قسە بکەن تکایە پێم بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٣، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بێگوومان، ئیمەلێکتان بۆ بکەم؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ٠٠:١٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس، ئەگەر ڕێگای ھەبێ من ئیمەیڵەکەتان بۆ بنێرم :) لە کوێوە بتاندۆزمەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٦، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئێستا [[:en:Wikipedia:Arbitration/Policy|ئێرەم]] بە وردی خوێندەوە، لە ھیچ جێگایەکدا نەھاتووە بڵێ وتووێژ لە دەرەوەی ویکیپیدیادا قەدەغەیە و تەنانەت وتراوە بڕیاردانیش لە ھەندێک کاتدا دەتوانێت لە دەرەوەی ویکیپیدیادا بدرێ بە مەرجێک گشت لایەنەکان لێی ئاگادار بن! بۆیە بەھۆی بابەتی ئەمنی و پاراستنی نھێنی لایەنێک زۆر ئاسایییە ئەگەر باسەکە لە دەرەوەی ویکیپیدیاش بکرێ، جا لەگەڵ ھەر لایەنێک بێت؛ ئەوە نەک بۆ ئەو بابەتە بەڵکوو بۆ گشت بابەتێک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٠٥، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەوەی گرنگە باسی بکەم لیژنەی ناوبژی بەتەنیا ملکەچی سیاسەتەکانی لیژنەکە نین بەڵکوو سیاسەتە گشتییەکانی ویکیپیدیاش: بەپێی [[:en:WP:consensus]]: *:::::::::"Consensus is reached through on-wiki discussion or by editing. Discussions elsewhere are not taken into account. In some cases, such off-wiki communication may generate suspicion and mistrust." *:::::::::لە [[:en:WP:ARBPOL]] باسکراوە کە کاری لیژنەی ناوبژی ئەوە نییە حکوومەتی سێبەر بەڕێوەبەرن، هەموو بەڵگە و وۆرکشۆپ و وتووێژێک سەبارەت بە بەشداربووان '''ئەبێت''' بە ئاشکرا و لە ناوخۆی ویکیپیدیا هەبێ. تەنیا ئەو شتانەی ئەبێ بە نهێنی بێ داتای حەساسە، بۆ نموونە مەعلووماتی ئایپی و چێکیووزەر، ئەو ناوەڕۆکانەی بڵاوکردنەوەیان عەقدە ئەخلاقییەکەی بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسی ئەشکێنێت کە ئەبێ واژووی بکەی، یان هەر مەترسییەکی ڕاستەقینە کە ئەکەوێت بکەوێتە سەر بەکارهێنەر لە دەرەوەی ویکی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٥:٤٩، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] هەر شتێکی پەیوەندیدار بووە بە ویکیپیدیاوە تائێستا لێرە باسی لێکراوە و دەکرێ. ھەروەھا هەر بڕیارێکیش کە دراوە و بدرێ ئەوە بەپێی یاساکانە و بە بەڵگە و بەستەرەوە دەسەلمێنرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::بەگشتی مەبەستم ئەوەیە لەلایەن لیژنەی ناوبژییەوە هەر بڕیارێک بدرێ ئەوە لێرە هەوڵی سەلماندنی بۆ دەدرێ و تەواوی پشتڕاست دەکرێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کۆمەڵگە ئەبێت تەواوی ئەو وتووێژانە ئاگادار بن کە کاریگەری لە دەرەنجام ئەکات، نەک بەس بەستەر و بەڵگە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٦:٠٠، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ڕاستە، بەڵام پێویستە بزانن کە من لەگەڵ زۆربەی ئەندامانی ویکیپیدیا لە تێلێگرامدا پەیوەندیم ھەیە و ئەوەش پێش ئەو بابەتە دەستی پێکردووە و زۆرتر باسی پڕۆژەکانی وەک کۆمەڵە وتارەکان دەکەین. ئەو پەیوەندییە پێشتریش ھەبووە لە دیسکۆرد دا. بێگومان ئەگەر ئێوەش لە گرووپەکانی دیسکۆرد یان تێلێگرامدا بوونتان ھەبا پەیوەندیم پێوە دەگرتن و شتێکی تەواو ئاساییسە. ھیچ بڕیارێکیش لە دەرەوەی ویکیپیدیا لێرەدا شەرعییەتی نییە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٣، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سوپاس، ئاشکرایە ئەتەوێ شەفاف بیت و ئەمە جێگەی ڕێزە و پێشبینی کراوە لە لیژنەی ناوبژی. یەک پرسیاری ترم هەیە هیڤجا، لەکاتی ڕاپۆرتەکەی لەسەر خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی بەڕێوەبەرایەتی ساکوورا کە لە دیوەخان باسم کرد لێی، لە ساکوورات پرسی بۆچی هەژمارەکەمی پێشووتر بەربەست نەکردبوو ئەگەر بابەت شەڕە دەستکاری بوو (باسی بەربەستی یەک هەفتەکە ئەکەم) بەڵام کاتێک کە زانیاری کەسی منی بڵاو کردەوە لە پەڕەی لێدوانەکەی (وتووێژەکە ئێستاش ماوە)، کە پێیم وت سیاسەتی تایبەتێتی پێشێل کردووە، یەکسەر ئەو کاتە بەربەستی کردم. لەم بەینە تۆ هەوڵتدەدا کێشەکان چارەسەر کەیت، بەڵام هەرگیز لێت نەپرسی، بۆچی ڕێک دوای ئەوە بەربەستی هەژمارەکەمی کرد، باسی ئەوەت نەکرد کە کاتی بەربەستنەکە و پۆزشەکە بۆی یەک ناگرنەوە. ئەگەر کێشە شەڕە دەستکارییە، بۆچی هەر پێش ئەو بابەتە نەیکرد بە چەندین سەعات و لۆگی کاتی بلۆکەکەی ڕێک لەدوای دوا لێدوانی منە لەسەر پەڕگەکە لە پەڕەی وتووێژەکەی؟ هەستم کرد ئەم خوێندنەوە قووڵەت بۆی نەبوو، لەدوای وتووێژێکی ناشەفاف لە تێلەگرام، هەستم کرد بۆچوونت کاریگەری لایەنێکی لەسەر بووە و لێدوانەکە بە بەرژەوەندی ئەوان بوو لەجیاتی سەیرکردنی فاکتەکان. هیوادارم بە سنگێکی فراوان لێدوانەکەم وەرگریت و هەوڵ نادەم هێرش بکەمە سەرت یان هیچ شتێکی وا، تەنیا ئەمەوێ تێبگەم پێش دەنگدان. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٦:٢٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئاسایییە وتەکانت و بەپێی یاساکانی لیژنەی ناوبژی ڕەخنە جێگای ڕێزە. بەڵام ئەگەر تێبینیت کردبێ ھەر لە سەرەتاوە خۆم تێکەڵی بابەتی بەربەستنەکە نەکرد، چونکە نەک ئەودەمی و نە ئێستاش بە چاکی زانیاریم نییە لەبارەیدا! ئەگەر بیرت بێ جارێک تێبینیم کرد بەڵام کەموکوڕی ھەبوو و ھەر تێیدا باسی بەشێکی بەربەستنەکەم کردبوو! قسەی ئێمەش لە تێلێگرامدا لەسەر بەربەستنی ئێوە نەبوو بەڵکوو ھەر لەسەر دانان و لابردنی ئاڵاکە و وتووێژەکەی سەبارەت بەو باسە و ھەروەھا سنووردارکردنی دەستکاریی بەڕێزتان لە وتاری ھاوزایەندیخوازی بوو؛ بۆیە ئەو باسانەی دەرەوەی ویکیپیدیا ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئێرە نەبووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٧، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سوپاس بۆ لێدوانەکانت و ڕوونکردنەوەکانت هیڤجا. من سیقەت پێ دەکەم و دەنگت پێ دەدەم و هیوادارم ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی باش بەکاربێنی. هەڵبەت ئەوەش گرنگە کە لایەنی کەم بەشداربوویەک یان دووانی تریش هەبن لە پرۆژەکە زۆر باشترە، هەم ئەرک لەسەر تۆ کەم ئەکاتەوە، هەم پێویست ناکا بەتەنیا بەرپرسیارێتی هەر بڕیارێک بکەوێتە سەرت، و ڕووانگەی جیاوازیش ئەبێ لەکاتی بڕیاردان. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٧:٤٤، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاس بۆ بەرێزتان. تەواو ھاوڕام، لانیکەم لەو ڕەوشەی ئێستاماندا ئەندامانی لیژنەکە سێ کەس بن زۆر باش دەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٥٨، ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاو بەپێی [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی/ھەڵبژاردنەکان/٢٠٢٦#خشتەی کاتیی ھەڵبژاردن|قۆناغی چوارەمی ھەڵبژرادنەکە]]؛ دەبوو لە ٢٥ ھەتا ٢٧ی تەممووز ئەنجامی ئەو ھەڵبژاردنە یەکلایی بکرێتەوە. ئەگەر دەتوانی ئێستا ئەنجامەکە دیاری بکە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:::::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو مافی خۆتانە بەڵام لەبەر مەشغوولی ئاگام لێرە نەماوە، ئێستا سەیرێکی دەکەم : ) [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٥٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} qv8he9hfdym9ueaq0340r23w3cdm5ox 0 297218 1613761 1596178 2026-07-31T12:14:39Z Sakura emad 42467 Sakura emad پەڕەی [[پاسکیلسواریی گواستنەوە]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[گواستنەوە لەڕێگەی پاسکیلسواری]]: بەکوردیکردن 1596178 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Ciclismo_en_Amsterdam.jpg|وێنۆک|پاسکیلسواری لە ئەمستردام]] '''پاسکیلسواریی گواستنەوە''' ھەر جۆرە [[دووچەرخەسواری|پاسکیلسوارییەک]] دەگرێتەوە کە تەنیا وەک ھۆکارێکی [[گواستنەوە]] ئەنجام بدرێت، نەک وەک وەرزش یان چالاکییەکی کات بەسەربردن. ئەمە شێوازە ڕەسەنەکە و باوترین جۆری پاسکیلسوارییە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herlihy|یەکەم=David|ناونیشان=https://archive.org/details/bicyclehistory0000herl/page/2|سەردێڕ=Bicycle: the History|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press|چاپەمەنی زانکۆی یەیڵ]]|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٣٠٠-١٠٤١٨-٩|پەڕەکان=[https://archive.org/details/bicyclehistory٠٠٠٠herl/page/٢ ٢]|بەستەری نووسەر=David V. Herlihy}}</ref> '''جووڵەی پاسکیلسواری''' یەکێکە لە جۆرە جیاوازەکانی گواستنەوەی تایبەت و بەشێکی سەرەکییە لە جووڵەی تاکەکەسی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Urban cycling}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 15jkmoawv8f2uhcknizyc4rf4h2l97q 1613763 1613761 2026-07-31T12:14:59Z Sakura emad 42467 بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1613763 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Ciclismo_en_Amsterdam.jpg|وێنۆک|پاسکیلسواری لە ئەمستردام]] '''گواستنەوە لەڕێگەی پاسکیلسواری''' ھەر جۆرە [[دووچەرخەسواری|پاسکیلسوارییەک]] دەگرێتەوە کە تەنیا وەک ھۆکارێکی [[گواستنەوە]] ئەنجام بدرێت، نەک وەک وەرزش یان چالاکییەکی کات بەسەربردن. ئەمە شێوازە ڕەسەنەکە و باوترین جۆری پاسکیلسوارییە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herlihy|یەکەم=David|ناونیشان=https://archive.org/details/bicyclehistory0000herl/page/2|سەردێڕ=Bicycle: the History|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press|چاپەمەنی زانکۆی یەیڵ]]|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٣٠٠-١٠٤١٨-٩|پەڕەکان=[https://archive.org/details/bicyclehistory٠٠٠٠herl/page/٢ ٢]|بەستەری نووسەر=David V. Herlihy}}</ref> '''جووڵەی پاسکیلسواری''' یەکێکە لە جۆرە جیاوازەکانی گواستنەوەی تایبەت و بەشێکی سەرەکییە لە جووڵەی تاکەکەسی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Urban cycling}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} qp404tt1r10lnnsidrms8jzg6rl7a3p 1 297219 1613762 1595772 2026-07-31T12:14:39Z Sakura emad 42467 Sakura emad پەڕەی [[وتووێژ:پاسکیلسواریی گواستنەوە]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[وتووێژ:گواستنەوە لەڕێگەی پاسکیلسواری]]: بەکوردیکردن 1595772 wikitext text/x-wiki == ناو == ناوێکی باشترم نەبوو، گەر باستر هەبوو بیگوازنەوە یان پێم بڵێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٣٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) dqqbjp8z57dm0pyd6rml031znjuh31o 0 297221 1613726 1613723 2026-07-31T12:00:35Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613726 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''واڵتەر ئەندروو شیووهارت''' (١٨ی ئازاری ١٨٩١ – ١١ی ئازاری ١٩٦٧) فیزیکزان، ئەندازیار و ئامارزانێکی ئەمریکی بوو. ئەو ھەندێک جار بە بنیاتنەری کۆنتڕۆڵی کوالێتیی ئاماری دەناسرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Saleh |یەکەم=J.H. |دوایین٢=Marais |یەکەم٢=K. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=Highlights from the early (and pre-) history of reliability engineering |ناونیشان=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0951832005000402 |journal=Reliability Engineering & System Safety |زمان=en |بەرگ=٩١|issue=2 |پەڕەکان=٢٤٩–٢٥٦|doi=10.1016/j.ress.2005.01.003 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و داھێنەری چارتی شووهارت و [[چەرخی PDCA|چەرخی شووهارت]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bradford |یەکەم=Phillip G. |دوایین٢=Miranti |یەکەم٢=Paul J. |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Information in an Industrial Culture: Walter A. Shewhart and the Evolution of the Control Chart, 1917–1954 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/26855119 |journal=Information & Culture |بەرگ=٥٤|issue=2 |پەڕەکان=١٧٩–٢١٩|issn=2164-8034}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مردووانی ١٩٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 1pjq9tvvhzqvmjt9g26i8nhlnayz9vi 1613829 1613726 2026-07-31T17:22:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئامار|ئامار]] و [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1613829 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''واڵتەر ئەندروو شیووهارت''' (١٨ی ئازاری ١٨٩١ – ١١ی ئازاری ١٩٦٧) فیزیکزان، ئەندازیار و ئامارزانێکی ئەمریکی بوو. ئەو ھەندێک جار بە بنیاتنەری کۆنتڕۆڵی کوالێتیی ئاماری دەناسرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Saleh |یەکەم=J.H. |دوایین٢=Marais |یەکەم٢=K. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=Highlights from the early (and pre-) history of reliability engineering |ناونیشان=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0951832005000402 |journal=Reliability Engineering & System Safety |زمان=en |بەرگ=٩١|issue=2 |پەڕەکان=٢٤٩–٢٥٦|doi=10.1016/j.ress.2005.01.003 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و داھێنەری چارتی شووهارت و [[چەرخی PDCA|چەرخی شووهارت]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bradford |یەکەم=Phillip G. |دوایین٢=Miranti |یەکەم٢=Paul J. |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Information in an Industrial Culture: Walter A. Shewhart and the Evolution of the Control Chart, 1917–1954 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/26855119 |journal=Information & Culture |بەرگ=٥٤|issue=2 |پەڕەکان=١٧٩–٢١٩|issn=2164-8034}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئامار|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:مردووانی ١٩٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 3dn57x87jufclau80fbmmpqxwic3ft5 1613842 1613829 2026-07-31T20:00:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1613842 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''واڵتەر ئەندروو شیووهارت''' (١٨ی ئازاری ١٨٩١ – ١١ی ئازاری ١٩٦٧) فیزیکزان، ئەندازیار و ئامارزانێکی ئەمریکی بوو. ئەو ھەندێک جار بە بنیاتنەری کۆنتڕۆڵی کوالێتیی ئاماری دەناسرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Saleh |یەکەم=J.H. |دوایین٢=Marais |یەکەم٢=K. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=Highlights from the early (and pre-) history of reliability engineering |ناونیشان=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0951832005000402 |journal=Reliability Engineering & System Safety |زمان=en |بەرگ=٩١|issue=2 |پەڕەکان=٢٤٩–٢٥٦|doi=10.1016/j.ress.2005.01.003 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و داھێنەری چارتی شووهارت و [[چەرخی PDCA|چەرخی شووهارت]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Bradford |یەکەم=Phillip G. |دوایین٢=Miranti |یەکەم٢=Paul J. |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Information in an Industrial Culture: Walter A. Shewhart and the Evolution of the Control Chart, 1917–1954 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/26855119 |journal=Information & Culture |بەرگ=٥٤|issue=2 |پەڕەکان=١٧٩–٢١٩|issn=2164-8034}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئامار|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:مردووانی ١٩٦٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jpva0ni2wm6dz2r8v0hpdmfdu3nymn0 0 297779 1613784 1600512 2026-07-31T13:46:33Z Kawanii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 1613784 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتیی ئایینی|religion=[[ئیسلام]]|name=حەووا|native_name=حَوَّاءٌ <br> [[حەوا]]|native_name_lang=ar|image=[[File:Istanbul, Topkapı Palace Museum MS Revan Köşkü 1536 fol 16v Adam and Hawwa, Iblis, and Ridwan.png|250px]]|caption=وێنایەکی ئیسلامیی حەوا کە دانیشتووە لە تەنیشت ئادەم لە باخەکە|spouse=[[ئادەم لە ئیسلامدا|ئادەم]]|children=[[قابیل و ھابیل لە ئیسلامدا|قابیل و ھابیل]]، [[شەیس]]، [[عەناق (کچی ئادەم)|عەناق]]|known_for=*یەکەم ئافرەت *دایکی مرۆڤایەتی}}'''حەوا''' ({{Langx|ar|حَوَّاءٌ}}؛ <small>خوێندنەوە:</small> '''حەوواء''')، لە دینناسیی ئیسلامیدا، یەکەم ژن بووە لەسەر زەوی. ڕۆڵی حەوا وەک «دایکی مرۆڤایەتی» لەلایەن موسڵمانانەوە بە ڕێزەوە سەیری دەکرێت.<ref>''Historical Dictionary of Prophets in Islam and Judaism'', Wheeler, ''Adam and Eve''</ref> بەپێی [[بیروباوەڕی ئیسلامی]] حەوا لەگەڵ [[ئادەم لە ئیسلامدا|ئادەم]] دروستبووە و لەلایەن خوداوە زیندوو بووەتەوە. خودا حەوای لەگەڵ ئادەم لە باخچەیەکی بەھەشتدا دانا. دوای ئەوەی حەوا و ئادەم گوناھیان کرد بە خواردن لە بەری درەختی قەدەغەکراو (داری نەمری) دوای ئەوەی خودا قەدەغەی کرد لێیان، بەھەشتی بۆ ڕەتکرایەوە و ڕەوانەی خوارەوە کرا بۆ ئەوەی لەسەر زەوی بژی. ''[[چیرۆکی پێغەمبەران لە ئیسلامدا|چیڕۆکی پێغەمبەران]]'' ({{Langx|ar|قِصَصُ الأَنْبِیَاءِ}}) دەشڵێت کە ئادەم و حەوا کاتێک لە بەھەشت دەرکران، لە دوورەوە دەرکرانە خوارەوە و لە کۆتاییدا لە [[کێوی عەرەفە|چیای عەرەفات]] یەکتریان بینییەوە. مرۆڤایەتی لە حەوا و ئادەمەوە فێری چاندن، دروێنەکردن، نانکردن، تەوبەکردن بوو. چیرۆکی قورئانیی حەوا ھەم وەک وشەیی و ھەم وەک پەند و نموونەیەکیش بۆ پەیوەندیی مرۆڤ بەرامبەر بە خودا سەیر دەکرێت. مەرج نییە ئیسلام و موسڵمانان پابەند بن بە بیروباوەڕی [[گەنجی دروستکردنی زەوی|گەنجێتیی دروستکردنی زەوی]] واتا تەمەنی زەوی ٦،٠٠٠ بۆ ١٠،٠٠٠ ساڵێک بێت، بەڵکوو زۆربەی موسڵمانان پێیان وایە ژیان لەسەر زەوی پێش ئادەم و حەواش ھەبووە و زەوی پێش ئادەم و حەواش بوونی ھەبووە. == گێڕانەوەی قورئانی == [[پەڕگە:Adam_and_Hawwa_being_expelled_from_Paradise.jpg|وێنۆک|280x280پیکسڵ|تابلۆیەک کە ئادەم و حەوا وێنا دەکات کاتێک بەڕووتی لە باخەکە دەردەکرێن.]] ھاوسەری ئادەم (حەوا) لە [[قورئان|قورئاندا]] لە زۆر لە ئایەتەکانی قورئاندا باسی لێوە دەکرێت؛ لە سوورەتی [[سووڕەتی بەقەرە|بەقەرە]]:<blockquote>{{قورئان|٢|٣٠-٣٩}}</blockquote>لە سوورەتی [[سووڕەتی ئەعراف|ئەعراف]]:<blockquote>{{قورئان|٧|١١-٢٥}}</blockquote>لە سوورەتی [[سووڕەتی حیجر|حیجر]]:<blockquote>{{قورئان|١٥|٢٦-٤٢}}</blockquote>لە سوورەتی [[سووڕەتی ئیسرا|ئیسرا]]:<blockquote>{{قورئان|١٧|٦١-٦٥}}</blockquote>لە سوورەتی [[سووڕەتی کەھف|کەھف]]:<blockquote>{{قورئان|١٨|٥٠-٥١}}</blockquote>لە سوورەتی [[سووڕەتی تاھا|تاھا]]:<blockquote>{{قورئان|٢٠|١١٠-١٢٤}}</blockquote>بەڵام ناوی «حەوا» ({{بە عەرەبی|حَوَّاءٌ}}) ھەرگیز لە قورئاندا دانەبەزیوە و بەکارنەھاتووە. حەوا تەنھا لە [[فەرموودە|فەرموودەدا]] بەناو ناوی ھاتووە.<ref>Beyond The Exotic: Women's Histories In Islamic Societies – Page 9, Amira El Azhary Sonbol – 2005</ref> باسەکانی ئادەم و حەوا لە دەقە ئیسلامییەکان، کە قورئان و کتێبەکانی [[سوننەت (ئیسلام)|سوننەت]] لەخۆدەگرن، ھاوشێوەن بەڵام جیاوازن لەگەڵ ئەوانەی [[تەورات]] و [[کتێبی پیرۆز]]. قورئان باسێک دەگێڕێتەوە کە تێیدا خودا «یەک ڕۆحی دروستکردووە و ھاوسەرەکەیشی لێ دروستکردووە و ژن و پیاوی زۆری لە ھەردووکیان بڵاوکردووەتەوە»؛ {{قورئان|٤|١}}، وە فەرموودەگەلێکیش ھەن بە ھەمان شێوە پشتگیری لەوە دەکەن و پشتگیری لە دروستکردنی ژن دەکەن «لە بڕبڕەی پشت»ـەوە ([[سەحیحی بوخاری]]: ٤:٥٥:٥٤٨، سەحیحی بوخاری: ٧:٦٢:١١٤، [[سەحیحی موسلیم]]: ٨:٣٤٦٧، سەحیحی موسلیم: ٨:٣٤٦٨). حەوا تاوانبار ناکرێت کە ئادەمی ڕاکێشاوە بۆ خواردنی میوەی قەدەغەکراو (ھەروەھا چەمکی [[گوناھی ڕەسەن|گوناھی ڕەسەنیش]] نییە).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Engineer|یەکەم=Asghar|سەردێڕ=Islam in Post-Modern World|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Hope India Publications|ژپنک=٩٧٨٨١٧٨٧١١٥٤٦}}</ref> بە پێچەوانەوە قورئان ئاماژە بەوە دەکات کە «لێیان خواردووە» و ھەردووکیان تاوانبار بوون لەو سەرپێچییە؛ {{قورئان|٢٠|١٢٠-١٢٤}}. فەرموودەکانی دواتر ھەن (کە [[ئەبوو ھورەیرە]] گێڕاویەتییەوە) کە بە حیساب پێیان وایە پێغەمبەر [[محەممەد]] حەوا وەک کۆی خیانەتی مێینە دیاری دەکات؛ «بە پێی گێڕانەوەی ئەبوو ھورەیرە: پێغەمبەر محەممەد فەرموویەتی: ئەگەر [[بەنی ئیسرائیل]] نەبووایە گۆشت خراپ نەدەبوو؛ وە ئەگەر حەوا نەبووایە، ھیچ ژنێک خیانەتی لە مێردەکەی نەدەکرد» (سەحیحی بوخاری، فەرموودەی ٦١١، بەرگی ٥٥). وەرگێڕانێکی ھاوشێوە لە سەحیحی موسلیمدا دەبینرێت، «بە پێی ئەبوو ھورەیرە: پێغەمبەر محەممەد فەرموویەتی: ئەگەر حەوا نەبووایە، ژن ھەرگیز ناپاکیی بەرامبەر بە مێردەکەی نەدەکرد». (فەرموودەی ٣٤٧١، بەرگی ھەشتەم). == سەرچاوەکان == <references /> === کتێبنامە === * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds|یەکەم=Gabriel Said|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VFNPtAEACAAJ|سەردێڕ=The Qurʾān and the Bible: Text and Commentary|بڵاوکەرەوە=Yale University Press|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٨١٣٢-٦|بەستەری نووسەر=Gabriel Said Reynolds|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|قورئان|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Eve in Islam}} [[پۆل:ئادەم و حەوا]] 1wjp22e4oitnzmghu0cmipiu0ra0xnx 0 297843 1613961 1611982 2026-08-01T08:32:33Z ~2026-42420-53 78149 /* خان و کاروانسەراکانى هەولێر (هوتێل و کۆمەڵگەى بازرگانى جاران) */ 1613961 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر|ناو=عەبدوڵڵا ناڵبەند{{ھن}}Abdullah Nalbend|سەردێڕ=عەبدوڵڵا ناڵبەند|ناوی کاتی لەدایکبوون=|شوێنی لەدایکبوون=[[هەولێر]]|شوێنی مردن=[[هەولێر]]|شوێنی ناشتن=[[گۆڕستانى نێو بازاڕى هەولێر]]|پیشە=خاوەنکار، خانچی، خاوەن هۆتێل|ڕەگەزنامە=[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|سەردەم=[[عوسمانی]]، [[ئینگلیز]] ، [[شانشینی عێراق]]|منداڵەکان=جمعە عەبدوڵڵا قۆجە (جمعە عەبدوڵڵا ناڵبەند)|شوێنی گۆڕ=گۆڕستانى نێو بازاڕى هەولێر|ناوی خۆماڵی=عەبدوڵڵا قۆجە|وێنە=Karwansaraa.png|نازناو=[[عەبدوڵڵا ناڵبەند]]|نەوەکانى=مام واحید، حاجى حەمید، مام اسماعیل، حاجى ڕەزا، حاجى سوار|زمان=[[تورکمانی]]، [[كوردی]]}} == '''عەبدوڵڵا ناڵبەند''' == '''عەبدوڵڵا ناڵبەند''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''عبداللة نالبند'' ، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Abdullah Nalband'', بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Abdullah Nalbend'')، ناوى تەواوى (عەبدوڵڵاى کوڕى قۆجە) یە، بە (مام عەبدوڵڵا ناڵبەند) یاخود (مام عەبدوڵا خانچى)ناسراوە، لە بنەماڵەیەکى دێرینى شارى هەولێر (بنەماڵەى قۆجە) لە قەڵاى هەولێر لە دایک بووە، خاوەنکار و کەسایەتییەکى دیارى سەردەمى خۆى بووە، کارى خانچییەتى کردووە و خاوەنى (خان و کاروانسەراى مام عەبدوڵڵا ناڵبەند) بووە، دواتر ناوی خانەکە گۆڕاوە بۆ (هۆتێل دونیا). ئەم خانە جێگەى لەنێو بازاڕى قەسابان بووە، ژوورەکانى تایبەت بوو بە کارگەچیەکان و خمچیەکان. ئەم خان و کاروانسەرایە لە شوێنى ئێستاى (بانکى نیشتیمان) و (بازاڕى سیروان)ـدا بووە لە نێو بازاڕی گەورەی سەنتەرى شارى هەولێر. هەندێک لە کرێکارەکانى ئەم خانەش لە جولەکەکانى ئەوکاتى هەولێر پێکهاتبوون.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ئەربیلى |یەکەم=ئەرشەد |ڕێکەوت=١٩٩٣ |سەردێڕ=بنەماڵە خانەدان و ڕەسەنەکانى هەولێر و لە سەردەمى عوسمانییەکانەوسەرەتاى سەدەى بیستەم، بەشى حەوتەم |journal=برایەتى |پەڕەکان=١٣-١٤}}</ref> [[پەڕگە:Abdulwahid jumma Abdullah Qoja.jpg|وێنۆک|447x447پیکسڵ|عبدالواحید جمعە عەبدوڵڵا قۆجە(نەوەى مام عەبدوڵڵاى ناڵبەند)]] عەبدوڵڵا ناڵبەند، یەکێک لە دیارترین کوڕەکانى ناوى (جمعە) بوو، کە ئەویش خاوەن کار بووە و موڵکێکى زۆرى هەبووە لە سەنتەرى شارى هەولێر. خاوەنی پێنج کوڕى بووە، بە ناوەکانى (عبدالواحید، حامید، اسماعیل، ڕەزا، سوار).<ref name=":1" /> هەروەها (جمعە)، دوو کچی هەبووە، بە ناوەکانی (سەعدیە) و (فەتحیە "خێزانی پارێزگاری پێشووی هەولێر").<ref name=":1" /> عبدالواحید جمعە عبداللە، کوڕە گەورەى مام (جمعە عەبدوڵڵا ناڵبەند) بووە، بە مام واحید ناسرابوو، هاوسەرگیرى لەگەڵ (نجیة [[لطيف زینل بزاز]]) کردووە و لە دواى کۆچی دوایی باوکى سەرپەرشتى بنەمالەکەى کردووە. مام واحیدیش، خاوەنکاربووە و موڵکێکى زۆرى لە سەنتەرى [[ھەولێر|شارى هەولێر]] هەبووە، هەروەها چەند سەیارەیەکى جێبى هەبووە و سایەقى لەسەر دامەزراندوون و لە هێڵى نێوان ([[ھەولێر|هەولێر]] و [[مەخموور|مەخمور]]) کاریان کردووە.<ref name=":1" /> حەمیدیش، بە (حاجى حەمید) ناسراوە، هاوسەرگیرى لەگەڵ (فخریە حمید صبرى بارزانى) کردووە. ئەویش خاوەنکار بووە و چەند پاسێکى گەورەى هەبووە و لە هێلى نێوان ([[ھەولێر|هەولێر]] و [[بەغدا|بەغداد]]) کاریان کردووە، منداڵەکانى بازرگانى ئۆتۆمبێل دەکەن.<ref name=":1" /> هەروەها کوڕەکانیتری، اسماعيل، هاوسەرگیری لەگەڵ (صبریة سعيد غريب راعي) كردووه، لەگەڵ دوو براکەیتری (مام ڕەزا و حاجی سوار) خەریکی کار و پیشەی ئاسایی بوونە.<ref name=":1" /> == <small>'''خان و کاروانسەراکانى هەولێر (هوتێل و کۆمەڵگەى بازرگانى جاران)'''</small> == دەستەواژەى (خان و کاروان سەراى)  بە واتاى کۆشکى مێوانخانە و شوێنى مانەوە و حەوانەوەی کاروانچییەکان، بەکارهاتووە. لە زمانی عەرەبیدا (منزل المسافرین) بەکارهاتووە کە ئەویش بە واتاى شوێنی مانەوەى رێبواران و بازرگان و گەشتیار و کاروانچییەکان دێت، هەروەها لە هەمانکاتدا جێگەى کڕین و فرۆشتنیش بووە، بە گشتى بۆ مێوانخانە و قەیسەریەکانیش بەکارهاتووە و شوێنى کۆمەڵگەى بازرگانى (مۆڵ) و هۆتێلی ئێستا دەگرێتەوە.<ref name=":0" /> == <small>'''خان و خانچییەتى'''</small> == خان، ئەو شوێنە دەگرێتەوە کە جاران وەک کۆگشتێک جێگاى ( حەوانەوە و مامەڵەت و سەوداکردن و کۆگا و خواردنگە و مەیدانى بازرگانى بووە ).<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=مخمورى|یەکەم=پيرداود|سەردێڕ=پيرە هەولێر (لێكۆلينەوە)|ساڵ=٢٠٠٤|شوێن=هەولێر|پەڕەکان=ل١١}}</ref> خانچى، سیفەتێکە دەدرێتە پاڵ ئەو کەسەى کە كاروبارى خان بەرێوەدەبات و ساخبێرى دەکات، مەرج نییە هەموو خاوەن خانێک (خانچى) بێت، يان ئەو کۆمەڵە کەسەى کە لە خاندا كار دەکەن خانچى بن , خانى وا هەبووە چەند پیشەگەرێکى دەستى تێدا بووە وەک (سەفارچى، کەبابخانە، ناڵبەندى، خمچى، خەلوزفرۆش، جامبازى، دەڵالى، چایخانە ...)<ref name=":2" /> [[پەڕگە:هەولێر-erbil.png|چوارچێوە|دیمەنێکى کۆنى هەولێر لە ئاسمانەوە کە زۆرێک لە خان و کاروانسەراکان دەردەکەون|سنوور|ناوەڕاست]] == '''خانەکانى هەولێر، لە کۆندا لەم خانانە پێکهاتبوون:''' == == '''<small>بەیاز خان (خانى سپى)</small>''' == ئەم خانە بە یەکێک لە خانە کۆنەکانى شارى هەولێردەژمێردرێت. دیسان خەڵکى هەولێر پێیان دەوت خانى گەورە. ئەم خانە لەسەرەتاى سەدەى (١٨)دەم، وەستایەک دروستى کردووە ناوى وەستا جەعفەر ئازەرى بووە . هەروەها بە دوکانەکانى پێش ئەم خانە دەوترا (خان ئۆجە). تاکو ئێستا لە هەولێر بەشوێنی ئەم خانە دەڵێن خان ئۆجە. ئەم خانە تاکو سەرەتاى شەستەکان مابوو. پاشان لەشوێنەکەى ئوتێڵى بێخال دروستکرا. یەکەم خاوەنى ئەم خانە رەشید ئاغا بوو، ئینجا ئەحمەد چەلەبى لێی کڕییەوە، بووە موڵکى ئەحمەد چەلەبی. دەرگاى ئەم خانە ڕووى لە رۆژئاوا بووە و دەرگایەکى دارى گەورەى هەبووە کە بە بزمارى گەورە داڕێژراو بوو. دەرگاکەى جیاکەرەوەیەکی زۆر بەرزى هە بووە، حوشترەوانیش لەم خانە دابەزیوون . ئەم خانە لە دوو نهۆم پێک هاتبوو. ژوورەکانى نهۆمى زەوى ١٢ ژوور بوو، چەند ژوورێکی تایبەت بە کارگەچیەکان هەبوو، وەک ئەنور کارگەچى وعەزیز کارگەچى.<ref name=":0" /> گارگەچیەکان لبادیان دروست دەکرد. هەروەها چەند ژوورێکى دیکەش تایبەت بوو بە خمچیەکان، وەکو یاسین ، مام تاها و مام قادر هەروەها چەند ژورێک هەبوو خورییان تیادا دادەنا. هەروەها لەم خانە گەنم و جۆ دادەندرا. لەم دواییانە مستۆ شابان کە خۆی کاری بەقاڵی دەکرد خانچى ئەم خانە بوو.<ref name=":0" /> بەیانیان ماست و کەرەو سەرتووى لە خەڵکى دێهاتەکان دەکرى. هەروەها نهۆمى دووەمى ئەم خانە سێ ژوور بوو <ref name=":0" /> == <small>'''ئەلەگچلر خانى (خانى هێلەگکەران)'''</small> == ئەو خانە لە پاڵ مزگەوتى بازار بوو. لە نهۆمێک پێک هاتبوو، خاوەنەکەى (عالى ئاغا  کورى ئەحمەد ئاغا) بووە. لەم خانە چەند ژوورێک هەبووە، تیادا چەند پیاوێکى دۆم هەبوو هێلەگ، غەربیل، بێژینگ وقەفەسى کەو و بولبول و شتى دیکەیان دروست دەکرد. مام فەتاح ومام نورەدین لەم خانە خانچى بوون و ژووریان هەبووە.  مازى و پیستى گۆڵک و مەرو بزنیان دەکرى و دەفرۆشت.  چەند ناڵبەندێک هەبووە. هەروەها تەوێڵە یەکیشى هەبووە، بۆ بەستنى گوێدریژ و وڵاخ. لە ناوەڕاستى ئەم خانە ناعورى مزگەوتى بازار هەبووە. دەرگاى ئەم خانە رووى لە باکوور بووە. ئەویش لە دار دروستکرابوو بزمار ڕێژ بوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ئەربیلى |یەکەم=ئەرشەد |ڕێکەوت=١٩٩٥ |سەردێڕ=خان و کاروانسەراکانى هەولێر لە سەردەمى عوسمانییەکانەوە تاکوو ساڵانى حەفتا |journal=برایەتى |پەڕەکان=١٧-١٨}}</ref> == خانى مام قۆجە == ئەم خانە شوێنى لە نزیک مزگەوتى خانەقا بووە. بەرامبەر باغى شار نزیک خانى حاجی بەیرام بوو. ناوى خانچییەکەى قوربانى خانچى بوو. لە یەک نهۆم پێک هاتبوو، لەم خانە چەند ناڵبەندێک هەبووە. حاجى نەجمەدین کوڕى حاجى نورەدین دەڵێ: ئەم خانەیان کە رووخاند، بینایەى نوێیان دروست کرد لە بناغەکەى پارەى کۆن دەرچوو، دەگەڕاوە سەردەمى خەلیفەى ئەمەویەکان (عەبدولمەلیک بکوڕی مەروان). هەروها پەیکەرى گڵێنى (فەخارى) کەڵەشێرێک بەدەرکەوت. لەم خانەخەڵکی ناوچەی خۆشناوەتى دار و شەقلە و کاریتەیان دەفرۆشت. هەروەها چەند خمچیەک ژوورى هەبووە لەم خانە. لەوانە ئیسحاق، خدرۆکە یەهودى، مام یۆنە و بەبۆ یەهودی.<ref name=":0" /> == خانى حاجى ئەحمەد ئاغا == ئەم خانەش لە دوو نهۆم پێکهاتبوو، لە بەرامبەر مزگەوتى ئاڵتى بەرماغ بوو. خاوەنەکەى حاجى ئەحمەد ئاغاى باوکى عەلى ئاغا بوو. دەرگایەکى دارى گەورەى هەبوو دەگێڕنەوە دەڵێن، ” نرخى وەستانى ئاژەڵ لەم خانە یەک عانە بووە، نووستنیش هەر یەک عانە بووە. هەر لەبەر دەرگاى ئەم خانە ئەحمەد ئاغا سەکۆیەکى دروستکرد بوو حەسیرى لەسەر راخستبوو، ئاغاکانى هەولێر کە دەهاتنە لاى لەسەر ئەم سەکۆیە دادەنیشتن. لەو خانە چەند ژوورێک هەبوو کە کۆگاى بەقاڵەکان بوو، تیایدا هیزەى روون، پەنیر، ژاژی، قەسپی عەشرەیی، بەڕوو، گوێز و مێوژ و شتیتریان کۆدەکردەوە. هەروەها لەم خانە ژوورى یەکەم ژوورى رۆستەم قەساب بوو کە بازرگان بووە و ئیش و کارى لەم ژوورە بەڕێوە دەچوو. لە حەفتاکان خاوەنى ئەم خانە خانەکەى روخاند و کردیە باڵەخانە.<ref name=":0" /> == خانى حەسەن بەیرام == ئەم خانە نزیک دەرگاى بچووکى مزگەوتى خانەقا بووە. مام حەسەن لە تەنیشت دەرگاى دەرەوەى ئەم خانە، سەکۆیەکى دروستکردبوو. لەسەر ئەم سەکۆیە دادەنیشت. ئەم خانە لەیەک نهۆم پێکهاتبوو. چەند ژوورێکى تایبەت بەخمچیەکان. هەروەها گەنم و جۆ و کەلوپەلى ناوچەی خۆشناوەتى تێدا دەفرۆشرا.<ref name=":0" /> == خانى مستۆک == ئەم خانە لە پشت دەرمانخانەى سەلاحەدینی کۆن بوو خاوەنەکەى ناوى وەهان بووە پێان دەووت خانى موسڵاوییەکان چونکە موسڵاوییەکان کە دەهاتنە هەولێر لەم خانە پشوویان دەدا. لەم خانە چەند عەلافێک (ئالیک فرۆش) هەبووە، گەنم وجۆیان دەفرۆشت. هەروەها کا و ڕەژووشی تێادا دەفرۆشرا.<ref name=":0" /> == کومر خانى (خانى ڕەژوو فرۆشان) == ئەم خانە شوێنى لەپشت بانقى رافیدەین بووە و تایبەت بووە بە ڕەژوو فرۆشان، خاوەنەکەى عوسمان بوو باپیرى کەسایەتى ناودارى هەولێر (ویداد ئەرسەلان)، سەرۆکى ئۆجاغى تورکمان. ئەم خانە یەک نهۆم بووە و دەرگایەکى دارى گەورەى هەبووە <ref name=":0" /> == چیرەگچیلر خانى (خانى گەچ فرۆشەکان) == ئەم خانە لە پشت قوتابخانەى ئیبن خەلەکان بووە ئیستاکە شوێنەکەى گەراجى وەستانى ئۆتۆمبێلە. لەیەک نهۆم پێکهاتبوو لەوخانە گەچ فرۆشەکان لە کەندێناوە دەهاتن گەچیان دەفرۆشت.<ref name=":0" /> == سەید عەزیز خانى (خانى سەید عەزیزى) == ئەم خانە لە نزیک مزگەوتى نەجاڕان بووە بەرامبەر دەرگاى گەورەى قەڵات. ئەم خانە لە دوو نهۆم پێکهاتبوو. لە ژوورەکانى نهۆمی زەوى چەند خمچیەک هەبووە. هەروەها چەند دەباغێکیش هەبوو. وەک سەکران دەباغ حەوزیان هەبوو لەم خانە پێستى ئاژەڵیان دەکرى لە قەسابەکان و لەم حەوزانە چاکیان دەکرد. هەروەها تەپل و دەفیشیان دروست دەکرد. وە چەند ژووریک تایبەت بووە بەخورى فرۆشان .<ref name=":0" /> == خانى فەتاح ناڵبەند == ئەم خانە لە بەرامبەر سینەما حەمرا بووە لە یەک نهۆم پێک هاتبوو زۆربەى خەڵکی خۆشناوەتى دار و ڕەژوویان بۆ ئەم خانە دەهێنا.<ref name=":0" /> == خانى سەعید جامباز == شوێنەکەى لە گەرەگى تەعجیلى جولەکان بوو لەم خانە مامەڵەى ئاژەڵیان دەکرد وەکو مەر و بزن گۆلک و جوانەگا. لە یەک نهۆم پێک هاتبوو.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Erbıl-هەولێر.jpg|ناوەڕاست|چوارچێوە|وێنەیەکى کۆنى شاری هەولێر]] {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|مێژوو|4=عێراق|5=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} gyrtye2957h2ayx5ate60jb9a2koe7k 4 297873 1613765 1604864 2026-07-31T12:23:50Z Sakura emad 42467 /* بەشی یەکەم */ بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1613765 wikitext text/x-wiki === بەشی یەکەم === <div style="border:1px solid #8a99d9; background-color:#ECECFF; padding:14px 70px 14px 15px; margin:10px auto; position:relative; border-radius:2px; direction:rtl; text-align:right; font-size:95%; line-height:1.6;"> ئەگەر ھێشتا وتارەکانت لە خشتەکانی خوارەوە تەواو نەبووە و گرنگیپێدانیان ماوە تکایە دوودڵ مەبە لە گرنگیپێدانیان و دەستکاریکردنەوەی خشتەکە <div style="position:absolute; top:50%; left:15px; transform:translateY(-50%); font-size:34px; line-height:1;">🔖</div> </div> ئەو خشتانەی کە تایبەتن بە خشتەی ئەندازیاری و بەشی یەکەمی تەواوکراوە {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ئاستی پەرەپێدان !ڕەوش !دادوەران !خاڵ(کان) !ڕێژە |- | 1 || [[:en:Rudolf Steiner|Rudolf Steiner]] || [[ڕۆدۆڵف شتاینەر]] | |[[Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] | | | | | |- | 2 || [[:en:hydroelectricity|hydroelectricity]] || [[وزەی کارەباییی ئاوی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |95 |- | 3 || [[:en:Hero of Alexandria|Hero of Alexandria]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |95 |- | 4 || [[:en:peer-to-peer|peer-to-peer]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |95 |- | 5 || [[:en:William John Macquorn Rankine|William John Macquorn Rankine]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |50 |- | 6 || [[:en:Galileo|Galileo]] || [[گالیلێو گالیلەی]] | | | |ھەیە | | | |- | 7 || [[:en:Advanced Encryption Standard|Advanced Encryption Standard]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.7 |75 |- | 8 || [[:en:Scientific American|Scientific American]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |100 |- | 9 || [[:en:teletext|teletext]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |50 |- | 10 || [[:en:power engineering|Power engineering]] || [[ئەندازیاریی هێز]] | |[[بەکارهێنەر:Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] | | | | | |- | 11 || [[:en:Hertha Ayrton|Hertha Ayrton]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |50 |- | 12 || [[:en:RWTH Aachen University|RWTH Aachen University]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |2 |100 |- | 13 || [[:en:African Great Green Wall|African Great Green Wall]] || [[دیوارە مەزنە سەوزەکەی ئەفریقا]] | |[[Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] | | | | | |- | 14 || [[:en:Chrome|Chrome]] || | | | | | | | |- | 15 || [[:en:Alfred Korzybski|Alfred Korzybski]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |100 |- | 16 || [[:en:Amazon Alexa|Amazon Alexa]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |95 |1.5 |- | 17 || [[:en:HomePod|HomePod]] || [[ھۆم پۆد]] | |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |2 |100 |- | 18 || [[:en:Gustaf de Laval|Gustaf de Laval]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |75 |- | 19 || [[:en:Kurt Tank|Kurt Tank]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |60 |- | 20 || [[:en:Walter A. Shewhart|Walter A. Shewhart]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.1 |0<!-- AI SLOP --> |- | 21 || [[:en:Green Wall of China|Green Wall of China]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |25<!-- AI SLOP --> |- | 22 || [[:en:utility cycling|utility cycling]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.1 |0<!-- AI SLOP --> |- | 23 || [[:en:Douglas McIlroy|Douglas McIlroy]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |25<!-- AI SLOP --> |- | 24 || [[:en:Hubert Cecil Booth|Hubert Cecil Booth]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1 |100 |- | 25 || [[:en:Google Nest|Google Nest]] || | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.5 |25<!-- AI SLOP --> |} jg2whshmjbuuzb9a0w6hqsxxuhibmuv 4 297899 1613788 1613696 2026-07-31T13:56:23Z Chinese Horse From Kaso Mall 77444 /* پێڕستی پەرەپێدانی وتاری وڵاتەکان */ 1613788 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى وڵات و ئاڵاکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!-- سەرپەڕە --> <!-- سەرپەڕە --> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى وڵات و ئاڵاکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!-- جەستە --> == '''بەشداربووان''' 👥== <big>:بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</big> * [[User:Shaween|Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] * [[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] * [[بەکارھێنەر:ALI HEIDARI|ALI HEIDARI]] * [[بەکارھێنەر:Abdulla Husen abdulla|Abdulla Husen abdulla]] == پێڕستی وتارەکان 📝 == === پێڕستی ئاڵاکان === {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ئاڵا !! ویکیپیدیای ئینگلیزی!! ناو بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[File:Flag of Ukraine.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ukraine|flag of Ukraine]]|| [[ئاڵای ئۆکرانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوکراینا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 2 || [[File:Flag of Russia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Russia|flag of Russia]]|| [[ئاڵای ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[File:Flag of India.svg|40px]] || [[:en:Flag of India|flag of India]]|| [[ئاڵای ھیندستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھیندستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[File:Flag of Germany.svg|40px]] || [[:en:Flag of Germany|flag of Germany]]|| [[ئاڵای ئەڵمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەڵمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[File:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Azerbaijan|flag of Azerbaijan]]|| [[ئاڵای ئازەربایجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئازەربایجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[File:Flag of Poland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Poland|flag of Poland]]|| [[ئاڵای پۆڵەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پۆڵەندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[File:Flag of Albania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Albania|flag of Albania]]|| [[ئاڵای ئەلبانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەلبانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|40px]] || [[:en:Flag of China|flag of China]]|| [[ئاڵای چین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چین}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[File:Flag of Indonesia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Indonesia|flag of Indonesia]]|| [[ئاڵای ئیندۆنیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیندۆنیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[File:Flag of Austria.svg|40px]] || [[:en:Flag of Austria|flag of Austria]]|| [[ئاڵای نەمسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەمسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[File:Flag of Bangladesh.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bangladesh|flag of Bangladesh]]|| [[ئاڵای بەنگلادێش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەنگلادێش}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[File:Flag of South Korea.svg|40px]] || [[:en:Flag of South Korea|flag of South Korea]]|| [[ئاڵای کۆریای باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆریای باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[File:Flag of Australia (converted).svg|40px]] || [[:en:Flag of Australia|flag of Australia]]|| [[ئاڵای ئوسترالیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوسترالیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[File:Flag of Hungary.svg|40px]] || [[:en:Flag of Hungary|flag of Hungary]]|| [[ئاڵای مەجارستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەجارستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[File:Flag of Brazil.svg|40px]] || [[:en:Flag of Brazil|flag of Brazil]]|| [[ئاڵای بەڕازیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەڕازیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[File:Flag of Belgium (civil).svg|40px]] || [[:en:Flag of Belgium|flag of Belgium]]|| [[ئاڵای بەلجیکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەلجیکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[File:Flag of Finland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Finland|flag of Finland]]|| [[ئاڵای فینلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فینلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[File:Flag of Andorra.svg|40px]] || [[:en:Flag of Andorra|flag of Andorra]]|| [[ئاڵای ئەندۆرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەندۆرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[File:Flag of Argentina.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Argentina|flag of Argentina]]|| [[ئاڵای ئەرژەنتین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەرژەنتین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[File:Flag of Chile.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Chile|flag of Chile]]|| [[ئاڵای چیلی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چیلی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[File:Flag of the Netherlands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Netherlands|flag of the Netherlands]]|| [[ئاڵای ھۆڵەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆڵەندا}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[File:Flag of Denmark.svg|40px]] || [[:en:Flag of Denmark|flag of Denmark]]|| [[ئاڵای دانمارک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دانمارک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[File:Flag of Estonia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Estonia|flag of Estonia]]|| [[ئاڵای ئیستۆنیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیستۆنیا}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[File:Flag of Spain.svg|40px]] || [[:en:Flag of Spain|flag of Spain]]|| [[ئاڵای ئیسپانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیسپانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 25 || [[File:Flag of Vietnam.svg|40px]] || [[:en:Flag of Vietnam|flag of Vietnam]]|| [[ئاڵای ڤیێتنام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤیێتنام}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[File:Flag of Iceland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Iceland|flag of Iceland]]|| [[ئاڵای ئایسلەند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئایسلەند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 27 || [[File:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Kingdom|flag of the United Kingdom]]|| [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای شانشینی یەکگرتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[File:Flag of Nepal.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nepal|flag of Nepal]]|| [[ئاڵای نیپال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیپال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[File:Flag of Bulgaria (digital).svg|40px]] || [[:en:Flag of Bulgaria|flag of Bulgaria]]|| [[ئاڵای بولگاریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بولگاریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 31 || [[File:Flag of Lithuania.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Lithuania|flag of Lithuania]]|| [[ئاڵای لیتوانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیتوانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 32 || [[File:Flag of Ireland.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Ireland|flag of Ireland]]|| [[ئاڵای ئیرلەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیرلەندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 33 || [[File:Flag of Georgia (country).svg|40px]]|| [[:en:Flag of Georgia (country)|Flag of Georgia (country)]]|| [[ئاڵای گورجستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گورجستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 34 || [[File:Flag of Norway.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Norway|flag of Norway]]|| [[ئاڵای نەرویژ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەرویژ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 35 || [[File:Flag of Angola.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Angola|flag of Angola]]|| [[ئاڵای ئەنگۆلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەنگۆلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 36 || [[File:Flag of Bhutan.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Bhutan|flag of Bhutan]]|| [[ئاڵای بووتان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بووتان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 37 || [[File:Flag of South Africa.svg|40px]]|| [[:en:Flag of South Africa|Flag of South Africa]]|| [[ئاڵای ئەفریقای باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەفریقای باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[File:Flag of Sweden.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Sweden|flag of Sweden]]|| [[ئاڵای سوێد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوێد}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 39 || [[File:Flag of Pakistan (bordered).svg|40px]]|| [[:en:Flag of Pakistan|flag of Pakistan]]|| [[ئاڵای پاکستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاکستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 40 || [[File:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kazakhstan|flag of Kazakhstan]]|| [[ئاڵای کازاخستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کازاخستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 41 || [[File:Flag of Morocco.svg|40px]] || [[:en:Flag of Morocco|flag of Morocco]]|| [[ئاڵای مەغریب]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەغریب}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 42 || [[File:Flag of Gabon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Gabon|flag of Gabon]]|| [[ئاڵای گابۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گابۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[File:Flag of North Korea.svg|40px]] || [[:en:Flag of North Korea|flag of North Korea]]|| [[ئاڵای کۆریای باکوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆریای باکوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[File:Flag of Switzerland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Switzerland|flag of Switzerland]]|| [[ئاڵای سویسڕا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سویسڕا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 45 || [[File:Flag of Greece.svg|40px]] || [[:en:Flag of Greece|flag of Greece]]|| [[ئاڵای یۆنان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یۆنان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 46 || [[File:Flag of Bahrain.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bahrain|flag of Bahrain]]|| [[ئاڵای بەحرەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەحرەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 47 || [[File:Flag of Romania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Romania|flag of Romania]]|| [[ئاڵای ڕۆمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕۆمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 48 || [[File:Flag of the Philippines.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Philippines|flag of the Philippines]]|| [[ئاڵای فلیپین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فلیپین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 49 || [[File:Flag of Thailand.svg|40px]] || [[:en:Flag of Thailand|flag of Thailand]]|| [[ئاڵای تایلەند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تایلەند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 50 || [[File:Flag of Colombia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Colombia|flag of Colombia]]|| [[ئاڵای کۆلۆمبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆلۆمبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 51 || [[File:Flag of Ghana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ghana|flag of Ghana]]|| [[ئاڵای گانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 52 || [[File:Flag of Laos.svg|40px]] || [[:en:Flag of Laos|flag of Laos]]|| [[ئاڵای لاوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لاوس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 53 || [[File:Flag of Latvia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Latvia|flag of Latvia]]|| [[ئاڵای لاتڤیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لاتڤیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 54 || [[File:Flag of Egypt (darker shade of gold).svg|40px]] || [[:en:Flag of Egypt|flag of Egypt]]|| [[ئاڵای میسر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میسر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 55 || [[File:Flag of Belarus.svg|40px]] || [[:en:Flag of Belarus|flag of Belarus]]|| [[ئاڵای بیلاڕووس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بیلاڕووس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 56 || [[File:Flag of Sri Lanka.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sri Lanka|flag of Sri Lanka]]|| [[ئاڵای سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سریلانکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 57 || [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bosnia and Herzegovina|flag of Bosnia and Herzegovina]]|| [[ئاڵای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 58 || [[File:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uzbekistan|flag of Uzbekistan]]|| [[ئاڵای ئوزبەکستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوزبەکستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 59 || [[File:Flag of East Timor.svg|40px]] || [[:en:Flag of East Timor|flag of East Timor]]|| [[ئاڵای تیمۆری ڕۆژھەڵات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تیمۆری ڕۆژھەڵات}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 60 || [[File:Flag of Djibouti.svg|40px]] || [[:en:Flag of Djibouti|flag of Djibouti]]|| [[ئاڵای جیبووتی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای جیبووتی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 61 || [[File:Flag of Liechtenstein.svg|40px]] || [[:en:Flag of Liechtenstein|flag of Liechtenstein]]|| [[ئاڵای لیختنشتاین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیختنشتاین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 62 || [[File:Flag of Europe.svg|40px]] || [[:en:Flag of Europe|flag of Europe]]|| [[ئاڵای ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەورووپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 63 || [[File:Flag of Malta.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malta|flag of Malta]]|| [[ئاڵای ماڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماڵتا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 64 || [[File:Flag of Croatia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Croatia|flag of Croatia]]|| [[ئاڵای کرواتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کرواتیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 65 || [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kyrgyzstan|flag of Kyrgyzstan]]|| [[ئاڵای قرغیزستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قرغیزستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[File:Flag of Portugal (official).svg|40px]] || [[:en:Flag of Portugal|flag of Portugal]]|| [[ئاڵای پورتوگال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پورتوگال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[File:Flag of Benin.svg|40px]] || [[:en:Flag of Benin|flag of Benin]]|| [[ئاڵای بێنین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بێنین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 68 || [[File:Flag of Luxembourg.svg|40px]] || [[:en:Flag of Luxembourg|flag of Luxembourg]]|| [[ئاڵای لۆکسمبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لۆکسمبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Arab Emirates|flag of the United Arab Emirates]]|| [[ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|40px]] || [[:en:Flag of Burkina Faso|flag of Burkina Faso]]|| [[ئاڵای بورکینا فاسۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بورکینا فاسۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 71 || [[File:Flag of Monaco.svg|40px]] || [[:en:Flag of Monaco|flag of Monaco]]|| [[ئاڵای مۆناکۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆناکۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 72 || [[File:Flag of Ethiopia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ethiopia|flag of Ethiopia]]|| [[ئاڵای ئیتیۆپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیتیۆپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 73 || [[File:Flag of Cambodia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cambodia|flag of Cambodia]]|| [[ئاڵای کەمبۆدیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کەمبۆدیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 74 || [[File:Flag of Myanmar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Myanmar|flag of Myanmar]]|| [[ئاڵای میانمار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میانمار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 75 || [[File:La Bandera de Miranda - illustration in Guayaquil magazine La Ilustracion, 1916.png|40px]] || [[:en:Flag of Ecuador|flag of Ecuador]]|| [[ئاڵای ئێکوادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێکوادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 76 || [[File:Flag of Malaysia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malaysia|flag of Malaysia]]|| [[ئاڵای مالیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 77 || [[File:Flag of Slovenia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Slovenia|flag of Slovenia]]|| [[ئاڵای سلۆڤێنیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سلۆڤێنیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 78 || [[File:Flag of Botswana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Botswana|flag of Botswana]]|| [[ئاڵای بۆتسوانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆتسوانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 79 || [[File:Flag of Mongolia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mongolia|flag of Mongolia]]|| [[ئاڵای مەنگۆلیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەنگۆلیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 80 || [[File:Flag of Kenya.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kenya|flag of Kenya]]|| [[ئاڵای کینیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کینیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 81 || [[File:Flag of Guatemala.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guatemala|flag of Guatemala]]|| [[ئاڵای گواتیمالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گواتیمالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 82 || [[File:Flag of Cyprus.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cyprus|flag of Cyprus]]|| [[ئاڵای قوبرس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قوبرس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 83 || [[File:Flag of Lebanon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Lebanon|flag of Lebanon]]|| [[ئاڵای لوبنان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لوبنان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 84 || [[File:Flag of Sudan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sudan|flag of Sudan]]|| [[ئاڵای سوودان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوودان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 85 || [[File:Flag of Scotland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Scotland|flag of Scotland]]|| [[ئاڵای سکۆتلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سکۆتلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 86 || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guinea-Bissau|flag of Guinea-Bissau]]|| [[ئاڵای گینێ بیساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێ بیساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 87 || [[File:Flag of Malawi.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malawi|flag of Malawi]]|| [[ئاڵای مالاوی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالاوی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 88 || [[File:Flag of Barbados.svg|40px]] || [[:en:Flag of Barbados|flag of Barbados]]|| [[ئاڵای باربادۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای باربادۆس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 89 || [[File:Flag of Lesotho.svg|40px]] || [[:en:Flag of Lesotho|flag of Lesotho]]|| [[ئاڵای لیسۆتۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیسۆتۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 90 || [[File:Flag of Bolivia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bolivia|flag of Bolivia]]|| [[ئاڵای بۆلیڤیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆلیڤیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 91 || [[File:Flag of The Gambia.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Gambia|flag of the Gambia]]|| [[ئاڵای گامبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گامبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 92 || [[File:Flag of Yemen.svg|40px]] || [[:en:Flag of Yemen|flag of Yemen]]|| [[ئاڵای یەمەن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یەمەن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 93 || [[File:Flag of Montenegro.svg|40px]] || [[:en:Flag of Montenegro|flag of Montenegro]]|| [[ئاڵای مۆنتینیگرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆنتینیگرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 94 || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Democratic Republic of the Congo|flag of the Democratic Republic of the Congo]]|| [[ئاڵای کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 95 || [[File:Flag of Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guinea|flag of Guinea]]|| [[ئاڵای گینێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 96 || [[File:Flag of Venezuela.svg|40px]] || [[:en:Flag of Venezuela|flag of Venezuela]]|| [[ئاڵای ڤێنیزوێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤێنیزوێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 97 || [[File:Flag of Brunei.svg|40px]] || [[:en:Flag of Brunei|flag of Brunei]]|| [[ئاڵای بروونای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بروونای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 98 || [[File:Flag of Moldova.svg|40px]] || [[:en:Flag of Moldova|flag of Moldova]]|| [[ئاڵای مۆلدۆڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆلدۆڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 99 || [[File:Flag of Liberia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Liberia|flag of Liberia]]|| [[ئاڵای لیبێریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیبێریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 100 || [[File:Flag of Qatar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Qatar|flag of Qatar]]|| [[ئاڵای قەتەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قەتەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 102 || [[File:Flag of Singapore.svg|40px]] || [[:en:Flag of Singapore|flag of Singapore]]|| [[ئاڵای سینگاپوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سینگاپوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 103 || [[File:Flag of Turkmenistan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Turkmenistan|flag of Turkmenistan]]|| [[ئاڵای تورکمانستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تورکمانستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 104 || [[File:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|40px]] || [[:en:Flag of Honduras|flag of Honduras]]|| [[ئاڵای ھۆندووراس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆندووراس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 105 || [[File:Flag of the Bahamas.svg|40px]] || [[:en:Flag of The Bahamas|flag of The Bahamas]]|| [[ئاڵای بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 106 || [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Antigua and Barbuda|flag of Antigua and Barbuda]]|| [[ئاڵای ئانتیگوا و باربوودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئانتیگوا و باربوودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 107 || [[File:Flag of Cameroon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cameroon|flag of Cameroon]]|| [[ئاڵای کامیروون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کامیروون}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 109 || [[File:Flag of Peru.svg|40px]] || [[:en:Flag of Peru|flag of Peru]]|| [[ئاڵای پێروو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پێروو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 110 || [[File:Flag of Slovakia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Slovakia|flag of Slovakia]]|| [[ئاڵای سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سلۆڤاکیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 111 || [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Republic of the Congo|flag of the Republic of the Congo]]|| [[ئاڵای کۆماری کۆنگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری کۆنگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 112 || [[File:Flag of Serbia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Serbia|flag of Serbia]]|| [[ئاڵای سڕبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سڕبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 113 || [[File:Flag of the Soviet Union.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Soviet Union|flag of the Soviet Union]]|| [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 114 || [[File:Flag of North Macedonia.svg|40px]] || [[:en:Flag of North Macedonia|flag of North Macedonia]]|| [[ئاڵای مەقدوونیای باکوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەقدوونیای باکوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 115 || [[File:Flag of Mali.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mali|flag of Mali]]|| [[ئاڵای مالی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 116 || [[File:Flag of Uruguay.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uruguay|flag of Uruguay]]|| [[ئاڵای ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 117 || [[File:Flag of Guyana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guyana|flag of Guyana]]|| [[ئاڵای گویانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گویانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 118 || [[File:Flag of Vatican City (2023–present).svg|40px]] || [[:en:Flag of Vatican City|flag of Vatican City]]|| [[ئاڵای ڤاتیکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤاتیکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 119 || [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|40px]] || [[:en:Flag of Cape Verde|flag of Cape Verde]]|| [[ئاڵای کەیپڤەرد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کەیپڤەرد}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 120 || [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ivory Coast|flag of Ivory Coast]]|| [[ئاڵای کۆتدیڤوار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆتدیڤوار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 121 || [[File:Flag of Eswatini.svg|40px]] || [[:en:Flag of Eswatini|flag of Eswatini]]|| [[ئاڵای ئێسواتینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێسواتینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 122 || [[File:Flag of Burundi.svg|40px]] || [[:en:Flag of Burundi|flag of Burundi]]|| [[ئاڵای بوروندی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بوروندی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 123 || [[File:Flag of Zimbabwe.svg|40px]] || [[:en:Flag of Zimbabwe|flag of Zimbabwe]]|| [[ئاڵای زیمبابوی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای زیمبابوی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 124 || [[File:Flag of Tunisia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tunisia|flag of Tunisia]]|| [[ئاڵای توونس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای توونس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 125 || [[File:Flag of Cuba.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cuba|flag of Cuba]]|| [[ئاڵای کووبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کووبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 126 || [[File:Flag of Chad.svg|40px]] || [[:en:Flag of Chad|flag of Chad]]|| [[ئاڵای چاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چاد}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 127 || [[File:Flag of Namibia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Namibia|flag of Namibia]]|| [[ئاڵای نامیبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نامیبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 128 || [[File:Flag of Nigeria.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nigeria|flag of Nigeria]]|| [[ئاڵای نێجیریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نێجیریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 129 || [[File:Flag of Mauritania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mauritania|flag of Mauritania]]|| [[ئاڵای مۆریتانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆریتانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 130 || [[File:Flag of Senegal.svg|40px]] || [[:en:Flag of Senegal|flag of Senegal]]|| [[ئاڵای سێنیگال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سێنیگال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 131 || [[File:Flag of the Central African Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Central African Republic|flag of the Central African Republic]]|| [[ئاڵای کۆماری ئەفریقای ناوەندی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری ئەفریقای ناوەندی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 132 || [[File:Flag of Maldives.svg|40px]] || [[:en:Flag of Maldives|flag of Maldives]]|| [[ئاڵای ماڵدیڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماڵدیڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 133 || [[File:Flag of Costa Rica (state).svg|40px]] || [[:en:Flag of Costa Rica|flag of Costa Rica]]|| [[ئاڵای کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 134 || [[File:Flag of Paraguay.svg|40px]] || [[:en:Flag of Paraguay|flag of Paraguay]]|| [[ئاڵای پاراگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاراگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 135 || [[File:Flag of Eritrea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Eritrea|flag of Eritrea]]|| [[ئاڵای ئێریتریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێریتریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 136 || [[File:Flag of Mozambique.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mozambique|flag of Mozambique]]|| [[ئاڵای مۆزامبیک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆزامبیک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 137 || [[File:Flag of Haiti.svg|40px]] || [[:en:Flag of Haiti|flag of Haiti]]|| [[ئاڵای ھایتی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھایتی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 138 || [[File:Flag of Kosovo.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kosovo|flag of Kosovo]]|| [[ئاڵای کۆسۆڤۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆسۆڤۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 139 || [[File:Flag of Belize.svg|40px]] || [[:en:Flag of Belize|flag of Belize]]|| [[ئاڵای بەلیز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەلیز}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 140 || [[File:Flag of Zambia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Zambia|flag of Zambia]]|| [[ئاڵای زامبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای زامبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 141 || [[File:Flag of Niger.svg|40px]] || [[:en:Flag of Niger|flag of Niger]]|| [[ئاڵای نیجەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیجەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 142 || [[File:Flag of Grenada.svg|40px]] || [[:en:Flag of Grenada|flag of Grenada]]|| [[ئاڵای گرینادا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گرینادا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 143 || [[File:Flag of the Comoros.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Comoros|flag of the Comoros]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی قەمەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی قەمەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 144 || [[File:Flag of Rwanda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Rwanda|flag of Rwanda]]|| [[ئاڵای ڕواندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕواندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 145 || [[File:Flag of Madagascar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Madagascar|flag of Madagascar]]|| [[ئاڵای ماداگاسکار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماداگاسکار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 146 || [[File:Flag of Uganda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uganda|flag of Uganda]]|| [[ئاڵای ئووگاندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئووگاندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 147 || [[File:Flag of Somalia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Somalia|flag of Somalia]]|| [[ئاڵای سۆماڵیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سۆماڵیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 148 || [[File:Flag of San Marino.svg|40px]] || [[:en:Flag of San Marino|flag of San Marino]]|| [[ئاڵای سان مارینۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سان مارینۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 149 || [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Equatorial Guinea|flag of Equatorial Guinea]]|| [[ئاڵای گینێی ئیستوایی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێی ئیستوایی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 150 || [[File:Flag of England.svg|40px]] || [[:en:Flag of England|flag of England]]|| [[ئاڵای ئینگلتەرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئینگلتەرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 151 || [[File:Flag of El Salvador.svg|40px]] || [[:en:Flag of El Salvador|flag of El Salvador]]|| [[ئاڵای ئێلسالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێلسالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 152 || [[File:Flag of Togo (3-2).svg|40px]] || [[:en:Flag of Togo|flag of Togo]]|| [[ئاڵای تۆگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تۆگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 153 || [[File:Flag of Jamaica.svg|40px]] || [[:en:Flag of Jamaica|flag of Jamaica]]|| [[ئاڵای جامایکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای جامایکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 154 || [[File:Flag of Nicaragua.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nicaragua|flag of Nicaragua]]|| [[ئاڵای نیکاراگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیکاراگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 155 || [[File:Flag of Suriname.svg|40px]] || [[:en:Flag of Suriname|flag of Suriname]]|| [[ئاڵای سورینام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سورینام}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 156 || [[File:Flag of Kiribati.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kiribati|flag of Kiribati]]|| [[ئاڵای کیریباس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کیریباس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 157 || [[File:Flag of the United Nations.svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Nations|flag of the United Nations]]|| [[ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 158 || [[File:Flag of Mauritius.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mauritius|flag of Mauritius]]|| [[ئاڵای مۆریس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆریس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 159 || [[File:Flag of Fiji.svg|40px]] || [[:en:Flag of Fiji|flag of Fiji]]|| [[ئاڵای فیجی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فیجی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 160 || [[File:Flag of Nauru.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nauru|flag of Nauru]]|| [[ئاڵای نائووروو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نائووروو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 161 || [[File:Flag of Sierra Leone.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sierra Leone|flag of Sierra Leone]]|| [[ئاڵای سیرالیۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سیرالیۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 162 || [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|40px]] || [[:en:Flag of São Tomé and Príncipe|flag of São Tomé and Príncipe]]|| [[ئاڵای ساوتۆمێ و پرینسیپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ساوتۆمێ و پرینسیپی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 163 || [[File:Flag of Tanzania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tanzania|flag of Tanzania]]|| [[ئاڵای تانزانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تانزانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 164 || [[File:Flag of Seychelles.svg|40px]] || [[:en:Flag of Seychelles|flag of Seychelles]]|| [[ئاڵای سیشێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سیشێل}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 165 || [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of Dominican Republic|flag of Dominican Republic]]|| [[ئاڵای کۆماری دۆمینیکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری دۆمینیکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 166 || [[File:Flag of Hong Kong.svg|40px]] || [[:en:Flag of Hong Kong|flag of Hong Kong]]|| [[ئاڵای ھۆنگ کۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆنگ کۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 167 || [[File:Flag of Dominica.svg|40px]] || [[:en:Flag of Dominica|flag of Dominica]]|| [[ئاڵای دۆمینیکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دۆمینیکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 168 || [[File:Flag of South Sudan.svg|40px]] || [[:en:Flag of South Sudan|flag of South Sudan]]|| [[ئاڵای سوودانی باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوودانی باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 169 || [[File:Flag of Greenland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Greenland|flag of Greenland]]|| [[ئاڵای گرینلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گرینلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 170 || [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Papua New Guinea|flag of Papua New Guinea]]|| [[ئاڵای پاپوا گینێی نوێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاپوا گینێی نوێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 171 || [[File:Flag of the Federated States of Micronesia.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Federated States of Micronesia|flag of the Federated States of Micronesia]]|| [[ئاڵای ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 172 || [[File:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Abkhazia|flag of Abkhazia]]|| [[ئاڵای ئەبخازیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەبخازیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 173 || [[File:Flag of the Solomon Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Solomon Islands|flag of the Solomon Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی سولەیمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی سولەیمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 174 || [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Faroe Islands|flag of the Faroe Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی فارۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی فارۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 175 || [[File:Flag of the Republic of China.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Republic of China|flag of the Republic of China]]|| [[ئاڵای کۆماری چین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری چین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 176 || [[File:Flag of Samoa.svg|40px]] || [[:en:Flag of Samoa|flag of Samoa]]|| [[ئاڵای ساموا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ساموا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 177 || [[File:Flag of Palau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Palau|flag of Palau]]|| [[ئاڵای پالاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پالاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 178 || [[File:Flag of Tuvalu.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tuvalu|flag of Tuvalu]]|| [[ئاڵای تووڤالوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تووڤالوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 179 || [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Kitts and Nevis|flag of Saint Kitts and Nevis]]|| [[ئاڵای سەینت کیتس و نیڤیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت کیتس و نیڤیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 180 || [[File:Flag of Vanuatu.svg|40px]] || [[:en:Flag of Vanuatu|flag of Vanuatu]]|| [[ئاڵای ڤانواتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤانواتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 181 || [[File:Flag of Saint Lucia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Lucia|flag of Saint Lucia]]|| [[ئاڵای سەینت لووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت لووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 182 || [[File:Flag of Tonga.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tonga|flag of Tonga]]|| [[ئاڵای تۆنگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تۆنگا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 183 || [[File:Flag of Transnistria (state).svg|40px]] || [[:en:Flag of Transnistria|flag of Transnistria]]|| [[ئاڵای ترانسنیستریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ترانسنیستریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 184 || [[File:Flag of the Marshall Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Marshall Islands|flag of the Marshall Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی مارشاڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی مارشاڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 185 || [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of Western Sahara|Flag of Western Sahara]]|| [[ئاڵای سەحرای ڕۆژاوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەحرای ڕۆژاوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 186 || [[File:Flag of Gibraltar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Gibraltar|flag of Gibraltar]]|| [[ئاڵای گیبرالتار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گیبرالتار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 187 || [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Vincent and the Grenadines|flag of Saint Vincent and the Grenadines]]|| [[ئاڵای سەینت ڤینسێنت و گرینادینز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت ڤینسێنت و گرینادینز}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 188 || [[File:Flag of Åland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Åland Islands|flag of Åland Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی ئۆلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی ئۆلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 189 || [[File:Flag of the Isle of Man.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Isle of Man|flag of the Isle of Man]]|| [[ئاڵای دوورگەی مان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەی مان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 190 || [[File:Flag of Macau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Macau|flag of Macau]]|| [[ئاڵای ماکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماکاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 191 || [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|40px]] || [[:en:Flag of Nazi Germany|flag of Nazi Germany]] |[[ئاڵای ئەڵمانیای نازی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەڵمانیای نازی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |} === '''<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتاری وڵاتەکان</big>''' === <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" |- ! # ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' ! '''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' ! '''<big>قەبارەی وتار دوای دەستکاری</big>''' ! '''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' ! '''<big>ئەرک بۆ</big>''' ! '''<big>ڕەوش</big>''' |- | ١ | [[ئەفغانستان]] ^{([[وتووێژ:ئەفغانستان|لێدوان]])} | {{formatnum:15363}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەفغانستان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەفغانستان|R}}-15363}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |2 | [[ئەلبانیا]] ^{([[وتووێژ:ئەلبانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11549}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەلبانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەلبانیا|R}}-11549}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |3 | [[جەزائیر]] ^{([[وتووێژ:جەزائیر|لێدوان]])} |{{formatnum:5971}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جەزائیر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جەزائیر|R}}-5971}}}} |[[بەکارهێنەر:Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] |تەواو. |- |4 | [[ئەندۆرا|ئاندۆرا]] ^{([[وتووێژ:ئاندۆرا|لێدوان]])} |{{formatnum:58433}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەندۆرا|R}}-58433}}}} | | |- |5 | [[ئەنگۆلا]] ^{([[وتووێژ:ئەنگۆلا |لێدوان]])} |{{formatnum:20757}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنگۆلا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنگۆلا|R}}-20757}}}} | | |- |6 | [[ئانتیگوا و باربوودا|ئانتیگوا و باربودا]] ^{([[وتووێژ:ئانتیگوا و باربودا|لێدوان]])} |{{formatnum:6262}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئانتیگوا و باربوودا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئانتیگوا و باربوودا|R}}-6262}}}} | | |- |7 | [[ئەرژەنتین|ئارجەنتین]]^{([[وتووێژ:ئارجەنتین|لێدوان]])} |{{formatnum:35069}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرژەنتین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەرژەنتین|R}}-35069}}}} | | |- |8 | [[ئەرمەنستان]]^{([[وتووێژ:ئەرمەنستان|لێدوان]])} |{{formatnum:15697}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرمەنستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەرمەنستان|R}}-15697}}}} | | |- |9 | [[نەمسا]] ^{([[وتووێژ:نەمسا|لێدوان]])} |{{formatnum:5084}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەمسا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نەمسا|R}}-5084}}}} | | |- |10 | [[ئازەربایجان]] ^{([[وتووێژ:ئازەربایجان|لێدوان]])} |{{formatnum:12666}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئازەربایجان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئازەربایجان|R}}-12666}}}} | | |- |11 | [[بەھاما]]^{([[وتووێژ:بەھاما|لێدوان]])} |{{formatnum:6502}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەھاما}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەھاما|R}}-6502}}}} | | |- |12 | [[بەحرەین]] ^{([[وتووێژ:بەحرەین|لێدوان]])} |{{formatnum:8160}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەحرەین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەحرەین|R}}-8160}}}} | | |- |13 | [[بەنگلادێش|بەنگلادیش]] ^{([[وتووێژ:بەنگلادێش|لێدوان]])} |{{formatnum:13749}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەنگلادێش}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەنگلادێش|R}}-13749}}}} | | |- |14 | [[باربادۆس]] ^{([[وتووێژ:باربادۆس|لێدوان]])} |{{formatnum:5668}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:باربادۆس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باربادۆس|R}}-5668}}}} | | |- |15 | [[بیلاڕووس]] ^{([[وتووێژ:بیلاڕووس|لێدوان]])} |{{formatnum:7280}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بیلاڕووس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بیلاڕووس|R}}-7280}}}} | | |- |16 | [[بەلجیکا]]^{([[وتووێژ:بەلجیکا|لێدوان]])} |{{formatnum:10692}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلجیکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەلجیکا|R}}-10692}}}} | | |- |17 | [[بەلیز]] ^{([[وتووێژ:بەلیز|لێدوان]])} |{{formatnum:5721}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلیز}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەلیز|R}}-5721}}}} | | |- |18 | [[بێنین|بنین]] ^{([[وتووێژ:بنین |لێدوان]])} |{{formatnum:1746}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێنین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بێنین|R}}-1746}}}} | | |- |19 | [[بووتان]]^{([[وتووێژ:بووتان|لێدوان]])} |{{formatnum:3959}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بووتان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بووتان|R}}-3959}}}} | | |- |20 | [[بۆلیڤیا]]^{([[وتووێژ:بۆلیڤیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10827}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆلیڤیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆلیڤیا|R}}-10827}}}} | | |- |21 | [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] ^{([[وتووێژ:ۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|لێدوان]])} |{{formatnum:38819}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|R}}-38819}}}} | | |- |22 | [[بۆتسوانا]] ^{([[وتووێژ:بۆتسوانا|لێدوان]])} |{{formatnum:10750}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆتسوانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆتسوانا|R}}-10750}}}} | | |- |23 | [[بەڕازیل]] - کۆماری فیدەراتیڤی بەڕازیل ^{([[وتووێژ:بەڕازیل|لێدوان]])} |{{formatnum:16112}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیل}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەڕازیل|R}}-16112}}}} | | |- |24 | [[بروونای]] ^{([[وتووێژ:بروونای|لێدوان]])} |{{formatnum:7828}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروونای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بروونای|R}}-7828}}}} | | |- |25 | [[بولگاریا]]^{([[وتووێژ:بولگاریا|لێدوان]])} |{{formatnum:19149}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بولگاریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بولگاریا|R}}-19149}}}} | | |- |26 | [[بورکینا فاسۆ|بورکینافاسۆ]] ^{([[وتووێژ:بورکینا فاسۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:6101}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بورکینا فاسۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بورکینا فاسۆ|R}}-6101}}}} | | |- |27 | [[میانمار]] ^{([[وتووێژ:میانمار |لێدوان]])} |{{formatnum:8571}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میانمار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میانمار|R}}-8571}}}} | | |- |28 | [[بوروندی]] ^{([[وتووێژ:بوروندی|لێدوان]])} |{{formatnum:11339}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوروندی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوروندی|R}}-11339}}}} | | |- |29 | [[کەمبۆدیا]] ^{([[وتووێژ:کەمبۆدیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9740}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەمبۆدیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەمبۆدیا|R}}-9740}}}} | | |- |30 | [[کامیروون]] ^{([[وتووێژ:کامیروون|لێدوان]])} |{{formatnum:6602}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کامیروون}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کامیروون|R}}-6602}}}} | | |- |31 | [[کەنەدا]] ^{([[وتووێژ:کەنەدا|لێدوان]])} |{{formatnum:67802}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنەدا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەنەدا|R}}-67802}}}} | | |- |32 | [[کەیپڤەرد]] ^{([[وتووێژ:کەیپڤەرد|لێدوان]])} |{{formatnum:12891}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەیپڤەرد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەیپڤەرد|R}}-12891}}}} | | |- |33 | [[کۆماری ئەفریقای ناوەندی|کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست]] ^{([[وتووێژ:کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست|لێدوان]])} |{{formatnum:2257}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری ئەفریقای ناوەندی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری ئەفریقای ناوەندی|R}}-2257}}}} | | |- |34 | [[چاد]]^{([[وتووێژ:چاد|لێدوان]])} |{{formatnum:3941}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چاد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چاد|R}}-3941}}}} | | |- |35 | [[چیلی]] ^{([[وتووێژ:چیلی|لێدوان]])} |{{formatnum:51874}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیلی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چیلی|R}}-51874}}}} | | |- |36 | [[چین]]^{([[وتووێژ:چین|لێدوان]])} |{{formatnum:9946}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چین|R}}-9946}}}} | | |- |37 | [[کۆڵۆمبیا]] ^{([[وتووێژ:کۆڵۆمبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:15516}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆڵۆمبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆڵۆمبیا|R}}-15516}}}} | | |- |38 | [[دوورگەکانی قەمەر]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی قەمەر|لێدوان]])} |{{formatnum:5868}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی قەمەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی قەمەر|R}}-5868}}}} | | |- |39 | [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ|کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ]] ^{([[وتووێژ:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2352}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ|R}}-2352}}}} | | |- |40 | [[کۆماری کۆنگۆ]] ^{([[وتووێژ:کۆماری کۆنگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:6929}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری کۆنگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری کۆنگۆ|R}}-6929}}}} | | |- |41 | [[کۆستاریکا]] ^{([[وتووێژ:کۆستاریکا|لێدوان]])} |{{formatnum:6766}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆستاریکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆستاریکا|R}}-6766}}}} | | |- |42 | [[کۆتدیڤوار]] ^{([[وتووێژ:کۆتدیڤوار|لێدوان]])} |{{formatnum:27689}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆتدیڤوار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆتدیڤوار|R}}-27689}}}} | | |- |43 | [[کرواتیا|کرۆواتیا]]^{([[وتووێژ:کرۆواتیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8279}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کرواتیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کرواتیا|R}}-8279}}}} | | |- |44 | [[کووبا]]^{([[وتووێژ:کووبا|لێدوان]])} |{{formatnum:7711}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کووبا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کووبا|R}}-7711}}}} | | |- |45 | [[قوبرس]] ^{([[وتووێژ:قوبرس|لێدوان]])} |{{formatnum:6096}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قوبرس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قوبرس|R}}-6096}}}} | | |- |46 | [[کۆماری چیک]] ^{([[وتووێژ:چیک|لێدوان]])} |{{formatnum:5071}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری چیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری چیک|R}}-5071}}}} | | |- |47 | [[دانمارک]] ^{([[وتووێژ:دانمارک|لێدوان]])} |{{formatnum:6081}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دانمارک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دانمارک|R}}-6081}}}} | | |- |48 | [[جیبووتی]] ^{([[وتووێژ:جیبووتی|لێدوان]])} |{{formatnum:2183}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیبووتی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جیبووتی|R}}-2183}}}} | | |- |49 | [[دۆمینیکا]]^{([[وتووێژ:دۆمینیکا|لێدوان]])} |{{formatnum:1314}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆمینیکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دۆمینیکا|R}}-1314}}}} | | |- |50 | [[کۆماری دۆمینیکان]] ^{([[وتووێژ:کۆماری دۆمینیکان|لێدوان]])} |{{formatnum:3939}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری دۆمینیکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری دۆمینیکان|R}}-3939}}}} | | |- |51 | [[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] ^{([[وتووێژ:تیمۆری ڕۆژھەڵات|لێدوان]])} |{{formatnum:4603}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمۆری ڕۆژھەڵات}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تیمۆری ڕۆژھەڵات|R}}-4603}}}} | | |- |52 | [[ئێکوادۆر|ئیکوادۆر]] ^{([[وتووێژ:ئیکوادۆر|لێدوان]])} |{{formatnum:6016}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێکوادۆر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێکوادۆر|R}}-6016}}}} | | |- |53 | [[میسر]] ^{([[وتووێژ:میسر|لێدوان]])} |{{formatnum:11882}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میسر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میسر|R}}-11882}}}} | | |- |54 | [[ئێلسالڤادۆر]]^{([[وتووێژ:ئێلسالڤادۆر|لێدوان]])} |{{formatnum:15049}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێلسالڤادۆر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێلسالڤادۆر|R}}-15049}}}} | | |- |55 | [[گینێی ئیستوایی]] ^{([[وتووێژ:گینێی ئیستوایی|لێدوان]])} |{{formatnum:8272}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێی ئیستوایی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێی ئیستوایی|R}}-8272}}}} | | |- |56 | [[ئێریتریا|ئەریتریا]] ^{([[وتووێژ:ئەریتریا|لێدوان]])} |{{formatnum:12572}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێریتریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێریتریا|R}}-12572}}}} | | |- |57 | [[ئیستۆنیا|ئەستۆنیا]]^{([[وتووێژ:ئەستۆنیا|لێدوان]])} |{{formatnum:20322}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیستۆنیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیستۆنیا|R}}-20322}}}} | | |- |58 | [[ئیتیۆپیا|ئەتیۆپیا]] ^{([[وتووێژ:ئەتیۆپیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9941}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیتیۆپیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیتیۆپیا|R}}-9941}}}} | | |- |59 | [[فیجی]]^{([[وتووێژ:فیجی|لێدوان]])} |{{formatnum:5957}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فیجی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فیجی|R}}-5957}}}} | | |- |60 | [[فینلاند]] ^{([[وتووێژ:فینلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:10790}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فینلاند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فینلاند|R}}-10790}}}} | | |- |61 | [[فەڕەنسا]] ^{([[وتووێژ:فەڕەنسا|لێدوان]])} |{{formatnum:24463}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فەڕەنسا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فەڕەنسا|R}}-24463}}}} | | |- |61 | [[گابۆن]] ^{([[وتووێژ:گابۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:7459}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گابۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گابۆن|R}}-7459}}}} | | |- |62 | [[گامبیا]] ^{([[وتووێژ:گامبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10922}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گامبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گامبیا|R}}-10922}}}} | | |- |63 | [[گورجستان]] ^{([[وتووێژ:گورجستان|لێدوان]])} |{{formatnum:57005}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گورجستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گورجستان|R}}-57005}}}} | | |- |64 | [[ئەڵمانیا|ئاڵمانیا]] ^{([[وتووێژ:ئەڵمانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:115633}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەڵمانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەڵمانیا|R}}-115633}}}} | | |- |65 | [[گانا]] ^{([[وتووێژ:گانا|لێدوان]])} |{{formatnum:8173}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گانا|R}}-8173}}}} | | |- |66 | [[یۆنان]] ^{([[وتووێژ:یۆنان|لێدوان]])} |{{formatnum:14589}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:یۆنان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:یۆنان|R}}-14589}}}} | | |- |67 | [[گرینادا]] ^{([[وتووێژ:گرینادا|لێدوان]])} |{{formatnum:1289}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرینادا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گرینادا|R}}-1289}}}} | | |- |68 | [[گواتیمالا]] ^{([[وتووێژ:گواتیمالا|لێدوان]])} |{{formatnum:6152}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گواتیمالا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گواتیمالا|R}}-6152}}}} | | |- |69 | [[گینێ]] ^{([[وتووێژ:گینێ|لێدوان]])} |{{formatnum:2453}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێ|R}}-2453}}}} | | |- |70 | [[گینێ بیساو]] ^{([[وتووێژ:گینێ بیساو|لێدوان]])} |{{formatnum:2305}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێ بیساو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێ بیساو|R}}-2305}}}} | | |- |71 | [[گویانا]]^{([[وتووێژ:گویانا|لێدوان]])} |{{formatnum:2135}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گویانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گویانا|R}}-2135}}}} | | |- |72 | [[ھایتی]] ^{([[وتووێژ:ھایتی|لێدوان]])} |{{formatnum:1401}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھایتی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھایتی|R}}-1401}}}} | | |- |73 | [[ھۆندووراس]] ^{([[وتووێژ:ھۆندووراس|لێدوان]])} |{{formatnum:10095}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھۆندووراس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھۆندووراس|R}}-10095}}}} | | |- |74 | [[مەجارستان]] ^{([[وتووێژ:مەجارستان|لێدوان]])} |{{formatnum:12908}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەجارستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەجارستان|R}}-12908}}}} | | |- |75 | [[ئایسلەند]] ^{([[وتووێژ:ئایسلەند|لێدوان]])} |{{formatnum:10751}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئایسلەند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئایسلەند|R}}-10751}}}} | | |- |76 | [[ھیندستان]] ^{([[وتووێژ:ھیندستان|لێدوان]])} |{{formatnum:322155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھیندستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھیندستان|R}}-322155}}}} | | |- |77 | [[ئیندۆنیزیا]] ^{([[وتووێژ:ئیندۆنیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:36307}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیندۆنیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیندۆنیزیا|R}}-36307}}}} | | |- |78 | [[ئێران]] ^{([[وتووێژ:ئێران|لێدوان]])} |{{formatnum:29365}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێران}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێران|R}}-29365}}}} | | |- |79 | [[عێراق]]^{([[وتووێژ:عێراق|لێدوان]])} |{{formatnum:74878}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عێراق}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عێراق|R}}-74878}}}} | | |- |80 | [[ئیرلەندا]] ^{([[وتووێژ:ئیرلەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:19391}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرلەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیرلەندا|R}}-19391}}}} | | |- |81 | [[ئیتاڵیا]] ^{([[وتووێژ:ئیتاڵیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10942}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیتاڵیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیتاڵیا|R}}-10942}}}} | | |- |82 | [[جامایکا]] ^{([[وتووێژ:جامایکا|لێدوان]])} |{{formatnum:4379}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جامایکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جامایکا|R}}-4379}}}} | | |- |83 | [[ژاپۆن]] ^{([[وتووێژ:ژاپۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:13797}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ژاپۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ژاپۆن|R}}-13797}}}} | | |- |84 | [[ئوردن]] ^{([[وتووێژ:ئوردن|لێدوان]])} |{{formatnum:15637}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوردن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوردن|R}}-15637}}}} | | |- |85 | [[کازاخستان]] ^{([[وتووێژ:کازاخستان|لێدوان]])} |{{formatnum:5974}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کازاخستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کازاخستان|R}}-5974}}}} | | |- |86 | [[کینیا]]^{([[وتووێژ:کینیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8383}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کینیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کینیا|R}}-8383}}}} | | |- |87 | [[کیریباس]] ^{([[وتووێژ:کیریباس|لێدوان]])} |{{formatnum:1334}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کیریباس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کیریباس|R}}-1334}}}} | | |- |88 | [[کۆریای باکوور]]^{([[وتووێژ:کۆریای باکوور|لێدوان]])} |{{formatnum:7023}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆریای باکوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆریای باکوور|R}}-7023}}}} | | |- |89 | [[کۆریای باشوور]] ^{([[وتووێژ:کۆریای باشوور|لێدوان]])} |{{formatnum:16641}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆریای باشوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆریای باشوور|R}}-16641}}}} | | |- |90 | [[کووەیت]] ^{([[وتووێژ:کووەیت|لێدوان]])} |{{formatnum:14001}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کووەیت}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کووەیت|R}}-14001}}}} | | |- |91 | [[قرغیزستان]] ^{([[وتووێژ:قرغیزستان|لێدوان]])} |{{formatnum:5428}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قرغیزستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قرغیزستان|R}}-5428}}}} | | |- |92 | [[لاوس]] ^{([[وتووێژ:لاوس|لێدوان]])} |{{formatnum:8095}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاوس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لاوس|R}}-8095}}}} | | |- |93 | [[لاتڤیا]] ^{([[وتووێژ:لاتڤیا|لێدوان]])} |{{formatnum:28545}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاتڤیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لاتڤیا|R}}-28545}}}} | | |- |94 | [[لوبنان]] ^{([[وتووێژ:لوبنان|لێدوان]])} |{{formatnum:9617}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبنان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لوبنان|R}}-9617}}}} | | |- |95 | [[لیبێریا|لیبەریا]] ^{([[وتووێژ:لیبەریا|لێدوان]])} |{{formatnum:16713}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیبێریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیبێریا|R}}-16713}}}} | | |- |96 | [[لیبیا]] ^{([[وتووێژ:لیبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8601}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیبیا|R}}-8601}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |97 | [[لیختنشتاین]] ^{([[وتووێژ:لیختنشتاین|لێدوان]])} |{{formatnum:9157}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیختنشتاین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیختنشتاین|R}}-9157}}}} | | |- |98 | [[لیتوانیا]]^{([[وتووێژ:لیتوانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:7480}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیتوانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیتوانیا|R}}-7480}}}} | | |- |99 | [[لۆکسمبۆرگ|لوکسەمبورگ]]^{([[وتووێژ:لۆکسمبۆرگ|لێدوان]])} |{{formatnum:12489}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆکسمبۆرگ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆکسمبۆرگ|R}}-12489}}}} | | |- |100 | [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونیا]]^{([[وتووێژ:مەقدوونیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11250}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەقدوونیای باکوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەقدوونیای باکوور|R}}-11250}}}} | | |- |101 | [[ماداگاسکار]] ^{([[وتووێژ:ماداگاسکار|لێدوان]])} |{{formatnum:2538}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماداگاسکار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماداگاسکار|R}}-2538}}}} | | |- |102 | [[مالاوی]] ^{([[وتووێژ:مالاوی|لێدوان]])} |{{formatnum:36937}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالاوی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالاوی|R}}-36937}}}} | | |- |103 | [[مالیزیا]] ^{([[وتووێژ:مالیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:26874}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالیزیا|R}}-26874}}}} | | |- |104 | [[ماڵدیڤ|مالدیڤ]] ^{([[وتووێژ:ماڵدیڤ|لێدوان]])} |{{formatnum:12946}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماڵدیڤ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماڵدیڤ|R}}-12946}}}} | | |- |105 | [[مالی]] ^{([[وتووێژ:مالی|لێدوان]])} |{{formatnum:5202}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالی|R}}-5202}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |106 | [[ماڵتا]] ^{([[وتووێژ:ماڵتا|لێدوان]])} |{{formatnum:10693}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماڵتا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماڵتا|R}}-10693}}}} | | |- |107 | [[دوورگەکانی مارشاڵ]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی مارشاڵ|لێدوان]])} |{{formatnum:1129}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی مارشاڵ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی مارشاڵ|R}}-1129}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |108 | [[مۆریتانیا]]^{([[وتووێژ:مۆریتانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1659}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆریتانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆریتانیا|R}}-1659}}}} | | |- |109 | [[مۆریس]] ^{([[وتووێژ:مۆریس|لێدوان]])} |{{formatnum:10935}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆریس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆریس|R}}-10935}}}} | | |- |110 | [[مەکسیک]] ^{([[وتووێژ:مەکسیک|لێدوان]])} |{{formatnum:9222}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیک|R}}-9222}}}} | | |- |110 | [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|مایکرۆنیزیا]] ^{([[وتووێژ:دەوڵەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1907}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|R}}-1907}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |112 | [[مۆلدۆڤا]]^{([[وتووێژ:مۆلدۆڤا|لێدوان]])} |{{formatnum:31763}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆلدۆڤا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆلدۆڤا|R}}-31763}}}} | | |- |113 | [[مۆناکۆ]] ^{([[وتووێژ:مۆناکۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:3613}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆناکۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆناکۆ|R}}-3613}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |114 | [[مەنگۆلیا]] ^{([[وتووێژ:مەنگۆلیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11731}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەنگۆلیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنگۆلیا|R}}-11731}}}} | | |- |115 | [[مۆنتینیگرۆ]] ^{([[وتووێژ:مۆنتینیگرۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:10453}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتینیگرۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆنتینیگرۆ|R}}-10453}}}} | | |- |116 | [[مەغریب]] ^{([[وتووێژ:مەغریب|لێدوان]])} |{{formatnum:18306}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەغریب}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەغریب|R}}-18306}}}} | | |- |117 | [[مۆزامبیک]] ^{([[وتووێژ:مۆزامبیک|لێدوان]])} |{{formatnum:7215}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆزامبیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆزامبیک|R}}-7215}}}} | | |- |118 | [[نامیبیا]] ^{([[وتووێژ:نامیبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1296}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نامیبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نامیبیا|R}}-1296}}}} | | |- |119 | [[نائووروو|نائوروو]] ^{([[وتووێژ:نائوروو|لێدوان]])} |{{formatnum:1651}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نائووروو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نائووروو|R}}-1651}}}} | | |- |120 | [[نیپال]] ^{([[وتووێژ:نیپال|لێدوان]])} |{{formatnum:9261}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیپال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیپال|R}}-9261}}}} | | |- |121 | [[شانشینی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] ^{([[وتووێژ:ھۆڵەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:4112}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:شانشینی ھۆڵەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:شانشینی ھۆڵەندا|R}}-4112}}}} | | |- |122 | [[نیوزیلاند]] ^{([[وتووێژ:نیوزیلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:22252}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیوزیلاند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوزیلاند|R}}-22252}}}} | | |- |123 | [[نیکاراگوا]] ^{([[وتووێژ:نیکاراگوا|لێدوان]])} |{{formatnum:12702}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیکاراگوا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیکاراگوا|R}}-12702}}}} | | |- |124 | [[نیجەر]]^{([[وتووێژ:نیجەر|لێدوان]])} |{{formatnum:6355}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیجەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیجەر|R}}-6355}}}} | | |- |125 | [[نێجیریا]] ^{([[وتووێژ:نێجیریا|لێدوان]])} |{{formatnum:11593}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نێجیریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نێجیریا|R}}-11593}}}} | | |- |126 | [[نەرویژ|نۆرویژ]] ^{([[وتووێژ:نۆرویژ|لێدوان]])} |{{formatnum:26707}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەرویژ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نەرویژ|R}}-26707}}}} | | |- |127 | [[عومان]] ^{([[وتووێژ:عومان|لێدوان]])} |{{formatnum:6872}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عومان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عومان|R}}-6872}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |128 | [[پاکستان]] ^{([[وتووێژ:پاکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:12648}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاکستان|R}}-12648}}}} | | |- |129 | [[پالاو]]^{([[وتووێژ:پالاو|لێدوان]])} |{{formatnum:4846}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پالاو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پالاو|R}}-4846}}}} | | |- |130 | [[پەنەما|پاناما]] ^{([[وتووێژ:پاناما|لێدوان]])} |{{formatnum:8064}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنەما}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەنەما|R}}-8064}}}} | | |- |131 | [[پاپوا گینێی نوێ]] ^{([[وتووێژ:پاپوا گینێی نوێ|لێدوان]])} |{{formatnum:1208}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاپوا گینێی نوێ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاپوا گینێی نوێ|R}}-1208}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |132 | [[پاراگوای]]^{([[وتووێژ:پاراگوای|لێدوان]])} |{{formatnum:6722}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراگوای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاراگوای|R}}-6722}}}} | | |- |133 | [[پێروو|پیروو]]^{([[وتووێژ:پیروو|لێدوان]])} |{{formatnum:6485}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێروو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پێروو|R}}-6485}}}} | | |- |134 | [[فلیپین]] ^{([[وتووێژ:فلیپین|لێدوان]])} |{{formatnum:4887}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فلیپین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فلیپین|R}}-4887}}}} | | |- |135 | [[پۆڵەندا]] ^{([[وتووێژ:پۆڵەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:14511}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆڵەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پۆڵەندا|R}}-14511}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |136 | [[پورتوگال]] ^{([[وتووێژ:پورتوگال|لێدوان]])} |{{formatnum:26884}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پورتوگال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پورتوگال|R}}-26884}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |137 | [[قەتەر]] ^{([[وتووێژ:قەتەر|لێدوان]])} |{{formatnum:12732}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەتەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قەتەر|R}}-12732}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] | |- |138 | [[ڕۆمانیا]] ^{([[وتووێژ:ڕۆمانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:29769}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆمانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆمانیا|R}}-29769}}}} | | |- |139 | [[ڕووسیا]]^{([[وتووێژ:ڕووسیا|لێدوان]])} |{{formatnum:31368}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووسیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕووسیا|R}}-31368}}}} | | |- |140 | [[ڕواندا]] ^{([[وتووێژ:ڕواندا|لێدوان]])} |{{formatnum:2487}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕواندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕواندا|R}}-2487}}}} | | |- |141 | [[سەینت کیتس و نیڤیس]]^{([[وتووێژ:سەینت کیتس و نیڤیس|لێدوان]])} |{{formatnum:7155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت کیتس و نیڤیس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت کیتس و نیڤیس|R}}-7155}}}} | | |- |142 | [[سەینت لووسیا]] ^{([[وتووێژ:سەینت لووسیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8411}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت لووسیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت لووسیا|R}}-8411}}}} | | |- |143 | [[سەینت ڤینسەنت و گرینادینز]] ^{([[وتووێژ:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز|لێدوان]])} |{{formatnum:6699}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز|R}}-6699}}}} | | |- |144 | [[ساموا]]^{([[وتووێژ:ساموا|لێدوان]])} |{{formatnum:1243}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساموا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ساموا|R}}-1243}}}} | | |- |145 | [[سان مارینۆ]] ^{([[وتووێژ:سان مارینۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2742}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان مارینۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سان مارینۆ|R}}-2742}}}} | | |- |146 | [[ساوتۆمێ و پرینسیپی|ساوتومێ و پرینسیپی]] ^{([[وتووێژ:ساوتومێ و پرینسیپی|لێدوان]])} |{{formatnum:2115}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساوتۆمێ و پرینسیپی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ساوتۆمێ و پرینسیپی|R}}-2115}}}} | | |- |147 | [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سەعوودی]] ^{([[وتووێژ:عەرەبستانی سەعوودی|لێدوان]])} |{{formatnum:20551}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عەرەبستانی سعوودی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەرەبستانی سعوودی|R}}-20551}}}} | | |- |148 | [[سێنیگال|سینیگال]] ^{([[وتووێژ:سێنیگال|لێدوان]])} |{{formatnum:8155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سێنیگال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سێنیگال|R}}-8155}}}} | | |- |149 | [[سڕبیا|سربیا]] ^{([[وتووێژ:سڕبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9858}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سڕبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سڕبیا|R}}-9858}}}} | | |- |150 | [[سیشێل]] ^{([[وتووێژ:سیشێل|لێدوان]])} |{{formatnum:4558}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیشێل}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سیشێل|R}}-4558}}}} | | |- |152 | [[سیەرالیۆن]]^{([[وتووێژ:سیەرالیۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:6029}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیەرالیۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سیەرالیۆن|R}}-6029}}}} | | |- |153 | [[سینگاپوور|سینگاپور]] ^{([[وتووێژ:سینگاپوور|لێدوان]])} |{{formatnum:4989}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |154 | [[سلۆڤاکیا]] ^{([[وتووێژ:سلۆڤاکیا|لێدوان]])} |{{formatnum:21497}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سلۆڤاکیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سلۆڤاکیا|R}}-21497}}}} | | |- |155 | [[سلۆڤێنیا]] ^{([[وتووێژ:سلۆڤێنیا|لێدوان]])} |{{formatnum:12621}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سلۆڤێنیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سلۆڤێنیا|R}}-12621}}}} | | |- |156 | [[دوورگەکانی سولەیمان|دوورگەکانی سلێمان]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی سلێمان|لێدوان]])} |{{formatnum:1256}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی سولەیمان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی سولەیمان|R}}-1256}}}} | | |- |156 | [[سۆماڵیا|سۆمالیا]] ^{([[وتووێژ:سۆماڵیا|لێدوان]])} |{{formatnum:3724}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سۆماڵیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سۆماڵیا|R}}-3724}}}} | | |- |157 | [[ئەفریقای باشوور]] ^{([[وتووێژ:ئەفریقای باشوور|لێدوان]])} |{{formatnum:4592}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەفریقای باشوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەفریقای باشوور|R}}-4592}}}} | | |- |158 | [[ئیسپانیا]] ^{([[وتووێژ:ئیسپانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:34133}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسپانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیسپانیا|R}}-34133}}}} | | |- |159 | [[سریلانکا]] ^{([[وتووێژ:سریلانکا|لێدوان]])} |{{formatnum:5221}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سریلانکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سریلانکا|R}}-5221}}}} | | |- |160 | [[سوودان]] ^{([[وتووێژ:سوودان|لێدوان]])} |{{formatnum:17971}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوودان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سوودان|R}}-17971}}}} | | |- |161 | [[سورینام]] ^{([[وتووێژ:سورینام|لێدوان]])} |{{formatnum:1858}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سورینام}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سورینام|R}}-1858}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] | |- |162 | [[ئێسواتینی|سوازیلاند]] ^{([[وتووێژ:سوازیلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:2965}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێسواتینی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێسواتینی|R}}-2965}}}} | | |- |163 | [[سوێد]] ^{([[وتووێژ:سوێد|لێدوان]])} |{{formatnum:120618}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوێد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سوێد|R}}-120618}}}} | | |- |164 | [[سویسڕا]] ^{([[وتووێژ:سویسڕا|لێدوان]])} |{{formatnum:20155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سویسڕا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سویسڕا|R}}-20155}}}} | | |- |165 | [[سووریا]] ^{([[وتووێژ:سووریا|لێدوان]])} |{{formatnum:10811}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سووریا|R}}-10811}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |166 | [[تاجیکستان]] ^{([[وتووێژ:تاجیکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:76214}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تاجیکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاجیکستان|R}}-76214}}}} | | |- |167 | [[تانزانیا]] ^{([[وتووێژ:تانزانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:2028}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تانزانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تانزانیا|R}}-2028}}}} | | |- |168 | [[تایلەند]]^{([[وتووێژ:تایلەند|لێدوان]])} |{{formatnum:4924}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تایلەند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تایلەند|R}}-4924}}}} | | |- |169 | [[تۆگۆ]] ^{([[وتووێژ:تۆگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:1566}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تۆگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆگۆ|R}}-1566}}}} | | |- |170 | [[تۆنگا]] ^{([[وتووێژ:تۆنگا|لێدوان]])} |{{formatnum:1177}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تۆنگا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆنگا|R}}-1177}}}} | | |- |171 | [[ترینیداد و تۆباگۆ]] ^{([[وتووێژ:ترینیداد و تۆباگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2079}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ترینیداد و تۆباگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ترینیداد و تۆباگۆ|R}}-2079}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |172 | [[توونس]] ^{([[وتووێژ:توونس|لێدوان]])} |{{formatnum:11302}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:توونس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:توونس|R}}-11302}}}} | | |- |173 | [[تورکیا]] ^{([[وتووێژ:تورکیا|لێدوان]])} |{{formatnum:116096}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تورکیا|R}}-116096}}}} | | |- |174 | [[تورکمانستان]] ^{([[وتووێژ:تورکمانستان|لێدوان]])} |{{formatnum:16335}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکمانستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تورکمانستان|R}}-16335}}}} | | |- |175 | [[تووڤالوو]] ^{([[وتووێژ:تووڤالوو|لێدوان]])} |{{formatnum:1268}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تووڤالوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تووڤالوو|R}}-1268}}}} | | |- |176 | [[ئووگاندا|ئوگاندا]] ^{([[وتووێژ:ئوگاندا|لێدوان]])} |{{formatnum:12910}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئووگاندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئووگاندا|R}}-12910}}}} | | |- |177 | [[ئوکراینا]] ^{([[وتووێژ:ئوکراینا|لێدوان]])} |{{formatnum:16935}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوکراینا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوکراینا|R}}-16935}}}} | | |- |178 | [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] ^{([[وتووێژ:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|لێدوان]])} |{{formatnum:26212}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|R}}-26212}}}} | | |- |179 | [[شانشینی یەکگرتوو]] ^{([[وتووێژ:شانشینی یەکگرتوو|لێدوان]])} |{{formatnum:19917}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:شانشینی یەکگرتوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:شانشینی یەکگرتوو|R}}-19917}}}} | | |- |180 | [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] ^{([[وتووێژ:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|لێدوان]])} |{{formatnum:65239}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|R}}-65239}}}} | | |- |181 | [[ئوروگوای]] ^{([[وتووێژ:ئوروگوای|لێدوان]])} |{{formatnum:35559}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوروگوای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوروگوای|R}}-35559}}}} | | |- |182 | [[ئۆزبەکستان]]^{([[وتووێژ:ئۆزبەکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:16816}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆزبەکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئۆزبەکستان|R}}-16816}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |183 | [[ڤانواتوو|ڤانوواتوو]]^{([[وتووێژ:ڤانواتوو|لێدوان]])} |{{formatnum:1396}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤانواتوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤانواتوو|R}}-1396}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |184 | [[ڤاتیکان|شاری ڤاتیکان]] ^{([[وتووێژ:ڤاتیکان|لێدوان]])} |{{formatnum:13782}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤاتیکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤاتیکان|R}}-13782}}}} | | |- |185 | [[ڤێنیزوێلا|ڤێنێزوێلا]] ^{([[وتووێژ:ڤێنێزوێلا|لێدوان]])} |{{formatnum:14114}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤێنیزوێلا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤێنیزوێلا|R}}-14114}}}} | | |- |186 | [[ڤیێتنام|ڤیەتنام]] ^{([[وتووێژ:ڤیەتنام|لێدوان]])} |{{formatnum:8446}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێتنام}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێتنام|R}}-8446}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |187 | [[یەمەن]] ^{([[وتووێژ:یەمەن|لێدوان]])} |{{formatnum:10440}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەمەن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:یەمەن|R}}-10440}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |188 | [[زامبیا]]^{([[وتووێژ:زامبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:7015}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:زامبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:زامبیا|R}}-7015}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |189 | [[زیمبابوی]]^{([[وتووێژ:زیمبابوی|لێدوان]])} |{{formatnum:1388}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:زیمبابوی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:زیمبابوی|R}}-1388}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |} </div> k0kt7y4zv5zt6dvlmcrem9r1y1jd8lk 1613789 1613788 2026-07-31T13:56:51Z Chinese Horse From Kaso Mall 77444 /* پێڕستی پەرەپێدانی وتاری وڵاتەکان */ 1613789 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى وڵات و ئاڵاکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!-- سەرپەڕە --> <!-- سەرپەڕە --> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى وڵات و ئاڵاکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!-- جەستە --> == '''بەشداربووان''' 👥== <big>:بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</big> * [[User:Shaween|Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] * [[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] * [[بەکارھێنەر:ALI HEIDARI|ALI HEIDARI]] * [[بەکارھێنەر:Abdulla Husen abdulla|Abdulla Husen abdulla]] == پێڕستی وتارەکان 📝 == === پێڕستی ئاڵاکان === {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ئاڵا !! ویکیپیدیای ئینگلیزی!! ناو بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[File:Flag of Ukraine.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ukraine|flag of Ukraine]]|| [[ئاڵای ئۆکرانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوکراینا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 2 || [[File:Flag of Russia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Russia|flag of Russia]]|| [[ئاڵای ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[File:Flag of India.svg|40px]] || [[:en:Flag of India|flag of India]]|| [[ئاڵای ھیندستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھیندستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[File:Flag of Germany.svg|40px]] || [[:en:Flag of Germany|flag of Germany]]|| [[ئاڵای ئەڵمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەڵمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[File:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Azerbaijan|flag of Azerbaijan]]|| [[ئاڵای ئازەربایجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئازەربایجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[File:Flag of Poland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Poland|flag of Poland]]|| [[ئاڵای پۆڵەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پۆڵەندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[File:Flag of Albania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Albania|flag of Albania]]|| [[ئاڵای ئەلبانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەلبانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|40px]] || [[:en:Flag of China|flag of China]]|| [[ئاڵای چین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چین}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[File:Flag of Indonesia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Indonesia|flag of Indonesia]]|| [[ئاڵای ئیندۆنیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیندۆنیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[File:Flag of Austria.svg|40px]] || [[:en:Flag of Austria|flag of Austria]]|| [[ئاڵای نەمسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەمسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[File:Flag of Bangladesh.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bangladesh|flag of Bangladesh]]|| [[ئاڵای بەنگلادێش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەنگلادێش}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[File:Flag of South Korea.svg|40px]] || [[:en:Flag of South Korea|flag of South Korea]]|| [[ئاڵای کۆریای باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆریای باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[File:Flag of Australia (converted).svg|40px]] || [[:en:Flag of Australia|flag of Australia]]|| [[ئاڵای ئوسترالیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوسترالیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[File:Flag of Hungary.svg|40px]] || [[:en:Flag of Hungary|flag of Hungary]]|| [[ئاڵای مەجارستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەجارستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[File:Flag of Brazil.svg|40px]] || [[:en:Flag of Brazil|flag of Brazil]]|| [[ئاڵای بەڕازیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەڕازیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[File:Flag of Belgium (civil).svg|40px]] || [[:en:Flag of Belgium|flag of Belgium]]|| [[ئاڵای بەلجیکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەلجیکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[File:Flag of Finland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Finland|flag of Finland]]|| [[ئاڵای فینلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فینلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[File:Flag of Andorra.svg|40px]] || [[:en:Flag of Andorra|flag of Andorra]]|| [[ئاڵای ئەندۆرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەندۆرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[File:Flag of Argentina.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Argentina|flag of Argentina]]|| [[ئاڵای ئەرژەنتین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەرژەنتین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[File:Flag of Chile.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Chile|flag of Chile]]|| [[ئاڵای چیلی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چیلی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[File:Flag of the Netherlands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Netherlands|flag of the Netherlands]]|| [[ئاڵای ھۆڵەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆڵەندا}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[File:Flag of Denmark.svg|40px]] || [[:en:Flag of Denmark|flag of Denmark]]|| [[ئاڵای دانمارک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دانمارک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[File:Flag of Estonia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Estonia|flag of Estonia]]|| [[ئاڵای ئیستۆنیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیستۆنیا}}}} ||[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[File:Flag of Spain.svg|40px]] || [[:en:Flag of Spain|flag of Spain]]|| [[ئاڵای ئیسپانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیسپانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 25 || [[File:Flag of Vietnam.svg|40px]] || [[:en:Flag of Vietnam|flag of Vietnam]]|| [[ئاڵای ڤیێتنام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤیێتنام}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[File:Flag of Iceland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Iceland|flag of Iceland]]|| [[ئاڵای ئایسلەند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئایسلەند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 27 || [[File:Flag of the United Kingdom (1-2).svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Kingdom|flag of the United Kingdom]]|| [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای شانشینی یەکگرتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[File:Flag of Nepal.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nepal|flag of Nepal]]|| [[ئاڵای نیپال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیپال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[File:Flag of Bulgaria (digital).svg|40px]] || [[:en:Flag of Bulgaria|flag of Bulgaria]]|| [[ئاڵای بولگاریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بولگاریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 31 || [[File:Flag of Lithuania.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Lithuania|flag of Lithuania]]|| [[ئاڵای لیتوانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیتوانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 32 || [[File:Flag of Ireland.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Ireland|flag of Ireland]]|| [[ئاڵای ئیرلەندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیرلەندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 33 || [[File:Flag of Georgia (country).svg|40px]]|| [[:en:Flag of Georgia (country)|Flag of Georgia (country)]]|| [[ئاڵای گورجستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گورجستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 34 || [[File:Flag of Norway.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Norway|flag of Norway]]|| [[ئاڵای نەرویژ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەرویژ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 35 || [[File:Flag of Angola.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Angola|flag of Angola]]|| [[ئاڵای ئەنگۆلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەنگۆلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 36 || [[File:Flag of Bhutan.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Bhutan|flag of Bhutan]]|| [[ئاڵای بووتان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بووتان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 37 || [[File:Flag of South Africa.svg|40px]]|| [[:en:Flag of South Africa|Flag of South Africa]]|| [[ئاڵای ئەفریقای باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەفریقای باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[File:Flag of Sweden.svg|40px]]|| [[:en:Flag of Sweden|flag of Sweden]]|| [[ئاڵای سوێد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوێد}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 39 || [[File:Flag of Pakistan (bordered).svg|40px]]|| [[:en:Flag of Pakistan|flag of Pakistan]]|| [[ئاڵای پاکستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاکستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 40 || [[File:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kazakhstan|flag of Kazakhstan]]|| [[ئاڵای کازاخستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کازاخستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 41 || [[File:Flag of Morocco.svg|40px]] || [[:en:Flag of Morocco|flag of Morocco]]|| [[ئاڵای مەغریب]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەغریب}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 42 || [[File:Flag of Gabon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Gabon|flag of Gabon]]|| [[ئاڵای گابۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گابۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[File:Flag of North Korea.svg|40px]] || [[:en:Flag of North Korea|flag of North Korea]]|| [[ئاڵای کۆریای باکوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆریای باکوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[File:Flag of Switzerland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Switzerland|flag of Switzerland]]|| [[ئاڵای سویسڕا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سویسڕا}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 45 || [[File:Flag of Greece.svg|40px]] || [[:en:Flag of Greece|flag of Greece]]|| [[ئاڵای یۆنان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یۆنان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 46 || [[File:Flag of Bahrain.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bahrain|flag of Bahrain]]|| [[ئاڵای بەحرەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەحرەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 47 || [[File:Flag of Romania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Romania|flag of Romania]]|| [[ئاڵای ڕۆمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕۆمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 48 || [[File:Flag of the Philippines.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Philippines|flag of the Philippines]]|| [[ئاڵای فلیپین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فلیپین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 49 || [[File:Flag of Thailand.svg|40px]] || [[:en:Flag of Thailand|flag of Thailand]]|| [[ئاڵای تایلەند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تایلەند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 50 || [[File:Flag of Colombia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Colombia|flag of Colombia]]|| [[ئاڵای کۆلۆمبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆلۆمبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 51 || [[File:Flag of Ghana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ghana|flag of Ghana]]|| [[ئاڵای گانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 52 || [[File:Flag of Laos.svg|40px]] || [[:en:Flag of Laos|flag of Laos]]|| [[ئاڵای لاوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لاوس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 53 || [[File:Flag of Latvia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Latvia|flag of Latvia]]|| [[ئاڵای لاتڤیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لاتڤیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 54 || [[File:Flag of Egypt (darker shade of gold).svg|40px]] || [[:en:Flag of Egypt|flag of Egypt]]|| [[ئاڵای میسر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میسر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 55 || [[File:Flag of Belarus.svg|40px]] || [[:en:Flag of Belarus|flag of Belarus]]|| [[ئاڵای بیلاڕووس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بیلاڕووس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 56 || [[File:Flag of Sri Lanka.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sri Lanka|flag of Sri Lanka]]|| [[ئاڵای سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سریلانکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 57 || [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bosnia and Herzegovina|flag of Bosnia and Herzegovina]]|| [[ئاڵای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 58 || [[File:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uzbekistan|flag of Uzbekistan]]|| [[ئاڵای ئوزبەکستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوزبەکستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 59 || [[File:Flag of East Timor.svg|40px]] || [[:en:Flag of East Timor|flag of East Timor]]|| [[ئاڵای تیمۆری ڕۆژھەڵات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تیمۆری ڕۆژھەڵات}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 60 || [[File:Flag of Djibouti.svg|40px]] || [[:en:Flag of Djibouti|flag of Djibouti]]|| [[ئاڵای جیبووتی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای جیبووتی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 61 || [[File:Flag of Liechtenstein.svg|40px]] || [[:en:Flag of Liechtenstein|flag of Liechtenstein]]|| [[ئاڵای لیختنشتاین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیختنشتاین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 62 || [[File:Flag of Europe.svg|40px]] || [[:en:Flag of Europe|flag of Europe]]|| [[ئاڵای ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەورووپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 63 || [[File:Flag of Malta.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malta|flag of Malta]]|| [[ئاڵای ماڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماڵتا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 64 || [[File:Flag of Croatia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Croatia|flag of Croatia]]|| [[ئاڵای کرواتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کرواتیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 65 || [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kyrgyzstan|flag of Kyrgyzstan]]|| [[ئاڵای قرغیزستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قرغیزستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[File:Flag of Portugal (official).svg|40px]] || [[:en:Flag of Portugal|flag of Portugal]]|| [[ئاڵای پورتوگال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پورتوگال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[File:Flag of Benin.svg|40px]] || [[:en:Flag of Benin|flag of Benin]]|| [[ئاڵای بێنین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بێنین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 68 || [[File:Flag of Luxembourg.svg|40px]] || [[:en:Flag of Luxembourg|flag of Luxembourg]]|| [[ئاڵای لۆکسمبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لۆکسمبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Arab Emirates|flag of the United Arab Emirates]]|| [[ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|40px]] || [[:en:Flag of Burkina Faso|flag of Burkina Faso]]|| [[ئاڵای بورکینا فاسۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بورکینا فاسۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 71 || [[File:Flag of Monaco.svg|40px]] || [[:en:Flag of Monaco|flag of Monaco]]|| [[ئاڵای مۆناکۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆناکۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 72 || [[File:Flag of Ethiopia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ethiopia|flag of Ethiopia]]|| [[ئاڵای ئیتیۆپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئیتیۆپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 73 || [[File:Flag of Cambodia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cambodia|flag of Cambodia]]|| [[ئاڵای کەمبۆدیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کەمبۆدیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 74 || [[File:Flag of Myanmar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Myanmar|flag of Myanmar]]|| [[ئاڵای میانمار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای میانمار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 75 || [[File:La Bandera de Miranda - illustration in Guayaquil magazine La Ilustracion, 1916.png|40px]] || [[:en:Flag of Ecuador|flag of Ecuador]]|| [[ئاڵای ئێکوادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێکوادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 76 || [[File:Flag of Malaysia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malaysia|flag of Malaysia]]|| [[ئاڵای مالیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 77 || [[File:Flag of Slovenia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Slovenia|flag of Slovenia]]|| [[ئاڵای سلۆڤێنیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سلۆڤێنیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 78 || [[File:Flag of Botswana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Botswana|flag of Botswana]]|| [[ئاڵای بۆتسوانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆتسوانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 79 || [[File:Flag of Mongolia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mongolia|flag of Mongolia]]|| [[ئاڵای مەنگۆلیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەنگۆلیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 80 || [[File:Flag of Kenya.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kenya|flag of Kenya]]|| [[ئاڵای کینیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کینیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 81 || [[File:Flag of Guatemala.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guatemala|flag of Guatemala]]|| [[ئاڵای گواتیمالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گواتیمالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 82 || [[File:Flag of Cyprus.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cyprus|flag of Cyprus]]|| [[ئاڵای قوبرس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قوبرس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 83 || [[File:Flag of Lebanon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Lebanon|flag of Lebanon]]|| [[ئاڵای لوبنان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لوبنان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 84 || [[File:Flag of Sudan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sudan|flag of Sudan]]|| [[ئاڵای سوودان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوودان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 85 || [[File:Flag of Scotland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Scotland|flag of Scotland]]|| [[ئاڵای سکۆتلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سکۆتلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 86 || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guinea-Bissau|flag of Guinea-Bissau]]|| [[ئاڵای گینێ بیساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێ بیساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 87 || [[File:Flag of Malawi.svg|40px]] || [[:en:Flag of Malawi|flag of Malawi]]|| [[ئاڵای مالاوی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالاوی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 88 || [[File:Flag of Barbados.svg|40px]] || [[:en:Flag of Barbados|flag of Barbados]]|| [[ئاڵای باربادۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای باربادۆس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 89 || [[File:Flag of Lesotho.svg|40px]] || [[:en:Flag of Lesotho|flag of Lesotho]]|| [[ئاڵای لیسۆتۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیسۆتۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 90 || [[File:Flag of Bolivia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Bolivia|flag of Bolivia]]|| [[ئاڵای بۆلیڤیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بۆلیڤیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 91 || [[File:Flag of The Gambia.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Gambia|flag of the Gambia]]|| [[ئاڵای گامبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گامبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 92 || [[File:Flag of Yemen.svg|40px]] || [[:en:Flag of Yemen|flag of Yemen]]|| [[ئاڵای یەمەن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یەمەن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 93 || [[File:Flag of Montenegro.svg|40px]] || [[:en:Flag of Montenegro|flag of Montenegro]]|| [[ئاڵای مۆنتینیگرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆنتینیگرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 94 || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Democratic Republic of the Congo|flag of the Democratic Republic of the Congo]]|| [[ئاڵای کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 95 || [[File:Flag of Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guinea|flag of Guinea]]|| [[ئاڵای گینێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 96 || [[File:Flag of Venezuela.svg|40px]] || [[:en:Flag of Venezuela|flag of Venezuela]]|| [[ئاڵای ڤێنیزوێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤێنیزوێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 97 || [[File:Flag of Brunei.svg|40px]] || [[:en:Flag of Brunei|flag of Brunei]]|| [[ئاڵای بروونای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بروونای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 98 || [[File:Flag of Moldova.svg|40px]] || [[:en:Flag of Moldova|flag of Moldova]]|| [[ئاڵای مۆلدۆڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆلدۆڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 99 || [[File:Flag of Liberia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Liberia|flag of Liberia]]|| [[ئاڵای لیبێریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای لیبێریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 100 || [[File:Flag of Qatar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Qatar|flag of Qatar]]|| [[ئاڵای قەتەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای قەتەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 102 || [[File:Flag of Singapore.svg|40px]] || [[:en:Flag of Singapore|flag of Singapore]]|| [[ئاڵای سینگاپوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سینگاپوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 103 || [[File:Flag of Turkmenistan.svg|40px]] || [[:en:Flag of Turkmenistan|flag of Turkmenistan]]|| [[ئاڵای تورکمانستان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تورکمانستان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 104 || [[File:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|40px]] || [[:en:Flag of Honduras|flag of Honduras]]|| [[ئاڵای ھۆندووراس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆندووراس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 105 || [[File:Flag of the Bahamas.svg|40px]] || [[:en:Flag of The Bahamas|flag of The Bahamas]]|| [[ئاڵای بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 106 || [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Antigua and Barbuda|flag of Antigua and Barbuda]]|| [[ئاڵای ئانتیگوا و باربوودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئانتیگوا و باربوودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 107 || [[File:Flag of Cameroon.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cameroon|flag of Cameroon]]|| [[ئاڵای کامیروون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کامیروون}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 109 || [[File:Flag of Peru.svg|40px]] || [[:en:Flag of Peru|flag of Peru]]|| [[ئاڵای پێروو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پێروو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 110 || [[File:Flag of Slovakia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Slovakia|flag of Slovakia]]|| [[ئاڵای سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سلۆڤاکیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 111 || [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Republic of the Congo|flag of the Republic of the Congo]]|| [[ئاڵای کۆماری کۆنگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری کۆنگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 112 || [[File:Flag of Serbia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Serbia|flag of Serbia]]|| [[ئاڵای سڕبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سڕبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 113 || [[File:Flag of the Soviet Union.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Soviet Union|flag of the Soviet Union]]|| [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت}}}} |[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] |{{تەواو}} |- | 114 || [[File:Flag of North Macedonia.svg|40px]] || [[:en:Flag of North Macedonia|flag of North Macedonia]]|| [[ئاڵای مەقدوونیای باکوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مەقدوونیای باکوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 115 || [[File:Flag of Mali.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mali|flag of Mali]]|| [[ئاڵای مالی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مالی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 116 || [[File:Flag of Uruguay.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uruguay|flag of Uruguay]]|| [[ئاڵای ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 117 || [[File:Flag of Guyana.svg|40px]] || [[:en:Flag of Guyana|flag of Guyana]]|| [[ئاڵای گویانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گویانا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 118 || [[File:Flag of Vatican City (2023–present).svg|40px]] || [[:en:Flag of Vatican City|flag of Vatican City]]|| [[ئاڵای ڤاتیکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤاتیکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 119 || [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|40px]] || [[:en:Flag of Cape Verde|flag of Cape Verde]]|| [[ئاڵای کەیپڤەرد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کەیپڤەرد}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 120 || [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|40px]] || [[:en:Flag of Ivory Coast|flag of Ivory Coast]]|| [[ئاڵای کۆتدیڤوار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆتدیڤوار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 121 || [[File:Flag of Eswatini.svg|40px]] || [[:en:Flag of Eswatini|flag of Eswatini]]|| [[ئاڵای ئێسواتینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێسواتینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 122 || [[File:Flag of Burundi.svg|40px]] || [[:en:Flag of Burundi|flag of Burundi]]|| [[ئاڵای بوروندی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بوروندی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 123 || [[File:Flag of Zimbabwe.svg|40px]] || [[:en:Flag of Zimbabwe|flag of Zimbabwe]]|| [[ئاڵای زیمبابوی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای زیمبابوی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 124 || [[File:Flag of Tunisia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tunisia|flag of Tunisia]]|| [[ئاڵای توونس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای توونس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 125 || [[File:Flag of Cuba.svg|40px]] || [[:en:Flag of Cuba|flag of Cuba]]|| [[ئاڵای کووبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کووبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 126 || [[File:Flag of Chad.svg|40px]] || [[:en:Flag of Chad|flag of Chad]]|| [[ئاڵای چاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای چاد}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 127 || [[File:Flag of Namibia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Namibia|flag of Namibia]]|| [[ئاڵای نامیبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نامیبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 128 || [[File:Flag of Nigeria.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nigeria|flag of Nigeria]]|| [[ئاڵای نێجیریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نێجیریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 129 || [[File:Flag of Mauritania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mauritania|flag of Mauritania]]|| [[ئاڵای مۆریتانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆریتانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 130 || [[File:Flag of Senegal.svg|40px]] || [[:en:Flag of Senegal|flag of Senegal]]|| [[ئاڵای سێنیگال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سێنیگال}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 131 || [[File:Flag of the Central African Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Central African Republic|flag of the Central African Republic]]|| [[ئاڵای کۆماری ئەفریقای ناوەندی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری ئەفریقای ناوەندی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 132 || [[File:Flag of Maldives.svg|40px]] || [[:en:Flag of Maldives|flag of Maldives]]|| [[ئاڵای ماڵدیڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماڵدیڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 133 || [[File:Flag of Costa Rica (state).svg|40px]] || [[:en:Flag of Costa Rica|flag of Costa Rica]]|| [[ئاڵای کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 134 || [[File:Flag of Paraguay.svg|40px]] || [[:en:Flag of Paraguay|flag of Paraguay]]|| [[ئاڵای پاراگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاراگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 135 || [[File:Flag of Eritrea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Eritrea|flag of Eritrea]]|| [[ئاڵای ئێریتریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێریتریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 136 || [[File:Flag of Mozambique.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mozambique|flag of Mozambique]]|| [[ئاڵای مۆزامبیک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆزامبیک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 137 || [[File:Flag of Haiti.svg|40px]] || [[:en:Flag of Haiti|flag of Haiti]]|| [[ئاڵای ھایتی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھایتی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 138 || [[File:Flag of Kosovo.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kosovo|flag of Kosovo]]|| [[ئاڵای کۆسۆڤۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆسۆڤۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 139 || [[File:Flag of Belize.svg|40px]] || [[:en:Flag of Belize|flag of Belize]]|| [[ئاڵای بەلیز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای بەلیز}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 140 || [[File:Flag of Zambia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Zambia|flag of Zambia]]|| [[ئاڵای زامبیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای زامبیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 141 || [[File:Flag of Niger.svg|40px]] || [[:en:Flag of Niger|flag of Niger]]|| [[ئاڵای نیجەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیجەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 142 || [[File:Flag of Grenada.svg|40px]] || [[:en:Flag of Grenada|flag of Grenada]]|| [[ئاڵای گرینادا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گرینادا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 143 || [[File:Flag of the Comoros.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Comoros|flag of the Comoros]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی قەمەر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی قەمەر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 144 || [[File:Flag of Rwanda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Rwanda|flag of Rwanda]]|| [[ئاڵای ڕواندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڕواندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 145 || [[File:Flag of Madagascar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Madagascar|flag of Madagascar]]|| [[ئاڵای ماداگاسکار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماداگاسکار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 146 || [[File:Flag of Uganda.svg|40px]] || [[:en:Flag of Uganda|flag of Uganda]]|| [[ئاڵای ئووگاندا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئووگاندا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 147 || [[File:Flag of Somalia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Somalia|flag of Somalia]]|| [[ئاڵای سۆماڵیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سۆماڵیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 148 || [[File:Flag of San Marino.svg|40px]] || [[:en:Flag of San Marino|flag of San Marino]]|| [[ئاڵای سان مارینۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سان مارینۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 149 || [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Equatorial Guinea|flag of Equatorial Guinea]]|| [[ئاڵای گینێی ئیستوایی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گینێی ئیستوایی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 150 || [[File:Flag of England.svg|40px]] || [[:en:Flag of England|flag of England]]|| [[ئاڵای ئینگلتەرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئینگلتەرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 151 || [[File:Flag of El Salvador.svg|40px]] || [[:en:Flag of El Salvador|flag of El Salvador]]|| [[ئاڵای ئێلسالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئێلسالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 152 || [[File:Flag of Togo (3-2).svg|40px]] || [[:en:Flag of Togo|flag of Togo]]|| [[ئاڵای تۆگۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تۆگۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 153 || [[File:Flag of Jamaica.svg|40px]] || [[:en:Flag of Jamaica|flag of Jamaica]]|| [[ئاڵای جامایکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای جامایکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 154 || [[File:Flag of Nicaragua.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nicaragua|flag of Nicaragua]]|| [[ئاڵای نیکاراگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نیکاراگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 155 || [[File:Flag of Suriname.svg|40px]] || [[:en:Flag of Suriname|flag of Suriname]]|| [[ئاڵای سورینام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سورینام}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 156 || [[File:Flag of Kiribati.svg|40px]] || [[:en:Flag of Kiribati|flag of Kiribati]]|| [[ئاڵای کیریباس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کیریباس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 157 || [[File:Flag of the United Nations.svg|40px]] || [[:en:Flag of the United Nations|flag of the United Nations]]|| [[ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 158 || [[File:Flag of Mauritius.svg|40px]] || [[:en:Flag of Mauritius|flag of Mauritius]]|| [[ئاڵای مۆریس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای مۆریس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 159 || [[File:Flag of Fiji.svg|40px]] || [[:en:Flag of Fiji|flag of Fiji]]|| [[ئاڵای فیجی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای فیجی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 160 || [[File:Flag of Nauru.svg|40px]] || [[:en:Flag of Nauru|flag of Nauru]]|| [[ئاڵای نائووروو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای نائووروو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 161 || [[File:Flag of Sierra Leone.svg|40px]] || [[:en:Flag of Sierra Leone|flag of Sierra Leone]]|| [[ئاڵای سیرالیۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سیرالیۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 162 || [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|40px]] || [[:en:Flag of São Tomé and Príncipe|flag of São Tomé and Príncipe]]|| [[ئاڵای ساوتۆمێ و پرینسیپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ساوتۆمێ و پرینسیپی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 163 || [[File:Flag of Tanzania.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tanzania|flag of Tanzania]]|| [[ئاڵای تانزانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تانزانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 164 || [[File:Flag of Seychelles.svg|40px]] || [[:en:Flag of Seychelles|flag of Seychelles]]|| [[ئاڵای سیشێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سیشێل}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 165 || [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of Dominican Republic|flag of Dominican Republic]]|| [[ئاڵای کۆماری دۆمینیکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری دۆمینیکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 166 || [[File:Flag of Hong Kong.svg|40px]] || [[:en:Flag of Hong Kong|flag of Hong Kong]]|| [[ئاڵای ھۆنگ کۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ھۆنگ کۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 167 || [[File:Flag of Dominica.svg|40px]] || [[:en:Flag of Dominica|flag of Dominica]]|| [[ئاڵای دۆمینیکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دۆمینیکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 168 || [[File:Flag of South Sudan.svg|40px]] || [[:en:Flag of South Sudan|flag of South Sudan]]|| [[ئاڵای سوودانی باشوور]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سوودانی باشوور}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 169 || [[File:Flag of Greenland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Greenland|flag of Greenland]]|| [[ئاڵای گرینلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گرینلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] |{{تەواو}} |- | 170 || [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|40px]] || [[:en:Flag of Papua New Guinea|flag of Papua New Guinea]]|| [[ئاڵای پاپوا گینێی نوێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پاپوا گینێی نوێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 171 || [[File:Flag of the Federated States of Micronesia.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Federated States of Micronesia|flag of the Federated States of Micronesia]]|| [[ئاڵای ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 172 || [[File:Flag of the Republic of Abkhazia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Abkhazia|flag of Abkhazia]]|| [[ئاڵای ئەبخازیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەبخازیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 173 || [[File:Flag of the Solomon Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Solomon Islands|flag of the Solomon Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی سولەیمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی سولەیمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 174 || [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Faroe Islands|flag of the Faroe Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی فارۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی فارۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 175 || [[File:Flag of the Republic of China.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Republic of China|flag of the Republic of China]]|| [[ئاڵای کۆماری چین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای کۆماری چین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 176 || [[File:Flag of Samoa.svg|40px]] || [[:en:Flag of Samoa|flag of Samoa]]|| [[ئاڵای ساموا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ساموا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 177 || [[File:Flag of Palau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Palau|flag of Palau]]|| [[ئاڵای پالاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای پالاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 178 || [[File:Flag of Tuvalu.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tuvalu|flag of Tuvalu]]|| [[ئاڵای تووڤالوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تووڤالوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 179 || [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Kitts and Nevis|flag of Saint Kitts and Nevis]]|| [[ئاڵای سەینت کیتس و نیڤیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت کیتس و نیڤیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 180 || [[File:Flag of Vanuatu.svg|40px]] || [[:en:Flag of Vanuatu|flag of Vanuatu]]|| [[ئاڵای ڤانواتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ڤانواتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 181 || [[File:Flag of Saint Lucia.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Lucia|flag of Saint Lucia]]|| [[ئاڵای سەینت لووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت لووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 182 || [[File:Flag of Tonga.svg|40px]] || [[:en:Flag of Tonga|flag of Tonga]]|| [[ئاڵای تۆنگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای تۆنگا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 183 || [[File:Flag of Transnistria (state).svg|40px]] || [[:en:Flag of Transnistria|flag of Transnistria]]|| [[ئاڵای ترانسنیستریا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ترانسنیستریا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 184 || [[File:Flag of the Marshall Islands.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Marshall Islands|flag of the Marshall Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی مارشاڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی مارشاڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 185 || [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|40px]] || [[:en:Flag of Western Sahara|Flag of Western Sahara]]|| [[ئاڵای سەحرای ڕۆژاوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەحرای ڕۆژاوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 186 || [[File:Flag of Gibraltar.svg|40px]] || [[:en:Flag of Gibraltar|flag of Gibraltar]]|| [[ئاڵای گیبرالتار]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای گیبرالتار}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 187 || [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|40px]] || [[:en:Flag of Saint Vincent and the Grenadines|flag of Saint Vincent and the Grenadines]]|| [[ئاڵای سەینت ڤینسێنت و گرینادینز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای سەینت ڤینسێنت و گرینادینز}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 188 || [[File:Flag of Åland.svg|40px]] || [[:en:Flag of Åland Islands|flag of Åland Islands]]|| [[ئاڵای دوورگەکانی ئۆلاند]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەکانی ئۆلاند}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 189 || [[File:Flag of the Isle of Man.svg|40px]] || [[:en:Flag of the Isle of Man|flag of the Isle of Man]]|| [[ئاڵای دوورگەی مان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای دوورگەی مان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 190 || [[File:Flag of Macau.svg|40px]] || [[:en:Flag of Macau|flag of Macau]]|| [[ئاڵای ماکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ماکاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 191 || [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|40px]] || [[:en:Flag of Nazi Germany|flag of Nazi Germany]] |[[ئاڵای ئەڵمانیای نازی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاڵای ئەڵمانیای نازی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |} === '''<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتاری وڵاتەکان</big>''' === <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" |- ! # ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' ! '''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' ! '''<big>قەبارەی وتار دوای دەستکاری</big>''' ! '''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' ! '''<big>ئەرک بۆ</big>''' ! '''<big>ڕەوش</big>''' |- | ١ | [[ئەفغانستان]] ^{([[وتووێژ:ئەفغانستان|لێدوان]])} | {{formatnum:15363}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەفغانستان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەفغانستان|R}}-15363}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |2 | [[ئەلبانیا]] ^{([[وتووێژ:ئەلبانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11549}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەلبانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەلبانیا|R}}-11549}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |3 | [[جەزائیر]] ^{([[وتووێژ:جەزائیر|لێدوان]])} |{{formatnum:5971}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جەزائیر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جەزائیر|R}}-5971}}}} |[[بەکارهێنەر:Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] |{{تەواو}} |- |4 | [[ئەندۆرا|ئاندۆرا]] ^{([[وتووێژ:ئاندۆرا|لێدوان]])} |{{formatnum:58433}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەندۆرا|R}}-58433}}}} | | |- |5 | [[ئەنگۆلا]] ^{([[وتووێژ:ئەنگۆلا |لێدوان]])} |{{formatnum:20757}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنگۆلا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنگۆلا|R}}-20757}}}} | | |- |6 | [[ئانتیگوا و باربوودا|ئانتیگوا و باربودا]] ^{([[وتووێژ:ئانتیگوا و باربودا|لێدوان]])} |{{formatnum:6262}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئانتیگوا و باربوودا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئانتیگوا و باربوودا|R}}-6262}}}} | | |- |7 | [[ئەرژەنتین|ئارجەنتین]]^{([[وتووێژ:ئارجەنتین|لێدوان]])} |{{formatnum:35069}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرژەنتین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەرژەنتین|R}}-35069}}}} | | |- |8 | [[ئەرمەنستان]]^{([[وتووێژ:ئەرمەنستان|لێدوان]])} |{{formatnum:15697}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرمەنستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەرمەنستان|R}}-15697}}}} | | |- |9 | [[نەمسا]] ^{([[وتووێژ:نەمسا|لێدوان]])} |{{formatnum:5084}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەمسا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نەمسا|R}}-5084}}}} | | |- |10 | [[ئازەربایجان]] ^{([[وتووێژ:ئازەربایجان|لێدوان]])} |{{formatnum:12666}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئازەربایجان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئازەربایجان|R}}-12666}}}} | | |- |11 | [[بەھاما]]^{([[وتووێژ:بەھاما|لێدوان]])} |{{formatnum:6502}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەھاما}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەھاما|R}}-6502}}}} | | |- |12 | [[بەحرەین]] ^{([[وتووێژ:بەحرەین|لێدوان]])} |{{formatnum:8160}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەحرەین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەحرەین|R}}-8160}}}} | | |- |13 | [[بەنگلادێش|بەنگلادیش]] ^{([[وتووێژ:بەنگلادێش|لێدوان]])} |{{formatnum:13749}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەنگلادێش}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەنگلادێش|R}}-13749}}}} | | |- |14 | [[باربادۆس]] ^{([[وتووێژ:باربادۆس|لێدوان]])} |{{formatnum:5668}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:باربادۆس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باربادۆس|R}}-5668}}}} | | |- |15 | [[بیلاڕووس]] ^{([[وتووێژ:بیلاڕووس|لێدوان]])} |{{formatnum:7280}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بیلاڕووس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بیلاڕووس|R}}-7280}}}} | | |- |16 | [[بەلجیکا]]^{([[وتووێژ:بەلجیکا|لێدوان]])} |{{formatnum:10692}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلجیکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەلجیکا|R}}-10692}}}} | | |- |17 | [[بەلیز]] ^{([[وتووێژ:بەلیز|لێدوان]])} |{{formatnum:5721}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلیز}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەلیز|R}}-5721}}}} | | |- |18 | [[بێنین|بنین]] ^{([[وتووێژ:بنین |لێدوان]])} |{{formatnum:1746}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێنین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بێنین|R}}-1746}}}} | | |- |19 | [[بووتان]]^{([[وتووێژ:بووتان|لێدوان]])} |{{formatnum:3959}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بووتان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بووتان|R}}-3959}}}} | | |- |20 | [[بۆلیڤیا]]^{([[وتووێژ:بۆلیڤیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10827}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆلیڤیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆلیڤیا|R}}-10827}}}} | | |- |21 | [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]] ^{([[وتووێژ:ۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|لێدوان]])} |{{formatnum:38819}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|R}}-38819}}}} | | |- |22 | [[بۆتسوانا]] ^{([[وتووێژ:بۆتسوانا|لێدوان]])} |{{formatnum:10750}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بۆتسوانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بۆتسوانا|R}}-10750}}}} | | |- |23 | [[بەڕازیل]] - کۆماری فیدەراتیڤی بەڕازیل ^{([[وتووێژ:بەڕازیل|لێدوان]])} |{{formatnum:16112}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیل}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەڕازیل|R}}-16112}}}} | | |- |24 | [[بروونای]] ^{([[وتووێژ:بروونای|لێدوان]])} |{{formatnum:7828}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروونای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بروونای|R}}-7828}}}} | | |- |25 | [[بولگاریا]]^{([[وتووێژ:بولگاریا|لێدوان]])} |{{formatnum:19149}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بولگاریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بولگاریا|R}}-19149}}}} | | |- |26 | [[بورکینا فاسۆ|بورکینافاسۆ]] ^{([[وتووێژ:بورکینا فاسۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:6101}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بورکینا فاسۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بورکینا فاسۆ|R}}-6101}}}} | | |- |27 | [[میانمار]] ^{([[وتووێژ:میانمار |لێدوان]])} |{{formatnum:8571}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میانمار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میانمار|R}}-8571}}}} | | |- |28 | [[بوروندی]] ^{([[وتووێژ:بوروندی|لێدوان]])} |{{formatnum:11339}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوروندی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوروندی|R}}-11339}}}} | | |- |29 | [[کەمبۆدیا]] ^{([[وتووێژ:کەمبۆدیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9740}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەمبۆدیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەمبۆدیا|R}}-9740}}}} | | |- |30 | [[کامیروون]] ^{([[وتووێژ:کامیروون|لێدوان]])} |{{formatnum:6602}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کامیروون}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کامیروون|R}}-6602}}}} | | |- |31 | [[کەنەدا]] ^{([[وتووێژ:کەنەدا|لێدوان]])} |{{formatnum:67802}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنەدا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەنەدا|R}}-67802}}}} | | |- |32 | [[کەیپڤەرد]] ^{([[وتووێژ:کەیپڤەرد|لێدوان]])} |{{formatnum:12891}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەیپڤەرد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کەیپڤەرد|R}}-12891}}}} | | |- |33 | [[کۆماری ئەفریقای ناوەندی|کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست]] ^{([[وتووێژ:کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست|لێدوان]])} |{{formatnum:2257}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری ئەفریقای ناوەندی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری ئەفریقای ناوەندی|R}}-2257}}}} | | |- |34 | [[چاد]]^{([[وتووێژ:چاد|لێدوان]])} |{{formatnum:3941}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چاد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چاد|R}}-3941}}}} | | |- |35 | [[چیلی]] ^{([[وتووێژ:چیلی|لێدوان]])} |{{formatnum:51874}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیلی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چیلی|R}}-51874}}}} | | |- |36 | [[چین]]^{([[وتووێژ:چین|لێدوان]])} |{{formatnum:9946}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:چین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:چین|R}}-9946}}}} | | |- |37 | [[کۆڵۆمبیا]] ^{([[وتووێژ:کۆڵۆمبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:15516}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆڵۆمبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆڵۆمبیا|R}}-15516}}}} | | |- |38 | [[دوورگەکانی قەمەر]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی قەمەر|لێدوان]])} |{{formatnum:5868}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی قەمەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی قەمەر|R}}-5868}}}} | | |- |39 | [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ|کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ]] ^{([[وتووێژ:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2352}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ|R}}-2352}}}} | | |- |40 | [[کۆماری کۆنگۆ]] ^{([[وتووێژ:کۆماری کۆنگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:6929}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری کۆنگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری کۆنگۆ|R}}-6929}}}} | | |- |41 | [[کۆستاریکا]] ^{([[وتووێژ:کۆستاریکا|لێدوان]])} |{{formatnum:6766}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆستاریکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆستاریکا|R}}-6766}}}} | | |- |42 | [[کۆتدیڤوار]] ^{([[وتووێژ:کۆتدیڤوار|لێدوان]])} |{{formatnum:27689}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆتدیڤوار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆتدیڤوار|R}}-27689}}}} | | |- |43 | [[کرواتیا|کرۆواتیا]]^{([[وتووێژ:کرۆواتیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8279}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کرواتیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کرواتیا|R}}-8279}}}} | | |- |44 | [[کووبا]]^{([[وتووێژ:کووبا|لێدوان]])} |{{formatnum:7711}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کووبا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کووبا|R}}-7711}}}} | | |- |45 | [[قوبرس]] ^{([[وتووێژ:قوبرس|لێدوان]])} |{{formatnum:6096}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قوبرس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قوبرس|R}}-6096}}}} | | |- |46 | [[کۆماری چیک]] ^{([[وتووێژ:چیک|لێدوان]])} |{{formatnum:5071}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری چیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری چیک|R}}-5071}}}} | | |- |47 | [[دانمارک]] ^{([[وتووێژ:دانمارک|لێدوان]])} |{{formatnum:6081}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دانمارک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دانمارک|R}}-6081}}}} | | |- |48 | [[جیبووتی]] ^{([[وتووێژ:جیبووتی|لێدوان]])} |{{formatnum:2183}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیبووتی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جیبووتی|R}}-2183}}}} | | |- |49 | [[دۆمینیکا]]^{([[وتووێژ:دۆمینیکا|لێدوان]])} |{{formatnum:1314}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆمینیکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دۆمینیکا|R}}-1314}}}} | | |- |50 | [[کۆماری دۆمینیکان]] ^{([[وتووێژ:کۆماری دۆمینیکان|لێدوان]])} |{{formatnum:3939}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆماری دۆمینیکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆماری دۆمینیکان|R}}-3939}}}} | | |- |51 | [[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] ^{([[وتووێژ:تیمۆری ڕۆژھەڵات|لێدوان]])} |{{formatnum:4603}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمۆری ڕۆژھەڵات}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تیمۆری ڕۆژھەڵات|R}}-4603}}}} | | |- |52 | [[ئێکوادۆر|ئیکوادۆر]] ^{([[وتووێژ:ئیکوادۆر|لێدوان]])} |{{formatnum:6016}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێکوادۆر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێکوادۆر|R}}-6016}}}} | | |- |53 | [[میسر]] ^{([[وتووێژ:میسر|لێدوان]])} |{{formatnum:11882}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میسر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میسر|R}}-11882}}}} | | |- |54 | [[ئێلسالڤادۆر]]^{([[وتووێژ:ئێلسالڤادۆر|لێدوان]])} |{{formatnum:15049}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێلسالڤادۆر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێلسالڤادۆر|R}}-15049}}}} | | |- |55 | [[گینێی ئیستوایی]] ^{([[وتووێژ:گینێی ئیستوایی|لێدوان]])} |{{formatnum:8272}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێی ئیستوایی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێی ئیستوایی|R}}-8272}}}} | | |- |56 | [[ئێریتریا|ئەریتریا]] ^{([[وتووێژ:ئەریتریا|لێدوان]])} |{{formatnum:12572}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێریتریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێریتریا|R}}-12572}}}} | | |- |57 | [[ئیستۆنیا|ئەستۆنیا]]^{([[وتووێژ:ئەستۆنیا|لێدوان]])} |{{formatnum:20322}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیستۆنیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیستۆنیا|R}}-20322}}}} | | |- |58 | [[ئیتیۆپیا|ئەتیۆپیا]] ^{([[وتووێژ:ئەتیۆپیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9941}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیتیۆپیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیتیۆپیا|R}}-9941}}}} | | |- |59 | [[فیجی]]^{([[وتووێژ:فیجی|لێدوان]])} |{{formatnum:5957}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فیجی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فیجی|R}}-5957}}}} | | |- |60 | [[فینلاند]] ^{([[وتووێژ:فینلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:10790}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فینلاند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فینلاند|R}}-10790}}}} | | |- |61 | [[فەڕەنسا]] ^{([[وتووێژ:فەڕەنسا|لێدوان]])} |{{formatnum:24463}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فەڕەنسا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فەڕەنسا|R}}-24463}}}} | | |- |61 | [[گابۆن]] ^{([[وتووێژ:گابۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:7459}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گابۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گابۆن|R}}-7459}}}} | | |- |62 | [[گامبیا]] ^{([[وتووێژ:گامبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10922}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گامبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گامبیا|R}}-10922}}}} | | |- |63 | [[گورجستان]] ^{([[وتووێژ:گورجستان|لێدوان]])} |{{formatnum:57005}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گورجستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گورجستان|R}}-57005}}}} | | |- |64 | [[ئەڵمانیا|ئاڵمانیا]] ^{([[وتووێژ:ئەڵمانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:115633}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەڵمانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەڵمانیا|R}}-115633}}}} | | |- |65 | [[گانا]] ^{([[وتووێژ:گانا|لێدوان]])} |{{formatnum:8173}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گانا|R}}-8173}}}} | | |- |66 | [[یۆنان]] ^{([[وتووێژ:یۆنان|لێدوان]])} |{{formatnum:14589}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:یۆنان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:یۆنان|R}}-14589}}}} | | |- |67 | [[گرینادا]] ^{([[وتووێژ:گرینادا|لێدوان]])} |{{formatnum:1289}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرینادا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گرینادا|R}}-1289}}}} | | |- |68 | [[گواتیمالا]] ^{([[وتووێژ:گواتیمالا|لێدوان]])} |{{formatnum:6152}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گواتیمالا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گواتیمالا|R}}-6152}}}} | | |- |69 | [[گینێ]] ^{([[وتووێژ:گینێ|لێدوان]])} |{{formatnum:2453}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێ|R}}-2453}}}} | | |- |70 | [[گینێ بیساو]] ^{([[وتووێژ:گینێ بیساو|لێدوان]])} |{{formatnum:2305}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گینێ بیساو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گینێ بیساو|R}}-2305}}}} | | |- |71 | [[گویانا]]^{([[وتووێژ:گویانا|لێدوان]])} |{{formatnum:2135}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:گویانا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:گویانا|R}}-2135}}}} | | |- |72 | [[ھایتی]] ^{([[وتووێژ:ھایتی|لێدوان]])} |{{formatnum:1401}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھایتی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھایتی|R}}-1401}}}} | | |- |73 | [[ھۆندووراس]] ^{([[وتووێژ:ھۆندووراس|لێدوان]])} |{{formatnum:10095}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھۆندووراس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھۆندووراس|R}}-10095}}}} | | |- |74 | [[مەجارستان]] ^{([[وتووێژ:مەجارستان|لێدوان]])} |{{formatnum:12908}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەجارستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەجارستان|R}}-12908}}}} | | |- |75 | [[ئایسلەند]] ^{([[وتووێژ:ئایسلەند|لێدوان]])} |{{formatnum:10751}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئایسلەند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئایسلەند|R}}-10751}}}} | | |- |76 | [[ھیندستان]] ^{([[وتووێژ:ھیندستان|لێدوان]])} |{{formatnum:322155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھیندستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ھیندستان|R}}-322155}}}} | | |- |77 | [[ئیندۆنیزیا]] ^{([[وتووێژ:ئیندۆنیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:36307}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیندۆنیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیندۆنیزیا|R}}-36307}}}} | | |- |78 | [[ئێران]] ^{([[وتووێژ:ئێران|لێدوان]])} |{{formatnum:29365}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێران}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێران|R}}-29365}}}} | | |- |79 | [[عێراق]]^{([[وتووێژ:عێراق|لێدوان]])} |{{formatnum:74878}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عێراق}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عێراق|R}}-74878}}}} | | |- |80 | [[ئیرلەندا]] ^{([[وتووێژ:ئیرلەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:19391}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرلەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیرلەندا|R}}-19391}}}} | | |- |81 | [[ئیتاڵیا]] ^{([[وتووێژ:ئیتاڵیا|لێدوان]])} |{{formatnum:10942}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیتاڵیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیتاڵیا|R}}-10942}}}} | | |- |82 | [[جامایکا]] ^{([[وتووێژ:جامایکا|لێدوان]])} |{{formatnum:4379}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:جامایکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:جامایکا|R}}-4379}}}} | | |- |83 | [[ژاپۆن]] ^{([[وتووێژ:ژاپۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:13797}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ژاپۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ژاپۆن|R}}-13797}}}} | | |- |84 | [[ئوردن]] ^{([[وتووێژ:ئوردن|لێدوان]])} |{{formatnum:15637}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوردن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوردن|R}}-15637}}}} | | |- |85 | [[کازاخستان]] ^{([[وتووێژ:کازاخستان|لێدوان]])} |{{formatnum:5974}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کازاخستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کازاخستان|R}}-5974}}}} | | |- |86 | [[کینیا]]^{([[وتووێژ:کینیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8383}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کینیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کینیا|R}}-8383}}}} | | |- |87 | [[کیریباس]] ^{([[وتووێژ:کیریباس|لێدوان]])} |{{formatnum:1334}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کیریباس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کیریباس|R}}-1334}}}} | | |- |88 | [[کۆریای باکوور]]^{([[وتووێژ:کۆریای باکوور|لێدوان]])} |{{formatnum:7023}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆریای باکوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆریای باکوور|R}}-7023}}}} | | |- |89 | [[کۆریای باشوور]] ^{([[وتووێژ:کۆریای باشوور|لێدوان]])} |{{formatnum:16641}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆریای باشوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کۆریای باشوور|R}}-16641}}}} | | |- |90 | [[کووەیت]] ^{([[وتووێژ:کووەیت|لێدوان]])} |{{formatnum:14001}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کووەیت}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کووەیت|R}}-14001}}}} | | |- |91 | [[قرغیزستان]] ^{([[وتووێژ:قرغیزستان|لێدوان]])} |{{formatnum:5428}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قرغیزستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قرغیزستان|R}}-5428}}}} | | |- |92 | [[لاوس]] ^{([[وتووێژ:لاوس|لێدوان]])} |{{formatnum:8095}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاوس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لاوس|R}}-8095}}}} | | |- |93 | [[لاتڤیا]] ^{([[وتووێژ:لاتڤیا|لێدوان]])} |{{formatnum:28545}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاتڤیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لاتڤیا|R}}-28545}}}} | | |- |94 | [[لوبنان]] ^{([[وتووێژ:لوبنان|لێدوان]])} |{{formatnum:9617}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبنان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لوبنان|R}}-9617}}}} | | |- |95 | [[لیبێریا|لیبەریا]] ^{([[وتووێژ:لیبەریا|لێدوان]])} |{{formatnum:16713}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیبێریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیبێریا|R}}-16713}}}} | | |- |96 | [[لیبیا]] ^{([[وتووێژ:لیبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8601}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیبیا|R}}-8601}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |97 | [[لیختنشتاین]] ^{([[وتووێژ:لیختنشتاین|لێدوان]])} |{{formatnum:9157}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیختنشتاین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیختنشتاین|R}}-9157}}}} | | |- |98 | [[لیتوانیا]]^{([[وتووێژ:لیتوانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:7480}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیتوانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیتوانیا|R}}-7480}}}} | | |- |99 | [[لۆکسمبۆرگ|لوکسەمبورگ]]^{([[وتووێژ:لۆکسمبۆرگ|لێدوان]])} |{{formatnum:12489}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆکسمبۆرگ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆکسمبۆرگ|R}}-12489}}}} | | |- |100 | [[مەقدوونیای باکوور|مەقدوونیا]]^{([[وتووێژ:مەقدوونیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11250}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەقدوونیای باکوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەقدوونیای باکوور|R}}-11250}}}} | | |- |101 | [[ماداگاسکار]] ^{([[وتووێژ:ماداگاسکار|لێدوان]])} |{{formatnum:2538}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماداگاسکار}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماداگاسکار|R}}-2538}}}} | | |- |102 | [[مالاوی]] ^{([[وتووێژ:مالاوی|لێدوان]])} |{{formatnum:36937}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالاوی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالاوی|R}}-36937}}}} | | |- |103 | [[مالیزیا]] ^{([[وتووێژ:مالیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:26874}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالیزیا|R}}-26874}}}} | | |- |104 | [[ماڵدیڤ|مالدیڤ]] ^{([[وتووێژ:ماڵدیڤ|لێدوان]])} |{{formatnum:12946}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماڵدیڤ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماڵدیڤ|R}}-12946}}}} | | |- |105 | [[مالی]] ^{([[وتووێژ:مالی|لێدوان]])} |{{formatnum:5202}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مالی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مالی|R}}-5202}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |106 | [[ماڵتا]] ^{([[وتووێژ:ماڵتا|لێدوان]])} |{{formatnum:10693}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماڵتا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ماڵتا|R}}-10693}}}} | | |- |107 | [[دوورگەکانی مارشاڵ]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی مارشاڵ|لێدوان]])} |{{formatnum:1129}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی مارشاڵ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی مارشاڵ|R}}-1129}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |108 | [[مۆریتانیا]]^{([[وتووێژ:مۆریتانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1659}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆریتانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆریتانیا|R}}-1659}}}} | | |- |109 | [[مۆریس]] ^{([[وتووێژ:مۆریس|لێدوان]])} |{{formatnum:10935}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆریس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆریس|R}}-10935}}}} | | |- |110 | [[مەکسیک]] ^{([[وتووێژ:مەکسیک|لێدوان]])} |{{formatnum:9222}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیک|R}}-9222}}}} | | |- |110 | [[ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|مایکرۆنیزیا]] ^{([[وتووێژ:دەوڵەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1907}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا|R}}-1907}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |112 | [[مۆلدۆڤا]]^{([[وتووێژ:مۆلدۆڤا|لێدوان]])} |{{formatnum:31763}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆلدۆڤا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆلدۆڤا|R}}-31763}}}} | | |- |113 | [[مۆناکۆ]] ^{([[وتووێژ:مۆناکۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:3613}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆناکۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆناکۆ|R}}-3613}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |114 | [[مەنگۆلیا]] ^{([[وتووێژ:مەنگۆلیا|لێدوان]])} |{{formatnum:11731}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەنگۆلیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنگۆلیا|R}}-11731}}}} | | |- |115 | [[مۆنتینیگرۆ]] ^{([[وتووێژ:مۆنتینیگرۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:10453}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتینیگرۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆنتینیگرۆ|R}}-10453}}}} | | |- |116 | [[مەغریب]] ^{([[وتووێژ:مەغریب|لێدوان]])} |{{formatnum:18306}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەغریب}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەغریب|R}}-18306}}}} | | |- |117 | [[مۆزامبیک]] ^{([[وتووێژ:مۆزامبیک|لێدوان]])} |{{formatnum:7215}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆزامبیک}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆزامبیک|R}}-7215}}}} | | |- |118 | [[نامیبیا]] ^{([[وتووێژ:نامیبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:1296}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نامیبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نامیبیا|R}}-1296}}}} | | |- |119 | [[نائووروو|نائوروو]] ^{([[وتووێژ:نائوروو|لێدوان]])} |{{formatnum:1651}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نائووروو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نائووروو|R}}-1651}}}} | | |- |120 | [[نیپال]] ^{([[وتووێژ:نیپال|لێدوان]])} |{{formatnum:9261}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیپال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیپال|R}}-9261}}}} | | |- |121 | [[شانشینی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] ^{([[وتووێژ:ھۆڵەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:4112}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:شانشینی ھۆڵەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:شانشینی ھۆڵەندا|R}}-4112}}}} | | |- |122 | [[نیوزیلاند]] ^{([[وتووێژ:نیوزیلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:22252}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیوزیلاند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوزیلاند|R}}-22252}}}} | | |- |123 | [[نیکاراگوا]] ^{([[وتووێژ:نیکاراگوا|لێدوان]])} |{{formatnum:12702}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیکاراگوا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیکاراگوا|R}}-12702}}}} | | |- |124 | [[نیجەر]]^{([[وتووێژ:نیجەر|لێدوان]])} |{{formatnum:6355}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیجەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیجەر|R}}-6355}}}} | | |- |125 | [[نێجیریا]] ^{([[وتووێژ:نێجیریا|لێدوان]])} |{{formatnum:11593}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نێجیریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نێجیریا|R}}-11593}}}} | | |- |126 | [[نەرویژ|نۆرویژ]] ^{([[وتووێژ:نۆرویژ|لێدوان]])} |{{formatnum:26707}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەرویژ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نەرویژ|R}}-26707}}}} | | |- |127 | [[عومان]] ^{([[وتووێژ:عومان|لێدوان]])} |{{formatnum:6872}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عومان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عومان|R}}-6872}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |128 | [[پاکستان]] ^{([[وتووێژ:پاکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:12648}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاکستان|R}}-12648}}}} | | |- |129 | [[پالاو]]^{([[وتووێژ:پالاو|لێدوان]])} |{{formatnum:4846}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پالاو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پالاو|R}}-4846}}}} | | |- |130 | [[پەنەما|پاناما]] ^{([[وتووێژ:پاناما|لێدوان]])} |{{formatnum:8064}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنەما}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەنەما|R}}-8064}}}} | | |- |131 | [[پاپوا گینێی نوێ]] ^{([[وتووێژ:پاپوا گینێی نوێ|لێدوان]])} |{{formatnum:1208}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاپوا گینێی نوێ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاپوا گینێی نوێ|R}}-1208}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |132 | [[پاراگوای]]^{([[وتووێژ:پاراگوای|لێدوان]])} |{{formatnum:6722}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراگوای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاراگوای|R}}-6722}}}} | | |- |133 | [[پێروو|پیروو]]^{([[وتووێژ:پیروو|لێدوان]])} |{{formatnum:6485}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێروو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پێروو|R}}-6485}}}} | | |- |134 | [[فلیپین]] ^{([[وتووێژ:فلیپین|لێدوان]])} |{{formatnum:4887}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:فلیپین}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:فلیپین|R}}-4887}}}} | | |- |135 | [[پۆڵەندا]] ^{([[وتووێژ:پۆڵەندا|لێدوان]])} |{{formatnum:14511}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆڵەندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پۆڵەندا|R}}-14511}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |136 | [[پورتوگال]] ^{([[وتووێژ:پورتوگال|لێدوان]])} |{{formatnum:26884}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پورتوگال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پورتوگال|R}}-26884}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |137 | [[قەتەر]] ^{([[وتووێژ:قەتەر|لێدوان]])} |{{formatnum:12732}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەتەر}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قەتەر|R}}-12732}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] | |- |138 | [[ڕۆمانیا]] ^{([[وتووێژ:ڕۆمانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:29769}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆمانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆمانیا|R}}-29769}}}} | | |- |139 | [[ڕووسیا]]^{([[وتووێژ:ڕووسیا|لێدوان]])} |{{formatnum:31368}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووسیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕووسیا|R}}-31368}}}} | | |- |140 | [[ڕواندا]] ^{([[وتووێژ:ڕواندا|لێدوان]])} |{{formatnum:2487}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕواندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕواندا|R}}-2487}}}} | | |- |141 | [[سەینت کیتس و نیڤیس]]^{([[وتووێژ:سەینت کیتس و نیڤیس|لێدوان]])} |{{formatnum:7155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت کیتس و نیڤیس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت کیتس و نیڤیس|R}}-7155}}}} | | |- |142 | [[سەینت لووسیا]] ^{([[وتووێژ:سەینت لووسیا|لێدوان]])} |{{formatnum:8411}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت لووسیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت لووسیا|R}}-8411}}}} | | |- |143 | [[سەینت ڤینسەنت و گرینادینز]] ^{([[وتووێژ:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز|لێدوان]])} |{{formatnum:6699}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سەینت ڤینسەنت و گرینادینز|R}}-6699}}}} | | |- |144 | [[ساموا]]^{([[وتووێژ:ساموا|لێدوان]])} |{{formatnum:1243}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساموا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ساموا|R}}-1243}}}} | | |- |145 | [[سان مارینۆ]] ^{([[وتووێژ:سان مارینۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2742}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان مارینۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سان مارینۆ|R}}-2742}}}} | | |- |146 | [[ساوتۆمێ و پرینسیپی|ساوتومێ و پرینسیپی]] ^{([[وتووێژ:ساوتومێ و پرینسیپی|لێدوان]])} |{{formatnum:2115}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساوتۆمێ و پرینسیپی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ساوتۆمێ و پرینسیپی|R}}-2115}}}} | | |- |147 | [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سەعوودی]] ^{([[وتووێژ:عەرەبستانی سەعوودی|لێدوان]])} |{{formatnum:20551}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:عەرەبستانی سعوودی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەرەبستانی سعوودی|R}}-20551}}}} | | |- |148 | [[سێنیگال|سینیگال]] ^{([[وتووێژ:سێنیگال|لێدوان]])} |{{formatnum:8155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سێنیگال}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سێنیگال|R}}-8155}}}} | | |- |149 | [[سڕبیا|سربیا]] ^{([[وتووێژ:سڕبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:9858}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سڕبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سڕبیا|R}}-9858}}}} | | |- |150 | [[سیشێل]] ^{([[وتووێژ:سیشێل|لێدوان]])} |{{formatnum:4558}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیشێل}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سیشێل|R}}-4558}}}} | | |- |152 | [[سیەرالیۆن]]^{([[وتووێژ:سیەرالیۆن|لێدوان]])} |{{formatnum:6029}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیەرالیۆن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سیەرالیۆن|R}}-6029}}}} | | |- |153 | [[سینگاپوور|سینگاپور]] ^{([[وتووێژ:سینگاپوور|لێدوان]])} |{{formatnum:4989}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |154 | [[سلۆڤاکیا]] ^{([[وتووێژ:سلۆڤاکیا|لێدوان]])} |{{formatnum:21497}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سلۆڤاکیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سلۆڤاکیا|R}}-21497}}}} | | |- |155 | [[سلۆڤێنیا]] ^{([[وتووێژ:سلۆڤێنیا|لێدوان]])} |{{formatnum:12621}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سلۆڤێنیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سلۆڤێنیا|R}}-12621}}}} | | |- |156 | [[دوورگەکانی سولەیمان|دوورگەکانی سلێمان]] ^{([[وتووێژ:دوورگەکانی سلێمان|لێدوان]])} |{{formatnum:1256}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەکانی سولەیمان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوورگەکانی سولەیمان|R}}-1256}}}} | | |- |156 | [[سۆماڵیا|سۆمالیا]] ^{([[وتووێژ:سۆماڵیا|لێدوان]])} |{{formatnum:3724}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سۆماڵیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سۆماڵیا|R}}-3724}}}} | | |- |157 | [[ئەفریقای باشوور]] ^{([[وتووێژ:ئەفریقای باشوور|لێدوان]])} |{{formatnum:4592}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەفریقای باشوور}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەفریقای باشوور|R}}-4592}}}} | | |- |158 | [[ئیسپانیا]] ^{([[وتووێژ:ئیسپانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:34133}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسپانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئیسپانیا|R}}-34133}}}} | | |- |159 | [[سریلانکا]] ^{([[وتووێژ:سریلانکا|لێدوان]])} |{{formatnum:5221}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سریلانکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سریلانکا|R}}-5221}}}} | | |- |160 | [[سوودان]] ^{([[وتووێژ:سوودان|لێدوان]])} |{{formatnum:17971}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوودان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سوودان|R}}-17971}}}} | | |- |161 | [[سورینام]] ^{([[وتووێژ:سورینام|لێدوان]])} |{{formatnum:1858}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سورینام}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سورینام|R}}-1858}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|kurd2021]] | |- |162 | [[ئێسواتینی|سوازیلاند]] ^{([[وتووێژ:سوازیلاند|لێدوان]])} |{{formatnum:2965}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئێسواتینی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئێسواتینی|R}}-2965}}}} | | |- |163 | [[سوێد]] ^{([[وتووێژ:سوێد|لێدوان]])} |{{formatnum:120618}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوێد}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سوێد|R}}-120618}}}} | | |- |164 | [[سویسڕا]] ^{([[وتووێژ:سویسڕا|لێدوان]])} |{{formatnum:20155}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سویسڕا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سویسڕا|R}}-20155}}}} | | |- |165 | [[سووریا]] ^{([[وتووێژ:سووریا|لێدوان]])} |{{formatnum:10811}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووریا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سووریا|R}}-10811}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |166 | [[تاجیکستان]] ^{([[وتووێژ:تاجیکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:76214}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تاجیکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاجیکستان|R}}-76214}}}} | | |- |167 | [[تانزانیا]] ^{([[وتووێژ:تانزانیا|لێدوان]])} |{{formatnum:2028}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تانزانیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تانزانیا|R}}-2028}}}} | | |- |168 | [[تایلەند]]^{([[وتووێژ:تایلەند|لێدوان]])} |{{formatnum:4924}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تایلەند}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تایلەند|R}}-4924}}}} | | |- |169 | [[تۆگۆ]] ^{([[وتووێژ:تۆگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:1566}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تۆگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆگۆ|R}}-1566}}}} | | |- |170 | [[تۆنگا]] ^{([[وتووێژ:تۆنگا|لێدوان]])} |{{formatnum:1177}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تۆنگا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆنگا|R}}-1177}}}} | | |- |171 | [[ترینیداد و تۆباگۆ]] ^{([[وتووێژ:ترینیداد و تۆباگۆ|لێدوان]])} |{{formatnum:2079}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ترینیداد و تۆباگۆ}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ترینیداد و تۆباگۆ|R}}-2079}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |172 | [[توونس]] ^{([[وتووێژ:توونس|لێدوان]])} |{{formatnum:11302}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:توونس}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:توونس|R}}-11302}}}} | | |- |173 | [[تورکیا]] ^{([[وتووێژ:تورکیا|لێدوان]])} |{{formatnum:116096}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تورکیا|R}}-116096}}}} | | |- |174 | [[تورکمانستان]] ^{([[وتووێژ:تورکمانستان|لێدوان]])} |{{formatnum:16335}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکمانستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تورکمانستان|R}}-16335}}}} | | |- |175 | [[تووڤالوو]] ^{([[وتووێژ:تووڤالوو|لێدوان]])} |{{formatnum:1268}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تووڤالوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تووڤالوو|R}}-1268}}}} | | |- |176 | [[ئووگاندا|ئوگاندا]] ^{([[وتووێژ:ئوگاندا|لێدوان]])} |{{formatnum:12910}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئووگاندا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئووگاندا|R}}-12910}}}} | | |- |177 | [[ئوکراینا]] ^{([[وتووێژ:ئوکراینا|لێدوان]])} |{{formatnum:16935}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوکراینا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوکراینا|R}}-16935}}}} | | |- |178 | [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] ^{([[وتووێژ:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|لێدوان]])} |{{formatnum:26212}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|R}}-26212}}}} | | |- |179 | [[شانشینی یەکگرتوو]] ^{([[وتووێژ:شانشینی یەکگرتوو|لێدوان]])} |{{formatnum:19917}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:شانشینی یەکگرتوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:شانشینی یەکگرتوو|R}}-19917}}}} | | |- |180 | [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] ^{([[وتووێژ:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|لێدوان]])} |{{formatnum:65239}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|R}}-65239}}}} | | |- |181 | [[ئوروگوای]] ^{([[وتووێژ:ئوروگوای|لێدوان]])} |{{formatnum:35559}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئوروگوای}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئوروگوای|R}}-35559}}}} | | |- |182 | [[ئۆزبەکستان]]^{([[وتووێژ:ئۆزبەکستان|لێدوان]])} |{{formatnum:16816}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆزبەکستان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئۆزبەکستان|R}}-16816}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |183 | [[ڤانواتوو|ڤانوواتوو]]^{([[وتووێژ:ڤانواتوو|لێدوان]])} |{{formatnum:1396}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤانواتوو}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤانواتوو|R}}-1396}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |184 | [[ڤاتیکان|شاری ڤاتیکان]] ^{([[وتووێژ:ڤاتیکان|لێدوان]])} |{{formatnum:13782}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤاتیکان}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤاتیکان|R}}-13782}}}} | | |- |185 | [[ڤێنیزوێلا|ڤێنێزوێلا]] ^{([[وتووێژ:ڤێنێزوێلا|لێدوان]])} |{{formatnum:14114}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤێنیزوێلا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤێنیزوێلا|R}}-14114}}}} | | |- |186 | [[ڤیێتنام|ڤیەتنام]] ^{([[وتووێژ:ڤیەتنام|لێدوان]])} |{{formatnum:8446}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێتنام}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێتنام|R}}-8446}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |187 | [[یەمەن]] ^{([[وتووێژ:یەمەن|لێدوان]])} |{{formatnum:10440}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەمەن}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:یەمەن|R}}-10440}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |188 | [[زامبیا]]^{([[وتووێژ:زامبیا|لێدوان]])} |{{formatnum:7015}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:زامبیا}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:زامبیا|R}}-7015}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |189 | [[زیمبابوی]]^{([[وتووێژ:زیمبابوی|لێدوان]])} |{{formatnum:1388}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:زیمبابوی}}}} |{{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:زیمبابوی|R}}-1388}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |} </div> rv0fgmgrgmgz7u6v8kt6ylussngguac 4 297900 1613793 1613184 2026-07-31T14:31:37Z Rahel khdhr 75558 /* شوێنە میراتییەکانی جیھان */ 1613793 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!--- سەری پڕۆژە ---> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!--- جەستە و ناوەندی پڕۆژە ---> <!--بەشی ناوتۆمارکردن و بەشداربووان ---> <div dir="rtl" style="max-width: 800px; margin: 24px auto; padding: 0 8px;"> <div style="background: #ffffff; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 16px; padding: 2.25rem 2rem; box-shadow: 0 8px 24px rgba(26,42,108,0.05);"> == <span style="font-size: 24px; font-weight: 800; color: #1a2a6c; font-family: inherit;">بەشداربووان 👥</span> == <p style="font-size: 16px; line-height: 1.8; color: #475569; margin: 1rem 0 1.5rem;">بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</p> <div style="background: #f8fafd; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 12px; padding: 1.25rem 2rem; font-size: 16px; line-height: 2.2; color: #1e293b;"> <!-- لێرە لە خوارەوە ناوت تۆمار بکە لەژێر ناوی Shaween --> * [[user:Shaween|Shaween]] * [[user: 1silent scientist|1silent scientist]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] * [[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] </div> </div> </div> __TOC__ == '''پێڕستی وتارەکان📝'''== ===<big>پێڕستی شارەکان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Curitiba|Curitiba]] || [[کوریتیبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کوریتیبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 2 || [[:en:Siena|Siena]] || [[سیێنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیێنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Brussels|Brussels]] || [[بروکسێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروکسێل}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Đồng Hới|Đồng Hới]] || [[دۆنگ ھۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆنگ ھۆی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Concepción del Uruguay|Concepción del Uruguay]] || [[کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Uetersen|Uetersen]] || [[یووتێرسن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یووتێرسن}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Monte Águila|Monte Águila]] || [[مۆنتی ئاگیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتی ئاگیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Andorra la Vella|Andorra la Vella]] || [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا لا ڤێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Łobez|Łobez]] || [[لۆبێز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆبێز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Roubaix|Roubaix]] || [[ڕووبێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووبێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:The Hague|The Hague]] || [[لاهای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاهای}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Toulouse|Toulouse]] || [[توولووز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:توولووز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Tampere|Tampere]] || [[تامپێرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تامپێرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Katowice|Katowice]] || [[کاتۆڤیتسە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتۆڤیتسە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Nha Trang|Nha Trang]] || [[نھا ترانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نھا ترانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Paramaribo|Paramaribo]] || [[پاراماریبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراماریبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Antwerp|Antwerp]] || [[ئەنتوێرپ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنتوێرپ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:Lille|Lille]] || [[لیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Novosibirsk|Novosibirsk]] || [[نۆڤۆسیبیرسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نۆڤۆسیبیرسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Abidjan|Abidjan]] || [[ئابیجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئابیجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:Tegucigalpa|Tegucigalpa]] || [[تێگوسیگالپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تێگوسیگالپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Managua|Managua]] || [[ماناگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماناگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Port-au-Prince|Port-au-Prince]] || [[پۆرت ئۆ پرینس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆ پرینس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 25 || [[:en:Tianjin|Tianjin]] || [[تیانجین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیانجین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Sapporo|Sapporo]] || [[ساپۆرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساپۆرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 27 || [[:en:Pisa|Pisa]] || [[پیزا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیزا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Nantes|Nantes]] || [[نانت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نانت}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 31 || [[:en:Graz|Graz]] || [[گراتس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراتس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 32 || [[:en:Sucre|Sucre]] || [[سوکرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوکرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 33 || [[:en:Colombo|Colombo]] || [[کۆلۆمبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆلۆمبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 34 || [[:en:Medellín|Medellín]] || [[مێدێلین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مێدێلین}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 35 || [[:en:San José, Costa Rica|San José, Costa Rica]] || [[سان خۆسێ، کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان خۆسێ، کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 36 || [[:en:Yekaterinburg|Yekaterinburg]] || [[یەکاتێرینبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەکاتێرینبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 37 || [[:en:Quebec City|Quebec City]] || [[شاری کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:San Salvador|San Salvador]] || [[سان سالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان سالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 39 || [[:en:Innsbruck|Innsbruck]] || [[ئینسبروک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئینسبروک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 40 || [[:en:Saratov|Saratov]] || [[ساراتۆڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساراتۆڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 41 || [[:en:Turku|Turku]] || [[تورکو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 42 || [[:en:Machu Picchu|Machu Picchu]] || [[ماچوو پیکچوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماچوو پیکچوو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Belmopan|Belmopan]] || [[بێلمۆپان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلمۆپان}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Bari|Bari]] || [[باری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باری}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 45 || [[:en:Sevastopol|Sevastopol]] || [[سیڤاستۆپۆڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیڤاستۆپۆڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 46 || [[:en:Szczecin|Szczecin]] || [[شچێچین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شچێچین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 47 || [[:en:Nizhny Novgorod|Nizhny Novgorod]] || [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیژنی نۆڤگۆرۆد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 48 || [[:en:Montpellier|Montpellier]] || [[مۆنپیلییە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنپیلییە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 49 || [[:en:Vũng Tàu|Vũng Tàu]] || [[ڤوونگ تاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤوونگ تاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 50 || [[:en:Ghent|Ghent]] || [[گێنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گێنت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 51 || [[:en:Georgetown (Washington, D.C.)|Georgetown (Washington, D.C.)]] || [[جۆرجتاون، واشینگتن دی سی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆرجتاون، واشینگتن دی سی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 52 || [[:en:Bridgetown|Bridgetown]] || [[بریجتاون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریجتاون}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 53 || [[:en:Hyderabad|Hyderabad]] || [[حەیدەرئاباد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەیدەرئاباد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 54 || [[:en:Kaunas|Kaunas]] || [[کاوناس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاوناس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 55 || [[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]] || [[ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 56 || [[:en:Grenoble|Grenoble]] || [[گرێنۆبڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرێنۆبڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 57 || [[:en:Dar es Salaam|Dar es Salaam]] || [[دارولسەلام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارولسەلام}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 58 || [[:en:Nassau, Bahamas|Nassau, Bahamas]] || [[ناساو، بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناساو، بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 59 || [[:en:Chittagong|Chittagong]] || [[چیتاگۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیتاگۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 60 || [[:en:Xi'an|Xi'an]] || [[شیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 61 || [[:en:Apia|Apia]] || [[ئاپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 62 || [[:en:Port of Spain|Port of Spain]] || [[پۆرت ئۆف سپەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆف سپەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 63 || [[:en:Marrakech|Marrakech]] || [[مەراکیش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەراکیش}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 64 || [[:en:Rennes|Rennes]] || [[ڕێن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 65 || [[:en:Da Nang|Da Nang]] || [[دا نانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دا نانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[:en:Uppsala|Uppsala]] || [[ئۆپسالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆپسالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[:en:Suva|Suva]] || [[سووڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 68 || [[:en:Albuquerque|Albuquerque]] || [[ئالبوکێرکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئالبوکێرکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[:en:Salvador, Bahia|Salvador, Bahia]] || [[سالڤادۆر، باهیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سالڤادۆر، باهیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[:en:St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's, Antigua and Barbuda]] || [[سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 71 || [[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]] || [[بێلۆ ھۆریزۆنتێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلۆ ھۆریزۆنتێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 72 || [[:en:Łódź|Łódź]] || [[ووچ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ووچ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 73 || [[:en:Samara|Samara]] || [[سامارا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سامارا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 74 || [[:en:Omsk|Omsk]] || [[ئۆمسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆمسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 75 || [[:en:Lhasa|Lhasa]] || [[لاسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 76 || [[:en:St. Johns, Michigan|St. Johns, Michigan]] || [[سەینت جۆنز، میشیگان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆنز، میشیگان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 77 || [[:en:Mariupol|Mariupol]] || [[ماریوپۆل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماریوپۆل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 78 || [[:en:Trieste|Trieste]] || [[تریێستێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تریێستێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 79 || [[:en:Lübeck|Lübeck]] || [[لوبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 80 || [[:en:Durban|Durban]] || [[دووربان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دووربان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 81 || [[:en:Perm, Russia|Perm, Russia]] || [[پێرم، ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێرم، ڕووسیا}}}} | | |- | 82 || [[:en:Port Vila|Port Vila]] || [[پۆرت ڤیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ڤیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 83 || [[:en:Harbin|Harbin]] || [[ھاربین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاربین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 84 || [[:en:Karlsruhe|Karlsruhe]] || [[کارلسرووە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارلسرووە}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 85 || [[:en:Tartu|Tartu]] || [[تارتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تارتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 86 || [[:en:Chengdu|Chengdu]] || [[چێنگدوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێنگدوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 87 || [[:en:Besançon|Besançon]] || [[بێزانسۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێزانسۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 88 || [[:en:Bergamo|Bergamo]] || [[بێرگامۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگامۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 89 || [[:en:Saint-Georges, Quebec|Saint-Georges, Quebec]] || [[سەینت جۆرج، کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆرج، کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 90 || [[:en:Castries|Castries]] || [[کاستریز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاستریز}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 91 || [[:en:Hangzhou|Hangzhou]] || [[ھانگژۆو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھانگژۆو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 92 || [[:en:Irkutsk|Irkutsk]] || [[ئیرکوتسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرکوتسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 93 || [[:en:Fort Worth|Fort Worth]] || [[فۆرت وێرت، تێکساس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فۆرت وێرت، تێکساس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 94 || [[:en:Recife|Recife]] || [[ڕێسیفی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێسیفی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 95 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |} ===<big>شوێنە میراتییەکانی جیھان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Jongmyo|Jongmyo]] || [[جۆنگمیۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆنگمیۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] | |- | 2 || [[:en:Malbork Castle|Malbork Castle]] || [[قەڵای مالبۆرک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای مالبۆرک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site|Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site]] || [[جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Villages with fortified churches in Transylvania|Villages with fortified churches in Transylvania]] || [[گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region]] || [[شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Boat Lifts on the Canal du Centre|Boat Lifts on the Canal du Centre]] || [[بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Dessau|Dessau]] || [[دێساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Giant's Causeway|Giant's Causeway]] || [[ڕێڕەوی زەبەلاح]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێڕەوی زەبەلاح}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Amiens Cathedral|Amiens Cathedral]] || [[کاتدرایی ئامیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتدرایی ئامیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Thingvellir National Park|Thingvellir National Park]] || [[پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:Hwaseong Fortress|Hwaseong Fortress]] || [[قەڵای هواسۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای هواسۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Herrenchiemsee|Herrenchiemsee]] || [[هێرنکیمزی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:هێرنکیمزی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Mount Wutai|Mount Wutai]] || [[چیای ووتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیای ووتای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Zollverein Coal Mine Industrial Complex|Zollverein Coal Mine Industrial Complex]] || [[کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Srebarna Nature Reserve|Srebarna Nature Reserve]] || [[پارێزگای سروشتی سرێبارنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگای سروشتی سرێبارنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Temple of Heaven|Temple of Heaven]] || [[پەرستگای ئاسمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەرستگای ئاسمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Völklingen Ironworks|Völklingen Ironworks]] || [[کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:General Archive of the Indies|General Archive of the Indies]]|| [[ئەرشیفی گشتی ئیندیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرشیفی گشتی ئیندیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Derbent|Derbent]] || [[دەربەنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دەربەنت}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Cave of Altamira|Cave of Altamira]] || [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەشکەوتی ئالتامیرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom|Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom]] || [[پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:K'gari|K'gari]] || [[کاگاری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاگاری}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Tasmanian Wilderness|Tasmanian Wilderness]] || [[ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Zabid|Zabid]] || [[زەبید]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:زەبید}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 25 || [[:en:Studenica monastery|Studenica monastery]] || [[دێری ستودێنیتسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری ستودێنیتسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Wartburg|Wartburg]] || [[ڤارتبورگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤارتبورگ}}}} | | |- | 27 || [[:en:Museum Island|Museum Island]] || [[دوورگەی مۆزەخانەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی مۆزەخانەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Bikini Atoll|Bikini Atoll]] || [[ئەتۆڵی بیکینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتۆڵی بیکینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Bryggen|Bryggen]] || [[بریگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریگن}}}} | | |- | 30 || [[:en:Rohtas Fort|Rohtas Fort]] || [[قەڵای ڕۆهتاس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای ڕۆهتاس}}}} | | |- | 31 || [[:en:Golden Mountains of Altai|Golden Mountains of Altai]] || [[چیا زێڕینەکانی ئالتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیا زێڕینەکانی ئالتای}}}} | | |- | 32 || [[:en:Abbey of Saint Gall|Abbey of Saint Gall]] || [[دێری سەینت گال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری سەینت گال}}}} | | |- | 33 || [[:en:Fort and Shalamar Gardens in Lahore|Fort and Shalamar Gardens in Lahore]] || [[باخچەکانی شالامار (لاھۆر)]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باخچەکانی شالامار (لاھۆر)}}}} | | |- | 34 || [[:en:Grachtengordel|Grachtengordel]] || [[گراختێنگۆردێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراختێنگۆردێل}}}} | | |- | 35 || [[:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] || [[دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا}}}} | | |- | 36 || [[:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] || [[نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا}}}} | | |- | 37 || [[:en:Taxila|Taxila]] || [[تەکسیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەکسیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:wooden churches of the Slovak Carpathians|wooden churches of the Slovak Carpathians]] || [[کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا}}}} | | |- | 39 || [[:en:Muskau Park|Muskau Park]] || [[پارکی موسکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 40 || [[:en:Kizhi Pogost|Kizhi Pogost]]|| [[کیژی پۆگۆست]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 41 || [[:en:Reichenau Island|Reichenau Island]] || [[دوورگەی رایشێناو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی رایشێناو}}}} | | |- | 42 || [[:en:Changdeokgung|Changdeokgung]]|| [[کۆشکی چانگدۆک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆشکی چانگدۆک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Sarazm|Sarazm]] || [[سەرازم]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەرازم}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Central Highlands of Sri Lanka|Central Highlands of Sri Lanka]] || [[بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا}}}} | | |- | 45 || [[:en:Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary|Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary]] || [[پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان}}}} | | |- | 46 || [[:en:Pachacámac|Pachacámac]] || [[پاچاکاماک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاچاکاماک}}}} | | |- | 47 || [[:en:Rock carvings at Alta|Rock carvings at Alta]] || [[نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا}}}} | | |- | 48 || [[:en:Petäjävesi Old Church|Petäjävesi Old Church]] || [[کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی}}}} | | |- | 49 || [[:en:Vilnius Old Town|Vilnius Old Town]] || [[شاری کۆنی ڤیلنیوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کۆنی ڤیلنیوس}}}} | | |- | 50 || [[:en:Bergpark Wilhelmshöhe|Bergpark Wilhelmshöhe]] || [[بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ}}}} | | |- | 51 || [[:en:Belvedere on the Pfingstberg|Belvedere on the Pfingstberg]] || [[بەلڤیدێری فینگستبێرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلڤیدێری فینگستبێرگ}}}} | | |- | 52 || [[:en:Okapi Wildlife Reserve|Okapi Wildlife Reserve]] || [[پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی}}}} | | |- | 53 || [[:en:Kahuzi-Biéga National Park|Kahuzi-Biéga National Park]] || [[پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا}}}} | | |- | 54 || [[:en:Djemila|Djemila]] || [[جێمیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جێمیلا}}}} | | |- | 55 || [[:en:Villa Tugendhat|Villa Tugendhat]] || [[ڤیلای توگەندهات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیلای توگەندهات}}}} | | |- | 56 || [[:en:Ambohimanga|Ambohimanga]] || [[ئامبۆهیمانگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئامبۆهیمانگا}}}} | | |- | 57 || [[:en:Timgad|Timgad]] || [[تیمگاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمگاد}}}} | | |- | 58 || [[:en:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] || [[نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی}}}} | | |- | 59 || [[:en:Painted Churches in the Troödos Region|Painted Churches in the Troödos Region]] || [[کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس}}}} | | |- | 60 || [[:en:Doñana National Park|Doñana National Park]] || [[پارکی نیشتمانی دۆنیانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی دۆنیانا}}}} | | |- | 61 || [[:en:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley]] || [[شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر}}}} | | |- | 62 || [[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]] || [[پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی}}}} | | |- | 63 || [[:en:Cornwall and West Devon Mining Landscape|Cornwall and West Devon Mining Landscape]] || [[دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن}}}} | | |- | 64 || [[:en:Fasil Ghebbi|Fasil Ghebbi]] || [[فاسیل گێبی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فاسیل گێبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 65 || [[:en:Cidade Velha|Cidade Velha]] || [[سیدادێ ڤێلها]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدادێ ڤێلها}}}} | | |- | 66 || [[:en:Abbey of Fontenay|Abbey of Fontenay]] || [[دێری فۆنتێنێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری فۆنتینێ}}}} | | |- | 67 || [[:en:Garajonay National Park|Garajonay National Park]] || [[پارکی نیشتمانی گاراخۆنای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی گاراخۆنای}}}} | | |- | 68|| [[:en:Classical Weimar|Classical Weimar]] || [[ڤایماری کلاسیکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤایماری کلاسیکی}}}} | | |- | 69 || [[:en:Iguazú National Park|Iguazú National Park]]|| [[پارکی نیشتمانی ئیگوازوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی ئیگوازوو}}}} | | |- | 70 || [[:en:Hatra|Hatra]] || [[حەترە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەترە}}}} | | |- |} == شارە بەناوبانگەکان == ===<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان</big>=== <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" border="1" |- !# ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' !'''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' !'''<big>قەبارەی دوای ئیدیتاسۆن</big>''' !'''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' !'''<big>ئەرک بۆ</big>''' !'''<big>ڕەوش</big>''' |- |١ | [[بەغدا]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەغدا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەغدا|R}}-30243}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢ | [[ئەنقەرە]] | {{formatnum:25433}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنقەرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنقەرە|R}}-25433}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{لەژێر کاردایە}} |- |٣ | [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]] | {{formatnum:21805}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ|R}}-21805}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤ | [[تاران]] | {{formatnum:61954}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تاران}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاران|R}}-61954}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٥ | [[بەیرووت]] | {{formatnum:13814}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەیرووت}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەیرووت|R}}-13814}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٦ | [[پاریس]] | {{formatnum:23439}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پاریس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاریس|R}}-23439}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٧ | [[لەندەن]] | {{formatnum:7586}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لەندەن}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لەندەن|R}}-7586}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٨ | [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] | {{formatnum:15234}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی|R}}-15234}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٩ | [[نیوویۆرک]] | {{formatnum:12188}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوویۆرک}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوویۆرک|R}}-12188}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٠ | [[باکوو]] | {{formatnum:9508}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:باکوو}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باکوو|R}}-9508}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١١ | [[تۆکیۆ]] | {{formatnum:8390}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تۆکیۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆکیۆ|R}}-8390}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٢ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٣ | [[مەدرید]] | {{formatnum:15349}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدرید}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدرید|R}}-15349}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٤ | [[بارسێلۆنا]] | {{formatnum:1620}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا|R}}-1620}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٥ | [[ئەتینا]] | {{formatnum:11348}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتینا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەتینا|R}}-11348}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٦ | [[حەلەب]] | {{formatnum:1315}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:حەلەب}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:حەلەب|R}}-1315}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] |{{تەواو}} |- |١٧ | [[دیمەشق]] | {{formatnum:7292}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەشق}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دیمەشق|R}}-7292}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٨ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٩ | [[کوالالومپور|کوالالامپور]] | {{formatnum:981}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:کوالالومپور}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کوالالومپور|R}}-981}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٠ | [[نیوودێلھی|نیودلهی]] | {{formatnum:816}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوودێلھی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوودێلھی|R}}-816}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢١ | [[ڕۆما]] | {{formatnum:5541}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆما}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆما|R}}-5541}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٢ | [[میلان]] | {{formatnum:1562}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:میلان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میلان|R}}-1562}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٣ | [[مۆسکۆ]] | {{formatnum:6939}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مۆسکۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆسکۆ|R}}-6939}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٤ | [[قاھیرە]] | {{formatnum:10206}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:قاھیرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قاھیرە|R}}-10206}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٥ | [[دوبەی]] | {{formatnum:7610}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دوبەی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوبەی|R}}-7610}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٦ | [[پراگ]] | {{formatnum:1527}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پراگ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پراگ|R}}-1527}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٧ | [[بوداپێست]] | {{formatnum:6173}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بوداپێست}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوداپێست|R}}-6173}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٨ | [[دەوحە]] | {{formatnum:7547}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دەوحە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دەوحە|R}}-7547}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٩ | [[ڕیاز]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕیاز}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕیاز|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٠ | [[مەککە]] | {{formatnum:56273}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەککە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەککە|R}}-56273}}}} | | |- |٣١ | [[مەدینە]] | {{formatnum:9307}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدینە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدینە|R}}-9307}}}} | | |- |٣٢ | [[ستۆکھۆڵم]] | {{formatnum:5669}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم|R}}-5669}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٣ | [[مەنچستر|مەنچستەر]] | {{formatnum:7599}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەنچستر}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنچستر|R}}-7599}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٤ | [[لیڤەرپوول]] | {{formatnum:5775}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول|R}}-5775}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٥ | [[ئەمستەردام]] | {{formatnum:26861}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەمستەردام}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەمستەردام|R}}-26861}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٦ | [[تبلیس]] | {{formatnum:8372}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تبلیس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تبلیس|R}}-8372}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٧ | [[بەرلین]] | {{formatnum:9553}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەرلین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەرلین|R}}-9553}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٨ | [[عەممان]] | {{formatnum:965}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:عەممان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەممان|R}}-965}}}} | [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٩ | [[لۆس ئانجلەس]] | {{formatnum:9683}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس|R}}-9683}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٠ |[[بانکۆک]] |٦،٠٠٨ |{{formatnum:{{PAGESIZE:بانکۆک}}}} | | | |- |٤١ |[[ئیسلاماباد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} | | | |- |٤٢ |[[پیۆنگیانگ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} | | | | |- |٤٣ | [[ناپۆلی]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ناپۆلی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ناپۆلی|R}}-908}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٤ |[[بەڕازیلیا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} | | | |- |٤٥ |[[بوخارێست]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} | | | |- |٤٦ |[[بوێنس ئایریس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} | | | |- |٤٧ |[[ھاڤانا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} | | | |- |٤٨ |[[مانیلا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} | | | |- |٤٩ |[[سری جایاواردێناپورا کۆتێ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} | | | |- |٥٠ | [[ڤیێنا]] | {{formatnum:2490}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}-2490}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥١ |[[بێلگراد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} | | | |- |٥٢ |[[سینگاپوور]] | {{formatnum:4989}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٣ |[[کاتماندوو]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} | | | |- |٥٤ |[[مینسک]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} | | | |- |٥٥ |[[مەسقەت]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} | | | |- |٥٦ |[[مەکسیکۆ سیتی]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی|R}}-905}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٥٧ |[[تەرابلوس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} | | | |- |٥٨ |[[کانبێرا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} | | | |- |٥٩ |[[سیدنی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} | | | |- |٦٠ |[[سەنعا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} | | | |- |٦١ |[[ئەسکەندەریە]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} | | | |- |٦٢ |[[ئەبووزەبی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} | | | |} 4ii63gsnywffcro9abtwns4ar4y31h7 1613987 1613793 2026-08-01T10:09:23Z Rahel khdhr 75558 /* شوێنە میراتییەکانی جیھان */ 1613987 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!--- سەری پڕۆژە ---> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!--- جەستە و ناوەندی پڕۆژە ---> <!--بەشی ناوتۆمارکردن و بەشداربووان ---> <div dir="rtl" style="max-width: 800px; margin: 24px auto; padding: 0 8px;"> <div style="background: #ffffff; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 16px; padding: 2.25rem 2rem; box-shadow: 0 8px 24px rgba(26,42,108,0.05);"> == <span style="font-size: 24px; font-weight: 800; color: #1a2a6c; font-family: inherit;">بەشداربووان 👥</span> == <p style="font-size: 16px; line-height: 1.8; color: #475569; margin: 1rem 0 1.5rem;">بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</p> <div style="background: #f8fafd; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 12px; padding: 1.25rem 2rem; font-size: 16px; line-height: 2.2; color: #1e293b;"> <!-- لێرە لە خوارەوە ناوت تۆمار بکە لەژێر ناوی Shaween --> * [[user:Shaween|Shaween]] * [[user: 1silent scientist|1silent scientist]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] * [[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] </div> </div> </div> __TOC__ == '''پێڕستی وتارەکان📝'''== ===<big>پێڕستی شارەکان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Curitiba|Curitiba]] || [[کوریتیبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کوریتیبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 2 || [[:en:Siena|Siena]] || [[سیێنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیێنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Brussels|Brussels]] || [[بروکسێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروکسێل}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Đồng Hới|Đồng Hới]] || [[دۆنگ ھۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆنگ ھۆی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Concepción del Uruguay|Concepción del Uruguay]] || [[کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Uetersen|Uetersen]] || [[یووتێرسن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یووتێرسن}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Monte Águila|Monte Águila]] || [[مۆنتی ئاگیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتی ئاگیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Andorra la Vella|Andorra la Vella]] || [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا لا ڤێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Łobez|Łobez]] || [[لۆبێز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆبێز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Roubaix|Roubaix]] || [[ڕووبێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووبێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:The Hague|The Hague]] || [[لاهای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاهای}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Toulouse|Toulouse]] || [[توولووز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:توولووز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Tampere|Tampere]] || [[تامپێرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تامپێرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Katowice|Katowice]] || [[کاتۆڤیتسە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتۆڤیتسە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Nha Trang|Nha Trang]] || [[نھا ترانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نھا ترانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Paramaribo|Paramaribo]] || [[پاراماریبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراماریبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Antwerp|Antwerp]] || [[ئەنتوێرپ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنتوێرپ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:Lille|Lille]] || [[لیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Novosibirsk|Novosibirsk]] || [[نۆڤۆسیبیرسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نۆڤۆسیبیرسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Abidjan|Abidjan]] || [[ئابیجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئابیجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:Tegucigalpa|Tegucigalpa]] || [[تێگوسیگالپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تێگوسیگالپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Managua|Managua]] || [[ماناگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماناگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Port-au-Prince|Port-au-Prince]] || [[پۆرت ئۆ پرینس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆ پرینس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 25 || [[:en:Tianjin|Tianjin]] || [[تیانجین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیانجین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Sapporo|Sapporo]] || [[ساپۆرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساپۆرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 27 || [[:en:Pisa|Pisa]] || [[پیزا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیزا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Nantes|Nantes]] || [[نانت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نانت}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 31 || [[:en:Graz|Graz]] || [[گراتس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراتس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 32 || [[:en:Sucre|Sucre]] || [[سوکرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوکرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 33 || [[:en:Colombo|Colombo]] || [[کۆلۆمبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆلۆمبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 34 || [[:en:Medellín|Medellín]] || [[مێدێلین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مێدێلین}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 35 || [[:en:San José, Costa Rica|San José, Costa Rica]] || [[سان خۆسێ، کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان خۆسێ، کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 36 || [[:en:Yekaterinburg|Yekaterinburg]] || [[یەکاتێرینبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەکاتێرینبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 37 || [[:en:Quebec City|Quebec City]] || [[شاری کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:San Salvador|San Salvador]] || [[سان سالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان سالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 39 || [[:en:Innsbruck|Innsbruck]] || [[ئینسبروک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئینسبروک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 40 || [[:en:Saratov|Saratov]] || [[ساراتۆڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساراتۆڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 41 || [[:en:Turku|Turku]] || [[تورکو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 42 || [[:en:Machu Picchu|Machu Picchu]] || [[ماچوو پیکچوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماچوو پیکچوو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Belmopan|Belmopan]] || [[بێلمۆپان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلمۆپان}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Bari|Bari]] || [[باری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باری}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 45 || [[:en:Sevastopol|Sevastopol]] || [[سیڤاستۆپۆڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیڤاستۆپۆڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 46 || [[:en:Szczecin|Szczecin]] || [[شچێچین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شچێچین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 47 || [[:en:Nizhny Novgorod|Nizhny Novgorod]] || [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیژنی نۆڤگۆرۆد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 48 || [[:en:Montpellier|Montpellier]] || [[مۆنپیلییە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنپیلییە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 49 || [[:en:Vũng Tàu|Vũng Tàu]] || [[ڤوونگ تاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤوونگ تاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 50 || [[:en:Ghent|Ghent]] || [[گێنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گێنت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 51 || [[:en:Georgetown (Washington, D.C.)|Georgetown (Washington, D.C.)]] || [[جۆرجتاون، واشینگتن دی سی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆرجتاون، واشینگتن دی سی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 52 || [[:en:Bridgetown|Bridgetown]] || [[بریجتاون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریجتاون}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 53 || [[:en:Hyderabad|Hyderabad]] || [[حەیدەرئاباد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەیدەرئاباد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 54 || [[:en:Kaunas|Kaunas]] || [[کاوناس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاوناس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 55 || [[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]] || [[ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 56 || [[:en:Grenoble|Grenoble]] || [[گرێنۆبڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرێنۆبڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 57 || [[:en:Dar es Salaam|Dar es Salaam]] || [[دارولسەلام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارولسەلام}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 58 || [[:en:Nassau, Bahamas|Nassau, Bahamas]] || [[ناساو، بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناساو، بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 59 || [[:en:Chittagong|Chittagong]] || [[چیتاگۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیتاگۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 60 || [[:en:Xi'an|Xi'an]] || [[شیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 61 || [[:en:Apia|Apia]] || [[ئاپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 62 || [[:en:Port of Spain|Port of Spain]] || [[پۆرت ئۆف سپەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆف سپەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 63 || [[:en:Marrakech|Marrakech]] || [[مەراکیش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەراکیش}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 64 || [[:en:Rennes|Rennes]] || [[ڕێن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 65 || [[:en:Da Nang|Da Nang]] || [[دا نانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دا نانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[:en:Uppsala|Uppsala]] || [[ئۆپسالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆپسالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[:en:Suva|Suva]] || [[سووڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 68 || [[:en:Albuquerque|Albuquerque]] || [[ئالبوکێرکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئالبوکێرکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[:en:Salvador, Bahia|Salvador, Bahia]] || [[سالڤادۆر، باهیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سالڤادۆر، باهیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[:en:St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's, Antigua and Barbuda]] || [[سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 71 || [[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]] || [[بێلۆ ھۆریزۆنتێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلۆ ھۆریزۆنتێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 72 || [[:en:Łódź|Łódź]] || [[ووچ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ووچ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 73 || [[:en:Samara|Samara]] || [[سامارا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سامارا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 74 || [[:en:Omsk|Omsk]] || [[ئۆمسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆمسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 75 || [[:en:Lhasa|Lhasa]] || [[لاسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 76 || [[:en:St. Johns, Michigan|St. Johns, Michigan]] || [[سەینت جۆنز، میشیگان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆنز، میشیگان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 77 || [[:en:Mariupol|Mariupol]] || [[ماریوپۆل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماریوپۆل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 78 || [[:en:Trieste|Trieste]] || [[تریێستێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تریێستێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 79 || [[:en:Lübeck|Lübeck]] || [[لوبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 80 || [[:en:Durban|Durban]] || [[دووربان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دووربان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 81 || [[:en:Perm, Russia|Perm, Russia]] || [[پێرم، ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێرم، ڕووسیا}}}} | | |- | 82 || [[:en:Port Vila|Port Vila]] || [[پۆرت ڤیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ڤیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 83 || [[:en:Harbin|Harbin]] || [[ھاربین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاربین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 84 || [[:en:Karlsruhe|Karlsruhe]] || [[کارلسرووە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارلسرووە}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 85 || [[:en:Tartu|Tartu]] || [[تارتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تارتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 86 || [[:en:Chengdu|Chengdu]] || [[چێنگدوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێنگدوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 87 || [[:en:Besançon|Besançon]] || [[بێزانسۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێزانسۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 88 || [[:en:Bergamo|Bergamo]] || [[بێرگامۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگامۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 89 || [[:en:Saint-Georges, Quebec|Saint-Georges, Quebec]] || [[سەینت جۆرج، کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆرج، کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 90 || [[:en:Castries|Castries]] || [[کاستریز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاستریز}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 91 || [[:en:Hangzhou|Hangzhou]] || [[ھانگژۆو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھانگژۆو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 92 || [[:en:Irkutsk|Irkutsk]] || [[ئیرکوتسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرکوتسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 93 || [[:en:Fort Worth|Fort Worth]] || [[فۆرت وێرت، تێکساس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فۆرت وێرت، تێکساس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 94 || [[:en:Recife|Recife]] || [[ڕێسیفی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێسیفی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 95 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |} ===<big>شوێنە میراتییەکانی جیھان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Jongmyo|Jongmyo]] || [[جۆنگمیۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆنگمیۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] | |- | 2 || [[:en:Malbork Castle|Malbork Castle]] || [[قەڵای مالبۆرک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای مالبۆرک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site|Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site]] || [[جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Villages with fortified churches in Transylvania|Villages with fortified churches in Transylvania]] || [[گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region]] || [[شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Boat Lifts on the Canal du Centre|Boat Lifts on the Canal du Centre]] || [[بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Dessau|Dessau]] || [[دێساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Giant's Causeway|Giant's Causeway]] || [[ڕێڕەوی زەبەلاح]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێڕەوی زەبەلاح}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Amiens Cathedral|Amiens Cathedral]] || [[کاتدرایی ئامیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتدرایی ئامیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Thingvellir National Park|Thingvellir National Park]] || [[پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:Hwaseong Fortress|Hwaseong Fortress]] || [[قەڵای هواسۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای هواسۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Herrenchiemsee|Herrenchiemsee]] || [[هێرنکیمزی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:هێرنکیمزی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Mount Wutai|Mount Wutai]] || [[چیای ووتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیای ووتای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Zollverein Coal Mine Industrial Complex|Zollverein Coal Mine Industrial Complex]] || [[کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Srebarna Nature Reserve|Srebarna Nature Reserve]] || [[پارێزگای سروشتی سرێبارنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگای سروشتی سرێبارنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Temple of Heaven|Temple of Heaven]] || [[پەرستگای ئاسمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەرستگای ئاسمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Völklingen Ironworks|Völklingen Ironworks]] || [[کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:General Archive of the Indies|General Archive of the Indies]]|| [[ئەرشیفی گشتی ئیندیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرشیفی گشتی ئیندیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Derbent|Derbent]] || [[دەربەنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دەربەنت}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Cave of Altamira|Cave of Altamira]] || [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەشکەوتی ئالتامیرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom|Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom]] || [[پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:K'gari|K'gari]] || [[کاگاری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاگاری}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Tasmanian Wilderness|Tasmanian Wilderness]] || [[ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Zabid|Zabid]] || [[زەبید]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:زەبید}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 25 || [[:en:Studenica monastery|Studenica monastery]] || [[دێری ستودێنیتسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری ستودێنیتسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Wartburg|Wartburg]] || [[ڤارتبورگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤارتبورگ}}}} | | |- | 27 || [[:en:Museum Island|Museum Island]] || [[دوورگەی مۆزەخانەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی مۆزەخانەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Bikini Atoll|Bikini Atoll]] || [[ئەتۆڵی بیکینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتۆڵی بیکینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Bryggen|Bryggen]] || [[بریگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Rohtas Fort|Rohtas Fort]] || [[قەڵای ڕۆهتاس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای ڕۆهتاس}}}} | | |- | 31 || [[:en:Golden Mountains of Altai|Golden Mountains of Altai]] || [[چیا زێڕینەکانی ئالتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیا زێڕینەکانی ئالتای}}}} | | |- | 32 || [[:en:Abbey of Saint Gall|Abbey of Saint Gall]] || [[دێری سەینت گال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری سەینت گال}}}} | | |- | 33 || [[:en:Fort and Shalamar Gardens in Lahore|Fort and Shalamar Gardens in Lahore]] || [[باخچەکانی شالامار (لاھۆر)]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باخچەکانی شالامار (لاھۆر)}}}} | | |- | 34 || [[:en:Grachtengordel|Grachtengordel]] || [[گراختێنگۆردێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراختێنگۆردێل}}}} | | |- | 35 || [[:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] || [[دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا}}}} | | |- | 36 || [[:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] || [[نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا}}}} | | |- | 37 || [[:en:Taxila|Taxila]] || [[تەکسیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەکسیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:wooden churches of the Slovak Carpathians|wooden churches of the Slovak Carpathians]] || [[کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا}}}} | | |- | 39 || [[:en:Muskau Park|Muskau Park]] || [[پارکی موسکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 40 || [[:en:Kizhi Pogost|Kizhi Pogost]]|| [[کیژی پۆگۆست]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 41 || [[:en:Reichenau Island|Reichenau Island]] || [[دوورگەی رایشێناو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی رایشێناو}}}} | | |- | 42 || [[:en:Changdeokgung|Changdeokgung]]|| [[کۆشکی چانگدۆک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆشکی چانگدۆک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Sarazm|Sarazm]] || [[سەرازم]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەرازم}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Central Highlands of Sri Lanka|Central Highlands of Sri Lanka]] || [[بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا}}}} | | |- | 45 || [[:en:Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary|Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary]] || [[پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان}}}} | | |- | 46 || [[:en:Pachacámac|Pachacámac]] || [[پاچاکاماک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاچاکاماک}}}} | | |- | 47 || [[:en:Rock carvings at Alta|Rock carvings at Alta]] || [[نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا}}}} | | |- | 48 || [[:en:Petäjävesi Old Church|Petäjävesi Old Church]] || [[کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی}}}} | | |- | 49 || [[:en:Vilnius Old Town|Vilnius Old Town]] || [[شاری کۆنی ڤیلنیوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کۆنی ڤیلنیوس}}}} | | |- | 50 || [[:en:Bergpark Wilhelmshöhe|Bergpark Wilhelmshöhe]] || [[بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ}}}} | | |- | 51 || [[:en:Belvedere on the Pfingstberg|Belvedere on the Pfingstberg]] || [[بەلڤیدێری فینگستبێرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلڤیدێری فینگستبێرگ}}}} | | |- | 52 || [[:en:Okapi Wildlife Reserve|Okapi Wildlife Reserve]] || [[پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی}}}} | | |- | 53 || [[:en:Kahuzi-Biéga National Park|Kahuzi-Biéga National Park]] || [[پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا}}}} | | |- | 54 || [[:en:Djemila|Djemila]] || [[جێمیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جێمیلا}}}} | | |- | 55 || [[:en:Villa Tugendhat|Villa Tugendhat]] || [[ڤیلای توگەندهات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیلای توگەندهات}}}} | | |- | 56 || [[:en:Ambohimanga|Ambohimanga]] || [[ئامبۆهیمانگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئامبۆهیمانگا}}}} | | |- | 57 || [[:en:Timgad|Timgad]] || [[تیمگاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمگاد}}}} | | |- | 58 || [[:en:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] || [[نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی}}}} | | |- | 59 || [[:en:Painted Churches in the Troödos Region|Painted Churches in the Troödos Region]] || [[کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس}}}} | | |- | 60 || [[:en:Doñana National Park|Doñana National Park]] || [[پارکی نیشتمانی دۆنیانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی دۆنیانا}}}} | | |- | 61 || [[:en:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley]] || [[شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر}}}} | | |- | 62 || [[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]] || [[پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی}}}} | | |- | 63 || [[:en:Cornwall and West Devon Mining Landscape|Cornwall and West Devon Mining Landscape]] || [[دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن}}}} | | |- | 64 || [[:en:Fasil Ghebbi|Fasil Ghebbi]] || [[فاسیل گێبی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فاسیل گێبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 65 || [[:en:Cidade Velha|Cidade Velha]] || [[سیدادێ ڤێلها]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدادێ ڤێلها}}}} | | |- | 66 || [[:en:Abbey of Fontenay|Abbey of Fontenay]] || [[دێری فۆنتێنێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری فۆنتینێ}}}} | | |- | 67 || [[:en:Garajonay National Park|Garajonay National Park]] || [[پارکی نیشتمانی گاراخۆنای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی گاراخۆنای}}}} | | |- | 68|| [[:en:Classical Weimar|Classical Weimar]] || [[ڤایماری کلاسیکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤایماری کلاسیکی}}}} | | |- | 69 || [[:en:Iguazú National Park|Iguazú National Park]]|| [[پارکی نیشتمانی ئیگوازوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی ئیگوازوو}}}} | | |- | 70 || [[:en:Hatra|Hatra]] || [[حەترە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەترە}}}} | | |- |} == شارە بەناوبانگەکان == ===<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان</big>=== <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" border="1" |- !# ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' !'''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' !'''<big>قەبارەی دوای ئیدیتاسۆن</big>''' !'''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' !'''<big>ئەرک بۆ</big>''' !'''<big>ڕەوش</big>''' |- |١ | [[بەغدا]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەغدا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەغدا|R}}-30243}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢ | [[ئەنقەرە]] | {{formatnum:25433}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنقەرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنقەرە|R}}-25433}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{لەژێر کاردایە}} |- |٣ | [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]] | {{formatnum:21805}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ|R}}-21805}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤ | [[تاران]] | {{formatnum:61954}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تاران}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاران|R}}-61954}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٥ | [[بەیرووت]] | {{formatnum:13814}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەیرووت}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەیرووت|R}}-13814}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٦ | [[پاریس]] | {{formatnum:23439}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پاریس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاریس|R}}-23439}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٧ | [[لەندەن]] | {{formatnum:7586}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لەندەن}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لەندەن|R}}-7586}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٨ | [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] | {{formatnum:15234}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی|R}}-15234}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٩ | [[نیوویۆرک]] | {{formatnum:12188}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوویۆرک}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوویۆرک|R}}-12188}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٠ | [[باکوو]] | {{formatnum:9508}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:باکوو}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باکوو|R}}-9508}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١١ | [[تۆکیۆ]] | {{formatnum:8390}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تۆکیۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆکیۆ|R}}-8390}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٢ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٣ | [[مەدرید]] | {{formatnum:15349}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدرید}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدرید|R}}-15349}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٤ | [[بارسێلۆنا]] | {{formatnum:1620}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا|R}}-1620}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٥ | [[ئەتینا]] | {{formatnum:11348}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتینا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەتینا|R}}-11348}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٦ | [[حەلەب]] | {{formatnum:1315}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:حەلەب}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:حەلەب|R}}-1315}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] |{{تەواو}} |- |١٧ | [[دیمەشق]] | {{formatnum:7292}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەشق}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دیمەشق|R}}-7292}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٨ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٩ | [[کوالالومپور|کوالالامپور]] | {{formatnum:981}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:کوالالومپور}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کوالالومپور|R}}-981}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٠ | [[نیوودێلھی|نیودلهی]] | {{formatnum:816}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوودێلھی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوودێلھی|R}}-816}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢١ | [[ڕۆما]] | {{formatnum:5541}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆما}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆما|R}}-5541}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٢ | [[میلان]] | {{formatnum:1562}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:میلان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میلان|R}}-1562}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٣ | [[مۆسکۆ]] | {{formatnum:6939}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مۆسکۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆسکۆ|R}}-6939}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٤ | [[قاھیرە]] | {{formatnum:10206}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:قاھیرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قاھیرە|R}}-10206}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٥ | [[دوبەی]] | {{formatnum:7610}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دوبەی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوبەی|R}}-7610}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٦ | [[پراگ]] | {{formatnum:1527}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پراگ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پراگ|R}}-1527}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٧ | [[بوداپێست]] | {{formatnum:6173}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بوداپێست}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوداپێست|R}}-6173}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٨ | [[دەوحە]] | {{formatnum:7547}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دەوحە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دەوحە|R}}-7547}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٩ | [[ڕیاز]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕیاز}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕیاز|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٠ | [[مەککە]] | {{formatnum:56273}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەککە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەککە|R}}-56273}}}} | | |- |٣١ | [[مەدینە]] | {{formatnum:9307}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدینە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدینە|R}}-9307}}}} | | |- |٣٢ | [[ستۆکھۆڵم]] | {{formatnum:5669}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم|R}}-5669}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٣ | [[مەنچستر|مەنچستەر]] | {{formatnum:7599}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەنچستر}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنچستر|R}}-7599}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٤ | [[لیڤەرپوول]] | {{formatnum:5775}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول|R}}-5775}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٥ | [[ئەمستەردام]] | {{formatnum:26861}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەمستەردام}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەمستەردام|R}}-26861}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٦ | [[تبلیس]] | {{formatnum:8372}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تبلیس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تبلیس|R}}-8372}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٧ | [[بەرلین]] | {{formatnum:9553}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەرلین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەرلین|R}}-9553}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٨ | [[عەممان]] | {{formatnum:965}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:عەممان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەممان|R}}-965}}}} | [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٩ | [[لۆس ئانجلەس]] | {{formatnum:9683}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس|R}}-9683}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٠ |[[بانکۆک]] |٦،٠٠٨ |{{formatnum:{{PAGESIZE:بانکۆک}}}} | | | |- |٤١ |[[ئیسلاماباد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} | | | |- |٤٢ |[[پیۆنگیانگ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} | | | | |- |٤٣ | [[ناپۆلی]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ناپۆلی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ناپۆلی|R}}-908}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٤ |[[بەڕازیلیا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} | | | |- |٤٥ |[[بوخارێست]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} | | | |- |٤٦ |[[بوێنس ئایریس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} | | | |- |٤٧ |[[ھاڤانا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} | | | |- |٤٨ |[[مانیلا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} | | | |- |٤٩ |[[سری جایاواردێناپورا کۆتێ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} | | | |- |٥٠ | [[ڤیێنا]] | {{formatnum:2490}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}-2490}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥١ |[[بێلگراد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} | | | |- |٥٢ |[[سینگاپوور]] | {{formatnum:4989}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٣ |[[کاتماندوو]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} | | | |- |٥٤ |[[مینسک]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} | | | |- |٥٥ |[[مەسقەت]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} | | | |- |٥٦ |[[مەکسیکۆ سیتی]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی|R}}-905}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٥٧ |[[تەرابلوس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} | | | |- |٥٨ |[[کانبێرا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} | | | |- |٥٩ |[[سیدنی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} | | | |- |٦٠ |[[سەنعا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} | | | |- |٦١ |[[ئەسکەندەریە]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} | | | |- |٦٢ |[[ئەبووزەبی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} | | | |} 2udvjtx0r1dar44a1wucehutlnhevxw 1613988 1613987 2026-08-01T10:14:35Z Rahel khdhr 75558 /* پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان */ 1613988 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!--- سەری پڕۆژە ---> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!--- جەستە و ناوەندی پڕۆژە ---> <!--بەشی ناوتۆمارکردن و بەشداربووان ---> <div dir="rtl" style="max-width: 800px; margin: 24px auto; padding: 0 8px;"> <div style="background: #ffffff; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 16px; padding: 2.25rem 2rem; box-shadow: 0 8px 24px rgba(26,42,108,0.05);"> == <span style="font-size: 24px; font-weight: 800; color: #1a2a6c; font-family: inherit;">بەشداربووان 👥</span> == <p style="font-size: 16px; line-height: 1.8; color: #475569; margin: 1rem 0 1.5rem;">بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</p> <div style="background: #f8fafd; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 12px; padding: 1.25rem 2rem; font-size: 16px; line-height: 2.2; color: #1e293b;"> <!-- لێرە لە خوارەوە ناوت تۆمار بکە لەژێر ناوی Shaween --> * [[user:Shaween|Shaween]] * [[user: 1silent scientist|1silent scientist]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] * [[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] </div> </div> </div> __TOC__ == '''پێڕستی وتارەکان📝'''== ===<big>پێڕستی شارەکان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Curitiba|Curitiba]] || [[کوریتیبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کوریتیبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 2 || [[:en:Siena|Siena]] || [[سیێنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیێنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Brussels|Brussels]] || [[بروکسێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروکسێل}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Đồng Hới|Đồng Hới]] || [[دۆنگ ھۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆنگ ھۆی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Concepción del Uruguay|Concepción del Uruguay]] || [[کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Uetersen|Uetersen]] || [[یووتێرسن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یووتێرسن}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Monte Águila|Monte Águila]] || [[مۆنتی ئاگیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتی ئاگیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Andorra la Vella|Andorra la Vella]] || [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا لا ڤێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Łobez|Łobez]] || [[لۆبێز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆبێز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Roubaix|Roubaix]] || [[ڕووبێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووبێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:The Hague|The Hague]] || [[لاهای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاهای}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Toulouse|Toulouse]] || [[توولووز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:توولووز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Tampere|Tampere]] || [[تامپێرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تامپێرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Katowice|Katowice]] || [[کاتۆڤیتسە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتۆڤیتسە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Nha Trang|Nha Trang]] || [[نھا ترانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نھا ترانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Paramaribo|Paramaribo]] || [[پاراماریبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراماریبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Antwerp|Antwerp]] || [[ئەنتوێرپ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنتوێرپ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:Lille|Lille]] || [[لیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Novosibirsk|Novosibirsk]] || [[نۆڤۆسیبیرسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نۆڤۆسیبیرسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Abidjan|Abidjan]] || [[ئابیجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئابیجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:Tegucigalpa|Tegucigalpa]] || [[تێگوسیگالپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تێگوسیگالپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Managua|Managua]] || [[ماناگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماناگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Port-au-Prince|Port-au-Prince]] || [[پۆرت ئۆ پرینس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆ پرینس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 25 || [[:en:Tianjin|Tianjin]] || [[تیانجین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیانجین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Sapporo|Sapporo]] || [[ساپۆرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساپۆرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 27 || [[:en:Pisa|Pisa]] || [[پیزا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیزا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Nantes|Nantes]] || [[نانت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نانت}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 31 || [[:en:Graz|Graz]] || [[گراتس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراتس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 32 || [[:en:Sucre|Sucre]] || [[سوکرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوکرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 33 || [[:en:Colombo|Colombo]] || [[کۆلۆمبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆلۆمبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 34 || [[:en:Medellín|Medellín]] || [[مێدێلین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مێدێلین}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 35 || [[:en:San José, Costa Rica|San José, Costa Rica]] || [[سان خۆسێ، کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان خۆسێ، کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 36 || [[:en:Yekaterinburg|Yekaterinburg]] || [[یەکاتێرینبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەکاتێرینبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 37 || [[:en:Quebec City|Quebec City]] || [[شاری کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:San Salvador|San Salvador]] || [[سان سالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان سالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 39 || [[:en:Innsbruck|Innsbruck]] || [[ئینسبروک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئینسبروک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 40 || [[:en:Saratov|Saratov]] || [[ساراتۆڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساراتۆڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 41 || [[:en:Turku|Turku]] || [[تورکو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 42 || [[:en:Machu Picchu|Machu Picchu]] || [[ماچوو پیکچوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماچوو پیکچوو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Belmopan|Belmopan]] || [[بێلمۆپان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلمۆپان}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Bari|Bari]] || [[باری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باری}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 45 || [[:en:Sevastopol|Sevastopol]] || [[سیڤاستۆپۆڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیڤاستۆپۆڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 46 || [[:en:Szczecin|Szczecin]] || [[شچێچین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شچێچین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 47 || [[:en:Nizhny Novgorod|Nizhny Novgorod]] || [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیژنی نۆڤگۆرۆد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 48 || [[:en:Montpellier|Montpellier]] || [[مۆنپیلییە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنپیلییە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 49 || [[:en:Vũng Tàu|Vũng Tàu]] || [[ڤوونگ تاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤوونگ تاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 50 || [[:en:Ghent|Ghent]] || [[گێنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گێنت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 51 || [[:en:Georgetown (Washington, D.C.)|Georgetown (Washington, D.C.)]] || [[جۆرجتاون، واشینگتن دی سی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆرجتاون، واشینگتن دی سی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 52 || [[:en:Bridgetown|Bridgetown]] || [[بریجتاون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریجتاون}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 53 || [[:en:Hyderabad|Hyderabad]] || [[حەیدەرئاباد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەیدەرئاباد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 54 || [[:en:Kaunas|Kaunas]] || [[کاوناس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاوناس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 55 || [[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]] || [[ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 56 || [[:en:Grenoble|Grenoble]] || [[گرێنۆبڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرێنۆبڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 57 || [[:en:Dar es Salaam|Dar es Salaam]] || [[دارولسەلام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارولسەلام}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 58 || [[:en:Nassau, Bahamas|Nassau, Bahamas]] || [[ناساو، بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناساو، بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 59 || [[:en:Chittagong|Chittagong]] || [[چیتاگۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیتاگۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 60 || [[:en:Xi'an|Xi'an]] || [[شیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 61 || [[:en:Apia|Apia]] || [[ئاپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 62 || [[:en:Port of Spain|Port of Spain]] || [[پۆرت ئۆف سپەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆف سپەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 63 || [[:en:Marrakech|Marrakech]] || [[مەراکیش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەراکیش}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 64 || [[:en:Rennes|Rennes]] || [[ڕێن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 65 || [[:en:Da Nang|Da Nang]] || [[دا نانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دا نانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[:en:Uppsala|Uppsala]] || [[ئۆپسالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆپسالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[:en:Suva|Suva]] || [[سووڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 68 || [[:en:Albuquerque|Albuquerque]] || [[ئالبوکێرکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئالبوکێرکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[:en:Salvador, Bahia|Salvador, Bahia]] || [[سالڤادۆر، باهیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سالڤادۆر، باهیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[:en:St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's, Antigua and Barbuda]] || [[سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} |- | 71 || [[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]] || [[بێلۆ ھۆریزۆنتێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلۆ ھۆریزۆنتێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 72 || [[:en:Łódź|Łódź]] || [[ووچ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ووچ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 73 || [[:en:Samara|Samara]] || [[سامارا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سامارا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 74 || [[:en:Omsk|Omsk]] || [[ئۆمسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆمسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 75 || [[:en:Lhasa|Lhasa]] || [[لاسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 76 || [[:en:St. Johns, Michigan|St. Johns, Michigan]] || [[سەینت جۆنز، میشیگان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆنز، میشیگان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 77 || [[:en:Mariupol|Mariupol]] || [[ماریوپۆل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماریوپۆل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 78 || [[:en:Trieste|Trieste]] || [[تریێستێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تریێستێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 79 || [[:en:Lübeck|Lübeck]] || [[لوبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 80 || [[:en:Durban|Durban]] || [[دووربان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دووربان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 81 || [[:en:Perm, Russia|Perm, Russia]] || [[پێرم، ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێرم، ڕووسیا}}}} | | |- | 82 || [[:en:Port Vila|Port Vila]] || [[پۆرت ڤیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ڤیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 83 || [[:en:Harbin|Harbin]] || [[ھاربین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاربین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 84 || [[:en:Karlsruhe|Karlsruhe]] || [[کارلسرووە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارلسرووە}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- | 85 || [[:en:Tartu|Tartu]] || [[تارتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تارتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 86 || [[:en:Chengdu|Chengdu]] || [[چێنگدوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێنگدوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 87 || [[:en:Besançon|Besançon]] || [[بێزانسۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێزانسۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 88 || [[:en:Bergamo|Bergamo]] || [[بێرگامۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگامۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 89 || [[:en:Saint-Georges, Quebec|Saint-Georges, Quebec]] || [[سەینت جۆرج، کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆرج، کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 90 || [[:en:Castries|Castries]] || [[کاستریز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاستریز}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 91 || [[:en:Hangzhou|Hangzhou]] || [[ھانگژۆو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھانگژۆو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 92 || [[:en:Irkutsk|Irkutsk]] || [[ئیرکوتسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرکوتسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 93 || [[:en:Fort Worth|Fort Worth]] || [[فۆرت وێرت، تێکساس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فۆرت وێرت، تێکساس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 94 || [[:en:Recife|Recife]] || [[ڕێسیفی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێسیفی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |- | 95 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |} ===<big>شوێنە میراتییەکانی جیھان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Jongmyo|Jongmyo]] || [[جۆنگمیۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆنگمیۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] | |- | 2 || [[:en:Malbork Castle|Malbork Castle]] || [[قەڵای مالبۆرک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای مالبۆرک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site|Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site]] || [[جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Villages with fortified churches in Transylvania|Villages with fortified churches in Transylvania]] || [[گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region]] || [[شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Boat Lifts on the Canal du Centre|Boat Lifts on the Canal du Centre]] || [[بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Dessau|Dessau]] || [[دێساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Giant's Causeway|Giant's Causeway]] || [[ڕێڕەوی زەبەلاح]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێڕەوی زەبەلاح}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Amiens Cathedral|Amiens Cathedral]] || [[کاتدرایی ئامیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتدرایی ئامیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Thingvellir National Park|Thingvellir National Park]] || [[پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:Hwaseong Fortress|Hwaseong Fortress]] || [[قەڵای هواسۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای هواسۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Herrenchiemsee|Herrenchiemsee]] || [[هێرنکیمزی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:هێرنکیمزی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Mount Wutai|Mount Wutai]] || [[چیای ووتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیای ووتای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Zollverein Coal Mine Industrial Complex|Zollverein Coal Mine Industrial Complex]] || [[کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Srebarna Nature Reserve|Srebarna Nature Reserve]] || [[پارێزگای سروشتی سرێبارنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگای سروشتی سرێبارنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Temple of Heaven|Temple of Heaven]] || [[پەرستگای ئاسمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەرستگای ئاسمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Völklingen Ironworks|Völklingen Ironworks]] || [[کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:General Archive of the Indies|General Archive of the Indies]]|| [[ئەرشیفی گشتی ئیندیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرشیفی گشتی ئیندیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Derbent|Derbent]] || [[دەربەنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دەربەنت}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Cave of Altamira|Cave of Altamira]] || [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەشکەوتی ئالتامیرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom|Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom]] || [[پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:K'gari|K'gari]] || [[کاگاری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاگاری}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Tasmanian Wilderness|Tasmanian Wilderness]] || [[ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Zabid|Zabid]] || [[زەبید]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:زەبید}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 25 || [[:en:Studenica monastery|Studenica monastery]] || [[دێری ستودێنیتسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری ستودێنیتسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Wartburg|Wartburg]] || [[ڤارتبورگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤارتبورگ}}}} | | |- | 27 || [[:en:Museum Island|Museum Island]] || [[دوورگەی مۆزەخانەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی مۆزەخانەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Bikini Atoll|Bikini Atoll]] || [[ئەتۆڵی بیکینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتۆڵی بیکینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Bryggen|Bryggen]] || [[بریگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Rohtas Fort|Rohtas Fort]] || [[قەڵای ڕۆهتاس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای ڕۆهتاس}}}} | | |- | 31 || [[:en:Golden Mountains of Altai|Golden Mountains of Altai]] || [[چیا زێڕینەکانی ئالتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیا زێڕینەکانی ئالتای}}}} | | |- | 32 || [[:en:Abbey of Saint Gall|Abbey of Saint Gall]] || [[دێری سەینت گال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری سەینت گال}}}} | | |- | 33 || [[:en:Fort and Shalamar Gardens in Lahore|Fort and Shalamar Gardens in Lahore]] || [[باخچەکانی شالامار (لاھۆر)]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باخچەکانی شالامار (لاھۆر)}}}} | | |- | 34 || [[:en:Grachtengordel|Grachtengordel]] || [[گراختێنگۆردێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراختێنگۆردێل}}}} | | |- | 35 || [[:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] || [[دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا}}}} | | |- | 36 || [[:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] || [[نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا}}}} | | |- | 37 || [[:en:Taxila|Taxila]] || [[تەکسیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەکسیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:wooden churches of the Slovak Carpathians|wooden churches of the Slovak Carpathians]] || [[کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا}}}} | | |- | 39 || [[:en:Muskau Park|Muskau Park]] || [[پارکی موسکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 40 || [[:en:Kizhi Pogost|Kizhi Pogost]]|| [[کیژی پۆگۆست]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 41 || [[:en:Reichenau Island|Reichenau Island]] || [[دوورگەی رایشێناو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی رایشێناو}}}} | | |- | 42 || [[:en:Changdeokgung|Changdeokgung]]|| [[کۆشکی چانگدۆک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆشکی چانگدۆک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Sarazm|Sarazm]] || [[سەرازم]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەرازم}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Central Highlands of Sri Lanka|Central Highlands of Sri Lanka]] || [[بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا}}}} | | |- | 45 || [[:en:Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary|Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary]] || [[پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان}}}} | | |- | 46 || [[:en:Pachacámac|Pachacámac]] || [[پاچاکاماک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاچاکاماک}}}} | | |- | 47 || [[:en:Rock carvings at Alta|Rock carvings at Alta]] || [[نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا}}}} | | |- | 48 || [[:en:Petäjävesi Old Church|Petäjävesi Old Church]] || [[کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی}}}} | | |- | 49 || [[:en:Vilnius Old Town|Vilnius Old Town]] || [[شاری کۆنی ڤیلنیوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کۆنی ڤیلنیوس}}}} | | |- | 50 || [[:en:Bergpark Wilhelmshöhe|Bergpark Wilhelmshöhe]] || [[بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ}}}} | | |- | 51 || [[:en:Belvedere on the Pfingstberg|Belvedere on the Pfingstberg]] || [[بەلڤیدێری فینگستبێرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلڤیدێری فینگستبێرگ}}}} | | |- | 52 || [[:en:Okapi Wildlife Reserve|Okapi Wildlife Reserve]] || [[پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی}}}} | | |- | 53 || [[:en:Kahuzi-Biéga National Park|Kahuzi-Biéga National Park]] || [[پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا}}}} | | |- | 54 || [[:en:Djemila|Djemila]] || [[جێمیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جێمیلا}}}} | | |- | 55 || [[:en:Villa Tugendhat|Villa Tugendhat]] || [[ڤیلای توگەندهات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیلای توگەندهات}}}} | | |- | 56 || [[:en:Ambohimanga|Ambohimanga]] || [[ئامبۆهیمانگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئامبۆهیمانگا}}}} | | |- | 57 || [[:en:Timgad|Timgad]] || [[تیمگاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمگاد}}}} | | |- | 58 || [[:en:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] || [[نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی}}}} | | |- | 59 || [[:en:Painted Churches in the Troödos Region|Painted Churches in the Troödos Region]] || [[کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس}}}} | | |- | 60 || [[:en:Doñana National Park|Doñana National Park]] || [[پارکی نیشتمانی دۆنیانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی دۆنیانا}}}} | | |- | 61 || [[:en:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley]] || [[شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر}}}} | | |- | 62 || [[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]] || [[پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی}}}} | | |- | 63 || [[:en:Cornwall and West Devon Mining Landscape|Cornwall and West Devon Mining Landscape]] || [[دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن}}}} | | |- | 64 || [[:en:Fasil Ghebbi|Fasil Ghebbi]] || [[فاسیل گێبی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فاسیل گێبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 65 || [[:en:Cidade Velha|Cidade Velha]] || [[سیدادێ ڤێلها]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدادێ ڤێلها}}}} | | |- | 66 || [[:en:Abbey of Fontenay|Abbey of Fontenay]] || [[دێری فۆنتێنێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری فۆنتینێ}}}} | | |- | 67 || [[:en:Garajonay National Park|Garajonay National Park]] || [[پارکی نیشتمانی گاراخۆنای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی گاراخۆنای}}}} | | |- | 68|| [[:en:Classical Weimar|Classical Weimar]] || [[ڤایماری کلاسیکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤایماری کلاسیکی}}}} | | |- | 69 || [[:en:Iguazú National Park|Iguazú National Park]]|| [[پارکی نیشتمانی ئیگوازوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی ئیگوازوو}}}} | | |- | 70 || [[:en:Hatra|Hatra]] || [[حەترە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەترە}}}} | | |- |} == شارە بەناوبانگەکان == ===<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان</big>=== <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" border="1" |- !# ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' !'''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' !'''<big>قەبارەی دوای ئیدیتاسۆن</big>''' !'''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' !'''<big>ئەرک بۆ</big>''' !'''<big>ڕەوش</big>''' |- |١ | [[بەغدا]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەغدا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەغدا|R}}-30243}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢ | [[ئەنقەرە]] | {{formatnum:25433}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنقەرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنقەرە|R}}-25433}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{لەژێر کاردایە}} |- |٣ | [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]] | {{formatnum:21805}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ|R}}-21805}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤ | [[تاران]] | {{formatnum:61954}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تاران}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاران|R}}-61954}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٥ | [[بەیرووت]] | {{formatnum:13814}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەیرووت}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەیرووت|R}}-13814}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٦ | [[پاریس]] | {{formatnum:23439}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پاریس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاریس|R}}-23439}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٧ | [[لەندەن]] | {{formatnum:7586}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لەندەن}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لەندەن|R}}-7586}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٨ | [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] | {{formatnum:15234}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی|R}}-15234}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٩ | [[نیوویۆرک]] | {{formatnum:12188}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوویۆرک}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوویۆرک|R}}-12188}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٠ | [[باکوو]] | {{formatnum:9508}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:باکوو}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باکوو|R}}-9508}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١١ | [[تۆکیۆ]] | {{formatnum:8390}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تۆکیۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆکیۆ|R}}-8390}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٢ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٣ | [[مەدرید]] | {{formatnum:15349}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدرید}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدرید|R}}-15349}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٤ | [[بارسێلۆنا]] | {{formatnum:1620}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا|R}}-1620}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٥ | [[ئەتینا]] | {{formatnum:11348}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتینا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەتینا|R}}-11348}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٦ | [[حەلەب]] | {{formatnum:1315}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:حەلەب}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:حەلەب|R}}-1315}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] |{{تەواو}} |- |١٧ | [[دیمەشق]] | {{formatnum:7292}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەشق}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دیمەشق|R}}-7292}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٨ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٩ | [[کوالالومپور|کوالالامپور]] | {{formatnum:981}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:کوالالومپور}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کوالالومپور|R}}-981}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٠ | [[نیوودێلھی|نیودلهی]] | {{formatnum:816}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوودێلھی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوودێلھی|R}}-816}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢١ | [[ڕۆما]] | {{formatnum:5541}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆما}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆما|R}}-5541}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٢ | [[میلان]] | {{formatnum:1562}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:میلان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میلان|R}}-1562}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٣ | [[مۆسکۆ]] | {{formatnum:6939}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مۆسکۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆسکۆ|R}}-6939}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٤ | [[قاھیرە]] | {{formatnum:10206}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:قاھیرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قاھیرە|R}}-10206}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٥ | [[دوبەی]] | {{formatnum:7610}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دوبەی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوبەی|R}}-7610}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٦ | [[پراگ]] | {{formatnum:1527}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پراگ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پراگ|R}}-1527}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٧ | [[بوداپێست]] | {{formatnum:6173}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بوداپێست}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوداپێست|R}}-6173}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٨ | [[دەوحە]] | {{formatnum:7547}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دەوحە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دەوحە|R}}-7547}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٩ | [[ڕیاز]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕیاز}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕیاز|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٠ | [[مەککە]] | {{formatnum:56273}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەککە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەککە|R}}-56273}}}} | | |- |٣١ | [[مەدینە]] | {{formatnum:9307}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدینە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدینە|R}}-9307}}}} | | |- |٣٢ | [[ستۆکھۆڵم]] | {{formatnum:5669}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم|R}}-5669}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٣ | [[مەنچستر|مەنچستەر]] | {{formatnum:7599}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەنچستر}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنچستر|R}}-7599}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٤ | [[لیڤەرپوول]] | {{formatnum:5775}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول|R}}-5775}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٥ | [[ئەمستەردام]] | {{formatnum:26861}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەمستەردام}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەمستەردام|R}}-26861}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٦ | [[تبلیس]] | {{formatnum:8372}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تبلیس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تبلیس|R}}-8372}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٧ | [[بەرلین]] | {{formatnum:9553}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەرلین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەرلین|R}}-9553}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٨ | [[عەممان]] | {{formatnum:965}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:عەممان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەممان|R}}-965}}}} | [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٩ | [[لۆس ئانجلەس]] | {{formatnum:9683}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس|R}}-9683}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٠ |[[بانکۆک]] |٦،٠٠٨ |{{formatnum:{{PAGESIZE:بانکۆک}}}} | | | |- |٤١ |[[ئیسلاماباد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} | | | |- |٤٢ |[[پیۆنگیانگ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} | | | | |- |٤٣ | [[ناپۆلی]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ناپۆلی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ناپۆلی|R}}-908}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٤ |[[بەڕازیلیا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} | | | |- |٤٥ |[[بوخارێست]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} | | | |- |٤٦ |[[بوێنس ئایریس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} | | | |- |٤٧ |[[ھاڤانا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} | | | |- |٤٨ |[[مانیلا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} | | | |- |٤٩ |[[سری جایاواردێناپورا کۆتێ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} | | | |- |٥٠ | [[ڤیێنا]] | {{formatnum:2490}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}-2490}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥١ |[[بێلگراد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} | | | |- |٥٢ |[[سینگاپوور]] | {{formatnum:4989}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٣ |[[کاتماندوو]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} | | | |- |٥٤ |[[مینسک]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} | | | |- |٥٥ |[[مەسقەت]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} | | | |- |٥٦ |[[مەکسیکۆ سیتی]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٥٧ |[[تەرابلوس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} | | | |- |٥٨ |[[کانبێرا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} | | | |- |٥٩ |[[سیدنی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} | | | |- |٦٠ |[[سەنعا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} | | | |- |٦١ |[[ئەسکەندەریە]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە|R}}-1557}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٦٢ |[[ئەبووزەبی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} | | | |} ch231py7vx8kkuatrr1i6m0pble7evs 0 297925 1614001 1601751 2026-08-01T11:39:00Z Hivja 64112 1614001 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کیریات مۆتسکین | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|קריית מוצקין}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Kiryat Motzkin Aerial View.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری کیریات مۆتسکین | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری کیریات مۆتسکین''' | دەرزیی_نەخشە = Israel haifa#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی کیریات مۆتسکین لە ھەرێمی حەیفادا##جێگەی کیریات مۆتسکین لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|32.836944444444|N|35.0775|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەی حەیفا|حەیفا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٣٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ١٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥١،٤٨٨ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٣،٦٣٠ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = http://www.motzkin.co.il | پەراوێزەکان = }} '''کیریات مۆتسکین''' ({{بە عیبری|קריית מוצקין}}) شارێکە لە [[ژێرناوچەی حەیفا|حەیفا]]، [[ناوچەی حەیفا]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٥١،٤٨٨ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ١٣،٦٣٠ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kiryat Motzkin}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.motzkin.co.il}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی حەیفا]] [[پۆل:ناوچەی حەیفا]] evxtgy737z8jr5jrw25nhwirrgto0ja 0 297979 1613910 1613071 2026-08-01T04:21:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613910 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:ProteinStructure.jpg|وێنۆک|پێکهاتەی کیمیایی گەورەگەردێکی [[پێپتاید|پۆلیپێپتایدی]]]] '''گەورەگەرد'''، "گەردێکە کە کێشێکی گەردیلەییی ڕێژەیی بەرزی هەیە، کە پێکهاتەکەی لە بنەڕەتدا پێکدێت لە چەندین دووبارەبوونەوەی یەکەکان کە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە یان چەمکی، لە گەردەکانی خاوەن کێشی گەردیلەییی ڕێژەیی کەمەوە وەرگیراون." <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Macromolecule (polymer molecule) |ناونیشان=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M03667 |doi=10.1351/goldbook.M03667 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |وێبگە=IUPAC Goldbook}}</ref> [[پۆلیمەر|پۆلیمەرەکان]]، کە زۆرجار لە زۆرێک لە کاڵا بەکاربەرییەکاندا بەکاردەهێنرێن، نموونەی گەورەگەردەکانن. گەورەگەردە باوەکان بریتین لە [[زیندەپۆلیمەر|زیندەپۆلیمەرەکان]] وەکو RNA و DNA، پرۆتینەکان، و کاربۆهیدراتەکان،<ref name="Stryer_2002">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/|سەردێڕ=Biochemistry|vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL|بڵاوکەرەوە=[[W.H. Freeman]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٦٧-٤٩٥٥-٤|edition=5th|شوێن=San Francisco|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101210225405/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پۆلیئۆلیفینەکان (polyolefins) وەکو پۆلی‌ئێثیلین (polyethylene) و پۆلی‌ئەمایدەکان (polyamides) وەکو [[نایلۆن]]. == گەورەگەردە دەسکردەکان == [[پەڕگە:Polyethyleneterephthalate.svg|وێنۆک|پۆلی‌ئێثیلین‌تێرێفثالەیت - PET، کە بۆ دروستکردنی دەفری خواردنەوەکان بەکاردێت]] زۆرێک لە گەورەگەردەکان پۆلیمەری دەستکردن ([[پلاستیک|پلاستیکەکان]]، ڕیشاڵە دەستکردەکان، و لاستیکی دەستکرد). پۆلی‌ئێثیلین بە قەبارەیەکی یەکجار گەورە بەرهەم دەهێنرێت بە جۆرێک کە ئێثیلینەکان بەرهەمی سەرەکیی پیشەسازیی کیمیایین. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Whiteley|یەکەم=Kenneth S.|سەردێڕ=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|دوایین٢=Heggs|یەکەم٢=T. Geoffrey|دوایین٣=Koch|یەکەم٣=Hartmut|دوایین٤=Mawer|یەکەم٤=Ralph L.|دوایین٥=Immel|یەکەم٥=Wolfgang|ڕێکەوت=٢٠٠٠|ژپنک=٣-٥٢٧-٣٠٦٧٣-٠|chapter=Polyolefins|doi=10.1002/14356007.a21_487}}</ref> نموونە یان جۆرە جیاوازەکانی گەورەگەردە دەستکردەکان ئەمانە لەخۆ دەگرن: * پۆلیمەرە گەرمی‌نەرمەکان (Thermoplastic polymers) * پۆلیمەرە گەرمی‌ڕەقەکان (Thermoset polymers) * دێندریمەرەکان (Dendrimers) * ڤیتریمەرەکان / تۆڕە خۆگونجێنەرە کۆڤاڵێنتەکان (CANs) * چوارچێوە ئەندامییە کۆڤاڵێنتەکان (COFs) کاتێک کەرەستە کانزا-ئەندامییەکان لە چوارچێوەکەدا ڕەچاو دەکرێن، ئەمە لەوانەیە چوارچێوە کانزا-ئەندامییەکانیش (MOFs) بگرێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک بەندە نا-کۆڤاڵێنتەکانی تریش لەبەرچاو دەگیرێن، وەک بەندە هایدرۆجینییەکان یان کەڵەکەبوونی-پای (pi-stacking)، ئەوا چەندین جۆری جیاواز لە تۆڕە گەورە-گەردیلەییەکانیش دەگرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=de Heer Kloots |یەکەم=MHP |دوایین٢=Schoustra |یەکەم٢=SK |دوایین٣=Dijksman |یەکەم٣=JA |دوایین٤=Smulders |یەکەم٤=MMJ |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Phase separation in supramolecular and covalent adaptable networks |ناونیشان=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2023/sm/d3sm00047h |journal=Soft Matter |بڵاوکەرەوە=Royal Society of Chemistry |issue=19 |پەڕەکان=٢٨٥٧-٢٨٧٧|doi=10.1039/d3sm00047h |pmc=١٠١٣١١٧٢}}</ref> == گەورەگەردە لە سروشتدا == * پرۆتینەکان پۆلیمەری ترشە ئەمینییەکانن کە بە بەندی پێپتایدی پێکەوە بەستراون. {{cn|date=September 2025}} * DNA و RNA پۆلیمەری نیوکلیۆتایدەکانن کە بە بەندی فۆسفۆدایئێستەر پێکەوە بەستراون. ئەم نیوکلیۆتایدانە پێکهاتوون لە گرووپێکی فۆسفات، شەکرێک (ڕایبۆز لە حاڵەتی RNA، די‌ئۆکسی‌ڕایبۆز لە حاڵەتی DNA)، و بنکەیەکی نیوکلیۆتایدی (کە یان ئەدینین، گوانین، ثایمین، یوراسیل، یان سایتۆسینە، کە تێیدا ثایمین تەنها لە DNAدا هەیە و یوراسیل تەنها لە RNAدا). {{cn|date=September 2025}} * پۆلیساکاریدەکان (Polysaccharides) (وەکو نیشاستە، سێلولۆز، و کایتین) پۆلیمەری تاک-ساکاریدەکانن کە بە بەندی گلایکۆسیدی (glycosidic bonds) پێکەوە بەستراون. {{cn|date=September 2025}} * هەندێک چەوری (ئاوێتە ئەندامییە نا-جەمسەردارەکان ) گەورەگەردن، کە خاوەنی چەندین پێکهاتەی جیاوازن. {{cn|date=September 2025}} == زیندەپۆلیمەرە هێڵییەکان == هەموو زیندەوەرە زیندووەکان بۆ فەرمانە زیندەیییەکانیان پشتبەستوون بە سێ زیندەپۆلیمەری بنەڕەتی: DNA، RNA و پرۆتینەکان. <ref name="isbn1-4292-2936-5">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Berg, Jeremy Mark|سەردێڕ=Biochemistry, 7th ed. (Biochemistry (Berg))|نووسەر٢=Tymoczko, John L.|نووسەر٣=Stryer, Lubert|بڵاوکەرەوە=[[W.H. Freeman & Company]]|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٩٢-٢٩٣٦-٤}} Fifth edition available online through the NCBI Bookshelf: [https://web.archive.org/web/20091211004601/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=stryer link]</ref> هەریەک لەم گەردانە بۆ ژیان پێویستن چونکە هەریەکەیان ڕۆڵێکی جیاواز و دانەبڕاو لە خانەدا دەبینن. <ref name="isbn0-8153-4111-3">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Walter, Peter|سەردێڕ=Molecular Biology of the Cell (5th edition, Extended version)|نووسەر٢=Alberts, Bruce|نووسەر٣=Johnson, Alexander S.|نووسەر٤=Lewis, Julian|نووسەر٥=Raff, Martin C.|نووسەر٦=Roberts, Keith|بڵاوکەرەوە=[[Garland Science]]|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٤١١١-٦|شوێن=New York}}. Fourth edition is available online through the NCBI Bookshelf: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21054/ link]</ref> پوختە سادەکە ئەوەیە کە DNA دەبێتە هۆی دروستبوونی RNA، و پاشان RNA دەبێتە هۆی دروستبوونی پرۆتینەکان. هەریەک لە DNA، RNA، و پرۆتینەکان لە پێکهاتەیەکی دووبارەبووەوەی یەکە پێکهێنەرە پەیوەندیدارەکان (نیوکلیۆتایدەکان لە حاڵەتی DNA و RNA، ترشە ئەمینییەکان لە حاڵەتی پرۆتینەکاندا) پێکدێن. بەگشتی، هەموویان پۆلیمەری بێ‌لقن، بۆیە دەتوانرێت لە شێوەی زنجیرەیەکدا وێنا بکرێن. لە ڕاستیدا، دەتوانرێت وەکو تەزبیحێک سەیر بکرێن، کە تێیدا هەر دەنکێک نوێنەرایەتی مۆنۆمێرێکی (monomer) تاکی نیوکلیۆتاید یان ترشێکی ئەمینی دەکات کە لە ڕێگەی بەندی کیمیایی کۆڤاڵێنتەوە بەیەکەوە بەستراون بۆ پێکهێنانی زنجیرەیەکی زۆر درێژ. {{cn|date=September 2025}} لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، مۆنۆمێرەکانی ناو زنجیرەکە مەیلێکی بەهێزیان هەیە بۆ کارلێککردن لەگەڵ ترشە ئەمینییەکان یان نیوکلیۆتایدەکانی تر. لە DNA و RNAدا، ئەمە دەکرێت لە شێوەی جووتە-بنکەی واتسۆن-کریکدا (Watson–Crick base pairs) (G–C و A–T یان A–U) دەربکەوێت، هەرچەندە چەندین کارلێکی ئاڵۆزتریش دەتوانن ڕووبدەن و ڕووش دەدەن. {{cn|date=September 2025}} === تایبەتمەندییە پێکهاتەییەکان === {| class="wikitable floatright" ! !دی ئێن ئەی ! ئاڕ ئێن ئەی ! پرۆتینەکان |- |کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان | بەڵێ | بەڵێ | نەخێر |- | کاتالیزەکردنی کارلێکە زیندەیییەکان | نەخێر | بەڵێ | بەڵێ |- |یەکە پێکهێنەرەکان (جۆر) | نیوکلیۆتایدەکان | نیوکلیۆتایدەکان | ترشە ئەمینیەکان |- |یەکە پێکهێنەرەکان (ژمارە) | 4 | 4 | 20 |- |جۆری زنجیرە (شریت) |دوانی (Double) | تاک | تاک |- | پێکهاتە |لولپێچی دوانی | ئاڵۆز | ئاڵۆز |- | سەقامگیری بۆ تێکچوون | بەرز | گۆڕاو | گۆڕاو |- | سیستەمی چاککردنەوە | بەڵێ | نەخێر | نەخێر |} بەهۆی سروشتی دوو-زنجیرەییی DNA، بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو نیوکلیۆتایدەکان لە شێوەی جووتە-بنکەی واتسۆن-کریکدان لە نێوان نیوکلیۆتایدەکانی سەر هەردوو زنجیرە تەواوکەرەکەی لولپێچە دوانییەکەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Watson |یەکەم=James D. |دوایین٢=Crick |یەکەم٢=Francis H. C. |سەردێڕ=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/171737a0 |journal=Nature |doi=10.1038/171737a0 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> بە پێچەوانەوە، هەردوو RNA و پرۆتینەکان بە شێوەیەکی ئاسایی تاک-زنجیرەن. لەبەر ئەوە، ئەوان پابەند نین بە ئەندازەی ڕێکخراوی لولپێچە دوانییەکەی DNA، بۆیە بەپێی زنیجرە (sequence) دەچەمێنەوە بۆ شێوە سێ-ڕەهەندییە ئاڵۆزەکان. ئەم شێوە جیاوازانە بەرپرسن لە زۆرێک لە تایبەتمەندییە باوەکانی RNA و پرۆتینەکان، لە نێویاندا پێکهێنانی گیرفانەکانی بەستنەوەی دیاریکراو (specific binding pockets)، و توانای کاتالیزەکردنی (خێراکردنی) کارلێکە زیندەکیمیاییەکان. ==== دی ئێن ئەی گونجێنراوە بۆ کۆدکردنی زانیاری ==== DNA گەورەگەردێکی هەڵگری زانیارییە کە تەواوی کۆمەڵەی ڕێنماییەکان ([[جینۆم]]) کۆد دەکات کە پێویستن بۆ پێکهێنان، پاراستن، و زاوزێپێکردنی هەر زیندەوەرێکی زیندوو. <ref name="isbn978-0062730992">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Golnick, Larry|ناونیشان=https://archive.org/details/cartoonguidetoge00larr|سەردێڕ=The Cartoon Guide to Genetics|دوایین٢=Wheelis, Mark.|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Collins Reference|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٢٧٣٠٩٩-٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> هەردوو DNA و RNA توانای کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکانیان هەیە، چونکە میکانیزمی زیندەکیمیایی هەن کە ئەو زانیارییانە دەخوێننەوە کە لە ناو زنجیرەی DNA یان RNAدا کۆد کراون و بەکاریدەهێنن بۆ بەرهەمهێنانی پرۆتینێکی دیاریکراو. لە لایەکی ترەوە، زانیارییە زنجیرەیەکانی گەردێکی پرۆتین لەلایەن خانەکانەوە بەکارناهێنرێن بۆ کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان بە شێوەیەکی کارایی. <ref name="Stryer_2002"/> DNA سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی هەیە کە وای لێدەکەن زۆر باشتر بێت لە RNA بۆ کۆدکردنی زانیارییە بۆماوەییەکان. یەکەم، بە شێوەیەکی ئاسایی دوو-زنجیرەیییە، بۆیە لایەنی کەم دوو کۆپی لەو زانیارییانەی کە هەر جینێک کۆد دەکەن لە هەر خانەیەکدا هەیە. دووەم، DNA سەقامگیرییەکی زۆر زیاتری هەیە بەرامبەر بە تێکشکاندن لە چاو RNA، کە ئەمەش تایبەتمەندییەکە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەستە بە نەبوونی گرووپی 2'-هایدرۆکسیل (2'-hydroxyl group) لە ناو هەر نیوکلیۆتایدێکی DNAدا. سێیەم، سیستەمی چاودێری و چاککردنەوەی DNA زۆر پێشکەوتوو بوونیان هەیە کە چاودێریی تێکچوونی DNA دەکەن و کاتێک پێویست بکات زنجیرەکان چاک دەکەنەوە. سیستەمی هاوشێوە پەرەیان نەسەندووە بۆ چاککردنەوەی گەردەکانی RNA کە زیانیان بەرکەوتووە. لە ئەنجامدا، کرۆمۆسۆمەکان دەتوانن چەندین ملیار ئەتۆم لەخۆبگرن، کە لە پێکهاتەیەکی کیمیایی دیاریکراودا ڕێکخراون. {{cn|date=September 2025}} ==== پرۆتینەکان گونجێنراون بۆ کاتالیزەکردن ==== پرۆتینەکان گەورەگەردی کارایین کە بەرپرسن لە کاتالیزەکردنی ئەو کارلێکە زیندەکیمیاییانەی کە ژیان دەپارێزن. <ref name="Stryer_2002" /> پرۆتینەکان هەموو فەرمانەکانی زیندەوەرێک ئەنجام دەدەن، بۆ نموونە ڕۆشنەپێکهاتن، فەرمانی دەمارەکان، بینایی، و جووڵە. <ref name="isbn978-1593272029">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Takemura, Masaharu|سەردێڕ=The Manga Guide to Molecular Biology|بڵاوکەرەوە=[[No Starch Press]]|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٣٢٧-٢٠٢-٩}}</ref> سروشتی تاک-زنجیرەییی گەردەکانی پرۆتین، شانبەشانی پێکهاتەکەیان لە ٢٠ یان زیاتر جۆری جیاوازی یەکە پێکهێنەرەکانی ترشی ئەمینی، ڕێگەیان پێدەدات بچەمێنەوە بۆ ژمارەیەکی زۆر گەورە لە شێوە سێ-ڕەهەندییە جیاوازەکان، لە کاتێکدا گیرفانی بەستنەوە (binding pockets) دابین دەکەن کە لە ڕێگەیانەوە دەتوانن بە شێوەیەکی دیاریکراو کارلێک لەگەڵ هەموو جۆرە گەردێکدا بکەن. سەرباری ئەوەش، هەمەجۆریی کیمیاییی ترشە ئەمینییە جیاوازەکان، لەگەڵ ژینگە کیمیاییە جیاوازەکان کە لەلایەن پێکهاتە سێ-ڕەهەندییە ناوخۆیییەکە (local 3D structure)وە دابین دەکرێن، وا دەکات زۆرێک لە پرۆتینەکان وەک ئەنزیم کاربکەن، و کۆمەڵێکی بەرفراوان لە گۆڕانکارییە زیندەکیمیاییە دیاریکراوەکان لە ناو خانەکاندا کاتالیزە (خێرا) بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، پرۆتینەکان توانایان پەرەپێداوە بۆ بەستنەوەی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە هۆکارە یارمەتیدەرەکان و کۆئەنزیمەکان، کە گەردی بچووکترن دەتوانن چالاکیی دیاریکراو ببەخشنە پرۆتینەکە لە دەرەوەی ئەوانەی کە تەنها بە زنجیرەی پۆلیپێپتایدەکەوە پەیوەستن. {{cn|date=September 2025}} ==== ئاڕ ئێن ئەی فرە-فرمانە ==== RNA فرە-فرمانە ، فەرمانە سەرەکییەکەی کۆدکردنی پرۆتینەکانە، بەپێی ئەو ڕێنماییانەی لە ناو DNAی خانەکەدان. <ref name="Stryer_2002" /> ئەوان کۆنترۆڵ و ڕێکخستنی زۆر لایەنی دروستکردنی پرۆتین دەکەن لە ناوکدارە ڕاستەقینەکاندا. {{cn|date=September 2025}} RNA زانیارییە بۆماوەییەکان کۆد دەکات کە دەتوانرێت وەربگێڕدرێن بۆ زنجیرەی ترشە ئەمینییەکانی پرۆتینەکان، وەک ئەوەی لەلایەن گەردەکانی [[ئاڕ ئێن ئەی پەیامبەر|ئاڕ ئێن ئەیی پەیامنێر]] کە لە ناو هەر خانەیەکدا هەن سەلمێنراوە، هەروەها لە جینۆمەکانی RNAی ژمارەیەکی زۆر لە ڤایرۆسەکان. سروشتی تاک-زنجیرەییی RNA، لەگەڵ مەیلی بۆ تێکشکانی خێرا و نەبوونی سیستەمی چاککردنەوە، بەو مانایە دێت کە RNA هێندەی DNA گونجاو نییە بۆ هەڵگرتنی درێژخایەنی زانیارییە بۆماوەییەکان. {{cn|date=September 2025}} سەرباری ئەوەش، RNA پۆلیمەرێکی تاک-زنجیرەیییە کە دەتوانێت، هاوشێوەی پرۆتینەکان، بچەمێتەوە بۆ ژمارەیەکی زۆر گەورە لە پێکهاتە سێ-ڕەهەندییەکان. هەندێک لەم پێکهاتانە شوێنی بەستنەوە بۆ گەردەکانی تر دابین دەکەن و ناوەندە چالاکە کیمیاییەکان دابین دەکەن کە دەتوانن کارلێکە کیمیاییە دیاریکراوەکان لەسەر ئەو گەردە بەستراوانە کاتالیزە بکەن. ژمارەی سنوورداری یەکە پێکهێنەرە جیاوازەکانی RNA (٤ نیوکلیۆتاید بەرامبەر >٢٠ ترشی ئەمینی لە پرۆتینەکاندا)، لەگەڵ نەبوونی هەمەجۆریی کیمیایییان، دەبێتە هۆی ئەوەی کە RNAی کاتالیتیکی (رایبۆزایمەکان - ribozymes) بەگشتی کاتالیستی کەمتر کاریگەر بن لە چاو پرۆتینەکان بۆ زۆربەی کارلێکە زیندەیییەکان. {{cn|date=September 2025}} == زیندەپۆلیمەرە لقدارەکان == [[پەڕگە:Lignin_structure.svg|وێنۆک|پێکهاتەیەکی نموونەییی لیگنین لە دارێکی نەرمدا]] لیگنین (Lignin) گەورەگەردێکی سروشتیی بەربڵاوە. نزیکەی سێیەکی بارستەی درەختەکان پێکدەهێنێت. لیگنین لە ڕێگەی بەستنەوەی یەکتربڕەوە دروست دەبێت. پۆلیفینۆلەکان (polyphenols) پەیوەندییان بە لیگنینەوە هەیە، کە پێکهاتوون لە پێکهاتەیەکی چەندین یەکەی لاوەکیی فینۆلی. ئەوان دەتوانن ڕۆڵی پێکهاتەیی ببینن (بۆ نموونە لیگنین) هەروەها وەک زیندەگۆڕاوی لاوەکی (secondary metabolites) ڕۆڵ ببینن کە بەشدارن لە ناردنی ئاماژە، ڕەنگپێدان و بەرگریدا. {{cn|date=September 2025}} [[پەڕگە:Raspberry_ellagitannin.png|وێنۆک|ئێلاگیتانینی تووتڕک (Raspberry ellagitannin)، کە تانینێکە (tannin) پێکهاتووە لە ناوکێک لە یەکەکانی گلوکۆز کە دەورە دراوە بە ئیستەرەکانی ترشی گالیک و یەکەکانی ترشی ئێلاجیک]] گەورەگەردەکانی کاربۆهیدرات (پۆلیساکاریدەکان) لە پۆلیمەرەکانی مۆنۆساکاریدەکانەوە دروست دەبن. لەبەر ئەوەی مۆنۆساکاریدەکان چەندین گرووپی کارایان هەیە، پۆلیساکاریدەکان دەتوانن پۆلیمەری هێڵی (بۆ نموونە سێلولۆز) یان پێکهاتەی ئاڵۆز (بۆ نموونە گلایکۆجین) دروست بکەن. پۆلیساکاریدەکان چەندین ڕۆڵ لە زیندەوەرە زیندووەکاندا دەبینن، وەک کۆگای وزە (بۆ نموونە نیشاستە) و وەک پێکهاتەی پەیکەری (بۆ نموونە کایتین لە جومگەپێیەکان و کەڕووەکاندا). زۆرێک لە کاربۆهیدراتەکان یەکەی مۆنۆساکاریدی دەستکاریکراو لەخۆدەگرن کە گرووپە فەرمانییەکانیان گۆڕدراون یان لادراون. {{cn|date=September 2025}} [[پەڕگە:Dendrimer_ChemEurJ_2002_3858.jpg|وێنۆک|پێکهاتەی نموونەیەکی گەورەگەردی دێندریمەری پۆلیفینیلین - polyphenylene dendrimer <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Roland E. Bauer |دوایین٢=Volker Enkelmann |دوایین٣=Uwe M. Wiesler |دوایین٤=Alexander J. Berresheim |دوایین٥=Klaus Müllen |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=Single-Crystal Structures of Polyphenylene Dendrimers |journal=Chemistry: A European Journal |بەرگ=٨|issue=17 |پەڕەکان=٣٨٥٨–٣٨٦٤|doi=10.1002/1521-3765(20020902)8:17<3858::AID-CHEM3858>3.0.CO;2-5 |pmid=١٢٢٠٣٢٨٠}}</ref>]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|30em}} == بەستەری دەرەکی == * [https://web.archive.org/web/20140220111044/http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/campbl05.htm Synopsis of Chapter 5, Campbell & Reece, 2002] * [http://www.langara.bc.ca/biology/mario/Biol1115notes/biol1115chap5.html Lecture notes on the structure and function of macromolecules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326014719/http://www.langara.bc.ca/biology/mario/Biol1115notes/biol1115chap5.html |date=٢٦ی ئازاری ٢٠٠٩ }} Archived 2009-03-26 at the Wayback Machine * [https://swift.cmbi.ru.nl/teach/courses/ Several (free) introductory macromolecule related internet-based courses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824115923/http://swift.cmbi.ru.nl/teach/courses/ |date=٢٤ی ئابی ٢٠١٣ }} Archived 2011-07-18 at the Wayback Machine * [https://web.archive.org/web/20060902103714/http://www.issa.stevens.edu/ISSA_Review/Files/Spring2003_Newsletter.pdf Giant Molecules!] by Ulysses Magee, ''ISSA Review'' Winter 2002–2003, {{ISSN|1540-9864}}. Cached HTML version of a missing PDF file. Retrieved March 10, 2010. The article is based on the book, ''Inventing Polymer Science: Staudinger, Carothers, and the Emergence of Macromolecular Chemistry'' by Yasu Furukawa. {{پۆلی کۆمنز|Macromolecules}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|کیمیا|ژینناسی}} [[پۆل:پۆلیمەرەکان]] [[پۆل:کیمیای پۆلیمەر]] [[پۆل:ژینکیمیا]] [[پۆل:فیزیکی گەردی]] 8kwa06en6nqj0ai6082lx5xoeuwj3c1 0 298071 1613728 1613717 2026-07-31T12:01:15Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613728 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''پلانکالکول''' [[زمانی بەرنامەسازی|زمانێکی بەرنامەسازییە]] کە بۆ مەبەستی ئەندازیاری لەلایەن [[کۆنڕاد زووزە]] لە نێوان ساڵانی ١٩٤٢ بۆ ١٩٤٥ دیزاین کراوە. ئەمە یەکەم زمانی بەرنامەسازیی ئاستبەرز بوو کە بۆ کۆمپیوتەر دیزاین بکرێت. زووزە ھەرگیز پلانکالکولی لەسەر ھیچ کام لە ئامێرەکانی زنجیرەی زێتی خۆی جێبەجێ نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cl-informatik.uibk.ac.at/teaching/ss15/bob/slides/BB.pdf|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240422084342/http://cl-informatik.uibk.ac.at/teaching/ss15/bob/slides/BB.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وشەی ''Kalkül'' (لە لاتینیی ''calculus''ەوە ھاتووە) زاراوەیەکی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانییە]] بۆ سیستمێکی فەرمی — وەک لە ''Hilbert-Kalkül''، کە ناوی سەرەتایی سیستمی لێدەرکردنی شێوازی ھیلبەرتە — کەواتە ''Plankalkül'' ئاماژەیە بۆ سیستمێکی فەرمی بۆ پلانداڕشتن.<ref name="Zenil_2012">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Computable Universe: Understanding and Exploring Nature As Computation - with a Foreword by Sir [[Roger Penrose]]|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[World Scientific Publishing Company]]|editor-last=Zenil|editor-first=Héctor|editor-link=:d:Q63660773|شوێنی بڵاوکردنەوە=Singapore|پەڕە=٧٩١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Plankalkül}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|جاڤا|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ogulzj8xdk8l32177hrhhabaijy3utf 0 298132 1613904 1604748 2026-08-01T03:46:38Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613904 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = گراتس | settlement_type = [[شاری یاسایی (نەمسا)|شاری یاسایی]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | total_width = 275 | align = center | caption_align = center | image1 = Graz (35932179023).jpg | caption1 = دیمەنێک لە [[شلۆسبێرگ (گراتس)|گردی قەڵاکە]] (شلۆسبێرگ) | image2 = GrazerRathaus-edit.jpg | caption2 = تەلاری شارەوانیی گراتس | image3 = Graz Kunsthaus-4476.jpg | caption3 = [[کونستھاوس گراتس|مۆزەخانەی ھونەری ھاوچەرخی گراتس]] | image4 = Murinsel_Graz_2022-08-03_06.jpg | caption4 = [[موورینزل|دوورگەیەک لەناو موور]] | image5 = Graz - Universität, Hauptgebäude (a).JPG | caption5 = [[زانکۆی گراتس]] | image6 = | caption6 = | image7 = | caption7 = | image8 = | caption8 = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Graz.svg | image_shield = AUT Graz COA.svg | shield_size = 80x110px | shield_link = Coat of arms of Styria | image_blank_emblem = Logo Stadt Wien Graz.webp | blank_emblem_type = نیشان | pushpin_map = Austria Styria#Austria | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = شوێن لەناو شتایەرمارک | image_map = | map_alt = | map_caption = شوێن لەناو ناوچەی [[شاری یاسایی (نەمسا)|شاری یاسایی]] | coordinates = {{coord|47|04|15|N|15|26|19|E|type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[پێڕستی دەوڵەتە سەروەرەکان|وڵات]] | subdivision_name = {{AUT}} | subdivision_type1 = [[ویلایەتەکانی نەمسا|ویلایەت]] | subdivision_name1 = {{flag|Styria}} | subdivision_type2 = [[ناوچە (نەمسا)|ناوچە]] | subdivision_name2 = [[شاری یاسایی (نەمسا)|شاری یاسایی]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = | leader_title = [[شارەوان|سەرۆکی شارەوانی]] | leader_name = [[ئێلکی کار]] ([[پارتی کۆمۆنیستی نەمسا|KPÖ]])<ref name="arora">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Arora |یەکەم=Steffen |سەردێڕ=KPÖ-geführte Linkskoalition stellt ihr 'Programm für Graz' vor |ناونیشان=https://www.derstandard.at/story/2000131128582/kpoe-gefuehrte-links-koalition-stellt-ihr-programm-fuer-graz-vor |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ئیش=[[Der Standard]] |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|زمان=de-AT}}</ref> | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- Statistics --> | area_footnotes = {{Austria population Wikidata|area_footnotes}} | area_total_km2 = {{Austria population Wikidata|area_total_km2}} | elevation_m = 353 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | population_as_of = ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | population_footnotes = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.graz.at/cms/beitrag/10034466/7772565/zahlen_fakten_bevoelkerung_bezirke_wirtschaft.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie}}</ref> | population_total = 306,068 | population_urban = | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_demonym = گراتسەر ([[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]) <br/> گراتسەر (نێر) <br/> گراتسەرین (مێ) ([[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]) | established_title = | established_date = | timezone = [[کاتی ناوەڕاستی ئەورووپا|CET]] | timezone_DST = [[کاتی ھاوینەی ناوەڕاستی ئەورووپا|CEST]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | registration_plate = [[تابلۆی ژمارەی ئۆتۆمۆبیلەکان لە نەمسا|G]] | postal_code_type = [[پێڕستی کۆدە پۆستییەکانی نەمسا|کۆدی پۆستی]] | postal_code = A-801x, A-802x, A-803x, A-804x, A-805x | area_code_type = [[ژمارە تەلەفۆنەکان لە نەمسا|کۆدی ناوچە]] | area_code = +43 316 | website = {{URL|graz.at}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = شاری گراتس – ناوەندی مێژوویی و [[شلۆس ئێگێنبێرگ]] |ID = 931 |Year = 1999 |Extension = 2010 |Criteria = Cultural: ii, iv }} | official_name = }} '''گراتس''' ({{IPA|de|ɡraːts|}}) پایتەختی [[ویلایەتەکانی نەمسا|ویلایەتی]] [[شتایەرمارک]] و [[پێڕستی شارەکانی نەمسا|دووەم گەورەترین شاری]] [[نەمسا]]یە، لە دوای [[ڤیێنا]]. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، گراتس دانیشتووانەکەی ٣٠٧،٩١٢ کەس بووە، یان ٣٤٥،٣٩١ کەس بە ھەژمارکردنی ئەو دانیشتووانانەی «نیشتەجێبوونی دووەم»یان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie - Stadtportal der Landeshauptstadt Graz |ناونیشان=https://www.graz.at/cms/beitrag/10034466/7772565/zahlen_fakten_bevoelkerung_bezirke_wirtschaft.html}}</ref> لە ٢٠٢٣دا، ژمارەی دانیشتووانی «ناوچەی شاریی کارا»ی گراتس ٦٦٠،٢٣٨ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population on 1 January by five year age group, sex and metropolitan regions |ناونیشان=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Eurostat}}</ref> شارەکە ناوەندێکی گرنگی خوێندنی باڵایە، چوار زانکۆ و چوار دامەزراوەی تری خوێندنی باڵای تێدایە؛ پێکەوە، زیاتر لە ٦٣،٠٠٠ خوێندکاریان ھەبووە تا ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣.<ref name="graz stats">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Numbers and facts: population, districts, economy, geography (Zahlen + Fakten: Bevölkerung, Bezirke, Wirtschaft, Geografie) |ناونیشان=https://www.graz.at/cms/beitrag/10411950/8106444/ |بڵاوکەرەوە=Graz municipality |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥|زمان=de}}</ref> ناوەندە مێژووییەکەی («Altstadt») بە یەکێک لە باشترین ناوەندە شارییە پارێزراوەکانی ئەورووپای ناوەڕاست دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.interreg-central.eu/Content.Node/SOLEZ/Graz.html |سەردێڕ=City of Graz/Stadt Graz |وێبگە=Interreg CENTRAL EUROPE |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220625075507/https://www.interreg-central.eu/Content.Node/SOLEZ/Graz.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆنترین ئاماژەی بەڵگەنامەیی بۆ گراتس دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢یەم، کاتێک وەک نیشتەجێگەیەکی قەڵابەند لەژێر دەسەڵاتی [[بابێنبێرگەکان]] گەشەی کرد. لە سەدەکانی ناوەڕاستی کۆتاییدا، شارەکە بوو بە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کارگێڕی. لە سەدەی ١٤یەم بەدواوە، وەک شوێنی نیشتەجێبوونی لقی نەمسای ناوەوەی [[خانەوادەی ھابسبورگ]] خزمەتی دەکرد، ڕۆڵێک کە بەشداری کرد لە گەشەپێدانی ڕامیاری، کولتووری و تەلارسازییەکەیدا. زۆرێک لە تەلارەکانی سەردەمی [[تەلارسازیی ڕێنسانس|ڕێنسانس]] و [[تەلارسازیی بارۆک|بارۆک]] لەم ماوەیەدا وەک بەشێک لە سیمای شارەکە ماونەتەوە. گراتس ھەروەھا گرنگییەکی سەربازیی ستراتیژیی ھەبوو وەک قەڵایەک دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، بەتایبەتی لە ڕێگەی قەڵابەندییەکانی سەر [[شلۆسبێرگ (گراتس)|شلۆسبێرگ]]. لە سەدەکانی ١٩یەم و ٢٠ەمدا، پیشەسازیبوون و گەشەی شارستانی یارمەتیدەر بوون لە چەسپاندنی گراتس وەک ناوەندێکی سەرەکیی پیشەسازی، پەروەردەیی و کولتووری لە باشووری نەمسا. لە ١٩٩٩دا، ناوەندی مێژوویی گراتس خرایە ناو پێڕستی [[یوونێسکۆ]]ی [[شوێنەوارە جیھانییەکان]]؛ لە ٢٠١٠دا، دەستنیشانکردنەکە فراوانکرا بۆ گرتنەوەی [[کۆشکی ئێگێنبێرگ، گراتس|کۆشکی ئێگێنبێرگ]] ({{langx|de|Schloss Eggenberg}}) لە پەراوێزی ڕۆژئاوای شارەکەدا. گراتس لە ٢٠٠٣دا وەک [[پایتەختی کولتووری ئەورووپا]] دەستنیشانکرا و لە ٢٠٠٨دا بوو بە «شاری چێژە لێنراوەکانی چێشتلێنان». ھەروەھا وەک [[شارەکانی دیزاین (یوونێسکۆ)|شاری دیزاین]] لەناو [[تۆڕی شارە داھێنەرەکانی یوونێسکۆ|تۆڕی شارە داھێنەرەکانی یوونێسکۆ]]دا دەناسرێت. ==ڕەگناسی== ناوی شارەکە، گراتس، کە پێشتر بە Gratz<ref>{{Cite EB9|wstitle= Gratz |volume= 11 |page= 63}}</ref> دەنووسرا و ھەروەھا پێشتر بە Grätz ناسرابوو، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە وشەی سلاڤیی {{lang|sla|gradec/gradac}} بە واتای «قەڵای بچووک» وەرگیراوە. ھەندێک [[شوێنەواری شوێنەوارناسی|شوێنەوارە دۆزراوەکان]] ئاماژە بۆ دروستکردنی قەڵایەکی بچووک لەلایەن گەلی [[سلاڤە ئەڵپییەکان|سلاڤی ئەڵپی]] دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ilyK1_1f0zYC&q=graz+castle+fortification&pg=PA126 |سەردێڕ=Historical Dictionary of Austria |دوایین=Fichtner |یەکەم=Paula Sutter |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨٠٨١٠٨٦٣١٠١|زمان=en}}</ref> کە لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی ھێرشە بەربەرییەکان کێلتە ڕەسەنەکان و ڕۆمەکانیان دەرکرد. لە [[زمانی سلۆڤێنی]]دا، {{lang|sl|gradec}} ھێشتا بە واتای «قەڵای بچووک» دێت، کە وەرگیراوێکی بچووککراوەی پڕۆتۆ-ڕۆژاوا-باشووری سلاڤیی ''*gradьcъ''یە، کە لە ڕێگەی گۆڕینی پیتی شلەوە لە سلاڤیی گشتی ''*gordьcъ'' و لە ڕێگەی سێیەمین [[مەڵاشووییبوون (گۆڕانی دەنگ)|مەڵاشووییبوون]]ی سلاڤییەوە لە پڕۆتۆ-سلاڤیی ''*gardiku'' وەرگیراوە، کە لە بنەڕەتدا بە واتای «شارۆچکە، نشینگە» دێت. بەم شێوەیە ناوەکە پەیڕەوی لە شێوازی باوی باشووری سلاڤی بۆ ناونانی نشینگەکانی [[گڕاد (نشینگەی سلاڤی)|گڕاد]] دەکات. سەرەڕای ڕەگی سلاڤیی ناوەکە، بەڵام شاری گراتس لەلایەن نیشتەجێبووانی باڤارییەوە دامەزراوە کە ماوەیەکی کەم دوای سلاڤەکان گەیشتن، کە لەگەڵیان تێکەڵ بوون. ناوی شارەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١١٢٨ لە تۆمارەکاندا دەردەکەوێت؛ تۆمارێکی «Grez» لە ساڵی ١٠٩١ جێی مشتومڕە. == جوگرافیا == {{stack| [[پەڕگە:Historic City Center of Graz.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی ئاسمانی کە ناوەندی مێژوویی گراتس نیشان دەدات]] }} گراتس لە ھەردوو لای ڕووباری [[مور (ڕووبار)|مور]] لە باشووری ڕۆژھەڵاتی نەمسا ھەڵکەوتووە. نزیکەی {{cvt|150|km}} لە باشووری ڕۆژاوای ڤیێنا (''Wien'') دوورە. نزیکترین [[ناوەندی شارستانی]] گەورە [[ماریبۆر|ماریبۆر]] (''Marburg'') لە سلۆڤینیایە، کە نزیکەی {{cvt|50|km}} بەرەو باشوورە. گراتس پایتەختی شتایەرماک و گەورەترین شاری ئەو ویلایەتە فیدراڵییەیە، کە ناوچەیەکی سەوز و چڕ بە دارستان داپۆشراوە لە ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیاکانی [[ئەڵپ]]. لە حەوزی گراتسدا ھەڵکەوتووە و لە باکوور، ڕۆژھەڵات و ڕۆژاواوە بە چیا و گرد دەورە دراوە. ناوەندی شارەکە لە بەرزیی {{cvt|353|m}}دایە، بەرزترین خاڵیش کێوی پلابووتشە بە {{cvt|754|m}} لە سنووری ڕۆژاوا. کێوی [[شۆکڵ]] تەنھا چەند کیلۆمەترێک لە باکوورەوەیە و {{cvt|1100|m}} لە شارەکە بەرزترە. === کەشواھەوا === بەپێی [[پۆلێنکردنی کەشواھەوای کۆپن]]، گراتس خاوەنی [[کەشواھەوای دەریایی]] (''Cfb'') یان [[کەشواھەوای کیشوەریی شێدار]] (''Dfb'')یە بەپێی ئایزۆتێرم و وێستگەی بەکارھاتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=4211&cityname=Graz,+Styria,+Austria&units= |سەردێڕ=Graz, Austria Köppen Climate Classification (Weatherbase) |وێبگە=Weatherbase |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=4211&cityname=Graz,+Styria,+Austria&units= |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> ڤلادیمیر کۆپن خۆی لە شارەکە بووە و لێکۆڵینەوەی ئەنجامداوە بۆ ئەوەی ببێنێت کە چۆن کەشواھەوای ڕابردوو کاریگەری لەسەر [[تیۆریی لادانی کیشوەرەکان]] ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA293 |سەردێڕ=Modern Climatology |دوایین=Saha |یەکەم=Pijushkanti |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Allied Publishers |ژپنک=٩٧٨٨١٨٤٢٤٧٥٦٥|زمان=en}}</ref> بەھۆی پێگەکەی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەڵپ]]، گراتس لە بایە باوەکانی ڕۆژاوا پارێزراوە کە بەرەی کەشواھەوا لە [[ئەقیانووسی ئەتڵەسیی باکوور]]ەوە بۆ باکووری ڕۆژاوا و ناوەندی ئەورووپا دەھێنن. کەشواھەوای گراتس بەم شێوەیە لەژێر کاریگەریی دەریای ناوەڕاستدایە، و لە ساڵێکدا کاتژمێرەکانی تیشکی خۆری زیاترە لە ڤیێنا یان سالزبۆرگ و ھەروەھا با و بارانی کەمتریشی ھەیە. گراتس لە حەوزێکدا ھەڵکەوتووە کە تەنھا ڕووی لە باشوور کراوەیە، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کەشواھەواکەی گەرمتر بێت لەوەی کە لەو بازنەی پانیدا چاوەڕوان دەکرێت.<ref>Graz-Universität Klimadaten</ref> لە گراتسدا ئەو ڕووەکانە دەبینرێن کە بە ئاسایی لە شوێنە زۆر دوورەکانی باشوور دەڕوێن. * تێکڕای پلەکانی گەرما: [[فڕۆکەخانەی گراتس]] ٨.٧ سیلیزی / [[زانکۆی کارڵ فرانزێنس]] ٩.٤ سیلیزی * تێکڕای بارانبارین: ٨١٨ میلیمەتر بە تێکڕای ٩٢ ڕۆژ بارانبارین (زانکۆی کارڵ فرانزێنس) * تێکڕای کاتژمێرەکانی تیشکی خۆر: ١،٩٨٩ (زانکۆی کارڵ فرانزێنس) {{Weather box |location = گراتس (زانکۆی کارڵ فرانزێنس) ١٩٩١–٢٠٢٠، ئەوپەڕی پلەکان ١٩٦١–٢٠٢٠ |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 21.0 |Feb record high C = 22.8 |Mar record high C = 25.1 |Apr record high C = 28.8 |May record high C = 34.1 |Jun record high C = 37.2 |Jul record high C = 38.1 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 32.0 |Oct record high C = 27.2 |Nov record high C = 23.0 |Dec record high C = 19.2 |year record high C = 38.1 |Jan high C = 3.9 |Feb high C = 7.7 |Mar high C = 11.6 |Apr high C = 17.2 |May high C = 20.8 |Jun high C = 25.0 |Jul high C = 25.9 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 21.2 |Oct high C = 15.3 |Nov high C = 9.2 |Dec high C = 4.0 |year high C = 15.6 |Jan mean C = 0.6 |Feb mean C = 2.7 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 11.6 |May mean C = 15.8 |Jun mean C = 19.4 |Jul mean C = 21.2 |Aug mean C = 20.8 |Sep mean C = 16.1 |Oct mean C = 11.3 |Nov mean C = 6.0 |Dec mean C = 1.1 |year mean C = 11.1 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -1.9 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.9 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.1 |Aug low C = 14.8 |Sep low C = 11.1 |Oct low C = 6.6 |Nov low C = 2.7 |Dec low C = -1.8 |year low C = 6.3 |Jan record low C = -19.5 |Feb record low C = -19.3 |Mar record low C = -17.2 |Apr record low C = -5.5 |May record low C = -1.3 |Jun record low C = 1.4 |Jul record low C = 6.3 |Aug record low C = 4.9 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = -10.8 |Dec record low C = -18.3 |year record low C = -19.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19.8 |Feb precipitation mm = 28.9 |Mar precipitation mm = 34.6 |Apr precipitation mm = 51.6 |May precipitation mm = 93.2 |Jun precipitation mm = 121.3 |Jul precipitation mm = 124.1 |Aug precipitation mm = 128.7 |Sep precipitation mm = 93.8 |Oct precipitation mm = 63.8 |Nov precipitation mm = 54.4 |Dec precipitation mm = 40.0 |year precipitation mm = 854.2 |Jan snow cm = 9.1 |Feb snow cm = 12.4 |Mar snow cm = 5.2 |Apr snow cm = 0.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.3 |Nov snow cm = 4.7 |Dec snow cm = 13.1 |year snow cm = 45.3 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 4.3 |Feb precipitation days = 4.4 |Mar precipitation days = 5.6 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 10.6 |Jun precipitation days = 11.5 |Jul precipitation days = 10.6 |Aug precipitation days = 9.9 |Sep precipitation days = 8.7 |Oct precipitation days = 7.3 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 5.3 |year precipitation days = 92.9 |unit snow days = 1.0&nbsp;cm |Jan snow days = 11.5 |Feb snow days = 7.8 |Mar snow days = 3.5 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.6 |Dec snow days = 7.5 |year snow days = 32.3 |time day= 14:00 |Jan humidity = 68.7 |Feb humidity = 59.1 |Mar humidity = 53.0 |Apr humidity = 49.6 |May humidity = 53.0 |Jun humidity = 54.5 |Jul humidity = 53.4 |Aug humidity = 55.2 |Sep humidity = 58.1 |Oct humidity = 63.0 |Nov humidity = 70.8 |Dec humidity = 73.1 |year humidity = 59.3 |Jan sun = 102.1 |Feb sun = 128.6 |Mar sun = 169.2 |Apr sun = 193.1 |May sun = 227.0 |Jun sun = 238.1 |Jul sun = 253.4 |Aug sun = 242.8 |Sep sun = 188.0 |Oct sun = 149.7 |Nov sun = 89.1 |Dec sun = 87.3 |year sun = 2068.4 |Jan percentsun = 40.3 |Feb percentsun = 49.2 |Mar percentsun = 48.3 |Apr percentsun = 50.0 |May percentsun = 50.9 |Jun percentsun = 52.5 |Jul percentsun = 55.5 |Aug percentsun = 58.5 |Sep percentsun = 52.7 |Oct percentsun = 48.7 |Nov percentsun = 35.1 |Dec percentsun = 35.8 |year percentsun = 48.1 |source 1 = [[ئینستیتیوتی ناوەندی بۆ کەشناسی و جیۆدینامیک]]<ref name=ZAMGnormals> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230605200319/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/copy_of_klimanormalperiode_19912020.xlsx |سەردێڕ= Klimamittelwerte 1991-2020 |بڵاوکەرەوە= Central Institute for Meteorology and Geodynamics |زمان= de |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=ZAMG1961> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230605200551/https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/klimanormalwerte-oesterreich-1961-1990 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.zamg.ac.at/cms/de/dokumente/klima/dok_klimauebersichten/klimanormalwerte-oesterreich-1961-1990 |سەردێڕ= Klimanormalwerte Österreich 1961–1990 |بڵاوکەرەوە= Central Institute for Meteorology and Geodynamics |زمان= de |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> }} {{Weather box |location = فڕۆکەخانەی گراتس (١٩٩١–٢٠٢٠، ئەوپەڕی پلەکان ١٩٧١–٢٠٢٠) |single line = Yes |metric first = Yes |collapsed = yes |Jan record high C = 21.4 |Feb record high C = 23.0 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 28.1 |May record high C = 33.6 |Jun record high C = 35.2 |Jul record high C = 38.2 |Aug record high C = 38.4 |Sep record high C = 32.1 |Oct record high C = 27.1 |Nov record high C = 22.9 |Dec record high C = 20.4 |year record high C = 38.4 |Jan high C = 3.1 |Feb high C = 7.0 |Mar high C = 11.3 |Apr high C = 16.8 |May high C = 20.4 |Jun high C = 24.6 |Jul high C = 25.6 |Aug high C = 25.2 |Sep high C = 20.9 |Oct high C = 15.1 |Nov high C = 8.8 |Dec high C = 3.3 |year high C = 15.2 |Jan mean C = -1.3 |Feb mean C = 0.9 |Mar mean C = 5.4 |Apr mean C = 10.3 |May mean C = 14.9 |Jun mean C = 18.6 |Jul mean C = 20.2 |Aug mean C = 19.8 |Sep mean C = 15.1 |Oct mean C = 10.2 |Nov mean C = 4.7 |Dec mean C = -0.6 |year mean C = 9.9 |Jan low C = -5.6 |Feb low C = -4.9 |Mar low C = -0.8 |Apr low C = 3.8 |May low C = 8.3 |Jun low C = 12.5 |Jul low C = 13.5 |Aug low C = 13.3 |Sep low C = 9.4 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = 0.6 |Dec low C = -4.4 |year low C = 4.2 |Jan record low C = -26.8 |Feb record low C = -24.3 |Mar record low C = -20.8 |Apr record low C = -6.4 |May record low C = -4.2 |Jun record low C = 1.7 |Jul record low C = 4.5 |Aug record low C = 3.5 |Sep record low C = -1.9 |Oct record low C = -8.9 |Nov record low C = -19.1 |Dec record low C = -21.1 |year record low C = -26.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 18.7 |Feb precipitation mm = 28.9 |Mar precipitation mm = 33.8 |Apr precipitation mm = 54.3 |May precipitation mm = 88.7 |Jun precipitation mm = 114.1 |Jul precipitation mm = 117.7 |Aug precipitation mm = 125.6 |Sep precipitation mm = 95.5 |Oct precipitation mm = 67.2 |Nov precipitation mm = 55.0 |Dec precipitation mm = 41.6 |year precipitation mm = 841.1 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 3.7 |Feb precipitation days = 4.4 |Mar precipitation days = 5.0 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 10.8 |Jun precipitation days = 11.2 |Jul precipitation days = 10.4 |Aug precipitation days = 9.5 |Sep precipitation days = 8.2 |Oct precipitation days = 7.1 |Nov precipitation days = 6.8 |Dec precipitation days = 5.4 |year precipitation days = 90.2 |time day= 14:00 |Jan humidity = 72.7 |Feb humidity = 58.2 |Mar humidity = 50.2 |Apr humidity = 46.9 |May humidity = 50.3 |Jun humidity = 52.5 |Jul humidity = 51.3 |Aug humidity = 52.8 |Sep humidity = 56.0 |Oct humidity = 62.3 |Nov humidity = 72.6 |Dec humidity = 78.0 |year humidity = 58.7 | Jan dew point C =0.2 | Feb dew point C =0.1 | Mar dew point C =0.3 | Apr dew point C =1.7 | May dew point C =6.6 | Jun dew point C =9.8 | Jul dew point C =9.6 | Aug dew point C =9.2 | Sep dew point C =3.5 | Oct dew point C =1.0 | Nov dew point C =0.3 | Dec dew point C =0.1 | Jan sun =63.0 | Feb sun =94.0 | Mar sun =140.0 | Apr sun =162.0 | May sun =208.0 | Jun sun =213.0 | Jul sun =239.0 | Aug sun =219.0 | Sep sun =168.0 | Oct sun =135.0 | Nov sun =79.0 | Dec sun =59.0 |source 1 = [[ئینستیتیوتی ناوەندی بۆ کەشناسی و جیۆدینامیک]]<ref name=ZAMGnormals/><ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230605202019/http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/daten/klimadaten/stm/16400.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/daten/klimadaten/stm/16400.htm |سەردێڕ= Klimadaten von Österreich 1971–2000–Graz-Flughafen |بڵاوکەرەوە= Central Institute for Meteorology and Geodynamics |زمان= de |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> |date=تشرینی دووەمی ٢٠١١ |source 2 = [[ئیدارەی نیشتمانیی ئۆقیانووسی و بەرگەھەوا|NOAA]] (خاڵی شەونم و تیشکی خۆر)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11240.TXT |سەردێڕ=Graz - Thalerhof Climaate Normals for 1961-1990 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ |وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |وتەگێڕانەوە=WMO Station Number:11240 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214081205/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11240.TXT |url-status=dead }}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Graz}} [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە نەمسا]] hdnxulftjc67rb3mowzyfhqegddl97g 0 298155 1613932 1605140 2026-08-01T07:25:06Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613932 wikitext text/x-wiki {{Databox|بەند=Q130481}} '''ئاڵای [[بەحرەین]]''' لە ١٤ی شوباتی ٢٠٠٢دا پەسەند کرا. سوور ئەو ڕەنگەیە کە لە ئاڵای ئەو وڵاتانەی لە [[کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتوون بەکار دەھێنرێت و لە لای دارەکەوە ھێڵێکی سپی کێشراوە. ڕەنگی سوور و سپی بە پێنج ددانە (سێگۆشە) لە یەکتر جیا کراونەتەوە. پێنج ددانەکە بە واتای [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پێنج پایەکەی ئیسلام]] دێن. ڕەنگی سوور بە واتای خوێنی شەھیدان و ئەو شەڕانەیە کە بەحرەین تێیدا بەشداریی کردووە، سپیش بە واتای ئاشتی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |سەردێڕ=معنی الوان علم البحرین |ناونیشان=https://www.almrsal.com/post/565992 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٦ |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123073315/https://www.almrsal.com/post/565992 |url-status=dead }}</ref> لە کاتێکدا دەگوترێت کە سوور ڕەنگێکی ستاندارد و ھەڵکەوتووە لە ئاڵای وڵاتانی خەلیج و سپیش ئاماژەیە بۆ ئەو پەیماننامەیەی کە لە نێوان میللەت و ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا واژۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=علم البحرین: شکلە ودلالة الرموز والألوان - البوصلة |ناونیشان=https://alboosala.com/d/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D9%83%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B2-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%86 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=alboosala.com |زمان=ar}}</ref> ئاڵای بەحرەین کە تا پێش ساڵی ١٨٢٠ بەکار دەھات تەنھا لە یەک ڕەنگی سوور پێکھاتبوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٢٠دا ھێڵێکی سپی تەنکی بۆ زیاد کرا. لە ساڵی ١٩٣٢دا بۆ جیاکردنەوەی لە ئاڵای [[قەتەر|وڵاتی دراوسێ]]، قەتەر، ٢٨ ددانە زیاد کرا و لە ساڵی ١٩٧٢دا ددانەکان بۆ ٨ ددانە کەم کرانەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا ددانەکان بۆ ٥ ددانە گۆڕدران و تا ئەمڕۆ بەو شێوەیە ماوەتەوە. == دیزاین == === ڕەنگەکان === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:50%; text-align:center;" ! scope="col" width="10%" |ڕەنگ<ref name="BBC">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=BBC|سەردێڕ=National Flag of Bahrain|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/plain/A1094203|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141216133801/http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/plain/A1094203|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bahrainouna.com/publications/publications/956 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221128090445/https://www.bahrainouna.com/publications/publications/956 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.bahrainouna.com |سەردێڕ=المطبوعات / المطبوعات |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ! scope="col" style="background:#FFFFFF" width="30%" |سپی ! scope="col" style="background:#DA291C; color:#fff;" width="30%" |سوور |- | scope="row" |[[ئاڕ-جی-بی|RGB]] |255–255–255 (#FFFFFF) |218–41–28 (#DA291C) |} === پەڕەی سازدان === {{gallery|height=250|width=400|File:Flag of Bahrain (construction sheet).svg|پەڕەی سازدانی ئاڵاکە}} == بەکارھێنان == [[پەڕگە:16 11 2021 Encontro ampliado do Senhor Presidente da República com Sua Majestade o Rei Hamad bin Isa Al Khalifa (51685362051).jpg|وێنۆک|حەمەد بن عیسا ئال خەلیفە (لای ڕاست) لە پێش ئاڵا شاھانەکەی لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لەگەڵ سەرۆککۆماری بەڕازیل (لای چەپ)]] ئاڵاکە لە وشکانی و دەریادا وەک ئاڵای نیشتمانی، شارستانی و جەنگی بەکار دەھێنرێت. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، پاشای بەحرەین حەمەد بن عیسا ئال خەلیفە، مەرسوومی بە یاسای ژمارە (٤) بۆ ساڵی ٢٠٠٢ دەرکرد، کە پەیوەندی بە ئاڵاکەوە ھەبوو: * '''ماددەی یەکەم''': ئاڵای شانشینی بەحرەین شێوەیەکی لاکێشەیی وەردەگرێت، و دابەش دەبێت بۆ دوو بەشی سەرەکی؛ یەکەمیان بە ڕەنگی سوور، و ئەویتریان بە ڕەنگی سپی. * '''ماددەی دووەم''': پاشا ئاڵای تایبەت بە خۆی دەبێت، کە فەرمانێکی شاھانەی بۆ دەردەچێت بۆ دیاریکردنی شێوە، پێوانە و شوێنەکانی. * '''ماددەی سێیەم''': ئاڵای شانشینی بەحرەین لەسەر دیوانی شاھانە، کۆشکەکان، تەلارە حکوومییەکان، دامەزراوە گشتییەکان، باڵیۆزخانەکان، نووسینگە بەحرەینییەکان لە دەرەوە، و کەشتییە بەحرەینییەکان بەرز دەکرێتەوە. * '''ماددەی چوارەم''': ھەر کەشتییەکی نایابەحرەینی کە دەچێتە ناو ئاوە ھەرێمییەکانی شانشینی بەحرەینەوە، دەبێت ئاڵای شانشینەکە بەرز بکاتەوە، و ئاڵاکە بە بەرزی دەھێڵێتەوە تاوەکوو لە ئاوە ھەرێمییەکانی شانشینەکە دەردەچێت. * '''ماددەی پێنجەم''': ئاڵاکە لەسەر تەلارە حکوومییەکان و دامەزراوە گشتییەکان لە کاتی پشووە گشتییەکان و بۆنەکاندا لە خۆرھەڵاتنەوە تا خۆرئاوابوون بەرز دەکرێتەوە. * '''ماددەی شەشەم''': ئاڵای شانشینی بەحرەین لەسەر ئۆتۆمبێلەکان بەرز ناکرێتەوە، جگە لە ئۆتۆمبێلە فەرمییەکانی پڕۆتۆکۆڵ. * '''ماددەی حەوتەم''': ئاڵای شانشینی بەحرەین لە کاتی شینگێڕیدا بۆ نیوە دادەگیرێت. * '''ماددەی ھەشتەم''': ئاڵای شانشینی بەحرەین بۆ مەبەستی بازرگانی بەکار ناھێنرێت. * '''ماددەی نۆیەم''': لە حاڵەتێکدا ئاڵاکە بە پێچەوانەوە بەکار بھێنرێت، وەک ئەوەی لە یاسای سەرەوەدا دیاری نەکراوە، سزای زیندانیکردن بۆ ماوەی یەک مانگ وەک ئەوپەڕی، یان غەرامەیەک کە لە ١٠٠ [[دیناری بەحرەینی]] تێنەپەڕێت، یان ھەردووکیان بەسەریدا دەسەپێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The National Flag of the Kingdom of Bahrain |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/plain/A1094203 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141216133801/http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/plain/A1094203 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵاکانی تر == <gallery> پەڕگە:Royal_Standard_of_Bahrain.svg|ئاڵای شاھانەی بەحرەین پەڕگە:Flag_of_the_Bahrain_Defence_Force.svg|ئاڵای ھێزی بەرگریی بەحرەین پەڕگە:Flag_of_the_Royal_Bahrain_Naval_Force.svg|ئاڵای ھێزی دەریاییی شاھانەی بەحرەین پەڕگە:Flag_of_the_Royal_Bahraini_Air_Force.svg|ئاڵای ھێزی ئاسمانیی شاھانەی بەحرەین پەڕگە:Flag_of_the_Royal_Bahraini_Army.svg|ئاڵای سوپای بەحرەین </gallery> == ئاڵا مێژوویییەکان == <gallery> پەڕگە:Flag_of_Bahrain_(before_1820).png|پێش ساڵی ١٨٢٠ پەڕگە:Flag_of_Bahrain_(1820-1932).png|١٨٢٠–١٩٣٢ پەڕگە:Flag_of_Bahrain_(1932_to_1972).svg|١٩٣٢–١٩٧٢ پەڕگە:Royal_Standard_of_Bahrain_(1932-1972).svg|ئاڵای شاھانەی ١٩٣٢–١٩٧٢ پەڕگە:Flag_of_Bahrain_(1972-2002).svg|١٩٧٢–٢٠٠٢ پەڕگە:Royal_Standard_of_Bahrain_(1972-2002).svg|ئاڵای شاھانەی ١٩٧٢–٢٠٠٢ </gallery> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|بەحرەین}} {{پۆلی کۆمنز|Flags of Bahrain}} [[پۆل:ئاڵاکان]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئاسیا]] 62zhpavtqsi51q3tpx3225butj38y7h 0 298173 1613979 1603818 2026-08-01T09:28:35Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613979 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئیماکس لیسپ''' (Emacs Lisp) [[زمانی بەرنامەسازی|شێوەزارێکی]] [[لیسپ|لیسپە]] کە بۆ گنۆ ئیماکس دروست کراوە. بۆ جێبەجێکردنی زۆربەی کارکردەکانی دەستکاریکردن کە لە ناو ئیماکسدا جێگیر کراون بەکارھێنراوە، لەکاتێکدا بەشەکەی تری بە زمانی [[سی (زمانی بەرنامەسازی)|سی]] نووسراوە، بە ھەمان شێوەی وەرگێڕی لیسپ. کۆدی ئیماکس لیسپ بۆ دەستکاریکردن، فراوانکردن و تایبەتکردنی ئیماکس بەکاردێت. ئەو کەسانەی نایانەوێت خۆیان کۆدەکە بنووسن، دەتوانن لەبری ئەوە فەنکشنی [https://www.gnu.org/software/emacs/manual/html_node/emacs/Easy-Customization.html کەستەمایز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260701083605/https://www.gnu.org/software/emacs/manual/html_node/emacs/Easy-Customization.html |date= ١ی تەممووزی ٢٠٢٦ }} بەکاربھێنن. ئەم فەنکشنە کۆمەڵێک پەڕەی ھەڵبژاردن دابین دەکات کە ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات بژاردەکان ڕێکبخات و پێشوەختە کاریگەرییەکەیان لە خولی کارکردنی ئیماکسدا ببێنێت. کاتێک بەکارھێنەر گۆڕانکارییەکانی پاشەکەوت دەکات، کەستەمایز بە سادەیی کۆدی پێویستی ئیماکس لیسپ لەسەر پەڕگەی ڕێکخستنی بەکارھێنەر دەنووسێت، کە دەکرێت لەسەر پەڕگەیەکی تایبەت ڕێکبخرێت کە تەنیا کەستەمایز بەکاریبھێنێت، ئەمەش بۆ ڕێگریکردن لە ئەگەری دەستکاریکردنی پەڕگەی خودی بەکارھێنەرەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Emacs Lisp}} [[پۆل:زمانە نووسراوەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] s4poloug4fnm9eyuym2lxakfxfb1dws 0 298211 1613912 1603483 2026-08-01T04:26:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613912 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھاربین''' پایتەختی [[ھێیلۆنگجیانگ]]ی چینە، و گەورەترین شاری پارێزگاکەیە—وەک چۆن دووەم گەورەترین دانیشتووانی [[ناوچەی شارنشین|شارنشین]] (لە دوای [[شێنیانگ]]، [[لیاوۆنینگ|پارێزگای لیاوۆنینگ]]) و گەورەترین دانیشتووانی [[ناوچەی گەورە|کۆمەڵەشار]]ی (ناوچە شاری و [[ناوچەی گوندی|گوندی]]یەکان پێکەوە) لە [[باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین]]دا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠١|ناونیشان=http://www.china.org.cn/english/features/43580.htm|سەردێڕ=Illuminating China's Provinces,Municipalities & Autonomous Regions-china.org.cn |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150228172129/http://www.china.org.cn/english/features/43580.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> ھاربین دەسەڵاتی کارگێڕیی ڕاستەوخۆی بەسەر نۆ ناوچەی کۆمەڵەشار، دوو شاری ئاستی شارستان، و حەوت شارستاندا ھەیە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، ھەشتەم پڕدانیشتووترین شاری چینە. ناوچەی ئاوەدانکراوەی ھاربین (کە پێکھاتووە لە سەرجەم ناوچەکان جگە لە شوانگچێنگ و ئاچێنگ) ٥٬٨٤١٬٩٢٩ دانیشتووی ھەیە، لەکاتێکدا تێکڕای دانیشتووانی کۆمەڵەشارەکەی دەگاتە ١٠٬٠٠٩٬٨٥٤ کەس، ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە ١٠٠ گەورەترین ناوچە شارنشینەکانی جیھان. ھاربین ڕۆڵی ناوەندێکی سەرەکیی سیاسی، ئابووری، زانستی، کولتووری، و پەیوەندییەکان لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین دەگێڕێت، و ھەروەھا بنکەیەکی پیشەسازیی گرنگی وڵاتەکەیە.<ref name="hktdc.com HarbinInfo">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=http://china-trade-research.hktdc.com/business-news/article/Fast-Facts/Harbin-Heilongjiang-City-Information/ff/en/1/1X000000/1X09WA24.htm|سەردێڕ=HKTDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140416182257/http://china-trade-research.hktdc.com/business-news/article/Fast-Facts/Harbin-Heilongjiang-City-Information/ff/en/1/1X000000/1X09WA24.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> چەندین ڕیشەناسیی جیاواز بۆ ناوی شارەکە پێشنیار کراون. حکوومەتی شارەکە دەڵێت کە ناوەکە بە زمانی جورچێن بە واتای «قو» دێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.harbin.gov.cn/haerbin/c104495/listts.shtml?_x_tr_sl=zh-CN&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=zh-CN&_x_tr_pto=wapp|سەردێڕ=城市寻根 - 哈尔滨市人民政府|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.harbin.gov.cn/haerbin/c104495/listts.shtml?_x_tr_sl=zh-CN&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=zh-CN&_x_tr_pto=wapp |date=ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> و سەرچاوەکانی دیکە دەڵێن کە لە وشەیەکی مانچووەوە ھاتووە بە واتای «شوێنێک بۆ وشککردنەوەی تۆڕی ماسیگرتن».<ref name="hktdc.com HarbinInfo"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://archive.org/details/officialguideboo00zhon|سەردێڕ=The official guidebook of China|ڕێکەوت=١٩٨٢|بڵاوکەرەوە=Lee Pub. : A division of Hippocrene Books|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٥١٩-٠١٩-١|شوێن=New York, NY|پەڕە=١٨٦|via=Internet Archive}}</ref> ئاوەدانییەکە لە [[گوندی ماسیگرتن|گوندێکی ماسیگرتنی]] گوندنشینی بچووکەوە لەسەر ڕووباری سۆنگخوا گەشەی کرد بۆ ئەوەی ببێتە یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین. لە ساڵی ١٨٩٨ بە ھاتنی ھێڵی ئاسنی چینیی ڕۆژھەڵات کە لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیاوە]] دروست کرابوو دامەزرا، و شارەکە سەرەتا وەک ئاوەدانییەک گەشەی کرد کە زۆربەی ھەرە زۆری دانیشتووانەکەی کۆچبەرانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی بوون.<ref name="Polishstudy">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.warsawvoice.pl/WVpage/pages/article.php/21997/article|سەردێڕ=The Warsaw Voice |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006092304/http://www.warsawvoice.pl/WVpage/pages/article.php/21997/article |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=The Warsaw Voice}}</ref> لە ساڵانی ١٩٢٠دا، شارەکە وەک پایتەختی مۆدەی چین دادەنرا، چونکە دیزاینە نوێیەکانی [[پاریس]] و [[مۆسکۆ]] پێش ئەوەی بگەنە [[شانگھای]]، یەکەمجار دەگەیشتنە ئێرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.kzzi.com/harbin|سەردێڕ=Welcome to KZZI.COM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141019032924/http://www.kzzi.com/harbin |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=Kzzi.com/}}</ref> لە ساڵی ١٩٣٢ تا ١٩٤٥، ھاربین گەورەترین شاری [[دەوڵەتی بووکەڵە]]ی [[مانچوکوو]]ی سەر بە [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] بوو. بەھۆی میرات و تەلارسازیی مێژوویی ڕووسییەوە ناسراوە، شارەکە بە کاریگەرییە ئەورووپییەکەی بەناوبانگە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Zhao |یەکەم=Kiki |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/06/04/world/asia/harbin-china-russia-architecture.html|سەردێڕ=Chinese City With a Russian Past Struggles to Preserve Its Legacy |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=[[The New York Times]]}}</ref> و ئەمڕۆ وەک دەروازەیەکی گرنگ لە بازرگانیی چینی-ڕووسیدا خزمەت دەکات. ھاربین یەکێکە لە ٥٠ یەکەمین شار و ناوچە کۆمەڵەشارەکانی جیھان لەسەر بنەمای دەرھاتی توێژینەوەی زانستی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall|سەردێڕ=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=نەیچەر}}</ref> شارەکە چەندین زانکۆی سەرەکی لە خۆ دەگرێت لە [[باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین]]دا، لەوانەش: زانکۆی ئەندازیاریی ھاربین، زانکۆی پزیشکیی ھاربین، زانکۆی کشتوکاڵیی باکووری ڕۆژھەڵات، زانکۆی زانست و تەکنۆلۆژیای ھاربین، زانکۆی پەروەردەی ھاربین، زانکۆی دارستانیی باکووری ڕۆژھەڵات، و زانکۆی ھێیلۆنگجیانگ.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=harbin |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=یوو ئێس نیووز ئەند وۆرلد ڕیپۆرت}}</ref> بەتایبەتی، پەیمانگای تەکنۆلۆژیای ھاربین بەردەوام وەک یەکێک لە باشترین زانکۆکانی جیھان لە بواری ئەندازیاریدا ڕیزبەند دەکرێت.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/engineering |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171025131649/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/engineering |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=یوو ئێس نیووز ئەند وۆرلد ڕیپۆرت}}</ref> ھاربین لە ساڵی ٢٠٠٤دا، لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی نیشتمانیی گەشتوگوزاری چینەوە وەک «باشترین شاری گەشتیاریی چین» ھەڵبژێردرا.<ref name="hktdc.com HarbinInfo"/> سەرەڕای ئەوەی بە وەرزە یەکجار ساردەکانی ناسراوە، ھاربین بەھۆی گەشتوگوزار و کات بەسەربردنی زستانەیەوە بە «شاری سەھۆڵین» ({{Lang|zh|{{linktext|冰}}{{linktext|城}}}}) ناوزەد دەکرێت، بەتایبەتی بەھۆی فێستیڤاڵی پەیکەرسازیی سەر سەھۆڵەوە.<ref name="BBCsculpturemelting">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://listening.gdufs.edu.cn/web/Article/ShowArticle.asp?ArticleID=1192|سەردێڕ=Chinese ice sculptures melting |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305004712/http://listening.gdufs.edu.cn/web/Article/ShowArticle.asp?ArticleID=1192 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> شارەکە میوانداریی یارییەکانی زستانەی ئاسیاییی ١٩٩٦، یونیڤەرسیادی زستانەی ٢٠٠٩، و یارییەکانی زستانەی ئاسیاییی ٢٠٢٥ی کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Harbin}} {{تووڵی دەروازە|چین|جوگرافیا}} [[پۆل:پایتەختە پارێزگاکانی چین]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2pxdj28mrhodr6tw9qb0v8dapp7cyj1 0 298219 1613764 1603833 2026-07-31T12:18:44Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613764 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''بێلمۆپان''' ({{IPAc-en|ˌ|b|ɛ|l|m|oʊ|ˈ|p|ɑː|n}}) پایتەختی [[بەلیز|بەلیزە]]. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٢٠ ھەزار و ٧٥٤ کەس بووە. <ref name="census2010">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://sib.org.bz/census/2022-census/|سەردێڕ=2022 Census |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Statistical Institute of Belize}}</ref> بێلمۆپان بچووکترین پایتەختە لە کیشوەری ئەمریکا (بەپێی ژمارەی دانیشتووان) و دووەم گەورەترین شوێنی نیشتەجێبوونە لە بەلیز، لە دوای پایتەختی پێشووی شاری بەلیز . وەک کۆمەڵگەیەکی پلان بۆ داڕێژراو لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە، یەکێکە لە نوێترین پایتەختە نیشتمانییەکانی جیھان. لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، بێلمۆپان یەکێک بووە لە دوو شوێنی نیشتەجێبوون لە بەلیز کە پێگەی فەرمی شاریان بەدەستھێناوە، لەگەڵ شاری بەلیز. بێلمۆپان دەکەوێتە ناوچەی کایۆ بە بەرزی {{Convert|76|m|ft}} لە ئاستی دەریاوە. <ref name="tvl">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.travel-central-america.net/|سەردێڕ=TCA News Berita Terpercaya & Terupdate Saat Ini |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027231059/https://travel-central-america.net/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> بێلمۆپان تەنھا لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری بەلیز دروستکراوە، {{Convert|80|km|mi}} لە ناوخۆی پایتەختی پێشووەوە، بەندەری شاری بەلیز، دوای ئەوەی ئەو شارە نزیک بوو لە لەناوچوون بەھۆی [[زریان]]ی ھاتی لە ساڵی ١٩٦١. <ref name="tvl" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islandnet.com/~see/weather/events/threenames.htm|سەردێڕ=Weather Events: The Hurricane with Three Names |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190808181655/http://www.islandnet.com/~see/weather/events/threenames.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٧|وێبگە=www.islandnet.com}}</ref> حکوومەت لە ساڵی ١٩٧٠ گواسترایەوە بۆ بێلمۆپان. <ref name="bmp">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.belmopanbelize.com/|سەردێڕ=Belmopan - The Capital City of Belize |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100722075459/http://www.belmopanbelize.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> بینای ئەنجومەنی نیشتمانییەکەی بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە لە پەرستگایەکی [[شارستانیەتیی مایا|مایاکانی]] [[پێش سەردەمی کۆڵومبس|پێش کۆلۆمبیا]] بچێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.travel-central-america.net/belize/index.html|سەردێڕ=Travel to Central America: Belize |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090311073848/http://www.travel-central-america.net/belize/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> == مێژوو == دوای ئەوەی گەردەلوولەی «ھاتی» لە ساڵی ١٩٦١دا نزیکەی ٧٥٪ی خانوو و شوێنە بازرگانییەکانی شاری بەلیزی نزم و کەناریی وێران کرد، حکوومەت پێشنیاری ھاندان و برەودان بە دروستکردنی شارێکی پایتەختی نوێی کرد.<ref name="bmp"/> ئەم پایتەختە نوێیە لەسەر زەوییەکی باشتر دەبوو، پێویستی بە [[بووژانەوەی زەوی]] تێچووی زۆر نەدەبوو، و ناوچەیەکی پیشەسازیشی بۆ دابین دەکرا. لە ساڵی ١٩٦٢دا، لیژنەیەک ئەو شوێنەی ھەڵبژارد کە ئێستا بە بێڵمۆپان ناسراوە، کە {{convert|٨٢|km|mi}} لە باشووری ڕۆژاوای پایتەختە کۆنەکە واتا شاری بەلیزەوەیە.<ref name="bmp"/> لەبەر ئەوەی بەلیز لە ساڵی ١٩٦٤دا داگیرگەیەکی بەریتانی بوو (کە بە [[ھۆندووراسی بەریتانی]] دەناسرا)، سەرۆک وەزیران [[جۆرج کادل پڕایس]] شاندێکی بۆ لەندەن سەرکردایەتی کرد بۆ گەڕان بەدوای پارە بۆ دابینکردنی داراییی پایتەختە نوێیەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.channel5belize.com/archive_detail_story.php?story_id=12107 |سەردێڕ=Exhibition highlights history of Belmopan |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٤|وێبگە=channel5belize.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111106035720/http://www.channel5belize.com/archive_detail_story.php?story_id=12107 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١١}}</ref> ھەرچەندە ئەوان ئامادە نەبوون پابەند بن بە دابینکردنی داراییی پڕۆژەیەکی ئاوا گەورە، بەڵام حکوومەتی بەریتانیا ئارەزووی نیشان دا بەھۆی ژیریی دانانی پایتەخت لەسەر زەوییەکی بەرز کە لە شەپۆلەکانی زریان سەلامەت بێت. بۆ ھاندانی پابەندبوونی دارایی لەلایەن حکوومەتی بەریتانیاوە، سەرۆک وەزیران پڕایس و حکوومەتی پارتی یەکگرتووی گەل بانگھێشتی [[ئەنتۆنی گرینوود، بارۆن گرینوودی ڕۆسێندەیل|ئەنتۆنی گرینوود]]، [[وەزیری دەوڵەت بۆ داگیرگەکان|وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری کۆمۆنوێڵس و داگیرگەکان]]، کرد بۆ سەردانی بەلیز. یەکێک لە دیارترین ساتەکانی ئەم سەردانە پەردە لادان بوو لەسەر مۆنۆمێنتێک لە مایل ٤٩ لەسەر [[شاڕێی جۆرج پڕایس]]. مۆنۆمێنتەکە تۆماری کردووە کە لۆرد گرینوود لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٥دا شوێنەکەی بۆ پایتەختە نوێیەکە تەرخان کردووە. ئەو ناوەی بۆ پایتەختە نوێیەکە ھەڵبژێردرا، واتا بێڵمۆپان، لە یەکگرتنی دوو وشەوە وەرگیراوە: «[[ڕووباری بەلیز|بەلیز]]»، ناوی درێژترین ڕووبار لە وڵاتەکەدا، و «[[ڕووباری مۆپان|مۆپان]]»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mybelizeadventure.com/destinations/cayo/belmopan/ |سەردێڕ=Belmopan at MyBelizeAdventure.com : Destinations: Cayo : Belmopan |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070502132359/http://www.mybelizeadventure.com/destinations/cayo/belmopan/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠٠٧}}</ref> یەکێک لە ڕووبارەکانی ئەم ناوچەیە، کە دەڕژێتە ناو ڕووباری بەلیزەوە. تێچووی خەمڵێنراوی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ئەم شارە نوێیە ٤٠ ملیۆن دۆلاری بەلیز بوو (٢٠.٥ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی]]). تەنھا ٢٠ ملیۆن دۆلاری بەلیز (١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) بەردەست بوو، بەڵام جۆش و خرۆشەکە نەدەبوو لەدەست بچێت.<ref name="kearns">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Kearns |یەکەم١=Kevin C. |سەردێڕ=Belmopan: Perspective on a New Capital |journal=Geographical Review |ڕێکەوت=١٩٧٣|بەرگ=٦٣|issue=2 |پەڕەکان=١٤٧–١٦٩|doi=10.2307/213409|jstor=213409}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٧دا، کارەکان دەستیان پێ کرد؛ قۆناغی یەکەمی شارە نوێیەکە لە ساڵی ١٩٧٠دا بە تێچووی ٢٤ ملیۆن دۆلاری بەلیز (١٢ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) تەواو بوو. لە ساڵی ١٩٧٠–٢٠٠٠ بەڕێوەبردنی بێڵمۆپان لەلایەن کۆمپانیای بونیاتنانەوە و گەشەپێدانەوە بەڕێوەدەبرا، کە بە «ڕیکۆندێڤ» دەناسرا.<ref name="rd">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.casacayorealestate.net/aboutbelize.php |سەردێڕ=About Belize |بڵاوکەرەوە=Casa Cayo Real Estate |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=usurped |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229134115/http://www.casacayorealestate.net/aboutbelize.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> ڕیکۆندێڤ دەسەڵات و توانای پێدرابوو بۆ دابینکردن، یان بوونە ھۆی دابینکردنی ئەرکە شارەوانییەکانی پێویست بۆ بەڕێوەچوونی بێ کێشەی کار و ژێرخانی شارەکە. لە سەرەتادا دوودڵی ھەبوو لە نێوان حکوومەتە بیانییەکان بۆ گواستنەوەی باڵوێزخانەکانیان بۆ بێڵمۆپان، چونکە ھەندێک گومان ھەبوو لەسەر ئەوەی ئایا شارە نوێیەکەی ناوخۆی وڵات بە ڕاستی دەبێتە پایتەختێکی کارا.<ref name="kearns" /> کۆمیسیۆنی باڵای بەریتانیا لە ساڵی ١٩٨١دا کرایەوە کاتێک ھۆندووراسی بەریتانی وەک بەلیز سەربەخۆیی وەرگرت، و لە ساڵی ١٩٨٤دا گوازرایەوە بۆ شوێنی ئێستای. لە شوباتی ٢٠٠٥دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستی کرد بە دروستکردنی نووسینگەی باڵوێزخانەکەی لە بێڵمۆپان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://belize.usembassy.gov/groundbreaking.html |سەردێڕ=Groundbreaking Ceremony for New U.S. Embassy Compound |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٠٥|وێبگە=U.S. Embassy in Belize |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060922201805/http://belize.usembassy.gov/groundbreaking.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> کە بە فەرمی لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://belize.usembassy.gov/ |سەردێڕ=U.S. Embassy in Belmopan, Belize - Home |وێبگە=belize.usembassy.gov |ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070201210508/http://belize.usembassy.gov/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مەکسیک، بەڕازیل، کۆستاریکا، ئێلسالڤادۆر، و ڤێنیزوێلا باڵوێزخانەیان لە بێڵمۆپان ھەیە، لەکاتێکدا ئیکوادۆر، چیلی، و کۆماری دۆمینیکان لە ڕێگەی کونسوڵگەوە نوێنەرایەتی دەکرێن. ھەرچۆنێک بێت، بە ھەبوونی چوار باڵوێزخانە و ٢٩ کونسوڵگە، پایتەختی پێشوو واتا شاری بەلیز تا ئێستا زۆربەی کۆمەڵگەی دیپلۆماسیی بیانیی وڵاتەکەی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.embassypages.com |سەردێڕ=Embassies and Consulates around the World - EmbassyPages.com |وێبگە=embassypages.com |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130115023737/http://www.embassypages.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> == دیزاین == نەخشەی شارەکە لە دەوری ڕێگەی بازنەیی جێگیر دەبێت کە چێوەکەی تەنھا کەمێک لە ٤ کیلۆمەتر (٢.٥ میل) کەمترە. زۆربەی باڵەخانە حکوومییەکان لە ناوەوە یان لە دەوروبەری ڕێگەی بازنەییدا ھەڵکەوتوون، و ڕووبەرێکی زۆری ناو ڕێگەی بازنەیی بۆ زەویی پارکی تەرخان کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.belmopancityonline.com/Portals/0/belmopan%20map.jpg |سەردێڕ=Belmopan map |وێبگە=Belmopan Belize |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110918110105/http://www.belmopancityonline.com/Portals/0/belmopan%20map.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[باڵەخانەی کۆمەڵەی نیشتمانیی بەلیز|باڵەخانەی کۆمەڵەی نیشتمانی]] ناوەندی دیزاینی شارەکەیە، کە تەلارسازییە بەردینە خۆڵەمێشییەکەی و قادرمە پانەکانی بە شێوەیەک دیزاین کراون کە لە پەرستگایەکی مایان بچێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی میراتی کولتووریی نەتەوەکەیە. باڵەخانە ڕەسەنەکان بە ھەواگۆڕکێیەکی بەرفراوان دیزاین کراون بۆ ئەوەی لەگەڵ کەشوھەوای خولگەییدا بگونجێن، ئەمەش بووەتە ھۆی دروستبوونی کاریگەریی کوناودەر لەسەر دیوارەکانی باڵەخانەکان. == جوگرافیا == بێڵمۆپان {{convert|٥٠|mi|km|٠}} لە [[دەریای کارایبی]]یەوە بەرەو ناوخۆیە و {{convert|٧٦|m|ft|abbr=off|sp=us}} لە ئاستی دەریاوە بەرزە، لە نزیک دۆڵی ڕووباری بەلیز ھەڵکەوتووە و دیمەنێکی پێدەشتەکانی [[پارێزگای دارستانی کێوی پاین ڕیدج|کێوی پاین ڕیدج]]ی ھەیە. شارەکە لە کەنار [[شاڕێی ھەمینگبێرد]]ە. دوو کاتژمێر و نیو لە باشووری بێڵمۆپانەوە لە ڕێگەی وشکانییەوە [[پەناگەی ژیانی کێویی حەوزی کۆکسبکۆم]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.exoticbirding.com/belize/places/cockscomb.html |سەردێڕ= Description of birding in Cockscomb Basin Jaguar Reserve, Belize |وێبگە=Exotic Birding tours |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070403182911/http://www.exoticbirding.com/belize/places/cockscomb.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> === ئاووھەوا === بێڵمۆپان خاوەنی [[کەشوھەوای وەرزیی خولگەیی]] (''Am'') لەژێر [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن]]دا. شارەکە خاوەنی [[وەرزی باراناوی]]یەکی درێژە کە لە ئایارەوە تا کانوونی دووەم بەردەوام دەبێت و [[وەرزی وشک]]ێکی کورتی ھەیە کە سێ مانگەکەی تری ساڵ دەگرێتەوە. وەک تایبەتمەندیی زۆرێک لەو شارانەی کە کەشوھەوای وەرزیی خولگەیییان ھەیە، بێڵمۆپان لە وەرزی وشکیشیدا ھەندێک بارانبارینی لێ دەبینرێت. ئازار و نیسان وشکترین مانگەکانی بێڵمۆپانن کە بە تێکڕا نزیکەی {{convert|٤٥|mm|in|١|disp=or}} بارانبارین لەو مانگانەدا دەبینرێت. وەک شاری بەلیز، ئەمانە مانگی تاڕادەیەک نائاسایین بۆ شارێک کە کەشوھەوای وەرزیی خولگەیی ھەبێت کە وشکترین مانگەکانی ساڵ بن. بە شێوەیەکی ئاسایی وشکترین مانگ بۆ شارێک کە ئەم جۆرە کەشوھەوایەی ھەبێت، مانگی دوای وەرچەرخانی زستانەیە، کە لە بێڵمۆپان دەبێتە کانوونی دووەم. تێکڕای پلەی گەرمی مانگانە بە درێژاییی ساڵ تاڕادەیەک جێگیرە، لە نێوان {{convert|٢٣|to|٢٨|°C|°F|١}} دایە. {{Weather box |location = بێڵمۆپان (١٩٩١–٢٠٢٠) |single line = Yes |metric first = Yes |Jan high C = 28.2 |Feb high C = 29.7 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 33.5 |May high C = 34.1 |Jun high C = 32.7 |Jul high C = 32.2 |Aug high C = 32.6 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 29.4 |Dec high C = 28.6 |year high C = 31.3 |Jan mean C = 23.7 |Feb mean C = 24.4 |Mar mean C = 25.5 |Apr mean C = 27.6 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 27.7 |Aug mean C = 27.9 |Sep mean C = 27.9 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 25.1 |Dec mean C = 24.2 |year mean C = 26.5 |Jan low C = 19.1 |Feb low C = 19.2 |Mar low C = 19.8 |Apr low C = 21.7 |May low C = 23.1 |Jun low C = 23.8 |Jul low C = 23.3 |Aug low C = 23.2 |Sep low C = 23.2 |Oct low C = 22.5 |Nov low C = 20.7 |Dec low C = 19.8 |year low C = 21.6 |rain colour = green |Jan rain mm = 135.2 |Feb rain mm = 51.3 |Mar rain mm = 48.5 |Apr rain mm = 41.4 |May rain mm = 119.3 |Jun rain mm = 259.9 |Jul rain mm = 245.3 |Aug rain mm = 226.1 |Sep rain mm = 221.8 |Oct rain mm = 244.2 |Nov rain mm = 201.9 |Dec rain mm = 134.9 |year rain mm = |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 11 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 3 |May rain days = 7 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 16 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 13 |Dec rain days = 13 |Jan sun = 170.5 |Feb sun = 189.3 |Mar sun = 241.8 |Apr sun = 255.0 |May sun = 248.0 |Jun sun = 189.0 |Jul sun = 201.5 |Aug sun = 207.7 |Sep sun = 171.0 |Oct sun = 182.9 |Nov sun = 165.0 |Dec sun = 150.0 |year sun = |Jand sun = 5.5 |Febd sun = 6.7 |Mard sun = 7.8 |Aprd sun = 8.5 |Mayd sun = 8.0 |Jund sun = 6.3 |Juld sun = 6.5 |Augd sun = 6.7 |Sepd sun = 5.7 |Octd sun = 5.9 |Novd sun = 5.5 |Decd sun = 5.0 |yeard sun = 6.5 |source 1 = National Meteorological Service of Belize (sun 1981–2010)<ref name=NMS>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://nms.gov.bz/climate-services/climatology/ |سەردێڕ= Climatology Information for a few stations across Belize |بڵاوکەرەوە= National Meteorological Service of Belize |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20220106220633/http://nms.gov.bz/climate-services/climatology/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://nms.gov.bz/climate-services/climatology/past_data_1981-2010.php |سەردێڕ= Climatology Information for a few stations across Belize |بڵاوکەرەوە= National Meteorological Service of Belize |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20220106221452/http://nms.gov.bz/climate-services/climatology/past_data_1981-2010.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢| df = dmy-all}}</ref> |date=تشرینی دووەمی ٢٠١١ }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Belmopan}} [[پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور]] [[پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان]] 0pbtu8uk3ux8ywgzhiqxt7z8wsk6qt8 0 298233 1613962 1611967 2026-08-01T08:36:38Z ~2026-42420-53 78149 /* سەرچاوەکان */ 1613962 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر|ناو=لطیف زینل بزاز {{ھن}}Latif Zeynel Bezaz|سەردێڕ=لەتیف زەینەل بەزاز|ناوی کاتی لەدایکبوون=|شوێنی لەدایکبوون=[[هەولێر]]|شوێنی مردن=[[هەولێر]]|شوێنی ناشتن=[[گۆڕستانى نێو بازاڕى هەولێر]]|پیشە=[[بازرگان]]، بزاز|نەتەوە=[[تورکمان]]|ڕەگەزنامە=[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|سەردەم=[[عوسمانی]]، [[ئینگلیز]] ، [[شانشینی عێراق]]|منداڵەکان=مردان، نجیة، فتحیة، نعیمە، نیگار|شوێنی گۆڕ=گۆڕستانى نێو بازاڕى هەولێر|وێنە=Erbıl-1928.png|نازناو=لطیف زینل بزاز|نەوەکانى=صلاح مردان لطیف زینل}}'''لەتیف زەینەل بەزاز،''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''لطیف زینل بزاز'' ، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Latif Zaynal Bazaz'', بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Letif Zeynel Bezaz'')، بازرگانێکى قوماشى ناودار و دێرینی [[ھەولێر|شارى هەولێرە]]، لە بنەماڵەیەکى [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانى]] بازرگانى دێرینى شارى هەولێر، لە [[قەڵای ھەولێر|قەڵاى هەولێر]] لە دایک بووە. کە (زینل بزاز)ى باوکى بە یەکێک لە دێرینترین بازرگانى قوماش لە شارى هەولێرى سەردەمى عوسمانییەکان دادەنرێت. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= ئەربیلى |یەکەم=ئەرشەد |سەردێڕ=بنەماڵە و پیشە دێرینەکانى شارى هەولێر |journal=برایەتى |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=١٩٩٣ |پەڕەکان=١١}}</ref> لطیف، هاوشێوەى باوکى درێژەى بە کاری بازگانى قوماش لە شارى هەولێر داوە و خاوەنى دوو کوڕ بووە، کوڕێکیان بە ناوی عوسمان، هەر بە گەنجى لەگەڵ سوپاى [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بەشدارى جەنگى کردووە و لە (سەفەربەرلکى عوسمانییەکان) نەگەڕاوەتەوە و دەگوترێت لە جەنگدا شەهید بووە. کوڕەکەیترى ناوى (مردان) بووە، کە بەهەمان شێوەى باب و باپیرانى درێژەى بە کارى بازگانى قوماش داوە، شوێنى فڕۆشتنى قوماشەکانى لەنێو بازاڕى هەولێر بەرامبەر دوکانى ([[مزگەوتی جەلیل خەیات|حاجى جلیل خیاط]])ـى بازرگانى ناودارى هەولێر بووە، (مردان لطیف بزاز) باوکى مامۆستا ([[صلاح مردان لطيف زینل بزاز|صلاح مردان لطیف بزاز]])ى ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدارى [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانەکانى]] شارى [[ھەولێر|هەولێر]].<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ويردى بقال |یەکەم=محمد طلعت نورالدين الله |سەردێڕ=مامۆستا صلاح مەردان |journal=هەولێری جاران |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=٢٠٢٤}}</ref> هەروەها لطیف زینل بزاز، بێجەگە لەم دوو کوڕە، چوار کچىترى هەبووە بەناوەکانى (نجیة، فتحیة، نعیمە، نیگار)، کە هەر لە شارى هەولێر هاوسەرگیرییان کردووە. کچی گەورە و دیارترین کچی (نجیە لطيف زینل بزاز) بووە، کە هاوسەرگیرى لەگەڵ عبدالواحدى کوڕى مام (جمعە [[عەبدوڵڵا ناڵبەند|عبدوڵڵا ناڵبەند]]) کردووە.<ref name=":0" /> == '''<small>سەرچاوەکان</small>''' == <references /> {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|مێژوو|4=عێراق|5=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} bv3undh6ai3jjo8o4xta5z8sdpdf442 0 298240 1613955 1605010 2026-08-01T08:15:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613955 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag|Name=فیدراسیۆنی ڕووسیا|Image=Flag of Russia.svg|Nickname=تری‌کۆلۆر - (بە واتای سێ ڕەنگ)|Morenicks=|Use=ئاڵای نەتەوەیی، نیشانەی مەدەنی و دەوڵەتی. (هێمای بچووکی ڤێکسیلۆلۆجی یان وێنەی ڕەش و سپی کە بەکارهێنانە جیاوازەکانی ئاڵاکە نیشان دەدات). ئاڵاکە دەتوانرێت بە شێوەی ستوونی هەڵبواسرێت لە ڕێگەی بەرزکردنەوەی بە ستوونێکی ئاساییدا، پاشان سووڕاندنی ستوونەکە بە گۆشەی ٩٠ پلە. دیوی پشتەوەی گونجاوە لەگەڵ دیوی پێشەوەیدا.|Symbol=|Proportion=2:3|Adoption=١٧٠٥–١٩٢٢ {{!}} ١٩٩١–ئێستا|Design=سێ ڕەنگی ئاسۆیی لە سپی، شین، و سوور.|Designer=پیتەری مەزن (Peter the Great)|Image2=|Imagetext2=|Use2=|Symbol2=|Proportion2=|Adoption2=|Design2=}} ئاڵای نەتەوەیی ڕووسیا{{efn|{{langx|ru|Государственный флаг Российской Федерации|Gosudarstvenny flag Rossiyskoy Federatsii|The State Flag of the Russian Federation}}}} سێ ڕەنگە لە سێ هێڵی ئاسۆیی یەکسان پێکدێت: سپی لە سەرەوە، شین لە ناوەڕاست، و سوور لە خوارەوە. دیزاینەکە بۆ یەکەمجار لەلایەن قەیسەر پیتەری مەزن لە ساڵی ١٦٩٣ پێشکەش کرا، و لە ساڵی ١٧٠٥ وەک نیشانەی مەدەنیی شانشینی ڕووسیا پەسەند کرا؛ ئاڵاکە بەردەوام بوو لە بەکارهێنان وەک نیشانەی مەدەنی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیادا. لە ساڵی ١٨٥٨، ئیمپراتۆر ئەلێکساندەری دووەم ئاڵای سێ ڕەنگی ڕەش-زەرد-سپی وەک ئاڵای نەتەوەیی ڕاگەیاند، و لە ساڵی ١٨٩٦ لەلایەن نیکۆلاسی دووەمەوە جێگەی گیرایەوە بە ئاڵای سێ ڕەنگی سپی-شین-سوور. لە ساڵی ١٩١٧، دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر، بەلشەفییەکان ئاڵای سێ ڕەنگییان قەدەغە کرد، هەرچەندە بەردەوام بوو لە هەڵکردنی لەلایەن بزووتنەوەی سپییەوە لە کاتی جەنگی ناوخۆیی ڕووسیادا. ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا پاشبنەمایەکی سوور بوو کە کورتکراوەی سیریلیکی "РСФСР"ـی لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپدا هەبوو، و دوای ساڵی ١٩٥٤، بووە پاشبنەمایەکی سوور کە هێڵێکی شینی ستوونی لە لای چەپ و چەکوش و داسێکی زێڕینی تێدابوو. ماوەیەکی کورت دوای کودەتاکەی ئابی ساڵی ١٩٩١، کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا ئاڵای سێ ڕەنگی ئیمپراتۆری وەک ئاڵای نەتەوەیی ڕووسیا پەسەند کرد، هەرچەندە بە دووری و تۆنی ڕەنگی کەمێک جیاوازتر لە وەشانی ئێستا. دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە کۆتایی ساڵەکەدا، فیدراسیۆنی ڕووسیای تازە سەربەخۆ، ئاڵا دووبارە-دیزاینکراوەکەی بۆ مایەوە، و ڕێژە و تۆنەکانی ئێستای لەلایەن سەرۆک بۆریس یەڵتسین لە ساڵی ١٩٩٣ دیاری کران. == بنەچە == دوو گێڕانەوە سەبارەت بە بنەچەی ئاڵاکە، بەستراوەتەوە بەو ئاڵای سێ ڕەنگەی لەلایەن کۆماری هۆڵەنداوە بەکاردەهێنرا (کە پێی دەوترا Statenvlag، و دواتر بووە ئاڵای هۆڵەندا). <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hulme|یەکەم=Frederick Edward|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jt450XgGd1kC|سەردێڕ=The Flags of the World: Their History, Blazonry and Associations|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٨٩٧|بڵاوکەرەوە=Library of Alexandria|ژپنک=٩٧٨١٤٦٥٥٤٣١١٠|زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Greenway|یەکەم=H. D. S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xWdOBAAAQBAJ&pg=PA228|سەردێڕ=Foreign Correspondent: A Memoir|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٦٧-٦١٣٢-٩|پەڕە=٢٢٨|زمان=en}}</ref> کۆنترین ئاماژە بە ئاڵاکە لە سەردەمی دەسەڵاتی [[ئەلێکسی یەکەم]] لە ساڵی ١٦٦٨دا ڕوویداوە، و پەیوەندی بە دروستکردنی یەکەم کەشتیی دەریایی ڕووسیاوە هەیە کە ناوی ئۆریۆل بوو. بەپێی سەرچاوەیەک، ئەندازیاری سەرەکیی هۆڵەندیی کەشتییەکە، بە ناوی بەتلەر، ڕووبەڕووی پێویستییەک بووەوە بۆ هەبوونی ئاڵا، و داوایەکی ئاراستەی دۆمای بۆیارەکان کرد، بۆ ئەوەی "لە خاوەنشکۆی پاشا بپرسن کە کام ئاڵا (وەک چۆن لە نێوان نەتەوەکانی تردا نەریتە) لەسەر کەشتییەکە هەڵبکرێت". وەڵامە فەرمییەکە تەنها ئاماژەی بەوە کرد کە، لەبەرئەوەی کێشەیەکی لەو شێوەیە تا ئێستا بێ پێشینەیە، هەرچەندە هێزە زەمینییەکان ئاڵای (ڕواڵەت جیاواز) بەکاردەهێنن، بەڵام قەیسەر فەرمانی کردووە کە پرسیار لە بۆچوونی خودی (بەتلەر) بکرێت سەبارەت بەو بابەتە، و بەتایبەتی لێی بپرسرێت سەبارەت بەو نەریتەی لە وڵاتەکەیدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Eriksen |یەکەم=Thomas Hylland |دوایین٢=Jenkins |یەکەم٢=Richard |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=scHXHTkRmZcC&q=dutch&pg=PA21|سەردێڕ=Flag, Nation and Symbolism in Europe and America |پەڕە=٢٣|via=Google Books}}</ref> گێڕانەوەیەکی جیاواز بنەچەی ئاڵای ڕووسیا دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردانەکانی قەیسەر پیتەری مەزن بۆ ئارخانگێلسک (Arkhangelsk) لە ساڵانی ١٦٩٣ و ١٦٩٤. پیتەر بە شێوەیەکی زۆر حەزی لە دروستکردنی کەشتی بوو بە شێوازی ئەوروپی، کە جیاواز بوو لەو بەلەمانەی کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەو کاتەدا لە ڕووسیا بەکاردەهێنران. لە ساڵی ١٦٩٣دا، پیتەر داوای دروستکردنی کەشتییەکی هۆڵەندی لە ئەمستەردامەوە کردبوو. لە ساڵی ١٦٩٤ کاتێک کەشتییەکە گەیشت، دروشمە سوور و سپی و شینەکەی هۆڵەندا لە بەشی دواوەیەوە دەشەکایەوە. <ref>Robert K. Massie, Peter the Great, 160 (Modern Library Edition 2012)</ref> پیتەر بڕیاریدا ئاڵای دەریایی ڕووسیا لەسەر شێوەی ئەو دروشمە دروست بکات لە ڕێگەی پێدانی مانا و دووبارە ڕیزکردنەوەی ڕەنگەکان. کتێبی ئاڵاکانی هۆڵەندا لە ساڵی ١٦٩٥ لەلایەن کارێل ئالارد، <ref name="allardp10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allard|یەکەم=Carel|ناونیشان=https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|سەردێڕ=Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695|بڵاوکەرەوە=Allard, Carel|ساڵ=١٦٩٥|پەڕە=١٠}}</ref> کە تەنها ساڵێک دوای گەشتەکەی پیتەر بۆ ڕۆژئاوای ئەوروپا چاپ کراوە، وەسفی ئاڵای سێ ڕەنگی دەکات بە هەڵۆیەکی دووسەر کە قەڵغانێکی بەسەر سنگەوەیە و تاجێکی زێڕینی لەسەر هەردوو سەری داناوە. == مێژوو == {{Gallery|align=center|height=180|File:Проекты флагов.jpg|وێنەی کێشراوی ئاڵاکان لەلایەن پیتەری مەزنەوە، ١٦٩٩|File:National flags of Russia.jpg|ئاڵا نەتەوەییەکانی ڕووسیا پێش و دوای ١٨٩٦|File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|بەرگی گۆڤاری کۆچبەرانی سپی (white émigré)، ١٩٣٢|File:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|سەرۆک بۆریس یەڵتسین ئاڵاکە دەشەکێنێتەوە لە کاتی کودەتاکەی ئاب، ١٩٩١|File:Флагштоки у парка 300-летия Санкт-Петербурга и Лахта-центр. Июнь 2023.jpg|نمایشێک لە سەینت پترسبۆرگ لە ساڵی ٢٠٢٣، کە تێیدا ئاڵای سێ ڕەنگی سپی-شین-سوور لە تەنیشت ئاڵای پێشووی ڕەش-زەرد-سپیی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت دانراوە.}} توێژینەوەیەک سەبارەت بە ڕوونکردنەوەی ڕەنگە نەتەوەییەکانی ڕووسیا بە پشتبەستن بە لێکۆڵینەوە لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی مۆسکۆی وەزارەتی دادی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، لەلایەن دیمیتری سامۆکڤاسۆڤ، شوێنەوارناس و مێژوونووسی یاسایی ڕووسی، کورتکرایەوە لە بڵاوکراوەیەکی ١٦ لاپەڕەییدا بە ناوی "لە بابەت ڕەنگە نەتەوەییەکانی ڕووسیای دێرین" کە لە ساڵی ١٩١٠ لە مۆسکۆ بڵاوکرایەوە. <ref>''[[Dmitry Samokvasov|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России]. — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с. [[Russian State Library]]</ref> === ١٥٥٢–١٩١٨: شانشین، ئیمپراتۆریەت، و کۆمار === [[پەڕگە:Banner_of_the_Most_Merciful_Savior,_1552.svg|وێنۆک|دروشمی "ڕزگارکەری هەرە میهرەبان" لە سەردەمی ئیڤانی سامناکدا.]] لە ساڵی ١٥٥٢دا، فەوجەکانی ڕووسیا بۆ هێرشی سەرکەوتووانەی سەر کازان لەژێر سەرکردایەتی ئیڤانی سامناکدا بە دروشمی ڕزگارکەری هەرە میهرەبانەوە ڕێپێوانیان کرد. بۆ سەدەیەک و نیوی دواتر، دروشمەکەی ئیڤانی سامناک هاوڕێیەتی سوپای ڕووسیای دەکرد. لە سەردەمی تزارینا سۆفیا ئەلێکسیێڤنا، ئامادەی هەڵمەتەکانی کریمیا بوو، و لە سەردەمی پیتەری مەزنیشدا ئامادەی هەڵمەتەکانی ئازۆڤ و جەنگی ڕووسیا و سوید بوو. لە "تۆماری وێناکراوی ئیڤانی سامناک"ـدا، وێنەیەکی دروشمەکەی ئیڤانی سامناک هەیە لە هەڵمەتی کازاندا – کە ئاڵایەکی سپیی دوو لقییە لەگەڵ وێنەی ڕزگارکەر و خاچێکی هەشت خاڵی لە سەرەوەی. بەپێی سەرچاوەکانی تر، دروشمەکە سوور بووە لەبری سپی. کۆپییەکی ئەم دروشمە، کە چەندین جار نۆژەن کراوەتەوە، هێشتا لە جبەخانەی کرێملیندا پارێزراوە. لە ساڵی ١٦١٢دا، میلیشیای نیژنی نۆڤگۆرۆد دروشمی دیمیتری پۆژارسکییان هەڵکرد، کە ڕەنگی قرمزی بوو لەگەڵ وێنەی پەروەردگاری مەزن لە لایەکی و فریشتە میکائیل لە لایەکەی تریەوە. [[پەڕگە:Гербовое_знамя_1696.png|ڕاست|وێنۆک|دروشمی ئارمیای پیتەری مەزن، ١٦٩٦]] لە ساڵی ١٦٦٩دا، وێنەکێشە پۆڵەندییەکان ستانیسلاڤ لۆپوتسکی و ئیڤان میرۆڤسکی کە لەلایەن قەیسەر ئەلێکسی ڕووسیاوە بانگهێشت کرابوون، بۆ کۆشکی قەیسەر لە کۆلۆمێنسکۆی وێنەی "نیشانەکانی تایبەتمەندیی (واتە هێماکان) فەرمانڕەواکان و هەموو دەوڵەتە گەردوونییەکانی ئەم جیهانە"یان کێشا. دواتر لۆپوتسکی "لەسەر تابلۆیەک، نیشانەی دەوڵەتی مۆسکۆ و نیشانەی وڵاتانی تری دراوسێی کێشا، لەژێر هەر هێمایەکی ئەو هەسارەیەی کە لەژێریدان." نیشانەی دەوڵەتەکە بریتی بوو لە دروشمێکی لاکێشەیی سپی لەگەڵ "لێژبوونەوەیەک" و چوارچێوەیەکی سووری پان، کە لە ناوەڕاستیدا وێنەی هەڵۆی دووسەری زێڕین کێشرابوو لەگەڵ ئەو هێمایانەی گوزارشتیان لە شانشین، میرنشین و خاکە ژێردەستەکان دەکرد. لە تۆماری کەلوپەلەکانی جبەخانەی کرێملیندا، نیشانەی دەوڵەتەکە بەم شێوەیە وەسف کراوە: "لە ناو بازنەیەکدا هەڵۆیەکی دووسەر هەیە کە دوو تاجی لەسەرە، و لەسەر سنگیشی، پاشایەک لەسەر ئەسپەوە بە ڕمەکەی مارێک دەکوژێت". <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ru:Государственная символика |ناونیشان=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|سەردێڕ="История". Издательский дом "Первое сентября" |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣|زمان=ru}}</ref> لە ٦ی ئابی ١٦٩٣دا، لە کاتی گەشتە دەریاییەکەی پیتەری مەزن لە دەریای سپیدا لەگەڵ دەستەیەک کەشتی جەنگی کە لە ئارخانگێلسک دروست کرابوون، بۆ یەکەمجار ئەو ئاڵایەی کە بە "ئاڵای قەیسەری مۆسکۆڤی" ناسرابوو <ref>Central Naval Museum, St. Petersburg. List of exhibited artefacts. [http://www.museum.ru/C788 Flag of the Tsar of Muscovy].</ref> لەسەر یەختە ١٢ تۆپدارەکەی "سەینت پیتەر" هەڵکرا. ئاڵاکە پارچە قوماشێکی دووراو بوو بە قەبارەی ٤.٦ بە ٤.٩ مەتر، کە لە سێ هێڵی ئاسۆیی یەکسان لە ڕەنگەکانی سپی، شین و سوور پێکهاتبوو، لەگەڵ هەڵۆیەکی دووسەری زێڕین لە ناوەڕاستدا. <ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. No. 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref> وێنە ڕەسەنەکەی ئەم کۆنترین ئاڵا ماوەیەی ڕووسیا لە مۆزەخانەی ناوەندیی دەریایی لە [[سەنت پیتەرزبورگ|سەینت پترسبۆرگ]] پارێزراوە. کتێبی ئاڵاکانی ساڵی ١٦٩٥<ref name="allardp10"/> لە نووسینی کارێل ئالارد سێ ئاڵا وەسف دەکات کە لەلایەن قەیسەری مۆسکۆڤییەوە بەکارهێنراون: ئاڵای سێ ڕەنگ <ref name="allardp230">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allard|یەکەم=Carel|ناونیشان=https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230|سەردێڕ=Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, waar in vertoond word een volmaakt schip, met alle des zelfs uitterlyke deelen ... Benevens de afbeeldingen van alle de voornaamste vlaggen ... Carel Allard|بڵاوکەرەوە=Allard, Carel|ساڵ=١٦٩٥}}</ref> لەگەڵ هەڵۆی دووسەر کە قەڵغانێکی لەسەر سنگیەتی و تاجێکی زێڕینی لەسەر هەردوو سەری داناوە، هەمان ئاڵای سێ ڕەنگ <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allard|یەکەم=Carel|ناونیشان=https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232|سەردێڕ=Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, waar in vertoond word een volmaakt schip, met alle des zelfs uitterlyke deelen ... Benevens de afbeeldingen van alle de voornaamste vlaggen ... Carel Allard|بڵاوکەرەوە=Allard, Carel|ساڵ=١٦٩٥}}</ref> بە خاچێکی شینی لارەوە لەسەری، و ئاڵایەکی خاچدار <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allard|یەکەم=Carel|ناونیشان=https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234|سەردێڕ=Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, waar in vertoond word een volmaakt schip, met alle des zelfs uitterlyke deelen ... Benevens de afbeeldingen van alle de voornaamste vlaggen ... Carel Allard|بڵاوکەرەوە=Allard, Carel|ساڵ=١٦٩٥}}</ref> کە دابەشبوونی سوور و سپی پیشان دەدات لەگەڵ خاچێکی شین لەسەر هەمووی. <ref>{{FOTW|id=ru|title=Russian flags}}</ref> ئاڵا خاچدارەکە لەسەر میدالیای دروستکردنی کرۆنشلۆس نەخشێنراوە، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.coins-and-medals.ru/medals/db/russia/peter_1/building_of_kronschloss/33_13524.shtml?en|سەردێڕ=coins-and-medals — награды, премии, кубки и медали |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220629033257/http://www.coins-and-medals.ru/medals/db/russia/peter_1/building_of_kronschloss/33_13524.shtml?en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[Pushkin Museum|Pushkin State Museum of Fine Arts]], Coins and Medals Department}}</ref> کە یادگاری دروستکردنی قەڵای کرۆنشلۆت لە کرۆنشتاد لەلایەن پیتەری مەزنەوە لە ساڵی ١٧٠٤، و ڕەنگەکانی ئاڵاکە بەپێی نەخشە هەڵکۆڵراوەکان دیاری کراون. دروشمی ئارمیای پیتەری مەزن لە ساڵی ١٦٩٦ دروست کرا. ئاڵاکە کە لە قوماشی تافێتای سوور بە چوارچێوەیەکی سپییەوە دروست کرابوو، هەڵۆیەکی زێڕینی پیشان دەدا کە بەسەر دەریادا دەسوڕایەوە. لەسەر سنگی هەڵۆکە لە ناو بازنەیەکدا وێنەی ڕزگارکەر هەیە، لە پاڵ ڕۆحی پیرۆز و نێردراوە پیرۆزەکان پیتەر و پۆڵ. پێدەچێت دروشمەکە بۆ هەڵمەتی دووەمی ئازۆڤ دروست کرابێت. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Н. А. Соболева, В. А. Артамонов|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Панорама|ژپنک=٥-٨٥٢٢٠-١٥٥-٣|پەڕە=٢٠٨|زمان=ru|script-title=ru:Символы России}}</ref> [[پەڕگە:Capture_of_Azov.jpg|وێنۆک|گرتنی قەڵای ئازۆڤ. ١٦٩٦ لەلایەن ئادریان شخۆنێبێکەوە]] لە ساڵی ١٦٩٣دا، فرانز تیمەرمان فەرمانی پێدرا بۆ دروستکردنی کەشتی بازرگانی لە ئارخانگێلسک و بازرگانیکردن لەگەڵ ئەوروپا. پێی وترا کە هەڵۆی دووسەری باڵ‌کراوە نمایش بکات، بە سێ تاجەوە لە سەروویەوە. لەسەر سنگی هەڵۆکە، دەبوو جەنگاوەرێک لەسەر ئەسپ نمایش بکرێت بە ڕمێکەوە، لەگەڵ جلوبەرگی سەربازی. هەمان هەڵۆ دەبوو بە قاچی ڕاستی دارعەسایەک (sceptre) و بە چەپەکەشی سێوێک کە تاجێکی لەسەرە بگرێت. هەمان ڕێنمایی درا بە بازرگانەکانی تریش. <ref>Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, No. 10 – С. 231</ref> [[پەڕگە:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|ڕاست|وێنۆک|ئاڵای ڕووسیا (خوارەوە لای ڕاست) لە کاتی شەڕێکی مەشقکردن لەسەر ڕووباری ئای (IJ) وەک ڕێزلێنانێک بۆ پیتەری یەکەم، ئەیلولی ١٦٩٧. تابلۆی ئابراهام ستۆرک (Abraham Storck)، ١٧٠٠]] بەپێی ڕۆژنامەکانی هۆڵەندا، لە حوزەیرانی ١٦٩٤، کەشتییەکی جەنگی ٤٤-تۆپی کە لەلایەن ڕووسیاوە کڕدراو و لە ڕۆتەردام دروستکرابوو، لە لەنگەرگەی ئەمستەردام لەژێر ئاڵای سپی-شین-سوور وەستا بوو. <ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, {{ISBN|5-17-022747-7}}, С.46</ref> لە ساڵی ١٦٩٦دا، لە دەمی ڕووباری دۆن، دەستەیەک بەلەمی چەکداریی ڕووسی (flotilla of armed rowboats) ڕێگەیان لە گەیاندنی پێداویستییەکان بۆ قەڵای ئازۆڤی عوسمانی گرت. لە هەڵکۆڵینەکەی (engraving) ساڵی ١٧٠٠ی ئادریان شخۆنێبێکدا بە ناوی "گرتنی قەڵای ئازۆڤ. ١٦٩٦"، کەشتییەکان وێنا کراون کە تابلۆی لاکێشەییان بەسەر ستوونی ئاڵاکاندا هەڵگرتووە، کە سێبەرە هێرالدییەکەیان نیشانی دەدات هەندێک لە ئاڵاکان شینن بە خاچێکی سووری ڕاستەوە، و ئەوانی تریش سپین بە خاچێکی سووری ڕاستەوە. ژمارەیەک لە توێژەران گومان لە دروستیی هەڵکۆڵینەکەی شخۆنێبێک دەکەن چونکە خۆی شایەتحاڵی ڕووداوەکان نەبووە. <ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669–1725 гг.). — СПб.: «Шатон», 2006. — С. 54</ref> وێنەی ئاڵا جیاوازە سپی-شین-سوورەکانی ڕووسیا لە سێ تابلۆی دواتری وەرشەی ئابراهام ستۆرکدا بوونیان هەیە کە تەرخان کراون بۆ گەیشتنی پیتەری یەکەم بۆ ئەمستەردام. پیتەری یەکەم بەشداری لە شەڕێکی مەشقی کرد لەسەر ڕووباری ئای کاتێک لەسەر یەختی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستانی هۆڵەندی بوو. <ref>Uiterst links een jacht met de Russische vlag en tsaar Peter de Grote aan boord, gekleed in het rood (Слева – яхта под флагом России с царём Петром I на борту, одетым в красное). [http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 September 1697), 1697–1700]{{بەستەری مردوو|url=http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تابلۆکانی ئابراهام ستۆرکدا کە شەڕە نمایشییەکە پیشان دەدەن، ئەم یەختە لەژێر ئاڵای سپی-شین-سووردا بە هەڵۆی دووسەرەوە دەگەڕێت، یان لەژێر پێنانتێکی سپی-سوور-شین و ئاڵایەکی دواوەی سپی-سوور-شین بە هەڵۆیەکی دووسەرەوە. لە تشرینی یەکەمی ١٦٩٩دا، پیتەری مەزن لە دیوی پشتەوەی ئەو لاپەڕەیەی کە ڕێنماییەکانی لەسەر بوو و نێردرابوو بۆ نێردراوی ڕووسی یێمێلیان ئۆکراینتسێڤ لە ئەستەنبوڵ، وێنەی سەرەتایی ئاڵایەکی سێ هێڵی سپی-شین-سووری کێشا. <ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения No. 14)</ref> لە کانوونی یەکەمی ١٦٩٩، باڵیۆزی نەمسا ئەنتۆن پالیێر لە نامەیەکدا لیستی ئەو چەک و ئاڵایانەی دا کە لەسەر کەشتییەکانی دەستەی دەریایی ئازۆڤ بینیبووی. ئەو وەسفی بینینی سێ ئاڵای بچووکی بە ڕەنگەکانی سپی-سوور-شین و دوو ئاڵای فەوجی سوور و سپی کرد کە تێکەڵکرابوون لەگەڵ ڕەنگی تریشدا. <ref>''Елагин С. И.'' История русского флота. Период Азовский. Приложения. Ч. 1. — СПб., 1864 – С. 428–429</ref> لە نیسانی ١٧٠٠دا، پیتەری مەزن فەرمانی بە جبەخانەی کرێملین کرد کە دروشمی دەریایی سپی-سوور-مۆر دروست بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Яковлев Л.П.|سەردێڕ=Древности Российскаго государства, изданныя по высочайшему повелению. Доп. к 3 отд-нию: Русския старинныя знамена|ساڵ=١٨٦٥|شوێن=М.|پەڕەکان=١١٠}}</ref> دیزاین و دوورییەکانی ئەم دروشمانە هاوتان لەگەڵ شێوە و قەبارەی ئەو دروشمەی فەوج کە لەگەڵ ٣٥٢ دروشمە ڕووسییە دەستبەسەرداگیراوەکەی تردا لە گۆڕستانی پاشاکانی سوید پارێزراوە – کڵێسای ڕیدارحۆڵم لە ستۆکهۆڵم. <ref>П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref> ئاڵای سێ هێڵی سپی-شین-سوور، هەروەها ئاڵایەک کە خاچی قودسی سووری تێدابوو، لەسەر کەشتییە جەنگییەکان تا ساڵی ١٧٢٠ وەک ئاماژەدان بەکاردەهێنران. <ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669–1725 гг.). — СПб.: «Шатон», 2006. — С. 207</ref><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>{{Gallery|align=center|noborder=yes|File:SA 22993-Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697)-Spiegelgevecht op het IJ op 1 september 1697 ter ere van het bezoek van Tsaar Peter de Grote.jpg|''شەڕی مەشقکردن لەسەر ڕووباری ئای وەک ڕێزلێنانێک بۆ پیتەری یەکەم، ئابراهام ستۆرک، مۆزەخانەی ئەمستەردام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888|سەردێڕ=Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 September 1697), 1697–1700|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=/http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|File:Jerusalem cross flag of Russia 1693.jpg|ئاڵا بە خاچێکی قودسەوە، ١٦٩٣|File:Штандарт Петра I.JPG|دروشمی سپی-سوور-مۆر کە لەلایەن پیتەری یەکەمەوە فەرمانی دروستکردنی درا و لە کاتی جەنگی نارڤا (Battle of Narva) لە ساڵی ١٧٠٠دا کەوتە دەست سویدییەکان|File:CronSchloss.jpg|فلیپ هینریچ مولەر، میدالیای دروستکردنی کرۆنشلۆس، ١٧٠٤|File:View of New Archangel, 1837.tif|پایتەختی کۆمپانیای ڕووسی-ئەمریکی لە نۆڤۆ ئارخانگێلسک (ئێستا سیتکا، ئەلاسکا) لە ساڵی ١٨٣٧|File:Триколор в Морском Уставе РИ 1885 года.jpg|وێنەکێشانی سەرەتایی ڕەش و سپیی ئاڵاکە، ١٨٨٥|File:Alexander's II Order(Ukase) 11 june 1858 - flag.jpg|فەرمانی قەیسەر ئەلێکساندەری دووەم سەبارەت بە ئاڵای فەرمی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا}} [[پەڕگە:Flag_of_the_Russian_Empire_(black-yellow-white).svg|وێنۆک|ئاڵای قەیسەر ئەلێکساندەری دووەمی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا (١٨٥٨–١٨٩٦)]] [[پەڕگە:Russian_flag_1914.gif|وێنۆک|ئاڵای ڕووسیا لە کاتی جەنگی جیهانی یەکەمدا لەسەر کارتپۆستالێک (١٩١٤–١٩١٧) {{تێبینی|Introduced in 1914 as a flag ''"for private use"'' to support patriotism during the war. Plans to formally adopt this design after the war were abolished after the fall of the monarchy.}}]] ئاڵا سێ ڕەنگەکەی ڕووسیا وەک ئاڵای بازرگانی لەسەر ڕووبارەکان لە ساڵی ١٧٠٥ پەسەند کرا. ئەم ڕەنگانەی ئاڵای ڕووسیا دواتر ئیلهامبەخش بوون بۆ هەڵبژاردنی "ڕەنگەکانی پان-سلاڤی" لەلایەن کۆنگرەی سلاڤیی پراگ لە ١٨٤٨. دوو وڵاتی تری سلاڤی، سلۆڤاکیا و سلۆڤێنیا، ئاڵاکانیان هاوشێوەی ئاڵای ڕووسیایە، بەڵام بە زیادکردنی نیشانەی دەوڵەت بۆ جیاکردنەوە. لە ٧ی ئایاری ١٨٨٣دا، ڕێگەدرا ئاڵای ڕووسیا لەسەر وشکانی بەکاربهێنرێت، و بوو بە ئاڵایەکی نەتەوەیی فەرمی پێش تاج لەسەرنانی قەیسەر نیکۆلاسی دووەم لە ١٨٩٦. ئاڵاکە بەردەوام بوو لە بەکارهێنان لەلایەن حکومەتی کاتیی ڕووسیاوە دوای ئەوەی قەیسەر نیکۆلاسی دووەم دەستی لەکارکێشایەوە لە کاتی شۆڕشی شوباتدا و نەگۆڕدرا تا شۆڕشی ئۆکتۆبەر کە کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیای دامەزراند. === ١٩١٨–١٩٩١: جەنگی ناوخۆ و یەکێتیی سۆڤیەت === [[پەڕگە:Flag_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1918–1937).svg|وێنۆک|ئاڵای RSFSR (١٩١٨–١٩٣٧)]] [[پەڕگە:Flag_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1937–1954).svg|وێنۆک|ئاڵای RSFSR (١٩٣٧–١٩٥٤)]] [[پەڕگە:Flag_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic.svg|وێنۆک|ئاڵای RSFSR (١٩٥٤–١٩٩١)]] لە ٨ی نیسانی ١٩١٨دا، ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا گفتوگۆی لەسەر کرا لە کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی کۆمیسارانی گەلی کۆمارەکە. ئەنجومەنەکە پێشنیاری کرد کە لیژنەی ناوەندیی جێبەجێکاریی سەرتاسەری ڕووسیا ئاڵایەکی سوور دروست بکات کە کورتکراوەی دەستەواژەی "کرێکارانی جیهان، یەکگرن!"ی لەسەر بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، پێشنیارەکە پەسەند نەکرا. لە ١٣ی نیسانی ١٩١٨دا، لیژنەی ناوەندیی جێبەجێکاریی سەرتاسەری ڕووسیا ئاڵای کۆمارەکەی بە دروشمێکی سوور دیاری کرد کە نووسراوی "کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا"ی لەسەر بوو. دەقی فەرمانەکە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی تێدا نەبوو سەبارەت بە ڕەنگ، قەبارە و شوێنی نووسراوەکە، یان ڕێژەی پانی و درێژیی قوماشەکە. لە ١٧ی حوزەیرانی ١٩١٨دا، لیژنەی ناوەندیی جێبەجێکاریی سەرتاسەری ڕووسیا وێنەیەکی نموونەیی بۆ ئاڵای کۆمارەکە پەسەند کرد، کە لەسەر داوای کۆمیساریای گەل بۆ کاروباری دەرەوە لەلایەن هونەرمەندی گرافیک سێرگی چیخۆنینەوە پەرەی پێدرابوو. ئاڵاکە تابلۆیەکی لاکێشەیی سوور بوو، کە لە گۆشەی سەرەوەیدا نووسراوی RSFSR بە پیتی زێڕین دانرابوو کە بە شێوازی سلاڤی نەخشێنرابوون. ئەم نووسراوە لە هەردوو لاوە بە هێڵی زێڕین لە بەشەکانی تری قوماشەکە جیاکرابووەوە کە شێوەیەکی لاکێشەییان دروست دەکرد. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٢دا، RSFSR یەکیگرت لەگەڵ کۆمارەکانی سۆڤیەتی ئوکراینا، بیلاڕووسیا، و ترانسقەوقاز بۆ پێکهێنانی یەکێتیی سۆڤیەت. ئاڵای نەتەوەیی یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٨ی نیسانی ١٩٢٤ دامەزرا، کە لە دەستووری یەکێتیی سۆڤیەتدا بە قوماشێکی لاکێشەیی سوور یان ئاڵ وەسف کرابوو بە ڕێژەی پانی بۆ درێژی ١:٢، بە داس و چەکوشێکی زێڕین لە گۆشەی سەرەوەی تەنیشت ستوونی ئاڵاکە و ئەستێرەیەکی پێنج خاڵی سوور کە بە چوارچێوەیەکی زێڕین دەورەدرابوو. ئەم ئاڵایە لەلایەن هەموو کەشتییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت و نوێنەرایەتییە دیپلۆماتییەکانی یەکێتییەکە هەڵدەگیرا. ئاڵا سوورەکەی ١:٢ بەکارهێنرا، تا لە ساڵی ١٩٥٤ جێگەی گیرایەوە بە دیزاینە گشتگیرەکەی ئاڵای سۆڤیەت کە هێڵێکی شینی هەبوو بە درێژایی ستوونەکە. پێچەوانەی ئەو باوەڕەی کە ئاڵای دەوڵەتی یەکێتیی سۆڤیەت پێگەی بەرزتر بوو لە ئاڵای کۆماری ڕووسیا (RSFSR)، لە ڕاستیدا بەکارهێنانی ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت سنووردار بوو. ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت لە ڕووسیا تەنها لەسەر دوو باڵەخانە دەشەکایەوە، کە باڵەخانەی لیژنەی جێبەجێکاریی ناوەندی یەکێتیی سۆڤیەت و ئەنجومەنی کۆمیسارانی گەل بوون. ئەو بڕیارە لە ٢٣ی ئازاری ١٩٢٥ پەسەند کرا، کە هەروەها جەختی لەوە دەکردەوە کە ئاڵای کۆماری ڕووسیا (RSFSR) دەبێت بەردەوام هەڵبکرێت نەک تەنها لەسەر باڵەخانەکانی لیژنەی جێبەجێکاریی ناوەندی و ئەنجومەنی کۆمیسارانی گەل، بەڵکو لەسەر باڵەخانەی سەرجەم سۆڤیەتە ناوخۆییەکانیش، لەوانەش سۆڤیەتەکانی گوند و سۆڤیەتەکانی ناوچە لە شارەکاندا. لە پشووەکاندا، ئاڵای کۆماری ڕووسیا دەبوو لەسەر زۆرێک لە باڵەخانە گشتییەکان (وەک قوتابخانە، نەخۆشخانە، و فەرمانگە حکومییەکان) هەڵبکرێت. <ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР.&nbsp;— 1925, No.&nbsp;20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А.&nbsp;— М.: МГИУ, 2002, {{ISBN|5-276-00240-1}}, СС.487–488</ref> [[پەڕگە:First_Russian_National_Army_-_2.svg|ڕاست|وێنۆک|باجی سەر قۆڵی سوپای نەتەوەیی یەکەمی ڕووسیا، یەکێک لە میلیشیا هاوکارەکانی ئەڵمانیا کە لە جەنگی جیهانیی دووەمدا دژی سوپای سوور شەڕیان دەکرد]] لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا، ئاڵای سێ ڕەنگی سپی-شین-سوور لەلایەن هاوکارانی ئەڵمانیاوە (German collaborators) بەکارهێنرا، کە زۆربەیان لەو گروپانە بوون کە ئامانجی سەرکوتکردنەکانی سەردەمی ستالین بوون، لەوانەش مەسیحییە دژە کۆمۆنیستەکان و پاشماوەی کولاکەکان (Kulaks)، کە بەگشتی لەشکرکێشیی ئەڵمانیایان وەک ڕزگارکردنی ڕووسیا لە کۆمۆنیزم دەبینی. <ref>Lilia Shevtsova: ''Putin's Russia.'' Carnegie Endowment, 2010. p. 114</ref><ref>Kathleen E. Smith: ''Mythmaking in the New Russia: Politics and Memory During the Yeltsin Era.'' Cornell University Press, 2002. p. 160</ref> سوپای ڕزگاریخوازی ڕووسیا لەژێر سەرکردایەتی ئەندری ڤلاسۆڤ ئاڵای سێ ڕەنگیان وەک ئاڵایەکی سەربازی بەکارهێنا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Johannes Due Enstad|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3JheDwAAQBAJ&pg=PA206|سەردێڕ=Soviet Russians under Nazi Occupation: Fragile Loyalties in World War II|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٢١٢٦-٣|شوێن=Cambridge|پەڕە=٢٠٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Kathleen E. Smith|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=grdcDwAAQBAJ&pg=PA160|سەردێڕ=Mythmaking in the New Russia: Politics and Memory in the Yeltsin Era|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٠-٨٠١٤-٣٩٦٣-٩|شوێن=Ithaca|پەڕە=١٦٠}}</ref> لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧دا، دەستەی سەرۆکایەتی سۆڤیەتی باڵای یەکێتیی سۆڤیەت بە پێویستی زانی کە هەموارکردنەوە لە ئاڵا نەتەوەییەکانی کۆمارە هاوپەیمانەکاندا بکات بە جۆرێک کە ئاڵاکان هەم گوزارشت لە بیرۆکەی دەوڵەتێکی یەکێتیی سۆڤیەت بکەن و هەم شوناسی نەتەوەیی ناوازەی کۆمارەکان پیشان بدەن. لەسەر هەر یەکێک لە ئاڵاکان نیشانەی یەکێتیی سۆڤیەت دانرا، کە بریتی بوو لە داس و چەکوشێک لەگەڵ ئەستێرەیەکی پێنج خاڵی سوور، بە لەخۆگرتنی نەخشی نەتەوەیی و ڕەنگی نوێشەوە. <ref>Центральный Государственный архив Киргизской ССР, ф.1445, оп.3, д.29, л.2, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А.&nbsp;— М.: МГИУ, 2002, {{ISBN|5-276-00240-1}}, СС.399–400</ref> ئاڵای نوێی کۆماری ڕووسیا لە کانوونی دووەمی ١٩٥٤ دامەزرا: تابلۆیەکی لاکێشەیی سوور کە هێڵێکی شینی کاڵی لە تەنیشت ستوونەکەدا هەبوو و بە درێژایی پانی ئاڵاکە دەڕۆیشت. لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپی قوماشە سوورەکە داس و چەکوشێکی زێڕین وێنا کرابوون و لە سەرووی ئەوانیشەوە ئەستێرەیەکی پێنج خاڵی سوور بە چوارچێوەیەکی زێڕینەوە. بە یاسای کۆماری ڕووسیا لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٥٤، ئەم ئاڵایە پەسەند کرا و وەسفی ئاڵاکە لە ماددەی ١٤٩ی دەستووری کۆماری ڕووسیادا جێگیر کرا. <ref>[[wikisource:Закон РСФСР от 2 June 1954 О Государственном флаге РСФСР|Закон РСФСР от 2 июня 1954&nbsp;г. «О Государственном флаге РСФСР»]]</ref> === ١٩٩١–ئێستا: فیدراسیۆنی ڕووسیا ===  {{multiple image|height=200|width=200|direction=vertical|align=right|image2=Flag of Russia (1991–1993, alternate colors).svg|caption2=ئاڵای ڕووسیای دوای-سۆڤیەت، ١:٢ بە تۆنی ڕەنگی جیاوازەوە (١٩٩١–١٩٩٣)|image3=|caption3=|footer=|image1=Flag of Russia (1991–1993).svg|caption1=هەمان ئاڵا ڕێک بە هەمان شێوە، بەڵام بە ڕەنگە ئاساییەکانەوە}} لە کاتی هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەتدا، دوای کودەتاکەی ئابی ١٩٩١، کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا دیزاینێکی نوێی ئاڵای پەسەند کرد کە هاوشێوەی سێ ڕەنگەکەی پێش شۆڕش بوو کە لە ساڵی ١٩١٧ هەڵوەشێندرابووەوە. ڕێژەی ئاڵا نوێیەکە ١:٢ بوو، و ڕەنگەکانی ئاڵاکە پێکهاتبوون لە سپی لە سەرەوە، شین لە ناوەڕاست، و سوور لە خوارەوە، بە تێربوونێکی کاڵی ڕەنگەکان. دیزاینی ئاڵاکە وەک خۆی مایەوە تا ساڵی ١٩٩٣، کاتێک ئاڵای سێ ڕەنگی ڕەسەنی ڕووسیا بە تەواوی وەک ئاڵای ئێستا گەڕێنرایەوە دوای قەیرانی دەستووری ڕووسیا لە ١٩٩٣. دوای ڕووداوەکانی هەوڵی کودەتاکە لە مۆسکۆ، سۆڤیەتی باڵای کۆماری ڕووسیا، لە ڕێگەی بڕیارێکەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی ئابی ١٩٩١، <ref>per [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102012339 Resolution No. 1627/1-I of the Supreme Soviet of the RSFSR of 22 August 1991]</ref> ڕایگەیاند کە ئاڵای سێ ڕەنگی ئیمپراتۆری کۆن وەک ئاڵای نەتەوەیی دەوڵەتەکە خزمەت بکات. دواتر دەستوور هەموار کرایەوە بەپێی یاسای ژمارە ١٨٢٧-١ لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٩١. <ref>per [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102012917 Law No. 1827-1 of the RSFSR of 1 November 1991]</ref> لە کاتی هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١، ئاڵای سۆڤیەت لەسەر کرێملین داگیرا و پاشان جێگەی گیرایەوە بە ئاڵای سێ ڕەنگ. ئاڵای سەردەمی مۆدێرن گۆڕانکارییەکی بەسەردا هات لە ڕێژەکەی لە ١:٢ـەوە بۆ ٢:٣ و تێربوونێکی تۆختری ڕەنگەکان لە ساڵی ١٩٩٣ و لەم دواییانەشدا بەپێی یاسایەکی ساڵی ٢٠٠٠ دابینکراوە. <ref>per [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102027590 Decree No. 2126 of 11 December 1993]</ref> لە ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣، سەرۆکی فیدراسیۆنی ڕووسیا بۆریس یەڵتسین بڕیارنامەی ژمارە ٢١٢٦ی بە ناوی "دەربارەی ئاڵای دەوڵەتیی فیدراسیۆنی ڕووسیا" واژۆ کرد. <ref name="Указ1993годаОФлагеРФ">[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102027590&rdk=0 О Государственном флаге Российской Федерации] : Указ Президента РФ от 11 December 1993 No.&nbsp;2126 // Собрание актов Президента и Правительства Российской Федерации. 1993. No.&nbsp;51. Ст. 4928.</ref> لە ماددەی یەکەمی بڕیارنامەکەدا، ئاڵاکە بەم شێوەیە وەسف کرابوو "تابلۆیەکی لاکێشەیی لە سێ هێڵی ئاسۆیی یەکسان: سەرەوە – سپی، ناوەڕاست – شین، و خوارەوە – سوور، بە ڕێژەی پانی بۆ درێژی ٢:٣." ئاڵاکەی پێش ساڵی ١٩٩٣ هێشتا لەسەر تابلۆی ئۆتۆمبێلەکانی ڕووسیا دەردەکەوێت، چونکە تایبەتمەندییەکانی دیزاینەکە کۆتاییان پێهات و بڵاوکرانەوە ٦ مانگ پێش بڕیارنامەکەی یەڵتسین. ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی پشوویەکی فەرمییە لە ڕووسیا، کە لە ساڵی ١٩٩٤ دامەزراوە. لە ٢٢ی ئابدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕرێت، کە ڕۆژی سەرکەوتنە بەسەر کودەتاچییەکاندا لە ١٩٩١، بەڵام فەرمانبەران لە سەر کارەکانیان دەمێننەوە. == هێماخوازی == لە سەردەمی ئەلێکساندەری سێیەمی ڕووسیادا، لێکدانەوە فەرمییەکە بەم شێوەیە بوو: ڕەنگی سپی هێمایە بۆ ڕەسەنایەتی و ڕاشکاوی؛ شین بۆ دڵسۆزی، دەستپاکی، بێگەردی، و پاکیزەیی؛ و سووریش بۆ ئازایەتی، بەخشندەیی، و خۆشەویستی. لێکدانەوەیەکی نافەرمیی باو بریتی بوو لە: سوور: ڕووسیای مەزن، سپی: ڕووسیای سپی، شین: ڕووسیای بچووک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85|سەردێڕ=Данный домен возможно продается. |وێبگە=pkc.ru}}</ref> == ڕێنماییەکان == کاتێک ئاڵای ڕووسیا و ئاڵای قەوارە فیدراڵییەکانی ڕووسیا لە یەک کاتدا هەڵدەدرێن، پێویستە ئاڵای نەتەوەیی بەم شێوەیە بێت: * لە لای چەپ ئەگەر دوو ئاڵا بەرزکرابوونەوە * لە ناوەڕاست ئەگەر ژمارەی ئاڵاکان تاک بوو * و لە لای چەپی ناوەڕاست ئەگەر ژمارەکە جووت بوو ئاڵاکە ناتوانرێت بچووکتر بێت، یان نزمتر بێت لە ئاڵایەکی هەرێمی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.flag.kremlin.ru/flag/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=State Insignia |زمان=en |سەردێڕ=State Insignia}}</ref> == تایبەتمەندییەکانی ڕەنگ == [[پەڕگە:Flag_of_Russia_(construction_sheet).svg|وێنۆک|تایبەتمەندییەکان بۆ ئاڵای ڕووسیا]] یاسای دەستووریی فیدراڵی دەڵێت کە ڕەنگەکانی ئاڵاکە بریتین لە "سپی"، "شین" (синий، یان شینی تۆخ، چونکە ڕووسی دوو ڕەنگی هەیە کە لە ئینگلیزیدا پێیان دەوترێت "شین")، و "سوور"، بەڵام لە ڕاستیدا دیاری ناکات کە دەبێت تۆنی ڕەنگەکان چۆن بن. ئاژانسەکانی حکومەتی ڕووسیا، لە کاتی داواکردنی بەرهەمهێنانی قوماش بۆ ئاڵاکە، ئەم ڕەنگەکانی پانتۆن دیاری دەکەن: سپی، شین (Pantone 286C)، و سوور (Pantone 485C). <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Федеральная служба охраны |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://zakupki.gov.ru/pgz/documentdownload?documentId=51761304 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140201221434/http://zakupki.gov.ru/pgz/documentdownload?documentId=51761304 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Управление делами Президента России |ناونیشان=http://www.udprf.ru/sites/default/files/Z_K_Shtandart_Prezidenta_2-1..doc |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121023154117/http://www.udprf.ru/sites/default/files/Z_K_Shtandart_Prezidenta_2-1..doc |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Министерство обороны Российской Федерации |ناونیشان=http://doc.gostorgi.ru/91/2010-03-13/2743/8.doc |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/69y1ooo2n?url=http://doc2.gostorgi.ru/91/2010-03-13/2743/8.doc |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> {| class="wikitable" ! width="150" |نەخشە ! style="background-color:white;width:150px" | سپی ! style="background-color:#0032A0; color:white; width:150px" | شین ! style="background-color:#DA291C; color:white; width:150px" | سوور |- align="center" | RAL | 9016 ''سپی ترافیک'' | 5005 ''سیگناڵ شین'' | 3028 ''سووری پاک'' |- align="center" | پانتۆن | سپی | 286 ج | 485 ج |- align="center" | RGB | 255–255–255 | 0–50–160 <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pantone.com/color-finder/286-C|سەردێڕ=https://www.pantone.com/color-finder/286-C |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221027093604/https://www.pantone.com/color-finder/286-C |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> | 218–41–28 <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pantone.com/color-finder/485-C|سەردێڕ=https://www.pantone.com/color-finder/485-C |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170311173703/https://www.pantone.com/color-finder/485-C |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٠}}</ref> |- align="center" | CMYK | 0–0–0–0 | 100–80–0–12 <ref name=":0" /> | 0–95–100–0 <ref name=":1" /> |- align="center" | HTML | #FFFFFF | #0032A0 <ref name=":0" /> | #DA291C <ref name=":1" /> |} ئەلبوومی ئاڵا نەتەوەییەکان، کە لەلایەن خزمەتگوزاری هایدرۆگرافی و ئۆقیانووسناسیی هێزی دەریایی (فەڕەنسا)وە بڵاوکراوەتەوە، ئەم تۆنە ڕەنگانەی خوارەوە بۆ ئاڵای ڕووسیا لە پانتۆندا دەدات: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine|ناونیشان=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|سەردێڕ=Альбом национальных флагов|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Librairie Maritime Outremer|edition=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|شوێن=Marseille, France|orig-year=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120421024618/http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {| class="wikitable" ! width="150" |نەخشە ! style="background-color:white;width:150px" | سپی ! style="background-color:#003DA5;width:150px" | <span style="color:#ffffff;">شین</span> ! style="background-color:#DA291C;width:150px" | <span style="color:#ffffff;">سوور</span> |- align="center" | پانتۆن | سپی | 293C | 485C |} == وەشانە جیاوازەکان == {{multiple image|height=150|width=150|direction=vertical|align=right|image2=Flag of Tzar of Muscovia.svg|caption2=ئاڵای قەیسەر، نزیکەی سەدەی ١٧|image3=Flag of the President of Russia.svg|caption3=ستانداردی سەرۆکایەتی|footer=}} وەشانێکی ئاڵاکە ڕێگەی پێدرا بۆ بەکارهێنانی تایبەت لەلایەن قەیسەر نیکۆلاسی دووەمەوە پێش جەنگی جیهانیی یەکەم، بە زیادکردنی هەڵۆی دەوڵەتی گەورە لەسەر پاشبنەمایەکی زەرد (ستانداردی ئیمپراتۆری) لە گۆشەی سەرەوە. هەرگیز وەک ئاڵای فەرمیی دەوڵەت بەکارنەهێنراوە. بە هەمان شێوە، لەمڕۆشدا هەندێک لە خەڵکی ڕووسیا لەوانەیە وەشانێکی تری ئاڵاکە بەکاربهێنن کە بە نیشانەی دەوڵەت نەخشێنراوە (لەو حاڵەتەدا هەڵۆی دووسەر بەبێ قەڵغانەکە وێنا کراوە) لە ناوەڕاستدا و وشەی زێڕینی 'РОССИЯ' لە بەشی خوارەوە. <ref>[https://www.fotw.info/flags/ru!2.html Unofficial flag of Russia] at [[Flags of the World (website)|Flags of the World]]</ref> دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩١٧، دیزاینی سێ ڕەنگی قەدەغە کرا، و ئاڵایەکی نوێی یەکلاکەرەوەی کۆماری ڕووسیا (RSFSR) لە ساڵی ١٩٥٤ ناسێنرا (بڕوانە ئاڵای RSFSR)، و ئەمە وەک ئاڵای کۆمارەکە مایەوە تا هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١. سەرجەم ئاڵای کۆمارەکانی سۆڤیەت لە ڕێگەی هێنانەکایەی گۆڕانکارییەکی بچووک بەڵام دیار لە ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت دروست کرابوون. بۆ ڕووسیا، گۆڕانکارییەکە بریتی بوو لە هێنانەکایەی هێڵێکی شین لە لای چەپەوە. دیزاینەکەی پێشووتری سۆڤیەت جیاواز بوو، کە تەنها ئاڵایەکی سوور بوو لەگەڵ چەند وەشانێکی جیاوازی کورتکراوەی "RSFSR" لە گۆشەی سەرەوەدا. ئەمڕۆ، ئاڵای سۆڤیەت لەلایەن لایەنگران و ئەندامانی پارتی کۆمۆنیستی فیدراسیۆنی ڕووسیاوە بەکاردەهێنرێت. ئاڵای سێ ڕەنگی لەلایەن هێزە دژە کۆمۆنیستەکانەوە لە کاتی جەنگی ناوخۆدا بەکارهێنرا کە پێیان دەوترا بزووتنەوەی سپی. لەلایەن کۆچبەرە سپییەکانیشەوە (White émigrés) لە وڵاتانی جیاوازدا بەردەوام بوو لە بەکارهێنان وەک ئاڵای ڕووسیا. ئاڵای سێ ڕەنگی هەم لە ڕووسیای سۆڤیەت و هەم لە نێو کۆمەڵگەی کۆچبەرە سپییەکانی ڕووسیادا وەک هێمایەکی ڕووسیای ئۆرسۆدۆکسی نەریتیی قەیسەری سەیر دەکرا. ئەم ئاڵایە دەتوانرێت لە ناو چەند کڵێسایەکی ئۆرسۆدۆکسیدا لە ڕۆژئاوا ببینرێت کە لەلایەن کۆمەڵگە ڕووسییەکانەوە دامەزراون. لە یەکێتیی سۆڤیەتدا، ئاڵای سێ ڕەنگی لەو فیلمانەدا بەکاردەهێنرا کە باسی قۆناغی پێش شۆڕشیان دەکرد و وەک ئاڵایەکی مێژوویی سەیر دەکرا، بەتایبەتی دوای ساڵانی ١٩٤٠ـەکان. ئەو ئاڵایە، نەک تێکەڵەی ڕەنگی ڕەش-زەرد-سپی، لە ٢٢ی ئابی ١٩٩١دا لەلایەن ڕووسیاوە دووبارە پەسەند کرایەوە. ئەو بەروارە ساڵانە وەک ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی ئاهەنگی بۆ دەگێڕرێت. {{Citation needed|date=July 2013}} سەرۆکی ڕووسیا ستانداردێک بەکاردەهێنێت کە لە ڕێگەی فەرمانی سەرۆکایەتی ژمارە ٣١٩ لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٤ ناسێنرا. بە فەرمی وەک سێ ڕەنگییەکی چوارگۆشە پێناسە کراوە کە نیشانەی دەوڵەتی (کە تێیدا هەڵۆی دووسەر بەبێ قەڵغانەکە وێنا کراوە) لە ناوەڕاستدایە. <ref>per [http://kremlin.ru/acts/bank/5502 Decree No. 319 of 15 February 1994]</ref><ref>[https://www.fotw.info/flags/ru_pres.html Flag of the president of Russia] at Flags of the World</ref> == یونیکۆد == ئاڵای ڕووسیا وەک زنجیرەی ئیمۆجییەکانی یونیکۆدی U+1F1F7 🇷 REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER R و U+1F1FA 🇺 REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER U پیشان دەدرێت، کە پێکەوە دەکەنە "🇷🇺". <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://emojipedia.org/flag-for-russia/|سەردێڕ=🇷🇺 Flag for Russia Emoji|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=en|archive-date= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103072501/https://emojipedia.org/flag-for-russia/|url-status=dead}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [https://web.archive.org/web/20080620063912/http://www.kremlin.ru/articles/state_insignia_01_2.shtml وێنەی فەرمی ئاڵای ڕووسیا، لە سایتی فەرمی سەرۆک کۆماری ڕووسیا] * [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102068960 یاسای دەستووری فیدراڵی ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ ژمارە یەک-FKZ "لە سەر ئاڵای دەوڵەتی فیدراسیۆنی ڕووسیا" (لەوانەش هەموارکردنەوەکان)] . pravo.gov.ru {{In lang|ru}} * [http://www.rbvex.it/russia.html هێڵی کاتی ئاڵای نیشتمانی ڕووسیا] {{In lang|it}} * [http://flot.com/symbols/anflag.htm ئاڵای نیشتمانی و ئاڵای دەریایی لە هێزی دەریایی ڕووسیا] {{In lang|ru}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|National flag of Russia}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا}} [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ڕووسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئەورووپا]] gkmdwuekd9zkqrsvdhqlxyw882bd4fp 0 298268 1613953 1604918 2026-08-01T08:12:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613953 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag|Name=کۆماری گەلی چین|Nickname=ئاڵای سووری پێنج ئەستێرە|Image=Flag of the People's Republic of China.svg|Use=ئاڵای نەتەوەیی، نیشانەی مەدەنی و دەوڵەتی. دیوی پشتەوەی وێنەی ئاوێنەیی دیوی پێشەوەیەتی.|Symbol=|Proportion=2:3|Adoption=٢٧ی ئەیلوولی ١٩٤٩ (پەسەندکرا) {{!}} ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ (ناسێنرا)|Designer=ژێنگ لیانسۆنگ (Zeng Liansong)|Design=ئەستێرەیەکی زێڕینی گەورە لە ناو کەوانەیەک لە چوار ئەستێرەی زێڕینی بچووکتر، لە گۆشەی سەرەوە، لەسەر پاشبنەمایەکی سووری چینی.}} ئاڵای نەتەوەیی کۆماری گەلی چین پێکدێت لە پاشبنەمایەکی سووری چینی کە پێنج ئەستێرەی زێڕینی لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ یان لای ستوونەکە تێدایە. دیزاینەکە یەک ئەستێرەی گەورە، لەگەڵ چوار ئەستێرەی بچووکتر لە شێوەی کەوانەیەک بەرەو لای شەکاوەی ئاڵاکە لەخۆدەگرێت. پێنج ئەستێرەکە و پەیوەندییان بەیەکەوە گوزارشت لە یەکگرتوویی گەلی چین دەکەن، کە بە چوار ئەستێرە بچووکەکە هێما کراوە، لەژێر سەرکردایەتی پارتی کۆمۆنیستی چین، کە بە ئەستێرە گەورەکە هێما کراوە. ڕەنگە سوورەکە گوزارشت لە شۆڕشی کۆمۆنیستی چین دەکات. لە چین بە شێوەیەکی باو پێی دەوترێت "ئاڵای سووری پێنج ئەستێرە"{{Efn|{{lang-zh|s=五星红旗|p=Wǔxīng Hóngqí}}}}. یەکەم ئاڵای نەتەوەیی چین، کە بە ئاڵای ئەژدیهای زەرد ناودەبرا، لەلایەن شانشینی چینگ لە ساڵی ١٨٦٢ پەسەند کرا، کە تێیدا ئەژدیهایەکی شینی کاڵ لەسەر پاشبنەمایەکی زەردی سادە لەگەڵ مروارییەکی سووری بڵێسەدار لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ وێنا کرابوو. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩١٢، دوای شۆڕشی شینهای و دامەزراندنی کۆماری چین، ئاڵای پێنج-ڕەنگ وەک ئاڵای نەتەوەیی لەلایەن حکومەتی بەییانگەوە پەسەند کرا، کە پێنج هێڵی ڕەنگاوڕەنگی هەبوو و گوزارشتیان لە پێنج گرووپە نەتەوەییە سەرەکییەکەی چین دەکرد. دوای ئەوەی پارتی کوۆمینتانگ لە هەڵمەتی باکووردا حکومەتی بەییانگی ڕووخاند، ئاڵایەک کە پێکدەهات لە پاشبنەمایەکی سوور و گۆشەیەکی شین کە بازنەیەکی سپی لەخۆگرتبوو و بە دوانزە سێگۆشە دەورەدرابوو، وەک ئاڵای نەتەوەیی چین پەسەند کرا. ئاڵای سووری پێنج ئەستێرە وەک ئاڵای نەتەوەیی چین پەسەند کرا لە کاتی ڕاگەیاندنی کۆماری گەلی چین لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩. ئاڵاکە لەلایەن زێنگ لیانسۆنگەوە دیزاین کرا، و لەلایەن کۆنفرانسی ڕاوێژکاریی سیاسی گەلی چینەوە (CPPCC) پەسەند کرا. ئاڵاکە بۆ یەکەمجار لەلایەن سوپای ڕزگاریخوازی گەل (PLA) لەسەر ستوونێک کە دەیڕوانییە گۆڕەپانی تیانانمێن لە پەکین لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩، لە ڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی دامەزراندنی کۆماری گەلی چیندا هەڵدرا. == دیزاینی ئێستا == === هێماخوازی === [[پەڕگە:National_Flag_of_the_People's_Republic_of_China_outside_the_Beijing_Exhibition_Center_20250517172114.jpg|چەپ|وێنۆک|ئاڵای چین لەبەر بادا دەشەکێتەوە]] بەپێی لێکدانەوەی فەرمیی ئاڵاکە، پاشبنەما سوورەکە هێمایە بۆ شۆڕشی کۆمۆنیستی چین. پێنج ئەستێرەکە و پەیوەندییان بەیەکەوە گوزارشت لە یەکگرتوویی "تەواوی گەلی چین" دەکەن کە لەلایەن پارتی کۆمۆنیستی چینەوە سەرکردایەتی دەکرێن. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kek Koon|یەکەم=Wee|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The history of the Chinese national flag, from the 19th century Yellow Dragon to 1949's red design with its 5 stars, and what these symbolise|ناونیشان=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/short-reads/article/3242014/history-chinese-national-flag-19th-century-yellow-dragon-1949s-red-design-its-5-stars-and-what-these|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ئیش=[[South China Morning Post]]}}</ref><ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guo|یەکەم=Yingjie|سەردێڕ=The Communist Party of China: Understanding the Durability of the World's Most Powerful Political Organization|ڕێکەوت=٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٩-٦٦٨٤٣-٩|editor-last=Hillman|editor-first=Ben|شوێن=New York|chapter=The CPC's Metamorphosis from Class-Based Organization to Nationalist Party|doi=10.1017/9781009668385|بەستەری نووسەر=Yingjie Guo (academic)|editor-last2=Ji|editor-first2=Fengyuan}}</ref>:31 بەپێی ڕۆژنامەی چاینا دەیلی، ئاراستەی ئەستێرەکان "گوزارشت لە دڵی ملیۆنان کەس دەکەن بەرەو پارتی کۆمۆنیستی مەزنی چین". <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|سەردێڕ=What is the significance of National Flag and National Emblem of China?|ناونیشان=https://www.chinadaily.com.cn/m/chinalic/2017-06/19/content_29796663.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|ئیش=[[China Daily]]}}</ref> لە سەرەتای بیرۆکەیدا، ئەستێرە گەورەکە هێما بوو بۆ پارتی کۆمۆنیست، و چوار ئەستێرە بچووکەکە هێما بوون بۆ چوار چینی کۆمەڵایەتیی دیموکراسییە نوێیەکەی چین کە لە وتارەکەی ماو زێدۆنگ بە ناوی "دەربارەی دیکتاتۆرییەتی دیموکراسیی گەل"دا باسیان لێوە کرابوو: چینی کرێکار، جووتیاران، بۆرجوازیی بچووکی شار، و بۆرجوازیی نەتەوەیی. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chun|یەکەم=Lin|سەردێڕ=The Transformation of Chinese Socialism|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Duke University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٨٨٣٦-٤|پەڕەکان=١٥٠|doi=10.2307/j.ctv113199n}}</ref> یاسای ئاڵای نەتەوەیی ساڵی ١٩٩٢ و یاسای نیشانەی نەتەوەیی ساڵی ١٩٩١ ئەستێرەکان بەگشتی وەک "هێماکانی کۆماری گەلی چین" وەسف دەکەن، و بە دیاریکراوی پێناسەی ئەوە ناکەن کە گوزارشت لە چی دەکەن. <ref name=":12" />:31 ڕێبەرێکی فەرمیی خوێندنی گەنجان ئەستێرەکان بە "پارتی کۆمۆنیست و خەڵکی سەرجەم نەتەوەکانی سەرانسەری وڵات" وەسف دەکات. <ref name=":12" />:31 هەندێک جار بە هەڵە دەوترێت کە پێنج ئەستێرەکەی ئاڵاکە گوزارشت لە پێنج گەورەترین گرووپی نەتەوەیی لە چین دەکەن: هان، ژوانگ، هوی، مانچو، و ئویغور. <ref name="Shambaugh">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Shambaugh |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Shambaugh |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٤|سەردێڕ=Book reviews |journal=[[The China Quarterly]] |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press|CUP]] for [[School of Oriental and African Studies|SOAS]] |issue=138 |پەڕەکان=٥١٧–٥٢٠|doi=10.1017/S0305741000035876}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mayall|یەکەم=James|سەردێڕ=The Columbia History of the 20th Century|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]]|ئەوانی تر=ed. Richard W. Bulliet|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٠-٢٣١-٠٧٦٢٨-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/columbiahistoryo٠٠٠٠unse/page/١٨٦ ١٨٦]|chapter=Nationalism|chapter-url=https://archive.org/details/columbiahistoryo0000unse/page/186}}</ref> ئەمە بەگشتی وەک تێکەڵکردنێکی هەڵە لەگەڵ ئاڵای "پێنج نەتەوە لەژێر یەک یەکێتیدا" سەیر دەکرێت، کە لەلایەن حکومەتی بەییانگی کۆماری چینەوە بەکاردەهێنرا، کە هێڵە ڕەنگاوڕەنگەکانی گوزارشتیان لە نەتەوەکانی هان، هوی، مانچو، مەغۆل و تبتییەکان دەکرد. <ref name="Shambaugh" /><ref name="Zarrow">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zarrow|یەکەم=Peter Gue|سەردێڕ=China in War and Revolution, 1895–1949|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٤١٥-٣٦٤٤٨-٥|پەڕەکان=٣٦٣|chapter=Revolution and Civil War|doi=10.4324/9780203015629-20}}</ref> === دروستکردن و پێوانەکان === نەخشەی دروستکردنی ئاڵای نەتەوەیی لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٤٩ بە فەرمانی دەستەی سەرۆکایەتی یەکەمین دانیشتنی گشتیی CPPCC بڵاوکرایەوە. <ref name="cnflaglaw">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|ناونیشان=http://www.zjswb.gov.cn/zjswbcms/view/en/news.jsp?unid=74DA037561CEAB31AF98BE644285D160 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707043738/http://www.zjswb.gov.cn/zjswbcms/view/en/news.jsp?unid=74DA037561CEAB31AF98BE644285D160 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Law About The National Flag of the People's Republic of China |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Zhejiang Provincial Foreign Affairs Office}} [[:zh:s:中华人民共和国国旗法|in Chinese]]</ref> بەڵگەنامەی "GB 12982-2004: ئاڵای نەتەوەیی" لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ستانداردکردنی نەتەوەییەوە بڵاوکرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |trans-title=Standard number: GB 12982-2004 |ناونیشان=https://openstd.samr.gov.cn/bzgk/std/newGbInfo?hcno=EB0C64D782BFEE2F77AC6073074BD44E|سەردێڕ=国家标准{{!}}GB 12982-2004 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[State Administration for Market Regulation]]}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" !لاپەڕەی دروستکردن ! ستاندەر |- |[[پەڕگە:Flag_of_China_(construction_sheet).svg|450x450پیکسڵ]] | # ئاڵاکە دابەش دەکرێت بۆ ٤ بەش، کە بەشی سەرەوەی لای ستوونەکە تۆڕێکە لە ١٥ بە ١٠ یەکە. # چەقی گەورەترین ئەستێرە لە دووری ٥ یەکە لە ستوونەکەوە و ٥ یەکە لە سەرەوەی ئاڵاکەوە دادەنرێت؛ تیرەی بازنەی دەوروبەری گەورەترین ئەستێرە ٦ یەکەیە. # لە ٤ ئەستێرە بچووکەکە، یەکەمیان چەقەکەی بە دووری ٢ یەکە لە سەرەوەی ئاڵاکە، ١٠ یەکە لە ستوونەکەوەیە؛ دووەمیان چەقەکەی ٤ یەکە لە سەرەوەی ئاڵاکە و ١٢ یەکە لە ستوونەکەوەیە؛ سێیەمیان چەقەکەی ٧ یەکە لە سەرەوەی ئاڵاکە و ١٢ یەکە لە ستوونەکەوەیە؛ چوارەمیان چەقەکەی ٩ یەکە لە سەرەوەی ئاڵاکە و ١٠ یەکە لە ستوونەکەوەیە. # تیرەی بازنەی دەوروبەری هەر ئەستێرەیەکی بچووک ٢ یەکەیە. خاڵەکانی سەرەوەی هەر یەکێک لە ٤ ئەستێرە بچووکەکە بە جۆرێک دەسووڕێنرێن کە ڕوویان لە چەقی ئەستێرە گەورەکە بێت. <ref name="chinaflagcon">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.protocol.gov.hk/flags/eng/n_flag/spec.html|سەردێڕ=Flags & Emblems - Specifications for the National Flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181201132404/https://www.protocol.gov.hk/flags/eng/n_flag/spec.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> |} === تایبەتمەندییەکانی قەبارە === یاسای سەر ئاڵای نەتەوەیی ئاماژە بە پێنج قەبارەی گونجاو دەکات کە دەتوانرێت بۆ ئاڵای نەتەوەیی دروست بکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.protocol.gov.hk/flags/eng/n_flag/standard.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190324055249/https://www.protocol.gov.hk/flags/eng/n_flag/standard.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Protocol Division, the Hong Kong Special Administrative Region Government of the People's Republic of China |سەردێڕ=Standard Sizes of the National Flag |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماددەی ٤ی یاسای ئاڵای نەتەوەیی ڕێنمایی حکومەتە گەلییەکانی پارێزگاکان، ناوچە ئۆتۆنۆمەکان و شارەوانییە ڕاستەوخۆ بەستراوەکان بە حکومەتی ناوەندی دەکات کە ڕێگە بە کۆمپانیاکان بدەن هەر کۆپییەکی ئاڵای نەتەوەیی دروست بکەن. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daum |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشان=https://www.chinalawtranslate.com/en/flaglaw2020/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=China Law Translate |سەردێڕ=National Flag Law of the PRC (2020 edition) |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714025426/https://www.chinalawtranslate.com/en/flaglaw2020/ |url-status=dead }}</ref> جگە لە پێنج قەبارە فەرمییەکە بۆ هەڵکردن لەسەر ستوونی ئاڵا، چوار قەبارەی بچووکتر هەن بۆ مەبەستی تر، وەک ڕازاندنەوە لەسەر ئۆتۆمبێل یان نمایشکردن لە ژوورەکانی کۆبوونەوەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=【旗帜制作定制】十二种常用旗帜标准尺寸详细介绍|trans-title=[Flag Making & Customization] Detailed Introduction to Twelve Commonly Used Standard Flag Sizes|ناونیشان=https://k.sina.com.cn/article_7857141524_1d452771401901klh2.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٦|ئیش=[[Sina Corporation]]}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" !قەبارە ! 1 ! ٢ ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 |- | درێژی × پانی (سم) | 288&nbsp;×&nbsp;192 | 240&nbsp;×&nbsp;160 | 192&nbsp;×&nbsp;128. 128 | 144&nbsp;×&nbsp;96 | 96&nbsp;×&nbsp;64 | 66&nbsp;×&nbsp;44 | 45&nbsp;×&nbsp;30 | 30&nbsp;×&nbsp;20 | 21&nbsp;×&nbsp;14 |} === تایبەتمەندییەکانی ڕەنگ === ڕەنگەکانی ئاڵای نەتەوەیی لە بەڵگەنامەی "GB 12983-2004: نموونەی ڕەنگی ستانداردی ئاڵای نەتەوەیی"دا دیاریکراون، و لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ستانداردکردنی چینەوە دەرکراون. ڕەنگەکان لە بۆشایی ڕەنگی CIE 1964 xyY10 لەژێر ڕووناککەرەوەی ستانداردی D65 دیاریکراون. <ref name="flagcolor">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|script-title=zh:GB 12983-2004 国旗颜色标准样品 |trans-title=Standard Color Sample of the National Flag |ناونیشان=http://cnc.zhaobz.com/gb/a/4/zhaobzgb3024coo.rar |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110813212810/http://cnc.zhaobz.com/gb/a/4/zhaobzgb3024coo.rar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[National Standardization Administration]] |زمان=zh |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable" width="80%" |+نمونەی ڕەنگی ستانداردی ئاڵای نیشتمانی <ref name="flagcolor"/> ! colspan="2" rowspan="2" | ڕیشاڵ ! rowspan="2" | ڕووناکی ''Y'' ₁₀ ! colspan="2" | کۆئۆردینیاتی ڕەنگەکان ! rowspan="2" | پەراوێزی هەڵەی ڕێگەپێدراو |- ! ''x'' ₁₀ ! ''y'' ₁₀ |- ! rowspan="2" | ڕیشاڵی دەستکرد ! سوور | 9.4 | 0.555 | 0.328 | rowspan="6" | هەموویان... <math>\Delta E_{ab}^{\,\bullet}\le 2.0</math> |- ! زێڕ | 41.2 | 0.446 | 0.489 |- ! rowspan="2" | [[ئاوریشم]] ! سوور | 12.3 | 0.565 | 0.325 |- ! زێڕ | 32.4 | 0.450 | 0.463 |- ! rowspan="2" | قوماشی پەتۆ ! سوور | 9.2 | 0.595 | 0.328 |- ! زێڕ | 33.0 | 0.467 | 0.463 |- ! قۆڵ ! سپی | 78.0 | – | – | نابێت ڕووناکی ''Y'' ₁₀ لە 78 کەمتر بێت |} بۆ پیشاندانی کۆمپیوتەر، یاسای ئاڵای نەتەوەیی پشت بە وێنەی ستانداردی فۆرماتی PNG دەبەستێت کە لە ماڵپەڕی کۆنگرەی نەتەوەیی گەل بڵاوکراوەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|trans-title=National Flag Law of the People's Republic of China |ناونیشان=http://www.npc.gov.cn/npc/gqgggh/202012/84c174f138044a98ba211a15b316ffc4/files/afff82e8be374e8ebbf2f82085c7e971.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210112023540/http://www.npc.gov.cn/npc/gqgggh/202012/84c174f138044a98ba211a15b316ffc4/files/afff82e8be374e8ebbf2f82085c7e971.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[National People's Congress]] |سەردێڕ=中华人民共和国国旗法}}</ref> ڕەنگە دیاریکراوەکان کە بەکارهێنراون، لە بۆشایی sRGBی فایلی PNGـەکەدا، بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|trans-title=National flag pattern used on the Internet |ناونیشان=http://www.npc.gov.cn/npc/gqgggh/202012/7ac70d3a4cfb480ea9edc872bdc85578.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210105135249/http://www.npc.gov.cn/npc/gqgggh/202012/7ac70d3a4cfb480ea9edc872bdc85578.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[National People's Congress]] |سەردێڕ=网络使用的国旗图案}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ![[پەڕگە:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|30x30پیکسڵ]] ! style="background:#EE1C25; width:200px" | <span style="color:white;">سوور</span> ! style="background:#FFFF00; width:200px" | زەرد |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''RGB''' | <code>238/28/37</code> | <code>255/255/0</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | HEX | <code>#EE1C25</code> | <code>#FFFF00</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''HSV''' | <code>357/88/93</code> | <code>60/100/100</code> |} === یونیکۆد === ئاڵای چین وەک زنجیرەی ئیمۆجییەکانی یونیکۆدی {{unichar|1F1E8|REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER C}} و {{unichar|1F1F3|REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER N}} پیشان دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=🇨🇳 Flag for China Emoji|ناونیشان=https://emojipedia.org/flag-for-china/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191105164118/https://emojipedia.org/flag-for-china/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> == پرۆتۆکۆڵ == یاسای کۆماری گەلی چین لەسەر ئاڵای نەتەوەیی لە ١٤یەمین کۆبوونەوەی لیژنەی هەمیشەیی ٧ەمین کۆنگرەی نەتەوەیی گەل لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٠ پەسەند کرا و لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. یاساکە ڕێنماییەکانی داناوە لەسەر چۆنیەتی دروستکردنی ئاڵای چین، شێوەکەی، لە کوێ دەتوانرێت هەڵبکرێت و چۆن هەڵبکرێت. یاساکە هەروەها دەڵێت کە ئاڵای نەتەوەیی "هێما و نیشانەی کۆماری گەلی چینە" و دەبێت هەموو کەسێک "ڕێز لە ئاڵای نەتەوەیی بگرێت و بیپارێزێت". <ref name=":1"/> === نمایشکردن و هەڵکردن === [[پەڕگە:Vertical_Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|وێنۆک|شێوازی دروستی نمایشکردنی ئاڵاکە بە ستوونی]] یاسای ئاڵای نەتەوەیی مەرجی ئەوەی داناوە کە ئاڵاکە دەبێت ڕۆژانە هەڵبواسرێت لە گۆڕەپانی تیانانمێن و شینهوامێن (Xinhuamen)، بارەگاکانی لیژنەی ناوەندیی پارتی کۆمۆنیستی چین، لیژنەی هەمیشەیی کۆنگرەی نەتەوەیی گەل، ئەنجومەنی دەوڵەت، لیژنەی ناوەندیی سەربازی، لیژنەی ناوەندی بۆ پشکنینی تەمبێکردن، داواکاری گشتیی باڵای گەل، کۆمیسیۆنی چاودێری نەتەوەیی و لیژنەی نەتەوەیی کۆنفرانسی ڕاوێژکاریی سیاسی گەلی چین، وەزارەتی دەرەوە، فڕۆکەخانەکان، بەندەرەکان، وێستگەکانی شەمەندەفەر و خاڵەکانی تری چوونەژوورەوە و پۆستەکانی بەرگری سنووری یان کەنار دەریایی. <ref name=":1"/> دەبێت ئاڵاکە لە سەرجەم فەرمانگەکانی سەر بە لیژنەی ناوەندیی پارتەکە و سەرجەم لیژنە ناوخۆییەکانی پارتەکە، سەرجەم فەرمانگەکانی ئەنجومەنی دەوڵەت، لیژنە هەمیشەییەکانی کۆنگرە ناوخۆییەکانی گەل، حکومەتە ناوخۆییەکانی گەل، دادگاکانی ناوخۆیی و تایبەتی گەل، لیژنە ناوخۆییەکانی پشکنینی ڕێککاری و کۆمیسیۆنە ناوخۆییەکانی سەرپەرشتیاری، داواکارییە گشتییە ناوخۆیی و تایبەتییەکانی گەل، لیژنە ناوخۆییەکانی کۆنفرانسی ڕاوێژکاریی سیاسی گەلی چین، و سەرجەم پارتە دیموکراتییەکان و ڕێکخراوەکانی گەل، یان لەسەر ئەو موڵکانەی کە سەر بەو شوێن و دامەزراوانەن لە ڕۆژانی کارکردندا هەڵبواسرێت. دەبێت ئاڵا نەتەوەییەکان لە قوتابخانە هەمیشەییەکاندا بەرزبکرێنەوە جگە لە کاتی پشووەکان و ڕۆژانی یەکشەممە. قوتابخانەکان پێویستە هەموو ڕۆژێک ئاڵای نەتەوەیی نمایش بکەن جگە لە پشووەکانی زستان و هاوین و ڕۆژانی پشوو، لە کاتێکدا دامەزراوە کلتووری و وەرزشییە گشتییەکان پابەندکراون کە لەو ڕۆژانەی کراوەن ئاڵاکە نمایش بکەن. سەرەڕای ئەوەش، ئاڵاکە لە گۆڕەپانە گشتییەکان، پاركەکان و شوێنە گشتییەکانی تر، هەروەها لەلایەن باڵەخانە نیشتەجێبوونەکانەوە لە کاتی پشووە نەتەوەییە گرنگەکاندا نمایش دەکرێت. <ref name=":1"/> ئەو ئاڵایەی لەم بارودۆخانەی سەرەوەدا نمایش دەکرێت، لە بەیانیاندا بەرزدەکرێتەوە و لە ئێواراندا دادەگیرێت. دەکرێت ڕێوڕەسمی بەرزکردنەوەی ئاڵا (Flag Raising Ceremony) ئەنجام بدرێت لە کاتی نمایشکردنی ئاڵای نەتەوەییدا، کە تێیدا مارشی خۆبەخشەکان (March of the Volunteers)، کە سروودی نیشتمانییە، دەژەنرێت یان دەگوترێتەوە. بەشداربووان دەبێت بە وەستانەوە ڕووبەڕووی ئاڵای نەتەوەیی بوەستن و سڵاو بکەن. ڕێوڕەسمەکە ڕۆژانە لە گۆڕەپانی تیانانمێن ئەنجام دەدرێت، لە کاتێکدا قوتابخانەکان هەفتەی جارێک ڕێوڕەسمەکە ئەنجام دەدەن جگە لە کاتی پشووەکاندا. کاتێک لەسەر ستوونێکی ڕاست بەرزدەکرێتەوە یان دادەگیرێت، دەبێت ئاڵاکە بە هێواشی بەرزبکرێتەوە و دابەزێت. کاتێک بەرزدەکرێتەوە، دەبێت ئاڵاکە تا لوتکەی ستوونەکە بەرزبکرێتەوە. کاتێک دادەگیرێت، نابێت ڕێگە بدرێت ئاڵای نەتەوەیی بەر زەوی بکەوێت. کاتێک لە نیوەی ستوون هەڵدەدرێت، دەبێت ئاڵای نەتەوەیی سەرەتا تا لوتکەی ستوونەکە بەرزبکرێتەوە، و پاشان دابەزێنرێت بۆ پێگەیەک کە دووری نێوان لوتکەی ئاڵاکە و لوتکەی ستوونەکە یەک لەسەر سێی درێژی گشتی ستوونەکە بێت؛ و کاتێک دادەگیرێت، دەبێت ئاڵای نەتەوەیی پێش داگرتنی سەرەتا تا لوتکەی ستوونەکە بەرزبکرێتەوە. پێویست ناکات ئاڵاکە بەرزبکرێتەوە لە بارودۆخە سەختەکانی کەشوهەوادا. نابێت ئاڵای تێکچوو، ڕەنگچوو یان نائاسایی بەکاربهێنرێت، و نابێت ئاڵاکە بە شێوەی پێچەوانە نمایش بکرێت یان بە پێچەوانە هەڵبواسرێت. <ref name=":1"/> [[پەڕگە:潮州百花台_建校65周年校庆_升国旗.JPG|وێنۆک|ڕێوڕەسمی بەرزکردنەوەی ئاڵا لە قوتابخانەیەکی چین.]] ئاڵای نەتەوەیی چین لە پێشترە لە ئاڵاکانی تری دەوڵەتەکە. ئاڵای نەتەوەیی دەبێت لە پێش هەر ئاڵایەکی تر بێت کاتێک بەرزدەکرێتەوە یان لە ڕێپێوانێکدا هەڵدەگیرێت. سەرباری ئەوەش، کاتێک ئاڵای نەتەوەیی و ئاڵاکانی تر لە یەک کاتدا نمایش دەکرێن، دەبێت ئاڵای نەتەوەیی لە پێگەیەکی ناوەندی، بەرزتر، یان بەرچاودا دابنرێت. <ref name=":1" /> لە ساڵی ٢٠١٧ەوە، ئاڵای پارتی کۆمۆنیست لە ئاڵای نەتەوەیی لە پێشتر بووە لە کاتی نمایشە سەربازییەکاندا، لە کاتێکدا ئاڵای نەتەوەیی لە پێشتر بووە لە ئاڵای سوپای ڕزگاریخوازی گەل. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zhou |یەکەم=Chutian |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://chinafocus.ucsd.edu/2019/11/01/political-signaling-in-chinas-70th-anniversary-military-parade/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[University of California San Diego]] |زمان=en-US |سەردێڕ=Political Signaling in China’s 70th Anniversary Military Parade}}</ref> کاتێک ئاڵای نەتەوەیی دوو وڵات یان زیاتر نمایش دەکرێن، پرۆتۆکۆلەکە بەپێی ڕێنماییەکانی وەزارەتی دەرەوە ڕێکدەخرێت. کۆمیسیۆنی سەربازی ناوەندی دەسەڵاتی پێدراوە کە شێوازەکان دابین بکات بۆ نمایشکردن و بەکارهێنانی ئاڵای نەتەوەیی لەلایەن سوپای ڕزگاریخوازی گەل و پۆلیسی چەکداری گەلەوە. <ref name=":1" /> وەزارەتی گواستنەوە، بەپێی یاسای ئاڵای نەتەوەیی، "ڕێنماییەکانی بەڕێوەبردنی بەرزکردنەوەی ئاڵای نەتەوەیی لەسەر کەشتییەکان"ی داڕشت، کە مەرجی داناوە کەشتییە چینەکان کە کێشیان ٥٠ تۆن و زیاترە، ئەو کەشتییانەی لە دەرەوەی ئاوە هەرێمییەکانی چین و لە هۆنگ کۆنگ و ماکاو دەگەڕێن، هەروەها کەشتییە فەرمییەکان، دەبێت ڕۆژانە ئاڵای نەتەوەیی چین هەڵبکەن؛ ئەو کەشتییە بیانییانەی دەچنە ناو ئاوە ناوخۆییەکان، بەندەرەکان و لەنگەرگەکانی چینەوە هەروەها دەبێت ڕۆژانە ئاڵای نەتەوەیی چین هەڵبکەن. ڕێنماییەکان هەروەها قەبارەی ئاڵای نەتەوەیی دیاری دەکەن کە دەبێت لەلایەن کەشتییەکان بە درێژی جیاوازەوە هەڵبکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١|trans-title=Regulations on the Management of Raising the National Flag on Ships |ناونیشان=https://xxgk.mot.gov.cn/2020/gz/202112/t20211227_3633367.html |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Ministry of Transport (China)|Ministry of Transport]] |سەردێڕ=船舶升挂国旗管理办法}}</ref> لە نێو هێڵە ئاسمانییەکانی چیندا، تەنها ئێیر چاینا (Air China) ڕێگەی پێدراوە ئاڵای نەتەوەیی لەسەر فڕۆکەکانی نمایش بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٠٢|trans-title=Air China – China's only airline that displays the national flag |ناونیشان=http://news.sohu.com/65/32/news148523265.shtml|سەردێڕ=中国国际航空公司——中国唯一挂载国旗航空公司 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161213040337/http://news.sohu.com/65/32/news148523265.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=[[Sohu]]}}</ref> لە کاتی ئەرکی شێنجۆ ٥ (Shenzhou 5)، ئاڵای سووری پێنج-ئەستێرە بۆ یەکەمجار بردرایە بۆشایی ئاسمان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|trans-title=Engraved over eighteen years, from Shenzhou V to Shenzhou XIII |ناونیشان=https://www.cmse.gov.cn/kpjy/htzs/xtfc/202110/t20211015_48864.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240804222307/https://www.cmse.gov.cn/kpjy/htzs/xtfc/202110/t20211015_48864.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[China Manned Space Agency]] |سەردێڕ=镌刻十八载春秋，从神舟五号到神舟十三号}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠، ئەرکی چانگێ ٥ (Chang'e 5) ئاڵای چینی لەسەر مانگ بڵاوکردەوە، کە بەمەش چین بووە دووەم وڵات دوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ئەو کارە بکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|trans-title=The five-star red flag shines on the moon! Photos of the national flag displayed on the lunar surface of Chang'e 5 released. |ناونیشان=https://www.peopleapp.com/column/30037451599-500002490073 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240804222300/https://www.peopleapp.com/column/30037451599-500002490073 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=[[People's Daily]] |زمان=zh |سەردێڕ=五星红旗闪耀月球！嫦娥五号月表国旗展示照片公布}}</ref> ئاڵاکە لە کەرەستەیەکی تێکەڵ دروستکرابوو بۆ بەرگەگرتنی ژینگە سەختەکەی مانگ بەبێ ڕەنگچوون یان تێکچوونی شێوەکەی. <ref name="space.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.space.com/china-flag-on-moon-chang-e-5-lunar-landing |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220725003858/https://www.space.com/china-flag-on-moon-chang-e-5-lunar-landing |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Space.com]] |سەردێڕ=China plants its flag on the moon with Chang'e 5 lunar lander (photo, video) {{!}} Space}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤، ئەرکی چانگێ ٦ بۆ یەکەمجار ئاڵای چینی لە دیوی شاراوەی مانگ نمایش کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=David |یەکەم=Leonard |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.leonarddavid.com/chinas-far-side-flag-textile-technology-for-the-moon|سەردێڕ=China’s Far Side Flag Waving: Textile Technology for the Moon |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Space |زمان=en}}</ref> ==== لە نیوەی ستوون ==== ئاڵای چین دەبێت بۆ نیوەی ستوون دابەزێنرێت وەک نیشانەیەک بۆ پرسە کاتێک هەر یەکێک لەم کەسانەی خوارەوە دەمرن: <ref name=":1"/> * [[سەرۆکی چین|سەرۆکی کۆماری گەلی چین]] * سەرۆکی لیژنەی هەمیشەیی کۆنگرەی گەلی نەتەوەیی * سەرۆک وەزیرانی ئەنجومەنی دەوڵەت * سەرۆکی کۆمیسیۆنی سەربازی ناوەندی * سەرۆکی لیژنەی نەتەوەیی کۆنفرانسی ڕاوێژکاریی سیاسی گەلی چین * ئەو کەسانەی کە بەشدارییەکی بەرچاویان کردووە بۆ کۆماری گەلی چین. * ئەو کەسانەی کە بەشدارییەکی بەرچاویان کردووە لە دۆزی ئاشتی جیهانی یان پێشکەوتنی مرۆڤایەتی. ئاڵاکە هەروەها دەکرێت لە سەرتاسەری وڵات یان لە شوێنە دیاریکراوەکاندا لە نیوەی ستوون هەڵبکرێت لە حاڵەتی کارەساتە سروشتییە سەختەکان، باری لەناکاوی تەندروستی گشتی، یان ڕووداوەکانی تر کە دەبنە هۆی قوربانییەکی زۆر، هەروەها لە کاتی ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوەی نەتەوەیی. فەرمانگەکانی ئەنجومەنی دەوڵەت یان حکومەتەکانی گەلی سەر بە پارێزگاکان دەبێت ڕاپۆرت بە ئەنجومەنی دەوڵەت بدەن بۆ هەڵکردنی ئاڵاکە لە نیوەی ستوون لەم حاڵەتانەدا، هەروەها بۆ هەڵکردنی لە نیوەی ستوون بۆ ئەو کەسانەی کە بەشدارییەکی بەرچاویان کردووە بۆ کۆماری گەلی چین یان بۆ دۆزی ئاشتی جیهانی یان پێشکەوتنی مرۆڤایەتی. <ref name=":1"/> === قەدەغەکردنی بێڕێزیکردن === [[پەڕگە:2008_Tibet._China..jpg|چەپ|وێنۆک|ئاڵای چین دەسووتێنرێت لە ناڕەزایەتییەکی لایەنگرانی تبتدا.]] بێڕێزیکردن بە ئاڵا لە چین قەدەغەیە. یاسای سزاکانی چین زیندانیکردن بۆ ماوەی تا سێ ساڵ، دەستبەسەرکردنی تاوانکاری، چاودێری گشتی، یان بێبەشکردن لە مافە سیاسییەکانی داناوە بۆ "هەر کەسێک بێڕێزی بکات بە ئاڵای نەتەوەیی یان نیشانەی نەتەوەیی کۆماری گەلی چین لە ڕێگەی بە ئەنقەست سووتاندن، شێواندن، نووسین لەسەر، پیسکردن یان پێشێلکردنی لە شوێنێکی گشتیدا". <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Daum |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشان=https://www.chinalawtranslate.com/criminal-law-2021/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=China Law Translate |زمان=en |سەردێڕ=Criminal Law (2021 edition) |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714014500/https://www.chinalawtranslate.com/criminal-law-2021/ |url-status=dead }}</ref> ماددەی ١٩ی یاسای ئاڵای نەتەوەیی دەڵێت "هەر کەسێک بە ئەنقەست سووکایەتی بە ئاڵای نەتەوەیی کۆماری گەلی چین بکات لە شوێنی گشتیدا بە سووتاندن، تێکدان، شێواندن، پیسکردن، یان پێشێلکردنی دەبێت لێکۆڵینەوەی بۆ بەرپرسیارێتی تاوانکاری لەگەڵدا بکرێت بەپێی یاسا؛ ئەگەر بارودۆخەکە سووک بێت، دەزگاکانی ئاسایشی گشتی دەبێت دەستبەسەرکردنێک بسەپێنن کە لە ١٥ ڕۆژ زیاتر نەبێت بەپێی بڕگەکانی یاسای سزاکان بۆ بەڕێوەبردنی ئاسایشی گشتی." <ref name=":1" /> هەندێک لە گروپەکانی تایوان ئاڵای چینیان سووتاندووە وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر حکومەتی کۆماری گەلی چین. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Wang|یەکەم١=Ann|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Flag raisings and burnings in Taiwan as some mark China's national day|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/flag-raisings-burnings-taiwan-some-mark-chinas-national-day-2022-10-01/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221129060213/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/flag-raisings-burnings-taiwan-some-mark-chinas-national-day-2022-10-01/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}</ref> ==== هۆنگ کۆنگ ==== لە هۆنگ کۆنگ، یاسای ئاڵای نەتەوەیی جێبەجێ دەبێت بەهۆی پاشکۆی IIIی یاسای بنەڕەتی هۆنگ کۆنگ، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.protocol.gov.hk/en/flags-emblems-anthem.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Protocol Division Government Secretariat |زمان=en |سەردێڕ=National Flag, Emblem & Anthem of China and Regional Flag & Emblem of Hong Kong SAR}}</ref> لە کاتێکدا بەکارهێنان و پاراستنی ئاڵای نەتەوەیی ڕێکخراوە لەلایەن ڕێنمایی ئاڵای نەتەوەیی و نیشانەی نەتەوەیی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.protocol.gov.hk/en/flags-emblems-anthem.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Protocol Division Government Secretariat |زمان=en |سەردێڕ=National Flag, Emblem & Anthem of China and Regional Flag & Emblem of Hong Kong SAR}}</ref> ماددەی ٤ی ڕێنماییەکە قەدەغەی دەکات کە ئاڵایەکی نەتەوەیی تێکچوو، پیسبوو، ڕەنگچوو، یان نا-ستاندارد نمایش بکرێت یان بەکاربهێنرێت. ماددەی ٥ مەرجی داناوە کە ئاڵای نەتەوەیی دەبێت بەپێی ئەو تایبەتمەندییانە دروست بکرێت کە لە یاساکەدا هاتوون. ماددەی ٦ قەدەغەی دەکات کە ئاڵای نەتەوەیی یان دیزاینەکەی لە نیشانە بازرگانییەکان، ڕیکلامەکان، یان چالاکییە پرسەییە تایبەتەکاندا نمایش بکرێت یان بەکاربهێنرێت. یاساکە دەڵێت کە ئەگەر بەبێ ڕێگەپێدانی یاسایی یان بیانوویەکی دروست پێشێل بکرێت، نمایشکردنی ئاڵاکە لەم بارودۆخانەدا تاوانە. یاساکە ئەوەش زیاد دەکات کە لەسەر بنەمای سزادانی خێرا، بەکارهێنانی نایاسایی لە نیشانە بازرگانییەکان یان ڕیکلامەکاندا سزای پێبژاردنی ئاستی ٥ی هەیە، و بەکارهێنانی نایاسایی لە چالاکییە پرسەییە تایبەتەکاندا سزای پێبژاردنی ئاستی ٢ی هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=National Flag and National Emblem Bill |ناونیشان=http://www.legco.gov.hk/yr97-98/chinese/bills/cbills02.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140104205238/http://www.legco.gov.hk/yr97-98/chinese/bills/cbills02.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=[[Hong Kong Legislative Council]] |سەردێڕ=國旗及國徽條例草案 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=National Flag and National Emblem Ordinance |ناونیشان=http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/6799165D2FEE3FA94825755E0033E532/668D9ACCA7F036A0482575EF002921FB?OpenDocument&bt=0 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110608203503/http://www.legislation.gov.hk/blis_pdf.nsf/6799165D2FEE3FA94825755E0033E532/668D9ACCA7F036A0482575EF002921FB?OpenDocument&bt=0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|وێبگە=Hong Kong Special Administrative Region Government Department of Justice Bilingual Legal Data System |سەردێڕ=國旗及國徽條例 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> ماددەی ٧ مەرجی داناوە کە سووکایەتیکردنی ئاشکرا و بە ئەنقەست بە ئاڵای نەتەوەیی بە سووتاندن، تێکدان، شێواندن، پیسکردن، یان پێشێلکردن تاوانە. دەڵێت کە لە کاتی سەلماندنی تاوانەکەدا، تاوانەکە سزای پێبژاردنی ئاستی ٥ و زیندانیکردنی بۆ ماوەی ٣ ساڵی هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|trans-title=Chen Kaiwen: Interpreting the Differences Between the Chinese and English Versions of the National Flag and National Emblem Ordinance |ناونیشان=https://www.thinkhk.com/article/2017-04/18/21117.html|سەردێڕ=陳凱文：解讀《國旗及國徽條例》中、英文版差異 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Thinking Hong Kong}}</ref> ==== ماکاو ==== لە [[ماکاو]]، یاسای ئاڵای نەتەوەیی جێبەجێ دەبێت بەهۆی پاشکۆی IIIی یاسای بنەڕەتی ماکاو، لە کاتێکدا بەکارهێنان و پاراستنی ئاڵای نەتەوەیی ڕێکخراوە لەلایەن یاسای ژمارە ٥/١٩٩٩. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.macaupostdaily.com/news/3658 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Macau Post Daily]] |زمان=en-US |سەردێڕ=Govt vows to 'localise' national anthem law}}</ref> ماددەی ٥ی ئەم یاسایە مەرجی داناوە کە ئاڵای نەتەوەیی یان دیزاینەکەی نابێت نمایش بکرێت یان بەکاربهێنرێت لە (١) نیشانە بازرگانییەکان یان ڕیکلامەکاندا؛ (٢) چالاکییە پرسەییە تایبەتەکاندا؛ یان (٣) بۆنە یان شوێنەکانی تر کە تێیدا سەرۆکی جێبەجێکار نمایشکردن یان بەکارهێنانی ئاڵای نەتەوەیی یان دیزاینەکەی سنووردار یان قەدەغە دەکات. ماددەی ٩ هەروەها مەرجی داناوە کە هەر کەسێک بە ئاشکرا سووکایەتی یان بێڕێزی بە هێمای نەتەوەیی بکات بە وشە، کردار، بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامە، یان ئامرازەکانی تری پەیوەندی لەگەڵ خەڵکدا دەکرێت ڕووبەڕووی زیندانیکردن ببێتەوە بۆ ماوەی زۆرترین ٣ ساڵ یان پێبژاردن بۆ ماوەی زۆرترین ٣٦٠ ڕۆژ. <ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=Law No. 5/1999 |ناونیشان=https://bo.dsaj.gov.mo/bo/i/1999/01/lei05_cn.asp#:~:text=%E7%AC%AC5/1999%E8%99%9F%E6%B3%95%E5%BE%8B%20-%20%E6%A0%B8%E5%87%86%E5%9C%8B%E6%97%97%E3%80%81%E5%9C%8B%E5%BE%BD%E5%8F%8A,%E6%87%B8%E6%8E%9B%E5%8F%8A%E5%B1%95%E7%A4%BA%E7%9A%84%E8%A6%8F%E5%89%87%E3%80%82 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Legal Affairs Bureau of the Macao Special Administrative Region Government |سەردێڕ=第5/1999號法律}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://macaonews.org/news/politics/procedures-for-localising-national-anthem-law-complete-in-april-may/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Macao News |زمان=en-US |سەردێڕ=Procedures for ‘localising’ national anthem law complete in April-May}}</ref> ماددەی ١١ی یاساکە دەڵێت هەر کەسێک پێشێلی ماددەی ٥ بکات دەکرێت سزای پێبژاردنی بەسەردا بسەپێنرێت. <ref name=":32" /> == مێژوو == === شانشینی چینگ === یەکەم ئاڵای نەتەوەیی چین "ئاڵای ئەژدیهای زەرد" بوو کە لەلایەن شانشینی چینگەوە — دوایین شانشینی ئیمپراتۆری لە مێژووی چیندا — لە ساڵی ١٨٦٢ەوە تا ڕووخانی پاشایەتی لە کاتی شۆڕشی ١٩١١دا بەکاردەهێنرا. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Xu|یەکەم=Guoqi|سەردێڕ=The Idea of China: A Contested History|ڕێکەوت=٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٧٦٧٩-٥|شوێن=Cambridge, MA}}</ref>:116 لە سەرەتادا مەبەست لێی ئاڵایەکی نەتەوەیی نەبوو (لە بۆنە فەرمییەکاندا و بۆ ناسینەوەی کەشتییە فەرمییەکانی چین بەکاردەهێنرا)، بەڵام وەک ئاڵایەکی نەتەوەیی کاتی بەکارهێنرا لە کاتی هەڵمەتی بێرلینگێم لە ١٨٦٨. <ref name=":2" />:116 ئەو ئاڵایەی کە لە ١٨٦٢ پەسەند کرا سێگۆشەیی بوو، بەڵام شانشینەکە وەشانێکی لاکێشەیی ئاڵای ئەژدیهاکەی لە ١٨٨٩ پەسەند کرد. <ref name=":0" /> گۆڕانکارییەکانی ئاڵاکە وایکرد کە زیاتر گونجاو بێت لەگەڵ پراکتیکە نێودەوڵەتییەکان. <ref name=":2" />:116 لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٨٨٠دا، دەستی کرد بە بەکارهێنان وەک ئاڵایەکی نەتەوەیی، کە خەڵکی ئاسایی دەستیان کرد بە بەکارهێنانی وەک هێمایەکی ئاهەنگگێڕان لە کاتی ڕووداوە گەورەکاندا وەک ڕۆژانی لەدایکبوونی ئیمپراتۆر یان شاژنی دایک. <ref name=":2" />:116 '''ئاڵاکانی شانشینی چینگ'''{{Gallery|Title=ئاڵاکانی شانشینی چینگ|align=center|footer=|style=border: none;|height=120|width=180|mode=nolines|noborder=yes|Flag_of_China_(1862–1889).svg|ئاڵای شانشینی چینگ (١٨٦٢–١٨٨٩)|Flag_of_China_(1889–1912).svg|ئاڵای شانشینی چینگ (١٨٨٩–١٩١٢)}} === کۆماری چین === گۆشەی سەرەوە (لای ستوونەکە) لە ئاڵای "ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپی" سەرچاوەی گرتووە کە لەلایەن لو هاودۆنگەوە دیزاین کرابوو، کە شەهیدێکی شۆڕشی ١٩١١ بوو. لە ساڵی ١٨٩٥، دیزاینەکەی پێشکەش کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سوپای شۆڕشگێڕ لە کاتی کردنەوەی کۆمەڵەی ژیانەوەی چین، کە کۆمەڵەیەکی دژە-چینگ بوو لە هۆنگ کۆنگ. ئەم دیزاینە دواتر وەک ئاڵای پارتی کوۆمینتانگ و نیشانەی دەوڵەتی کۆماری چین پەسەند کرا. بەشی "زەوییە سوورەکە" لەلایەن سون یات-سێن (Sun Yat-sen)ـەوە لە زستانی ١٩٠٦ زیاد کرا، کە ئاڵاکەی گەیاندە شێوە مۆدێرنەکەی. بەپێی وتەی جۆرج ییۆ (George Yeo)، وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی سەنگاپورە لە ٢٠١١، لەو ڕۆژانەدا، ئاڵای ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپی لە هۆڵی یادەوەریی سون یات سێن نانیانگ لە سەنگاپورە لەلایەن تیۆ ئێنگ هۆک و هاوسەرەکەیەوە دروورابوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشان=http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,15231,|سەردێڕ=MFA Press Release Admin Page |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110610153714/http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,15231, |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[The Straits Times]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠٠١|ناونیشان=http://wanqingyuan.com.sg/|سەردێڕ=万圊远 Real Estate – 万圊远 Real Estate |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091126010654/http://wanqingyuan.com.sg/english/onceupon/spsupp.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sun Yat Sen Nanyang Memorial Hall]]}}</ref> لە کاتی ڕاپەڕینی ووچانگ (Wuchang Uprising) لە ١٩١١ کە بووە هۆی پێکهێنانی کۆمارەکە، سوپا شۆڕشگێڕە جیاوازەکان ئاڵای جیاوازیان هەبوو. ئاڵای "ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپی"ـی لو هاودۆنگ لە پارێزگاکانی گوانگدۆنگ، گوانگشی، یونان و گویژۆو بەکارهێنرا. لە ووهان، ئاڵایەک کە ١٨ ئەستێرەی زەردی تێدابوو بۆ نوێنەرایەتیکردنی ١٨ دابەشکارییە کارگێڕییەکەی ئەو کاتە بەکارهێنرا. لە شەنگەهای و باکووری چین، "ئاڵای پێنج-ڕەنگ" (Five-Colored Flag) (ئاڵای پێنج نەتەوە لەژێر یەک یەکێتیدا) بەکارهێنرا کە لە پێنج هێڵی ئاسۆیی پێکهاتبوو بۆ نوێنەرایەتیکردنی پێنج نەتەوە سەرەکییەکەی چین: هان (سوور)، مانچو (زەرد)، مەغۆل (شین)، هوی (سپی)، و تبت (ڕەش). <ref>’’Flags through the ages and across the world’’, Whitney Smith, McGraw-Hill Book Company, 1975, Maidenhead, UK, p. 110</ref> کاتێک حکومەتی کۆماری چین لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩١٢ دامەزرا، "ئاڵای پێنج-ڕەنگ" لەلایەن ئەنجومەنی کاتیی سیناتەوە وەک ئاڵای نەتەوەیی هەڵبژێردرا. "ئاڵای ١٨-ئەستێرە" لەلایەن سوپاوە پەسەند کرا <ref name="army">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yu-liang |یەکەم=Tai |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤|script-title=zh:中國歷代陸軍旗幟 |trans-title=Chinese army flags throughout history |ناونیشان=http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FARMY.HTM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191201071653/http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FARMY.HTM |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Aiplus.idv.tw |زمان=zh |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=陸軍旗幟}}</ref> و ئاڵا مۆدێرنەکە وەک نیشانەی دەریایی پەسەند کرا. <ref name="navy">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yu-liang |یەکەم=Tai |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤|script-title=zh:中國歷代海軍旗幟 |trans-title=Chinese naval flags throughout history |ناونیشان=http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FNAVY.HTM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191129080701/http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FNAVY.HTM |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|وێبگە=Aiplus.idv.tw |زمان=zh |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=海軍旗幟}}</ref> بەڵام، سون یات-سێن ئاڵا پێنج-ڕەنگەکەی بە گونجاو نەدەزانی، بەو پاساوەی کە ڕیزبەندییە ئاسۆییەکە ئاماژەیە بۆ پلەبەندی یان چینایەتییەک کە هاوشێوەی سەردەمی شانشینەکان بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|trans-title=The five-colored flag of the Republic of China was designed by Zhao Fengchang and was once shelved by Sun Yat-sen. |ناونیشان=https://www.chinanews.com.cn/cul/2012/12-11/4398878.shtml |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[China News Service]] |سەردێڕ=民国五色旗出自赵凤昌之手 一度被孙中山搁置}}</ref> دوای ئەوەی سەرۆک یوان شیکای لە ساڵی ١٩١٣ دەسەڵاتی دیکتاتۆری گرتە دەست بە هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نەتەوەیی و قەدەغەکردنی کوۆمینتانگ، سون یات-سێن حکومەتێکی لە تاراوگە لە تۆکیۆ دامەزراند و ئاڵای ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپیی وەک ئاڵای نەتەوەیی کۆماری چین بەکارهێنا. بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی ئەم دیزاینە کاتێک کوۆمینتانگ حکومەتێکی ڕکابەری لە گوانگژۆو لە ١٩١٧ دامەزراند. ئاڵای ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپی لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٨ کرایە ئاڵای نەتەوەیی فەرمی دوای هەڵمەتی باکوور کە حکومەتی بەیجینگی ڕووخاند. لە ١٩٢٨، سەرکردەی سەربازیی چینی ژانگ شویلیانگ ڕایگەیاند کە هەموو دروشمەکانی حکومەتی بێییانگ لە مانچوریا بە ئاڵای ئاسمانی شین لەگەڵ خۆرێکی سپی دەگۆڕدرێن، بەمەش بە ڕواڵەت چینی لەژێر یەک حکومەتدا یەکخست. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٨|سەردێڕ=Manchuria Joins Nanking Regime|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1928/12/29/archives/manchuria-joins-nanking-regime-marshal-chang-hsuehliang-announces.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The New York Times]]|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref> لە کاتی[[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن]]، ژاپۆن چەندین حکومەتی بووکەڵەیی بە بەکارهێنانی چەندین دیزاینی ئاڵا دامەزراند. "حکومەتی چاکسازیخواز"، کە لە ئازاری ١٩٣٨ لە [[نانجینگ]] دامەزرا، ئاڵای پێنج-ڕەنگی بەکارهێنا. کاتێک بڕیار بوو وانگ جینگوێی لە ١٩٤٠ سەرکردایەتی ئەو حکومەتە بگرێتە دەست کە لەلایەن ژاپۆنەوە لە نانجینگ دانرابوو، داوای کرد کە ئاڵا مۆدێرنەکە بەکاربهێنێت وەک ئامرازێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی حکومەتی ناسیۆنالیستی لە چۆنگچینگ لەژێر دەسەڵاتی چیانگ کای-شێک و بۆ ئەوەی خۆی وەک جێنشینی ڕەوای سون یات-سێن جێگیر بکات. بەڵام، ژاپۆنییەکان ئاڵای پێنج-ڕەنگیان پێ باشتر بوو. وەک سازشێک، ژاپۆنییەکان پێشنیاریان کرد پێنانتێکی (pennant) سێگۆشەی زەرد لە سەرەوەی ئاڵاکە زیاد بکرێت کە دروشمی "ئاشتی، دژە کۆمۆنیزم، بونیادنانی نیشتمانی" بە ڕەش لەسەر بێت، بەڵام ئەمە لەلایەن وانگەوە ڕەتکرایەوە. لە کۆتاییدا، وانگ و ژاپۆنییەکان ڕێککەوتن کە دروشمە زەردەکە تەنها لە دەرەوە بەکاربهێنرێت تا ساڵی ١٩٤٣، کاتێک دروشمەکە وازی لێهێنرا، کە بووە هۆی دروستبوونی دوو حکومەتی ڕکابەر کە هەمان ئاڵایان هەبوو، و هەر یەکەیان ئیدیعای ئەوەیان دەکرد کە حکومەتی نەتەوەیی ڕەوای چینن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Cheung |یەکەم=Andrew |ساڵ=١٩٩٥|ناونیشان=http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_6a_sloga.htm|سەردێڕ=Indiana University Bloomington {{!}} Academics, research, and impact |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080226023546/http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_6a_sloga.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|وێبگە=Indiana East Asian Working Paper Series on Language and Politics in Modern China}}</ref> دیزاینی ئاڵای کۆماری چین لە دەستووری ساڵی ١٩٤٦دا جێگیر کرا. <ref name=":2" />:117 دوای جەنگی ناوخۆیی چین لە ١٩٤٩، حکومەتی کۆماری چین بە سەرکردایەتی چیانگ کای-شێک حکومەت و دامەزراوەکانی گواستەوە بۆ دوورگەی تایوان. لە وشکانییەکەش، هێزەکانی پارتی کۆمۆنیست بە سەرکردایەتی ماو زێدۆنگ کۆماری گەلی چینیان دامەزراند و ئاڵایەکی نەتەوەیی نوێیان پەسەند کرد. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤، یاسای نیشانەی نەتەوەیی و ئاڵای نەتەوەیی کۆماری چین لەلایەن یوانی یاسادانانەوە بڵاوکرایەوە بۆ دیاریکردنی قەبارە، پێوانە، ڕێژە، بەرهەمهێنان، و بەڕێوەبردنی ئاڵاکە. <ref name="1954law">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Tai |یەکەم=Yu-liang |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤|script-title=zh:中華民國國徽國旗法 |trans-title=National Emblem and Flag Law of the Republic of China |ناونیشان=http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqf.htm|سەردێڕ=中華民國國徽國旗法 - 旗海圖幟 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171208094502/http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqf.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Global Flag |زمان=zh-TW}}</ref> {{Gallery|Title=ئاڵاکانی کۆماری چین|align=center|footer=|height=120|width=180|File:Flag of China (1912–1928).svg|ئاڵای "پێنج نەتەوە لەژێر یەک یەکێتیدا". لەلایەن حکومەتی بێییانگەوە (١٩١٢–١٩٢٨) بەکارهێنراوە.||ئاڵای کۆماری چینی حکومەتی ناسیۆنالیستی (تەنها لە تایوان هەڵکراوە لە دوای ١٩٤٩).|Flag_of_the_Republic_of_China.svg|title=ئاڵاکانی کۆماری چین|alt1=ئاڵای کۆماری چینی حکومەتی ناسیۆنالیستی (تەنها لە تایوان هەڵکراوە لە دوای ١٩٤٩).|alt2=ئاڵای کۆماری چینی حکومەتی ناسیۆنالیستی (تەنها لە تایوان هەڵکراوە لە دوای ١٩٤٩).}}ئاڵای کۆماری چینی حکومەتی ناسیۆنالیستی (تەنها لە تایوان هەڵکراوە لە دوای ١٩٤٩). === کۆماری گەلی چین === [[پەڕگە:The_first_flag_of_China.jpg|وێنۆک|ئاڵای کۆماری گەلی چین بۆ یەکەمجار لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ بەرزدەکرێتەوە]] لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٩، گروپی کاری شەشەمی لیژنەی ئامادەکاری کۆنفرانسی ڕاوێژکاریی سیاسی نوێ ئاگادارییەکی دروستکرد بۆ پێشکەشکردنی دیزاین بۆ ئاڵای نەتەوەیی. دوای پێداچوونەوەکان، ئاگادارییەکە لە ڕۆژنامەکانی પીپڵز دەیلی، هەواڵی ڕزگاریی بەیمپینگ، هەواڵی شینمین، داژۆنگ دەیلی، گوانگمینگ دەیلی، جینبو دەیلی و تیانجین دەیلی لە ماوەی ١٥-٢٦ی تەممووزدا بڵاوکرایەوە. <ref name="gov news">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|trans-title=Creation of the Flag, Emblem and Anthem of the People's Republic of China |ناونیشان=http://gov.people.com.cn/GB/46743/4889273.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081013052258/http://gov.people.com.cn/GB/46743/4889273.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Chinese Government News |زمان=zh-CN |سەردێڕ=中华人民共和国国旗国歌国徽的确定 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لیستی مەرجەکان بۆ ئاڵای نەتەوەیی لە ئاگادارییەکەدا بڵاوکرابووەوە: <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ١٩٤٩|script-title=zh:新政治協商會議籌備會爲徵求國旗國徽圖案及國歌辭譜啓事 |trans-title=Notice to Solicit Designs of the National Flag, Emblem and Anthem |ناونیشان=http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%96%B0%E6%94%BF%E6%B2%BB%E5%8D%94%E5%95%86%E6%9C%83%E8%AD%B0%E7%B1%8C%E5%82%99%E6%9C%83%E7%88%B2%E5%BE%B5%E6%B1%82%E5%9C%8B%E6%97%97%E5%9C%8B%E5%BE%BD%E5%9C%96%E6%A1%88%E5%8F%8A%E5%9C%8B%E6%AD%8C%E8%BE%AD%E8%AD%9C%E5%95%93%E4%BA%8B|سەردێڕ=新政治協商會議籌備會爲徵求國旗國徽圖案及國歌辭譜啓事 - 维基文库，自由的图书馆 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190502111359/https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%96%B0%E6%94%BF%E6%B2%BB%E5%8D%94%E5%95%86%E6%9C%83%E8%AD%B0%E7%B1%8C%E5%82%99%E6%9C%83%E7%88%B2%E5%BE%B5%E6%B1%82%E5%9C%8B%E6%97%97%E5%9C%8B%E5%BE%BD%E5%9C%96%E6%A1%88%E5%8F%8A%E5%9C%8B%E6%AD%8C%E8%BE%AD%E8%AD%9C%E5%95%93%E4%BA%8B |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Wikisource |زمان=zh-Hant}}</ref> # ١. تایبەتمەندییە چینییەکان (جوگرافیا، نەتەوە، مێژوو، کلتوور، هتد)؛ # تایبەتمەندییەکانی دەسەڵات (حکومەتی دیموکراتی گەل، بە سەرکردایەتی چینی کرێکار و لەسەر بنەمای هاوپەیمانی کرێکار-جووتیار)؛ # شێوەکەی دەبێت لاکێشەیی بێت و ڕێژەی درێژی-بۆ-پانی دەبێت ٣:٢ بێت؛ # ڕەنگەکەی دەبێت بە شێوەیەکی سەرەکی سووری گەش بێت (لە ڕەشنووسێکی سەرەتایی ئاگادارییەکەدا ڕەنگەکە سووری تۆخ بوو، بەڵام ئەمە لەلایەن ژۆو ئێنلایەوە گۆڕدرا بۆ سووری گەش). <ref name="kong">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kong |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.cbw.com/btm/issue71/62-63.html|سەردێڕ=Feature |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090211184343/http://www.cbw.com/btm/issue71/62-63.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Beijing This Month}}</ref> زێنگ لیانسۆنگ، هاوڵاتییەک لە وێنژۆو، ژێجیانگ، لە شەنگەهای کاری دەکرد کاتێک ڕاگەیاندنەکە بڵاوکرایەوە؛ ئەو ویستی دیزاینێکی ئاڵا دروست بکات بۆ دەربڕینی جۆش و خڕۆشی نیشتمانپەروەریی خۆی بۆ وڵاتە نوێیەکە. لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزدا، بۆ چەندین شەو لە ژووری سەرەوەی ماڵەکەیدا دانیشت بۆ ئەوەی دیزاینەکان دابهێنێت. ئیلهامەکەی بۆ دیزاینی ئێستا لە سەیرکردنی چۆنیەتی درەوشانەوەی ئەستێرەکان لە ئاسمانی شەودا سەرچاوەی گرت. بەم جۆرە بیری لە پەندێکی چینی کردەوە، "ئاواتەخوازی ئەستێرەکانین، ئاواتەخوازی مانگین"، کە گوزارشت لە تاسە و ئارەزوومەندی دەکات. ئەو پارتی کۆمۆنیستی وەک ڕزگارکەری مەزنی ("great saving star") گەلی چین دەبینی، کە بە گەورەترین ئەستێرەی ئاڵاکە هێما کرابوو. بیرۆکەی چوار ئەستێرە بچووکەکە لە وتارەکەی ماو زێدۆنگەوە بە ناوی "لەسەر دیکتاتۆریەتی دیموکراسییانەی گەل"ەوە هات، کە گەلی چینی بەوە پێناسە کرد کە لە چوار چینی کۆمەڵایەتی پێکهاتووە، کە لە کلتوورەکانی ئاسیادا بە نەریتی وەک چوار پیشەکە پێناسە دەکرێن ("زانایان، جووتیاران، کرێکاران، بازرگانان"). ڕەنگی زەردەکە ئاماژەیە بۆ ئەوەی چین خاوەندارێتی گەلی چینە، کە "نەژادێکی زەردن". <ref name="kong" /> دوای دیاریکردنی وردەکارییەکانی دانانی ئەستێرەکان و قەبارەکانیان (ئەو هەوڵیدابوو هەموو ئەستێرەکان لە ناوەڕاستدا دابنێت، بەڵام پێی وابوو ئەمە زۆر بێ‌گیان دەبێت)، دیزاینەکەی بە ناوی "پێنج ئەستێرە لەسەر پاشبنەمایەکی سوور" لە ناوەڕاستی مانگی ئابدا نارد بۆ لیژنەکە. <ref name="CPC news">{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=zh:1949年9月27日 中华人民共和国国旗诞生 |trans-title=27 September 1949: The Birth of PRC's Flag |ناونیشان=http://cpc.people.com.cn/GB/64162/64165/70293/70320/4861365.html|سەردێڕ=1949年9月27日 中华人民共和国国旗诞生--资料中心--中国共产党新闻网 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120311081440/http://cpc.people.com.cn/GB/64162/64165/70293/70320/4861365.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Chinese Communist Party News Network]] |زمان=zh-Hans}}</ref> <ref name="kong" /> تا ٢٠ی ئاب، نزیکەی ٣,٠٠٠ <ref name="design_participation">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://dangshi.people.com.cn/GB/85040/9850276.html|سەردێڕ=全国人民踊跃参与设计 1个月内应征国旗图案达2992幅|نووسەر=Chen|وێبگە=[[Chinese Communist Party News Network]]|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|زمان=zh|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110209092035/http://dangshi.people.com.cn/GB/85040/9850276.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|یەکەم=Yu|trans-title=The National People's active participation in the design within 1 month of flag design up to 2992 candidates}}</ref><ref name="govprcflag">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٥|trans-title=National Flag of the People's Republic of China |ناونیشان=http://www.gov.cn/test/2005-05/24/content_18247.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191009033643/http://www.gov.cn/test/2005-05/24/content_18247.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Gov.cn]] |زمان=zh |سەردێڕ=中华人民共和国国旗 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیزاین نێردرابوون بۆ لیژنەی ئاڵاکە، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://cpc.people.com.cn/GB/64162/82819/121799/index.html|سەردێڕ=1948–2008, Let history tell the future – the CPC Central Committee issued "51 slogan" 60 anniversary|بڵاوکەرەوە=China Publishing House|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٧-٥٠٧٥-٢٢٩٤-٥|editor1-last=Zhu|editor1-first=Weiqun|زمان=zh-CN|chapter=2, Work of the Preparatory Committee of the New Political Consultative Conference (4)|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|chapter-url=http://cpc.people.com.cn/GB/64162/82819/121799/121806/7185220.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100309123221/http://cpc.people.com.cn/GB/64162/82819/121799/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەش بەشدارییەکانی خودی ئەندامانی لیژنەکە وەک گوا مۆرۆ و تان کا کی. <ref name="design_participation" /> لە ١٦ بۆ ٢٠ی ئاب، دیزاینەکان لە هۆتێلی بەیجینگ بینران و کەمکرانەوە بۆ لیستێک لە ٣٨ دیزاین. <ref name="CPC news" /> <ref name="gov news" /> ئەم دیزاینانە لە پەڕتووکێکدا بە ناوی "سەرچاوەیەک بۆ دیزاینەکانی ئاڵای نەتەوەیی" کۆکرانەوە. ئەم پەڕتووکە دواتر پێشکەش بە کۆنفرانسی تازە دامەزراوی ڕاوێژکاریی سیاسی گەلی چین کرا بۆ گفتوگۆی زیاتر. بەڵام، دیزاینەکەی زێنگ نەخرابووە ناو لیستەکەوە تا ئەو کاتەی تیان هان دووبارە کاندیدی کردەوە. <ref name="国旗是怎样诞生的">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.gmw.cn/01wzb/1999-07/22/GB/wzb%5E1664%5E6%5EWZ3-2210.htm|سەردێڕ=国旗是怎样诞生的|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|دوایین=Bai|یەکەم=Zhi|زمان=zh|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120717062759/http://www.gmw.cn/01wzb/1999-07/22/GB/WZB%5e1664%5e6%5eWZ3-2210.HTM|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ئیش=[[Guangming Daily]]|trans-title=How Was The National Flag Created?}}</ref> [[پەڕگە:First_flag_of_PRC_hoisted_on_the_PRC_Founding_Ceremony_at_MCPC_(20220911153921).jpg|وێنۆک|یەکەم ئاڵای نەتەوەیی کە لە ڕێوڕەسمی دامەزراندنی کۆماری گەلی چیندا بەرزکرایەوە و ئێستا لە مۆزەخانەی پارتی کۆمۆنیستی چیندا پارێزراوە.]] لە بەیانی ٢٣ی ئەیلوولدا، نوێنەرانی CPPCC گفتوگۆیان لەسەر ئاڵا نەتەوەییەکان کرد، بەڵام نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێک. هەندێکیان حەزیان بەو هێماخوازییە نەبوو کە زێنگ لکاندبووی بە چوار ئەستێرە بچووکەکەوە، و دەیانگوت نابێت بۆرجوازییەکان لەخۆبگرێت. ئەو دیزاینەی ماو و ئەوانی تر حەزیان لێبوو بریتی بوو لە ئەستێرەیەکی زێڕینی گەورە لە گۆشەیەکدا لەسەر ئاڵایەکی سوور کە هێڵێکی ئاسۆیی زێڕینی تێدابوو. بەڵام ئەم دیزاینە بە توندی ڕووبەڕووی دژایەتی بووەوە لەلایەن ژانگ ژیژۆنگەوە، کە هێڵە زێڕینەکەی وەک هێمایەک بۆ دابەشبوونی چین بەسەر دوو بەشدا دەبینی. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://dangshi.people.com.cn/GB/8798903.html|سەردێڕ=张治中与五星红旗的诞生|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|دوایین=Tian|یەکەم=Shuhe|وێبگە=[[Chinese Communist Party News Network]]|زمان=zh-CN|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816210904/http://dangshi.people.com.cn/GB/8798903.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|trans-title=Zhang Zhizhong and the Birth of the 5 Star Red Flag}}</ref> ئەو شەوە، پێنگ گوانگهان دیزاینەکەی زێنگی بە ژۆو ئێنلای پێشنیار کرد. ژۆو لێی ڕازی بوو و داوای دروستکردنی کۆپییەکی گەورەتری دیزاینەکەی کرد. تان کا کی هەروەها ئامۆژگاری ماو و ژۆوی کرد کە تایبەتمەندییەکانی دەسەڵات لە پێشترن لە تایبەتمەندییە جوگرافییەکانی چین، بۆیە پێویست ناکات پێداگری بکرێت لەسەر هێڵە زێڕینەکە کە هێما بوو بۆ ڕووباری زەرد. دوای دوو ڕۆژ، ماو کۆبوونەوەیەکی لە نووسینگەکەیدا سەبارەت بە ئاڵاکە ئەنجامدا. ئەو هەمووانی قایل کرد کە دیزاینەکەی زێنگ پەسەند بکەن، لەگەڵ هەندێک گۆڕانکاریی بچووکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Peng Guanghan |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٣|سەردێڕ=Witnesses to the Birth of the National Flag |journal=At Home and Overseas |زمان=zh |شوێن=Beijing |بڵاوکەرەوە=The All-China Federation of returned overseas Chinese and overseas Chinese |issn=1002-3801}}</ref> بەپێی گفتوگۆکانی پێشووتر لە هۆتێلی بەیجینگ، چەکوش و داسەکەی ناو دیزاینە ڕەسەنەکەی زێنگ لابرا چونکە هاوشێوەی ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت بوو. <ref name="国旗是怎样诞生的" /> لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٤٩، دیزاینە دەستکاریکراوەکەی زێنگ بە کۆدەنگی لەلایەن یەکەمین دانیشتنی گشتیی CPPCC پەسەند کرا، کە ناوی ئاڵاکەشی گۆڕی بۆ "ئاڵای سووری پێنج-ئەستێرە". <ref name="pla">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=马全洲|سەردێڕ=Stories About the National Flag, Emblem and Anthem|نووسەر٢=周凯军|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=People's Liberation Army Publishing House|ژپنک=٩٧٨-٧-٥٠٦٥-٥٧٢٩-٠|شوێن=Beijing, China|پەڕە=١}}</ref><ref name="CPC news" /><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://dangshi.people.com.cn/GB/85039/10163392.html|سەردێڕ=Peng Han: the tortuous process of the flag's birth|نووسەر=Wang Jianzhu|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|زمان=zh|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110721134655/http://dangshi.people.com.cn/GB/85039/10163392.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ئیش=[[Chinese Communist Party News Network]]}}</ref> لە ٢٩ی ئەیلوولدا، ئاڵا نوێیەکە لە ڕۆژنامەی ''People's Daily'' بڵاوکرایەوە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتدارە ناوخۆییەکانی تریش بتوانن کۆپی دیزاینەکە بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ١٩٤٩|ناونیشان=http://images.china.cn/attachement/jpg/site1000/20090929/000802ab801d0c2c17a32d.jpg |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110928202629/http://images.china.cn/attachement/jpg/site1000/20090929/000802ab801d0c2c17a32d.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|پەڕە=١|زمان=zh |format=Image |سەردێڕ=People's Daily |بەرگ=٤٦٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاڵاکە بە فەرمی پەردەی لەسەر لادرا و بۆ یەکەمجار لەلایەن ماو زێدۆنگەوە لە گۆڕەپانی تیانانمێنی بەیجینگ لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩، لە ڕاگەیاندنی فەرمیی کۆماری گەلی چیندا بەرزکرایەوە. یەکەم ئاڵا کە بەسەر گۆڕەپانی تیانانمێندا هەڵکرا لەلایەن ژاو وێنڕوی (Zhao Wenrui)ـەوە دروورابوو، کە بەرگدروویەک بوو و لە دەوروبەری کاتژمێر ١ی پاشنیوەڕۆی ٣٠ی ئەیلوول کارەکەی تەواو کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://2008.qq.com/a/20080807/000443.htm|سەردێڕ=第一个缝制中华人民共和国国旗的人——赵文瑞|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|زمان=zh|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110715140229/http://2008.qq.com/a/20080807/000443.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ئیش=Tencent News|trans-title=The first one who stitched the flag of The People's Republic of China – Zhao Wenrui}}</ref> زێنگ بە قورسی باوەڕی دەکرد کە دیزاینەکەی ئەو هەڵبژێردراوە، بەهۆی نەمانی چەکوش و داسەکە لە ناو ئەستێرە گەورەکەدا. بەڵام، بە فەرمی لەلایەن نووسینگەی گشتیی حکومەتی ناوەندیی گەلەوە وەک دیزاینەری ئاڵاکە پیرۆزبایی لێکرا و ٥٠٠ یوانی بۆ کارەکەی پێدرا. <ref name="kong2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kong |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.cbw.com/btm/issue71/62-63.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090211184343/http://www.cbw.com/btm/issue71/62-63.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Beijing This Month |سەردێڕ=The Worker Who Forged the Red Flag |بڵاوکەرەوە=Chinese Business World |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="kong" /> لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٥٤، یەکەمین کۆنگرەی گەلی نەتەوەیی یەکەمین دەستووری کۆماری گەلی چینی پەسەند کرد، کە "ئاڵای سووری پێنج-ئەستێرە"ی وەک ئاڵای نەتەوەیی چین جێگیر کرد. <ref name="DAV">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٤|trans-title=A Brief Introduction to the First Constitution of the People's Republic of China (Adopted in 1954) |ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-02/18/content_1320274.htm|سەردێڕ=中华人民共和国第一部宪法简介（１９５４年制定） |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040404001354/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-02/18/content_1320274.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> '''دیزاینە ڕەتکراوەکانی ئاڵای سووری پێنج-ئەستێرە'''{{Gallery|Title=دیزاینە ڕەتکراوەکانی ئاڵای سووری پێنج-ئەستێرە|align=center|footer=|height=100|width=160|mode=nolines|File:Zeng Liansong's proposal for the PRC flag.svg|دیزاینە ڕەسەنەکە کە لەلایەن زێنگ لیانسۆنگەوە پێشکەش کرا|File:Mao Zedong's proposal for the PRC flag.svg|دیزاینی ئاڵای "ڕووباری زەرد" کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ماو زێدۆنگەوە پەسەند دەکرا|File:Proposal 2 for the PRC flag.svg|پێشنیاری ٢ بۆ ئاڵای PRC|File:Proposal 3 for the PRC flag.svg|پێشنیاری ٣ بۆ ئاڵای PRC|File:Proposal 4 for the PRC flag.svg|پێشنیاری ٤ بۆ ئاڵای PRC}}'''دیزاینە پێشنیارکراوە ڕەتکراوەکانی تر'''{{Gallery|Title=دیزاینە پێشنیارکراوە ڕەتکراوەکانی تر|align=center|footer=|height=100|width=160|mode=nolines|File:Proposed_PRC_national_flag_001.svg|پێشنیار لەلایەن شیاو شوفانگ|File:Proposed PRC national flags 006.svg|پێشنیار لەلایەن وو یوژانگ|File:Proposed-PRC-10.svg|پێشنیار لەلایەن ئای چینگ|File:Proposed PRC national flag 014.svg|پێشنیار لەلایەن [[Zhu De]]|File:Proposed PRC national flag 015.svg|پێشنیار لەلایەن [[Liang Congjie]]|File:Proposed PRC flag (Design 8, Guo Moruo).svg|پێشنیار لەلایەن [[Guo Moruo]]|File:Guo Moruo's Proposal Flag for the PRC.svg|پێشنیار لەلایەن [[Guo Moruo]]}} == ئاڵاکانی هەرێمە کارگێڕییە تایبەتەکان == {{multiple image|width=180|footer=ئاڵاکانی هەرێمە کارگێڕییە تایبەتەکانی هۆنگ کۆنگ و ماکاو|image1=Flag of Hong Kong.svg|image2=Flag of Macau.svg}} بەهۆی فەرمانێکەوە کە لەلایەن نووسینگەی گشتیی لیژنەی ناوەندیی پارتی کۆمۆنیستی چین (CCP) و نووسینگەی گشتیی ئەنجومەنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٩٧ دەرچووە، ڕێگە بە شار و پارێزگاکان نادرێت هێمای تایبەت بە خۆیان پەسەند بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧|trans-title=CPC Central Committee and State Council Notice On the Prohibition of the Creation and Use of Civic Flags |ناونیشان=http://zh.wikisource.org/wiki/%E4%B8%AD%E5%85%B1%E4%B8%AD%E5%A4%AE%E5%8A%9E%E5%85%AC%E5%8E%85%E3%80%81%E5%9B%BD%E5%8A%A1%E9%99%A2%E5%8A%9E%E5%85%AC%E5%8E%85%E5%85%B3%E4%BA%8E%E7%A6%81%E6%AD%A2%E8%87%AA%E8%A1%8C%E5%88%B6%E4%BD%9C%E5%92%8C%E4%BD%BF%E7%94%A8%E5%9C%B0%E6%96%B9%E6%97%97%E3%80%81%E5%BE%BD%E7%9A%84%E9%80%9A%E7%9F%A5 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190502135544/https://zh.wikisource.org/wiki/%E4%B8%AD%E5%85%B1%E4%B8%AD%E5%A4%AE%E5%8A%9E%E5%85%AC%E5%8E%85%E3%80%81%E5%9B%BD%E5%8A%A1%E9%99%A2%E5%8A%9E%E5%85%AC%E5%8E%85%E5%85%B3%E4%BA%8E%E7%A6%81%E6%AD%A2%E8%87%AA%E8%A1%8C%E5%88%B6%E4%BD%9C%E5%92%8C%E4%BD%BF%E7%94%A8%E5%9C%B0%E6%96%B9%E6%97%97%E3%80%81%E5%BE%BD%E7%9A%84%E9%80%9A%E7%9F%A5 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Wikisource]] |سەردێڕ=中共中央办公厅、国务院办公厅关于禁止自行制作和使用地方旗、徽的通知 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، هەردوو هەرێمە کارگێڕییە تایبەتەکەی هۆنگ کۆنگ و ماکاو ئاڵای تایبەتی خۆیان هەیە. بەکارهێنانی دروستی ئاڵاکانی SAR بەپێی ئەو یاسایانە ڕێکخراوە کە لەلایەن کۆنگرەی گەلی نەتەوەییەوە پەسەند کراون. <ref name="hongkong_flag">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=[[Preparatory Committee for the Hong Kong Special Administrative Region]] |ڕێکەوت=١١ی ئابی ١٩٩٦|trans-title=Decision of the Hong Kong SAR Flag |ناونیشان=http://www.people.com.cn/zgrdxw/faguiku/dff/F50-1060.html|سەردێڕ=�л����񹲺͹�����ر���������������<br> ʹ�����а취 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181001185206/http://www.people.com.cn/zgrdxw/faguiku/dff/F50-1060.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[People's Daily]] |زمان=zh}}</ref> <ref name="macau_flag">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.china.com.cn/law/flfg/txt/2006-08/08/content_7064255.htm|سەردێڕ=中华人民共和国澳门特别行政区区旗、区徽使用暂行办法 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181003095755/http://www.china.com.cn/law/flfg/txt/2006-08/08/content_7064255.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[China Internet Information Center]] |زمان=zh}}</ref> [[پەڕگە:Flag_flying_protocol_of_Hong_Kong_SAR_and_PRC.svg|چەپ|وێنۆک|345x345پیکسڵ|ئاڵای هەرێمایەتی (هۆنگ کۆنگ) کە لەپاڵ ئاڵا نەتەوەییەکەدا نمایش کراوە.]] ئاڵای هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی هۆنگ کۆنگ پێکهاتووە لە گوڵێکی نەخشێنراوی سپیی پێنچ-پەڕەیی لە جۆری باوهینیا بلەیکیانا (Bauhinia blakeana) لە ناوەڕاستی پاشبنەمایەکی سووردا. لەسەر هەر پەڕەیەک ئەستێرەیەکی سوور هەیە؛ ئەوان گوزارشت لە پێگەی هۆنگ کۆنگ دەکەن لەژێر دەسەڵاتی چیندا، لە کاتێکدا دیزاینی گشتیی ئاڵاکە ئاماژەیە بۆ پەیوەندییە نوێکراوەکانی نێوان هۆنگ کۆنگی دوای-داگیرکاری و چین، و لە هەمان کاتدا پرەنسیپی سیاسی "یەک وڵات، دوو سیستەم" نیشان دەدات کە لەسەر هەرێمەکە جێبەجێ دەکرێت. <ref name="symbolism">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Elihu Lauterpacht|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BmCFznufJ54C&pg=PA582|سەردێڕ=International Law Reports|نووسەر٢=C. J. Greenwood|نووسەر٣=A. G. Oppenheimer|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٧٧٥-٣|بەرگ=١٢٢|پەڕە=٥٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> ئاڵای هۆنگ کۆنگ لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٠ پەسەند کرا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Tao|یەکەم١=Cun|سەردێڕ=Decade After the Return of Hong Kong|دوایین٢=Fan|یەکەم٢=Xichun|دوایین٣=Song|یەکەم٣=Yanzun|بڵاوکەرەوە=Shandong People's Publishing House|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٧-٢٠٩-٠٤٢٤٧-٥|بەرگ=١|شوێن=Jinan|پەڕە=٣٦|زمان=zh|chapter=Deciding the flag and emblem of Hong Kong|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|chapter-url=http://vip.book.sina.com.cn/book/chapter_42612_27183.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120401132803/http://vip.book.sina.com.cn/book/chapter_42612_27183.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٠ی ئابی ١٩٩٦، ڕەزامەندیی فەرمی لەلایەن لیژنەی ئامادەکارییەوە پێدرا، کە گروپێک بوو ڕاوێژی بە کۆماری گەلی چین دەدا سەبارەت بە گواستنەوەی سەروەریی هۆنگ کۆنگ لە شانشینی یەکگرتووەوە (بەریتانیا) بۆ کۆماری گەلی چین لە ساڵی ١٩٩٧. <ref name="hongkong_flag" /> ئاڵاکە بۆ یەکەمجار بە فەرمی لە ١ی تەممووزی ١٩٩٧، لە ڕێوڕەسمی ڕادەستکردنەکەدا کە نیشانەی گواستنەوەی سەروەری بوو لە شانشینی یەکگرتووەوە بۆ چین، هەڵکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Aaronson |یەکەم=Jeffrey |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Schedule of Events |ناونیشان=http://www.time.com/time/hongkong/life/lifeschedule.html |journal=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091005020342/http://www.time.com/time/hongkong/life/lifeschedule.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> ئاڵای هەرێمیی هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو بە ڕەنگی "سەوزی ماکاو"ـە لەگەڵ گوڵێکی لۆتۆس (lotus) لە سەرووی وێنەیەکی نەخشێنراوی پردی گۆڤەرنۆر نۆبرێ دی کارڤالیۆ (Governor Nobre de Carvalho Bridge) و ئاو بە ڕەنگی سپی، لەژێر کەوانەیەک لە پێنج ئەستێرەی پێنج-خاڵیی زێڕین: یەک ئەستێرەی گەورە لە ناوەڕاستی کەوانەکەدا و چوار ئەستێرەی بچووکتر. گوڵی لۆتۆس وەک هێمایەکی گوڵاوی (floral emblem) ماکاو هەڵبژێردرا. پردی گۆڤەرنۆر نۆبرێ دی کارڤالیۆ پردێکە کە نیمچەدوورگەی ماکاو و دوورگەی تایپا (Taipa) بەیەکەوە دەبەستێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.culturalink.gov.cn/cnstatic/doc/exhibition/Macaoe.doc |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707032101/http://www.culturalink.gov.cn/cnstatic/doc/exhibition/Macaoe.doc |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Office of Hong Kong, Macao, and Taiwan Affairs, Ministry of Culture |format=DOC |سەردێڕ=Celebrating the 10th Anniversary of Macao's Return to China |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پردەکە یەکێکە لە دیارترین شوێنە ناسراوەکانی خاکەکە. ئەو ئاوەی لەژێر گوڵی لۆتۆسەکە و پردەکەدایە گوزارشت لە پێگەی ماکاو دەکات وەک بەندەرێک و ئەو ڕۆڵەی لە خاکەکەدا دەیگێڕێت. پێنج ئەستێرە پێنج-خاڵییەکە هاوتای دیزاینی ئاڵای نەتەوەیین، کە گوزارشت لەو پەیوەندییە دەکەن کە ماکاو لەگەڵ وڵاتی دایکی خۆیدا هەیەتی. <ref name="ambiente">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Yang |یەکەم=Yunzhong |trans-title=Lotus and the Macao Special Administrative Region of the Regional Flag and Regional Emblem |ناونیشان=http://www.ambiente.gov.mo/tchinese/07/lotus05/l0508.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071223002632/http://www.ambiente.gov.mo/tchinese/07/lotus05/l0508.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Macao Special Administrative Region Government and Environment Committee |زمان=zh |سەردێڕ=蓮花與澳門特別行政區的區旗 、 區徽 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیزاینەکە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ لەلایەن لیژنەیەکەوە هەڵبژێردرا کە ڕەشنووسی یاسای بنەڕەتی بۆ هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو ئامادە دەکرد و بە فەرمی لەلایەن لیژنەی ئامادەکاری SARـی ماکاو لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ پەسەند کرا. <ref name="macauadopt">{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=Flag and Emblem of the Macao SAR |ناونیشان=http://www.cdfao.chengdu.gov.cn/list.asp?ClassID=02011006 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091206193106/http://www.cdfao.chengdu.gov.cn/list.asp?ClassID=02011006 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Chengdu People's Government Foreign Affairs Office |زمان=zh |سەردێڕ=澳门特别行政区区旗区徽 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاڵاکە بۆ یەکەمجار بە فەرمی لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩، لە ڕێوڕەسمی ڕادەستکردنەکەدا کە نیشانەی گواستنەوەی سەروەری بوو لە پورتوگالەوە بۆ چین، هەڵکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩|سەردێڕ=Macau reclaimed by China|ناونیشان=https://www.abc.net.au/am/archive/articles/1999/12/20/s74450.htm|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢٦|ئیش=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref> == ئاڵا سەربازییەکان == نۆ ئاڵا هەن کە لەلایەن سوپای ڕزگاریخوازی گەلەوە بەکاردەهێنرێن، هەروەها یەکێکی تریش کە لەلایەن پۆلیسی چەکداری گەلەوە بەکاردەهێنرێت. تایبەتمەندییە سەرەکییەکەی ئەم ئاڵایانە بریتییە لە ئەستێرەیەکی زێڕین لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ و دوو پیتی چینی "八一" لە لای ڕاستی ئەستێرەکەوە، کە هەموویان لەسەر پاشبنەمایەکی سوور دانراون. پیتەکانی "八一" (بە مانای وشەیی "هەشت یەک") وەک ڕێزلێنانێکن بۆ ڕووداوەکانی ١ی ئابی ١٩٢٧ (مانگی هەشتەم، ڕۆژی یەکەم)؛ ئەمە ئەو کاتە بوو کە PLA لەلایەن پارتی کۆمۆنیستی چینەوە دروست کرا بۆ دەستپێکردنی ڕاپەڕینەکەیان دژی حکومەتی کوۆمینتانگ (Kuomintang) لە نانچانگ. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Fei|دوایین=Wu|سەردێڕ=Military Parade Marks Anniversary|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|newspaper=[[China Daily]]|ناونیشان=http://www.chinadaily.com.cn/60th/2009-10/01/content_8759348.htm|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191009092009/http://www.chinadaily.com.cn/60th/2009-10/01/content_8759348.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاڵای سەرەکیی PLA لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٤٩ بە فەرمانێک کە لەلایەن ماو (Mao)ـەوە دەرچوو، دروست کرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|trans-title=Flag of the People's Liberation Army |ناونیشان=http://www.ybsy.gov.cn/gfjy/ShowArticle.asp?ArticleID=1494 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707043014/http://www.ybsy.gov.cn/gfjy/ShowArticle.asp?ArticleID=1494 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Yibin Shuangyong Information Network |زمان=zh |سەردێڕ=中国人民解放军军旗 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاڵاکە ڕێژەی ٥ بە ٤ـی هەیە، کە قۆڵێکی سپی هەیە بە پێوانەی ١/١٦ـی درێژیی ئاڵاکە. بۆ ڕێوڕەسمەکان، ئاڵایەکی PLA کە لێوارێکی زێڕینی هەیە دەخرێتە سەر ستوونێک کە هێڵی پێچاوپێچی زێڕین و سووری هەیە و لە سەروویەوە لوتکەیەکی زێڕین و شڕابەیەکی سووری هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ١٩٧٨|trans-title=Central Military Commission Provisions on the Military Flag |ناونیشان=http://law.lawtime.cn/d662410667504.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090513085559/http://law.lawtime.cn/d662410667504.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Lawtime.cn |زمان=zh |سەردێڕ=中央军委关于军旗问题的若干规定 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەر لقێکی PLA، وەک هێزە زەمینییەکان (Ground Forces)، هێزی دەریایی، هێزی ئاسمانی، هێزی موشەکی، هێزی ئاسمانی-بۆشایی (Aerospace Force)، هێزی فەزای ئەلیکترۆنی (Cyberspace Force)، هێزی پشتیوانیی زانیاری و هێزی پشتیوانی لۆجیستیی هاوبەش، هەروەها ئاڵای تایبەت بە خۆیان هەیە بۆ بەکارهێنان. لە فەرمانێکی ساڵی ١٩٩٢دا، ئاڵاکانی سێ لقەکە پێناسە کران. بەشی ٥/٨ـی سەرەوەی ئاڵاکان هەمان دیزاینی ئاڵای PLAـیە؛ بەشی ٣/٨ـی خوارەوەش بە ڕەنگەکانی لقەکان پڕکراونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|trans-title=81 Flag and Other Signs |ناونیشان=http://www.diyifanwen.com/fanwen/bayijianjunjie/143152262.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181201134106/https://www.diyifanwen.com/fanwen/bayijianjunjie/143152262.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Diyifanwen.com |زمان=zh |سەردێڕ=八一军旗 勋章 奖章 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئاڵای هێزە زەمینییەکان هێڵێکی سەوزی دارستانی (forest green) لە خوارەوەیە، نیشانەی دەریایی هێڵی شین و سپی لە خوارەوەیە، هێزی ئاسمانی هێڵێکی شینی ئاسمانی بەکاردەهێنێت و هێزی موشەکی هێڵێکی زەرد لە خوارەوە بەکاردەهێنێت. سەوزی دارستانی گوزارشت لە زەوی دەکات، هێڵە شین و سپییەکان گوزارشت لە دەریاکان دەکەن، شینی ئاسمانی گوزارشت لە هەوا دەکات و زەردەکە گوزارشت لە بڵێسەی هەڵدانی موشەک دەکات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٤|trans-title=Flag, Emblem and Song of the People's Liberation Army |ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-06/23/content_1542456.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160711142438/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2004-06/23/content_1542456.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Xinhua News Agency]] |زمان=zh |سەردێڕ=中国人民解放军军旗、军徽、军歌 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|trans-title=Rocket Force officers and soldiers appeared at the Great Hall of the People in their new uniforms. |ناونیشان=http://military.people.com.cn/n1/2016/0701/c1011-28516063.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181001183647/http://military.people.com.cn/n1/2016/0701/c1011-28516063.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[People's Daily]] |زمان=zh |سەردێڕ=火箭军官兵身着新式军装亮相人民大会堂 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، پۆلیسی چەکداری گەل ئاڵایەکی نوێی وەرگرت کە بەپێی دیزاینی ئاڵاکانی لقەکانی PLAـیە و سێ هێڵی زەیتوونی لە خوارەوەی هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|trans-title=Ministry of National Defense spokesperson Wu Qian answers questions about the symbolism of the People's Armed Police Force flag |ناونیشان=http://www.mod.gov.cn/topnews/2018-01/10/content_4802151.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201004005022/http://www.mod.gov.cn/topnews/2018-01/10/content_4802151.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Ministry of National Defense (China)|Ministry of National Defense]] |سەردێڕ=国防部新闻发言人吴谦就武警部队旗寓意答问 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> '''ئاڵاکانی سوپا'''{{Gallery|Title=ئاڵاکانی سوپا|align=center|footer=|height=80|width=100|mode=nolines|File:People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg|سوپای ڕزگاریخوازی گەل|File:Ground Force Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی زەمینی|File:Naval Ensign of the People's Republic of China.svg|هێزی دەریایی|File:Air Force Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی ئاسمانی|File:Rocket Force Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی موشەکی|File:Aerospace Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی ئاسمانی-بۆشایی|File:Cyberspace Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی فەزای ئەلیکترۆنی|File:Information Support Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی پشتیوانیی زانیاری|File:Joint Logistics Support Flag of the People's Republic of China.svg|هێزی پشتیوانی لۆجیستیی هاوبەش|File:People's Armed Police Flag.svg|پۆلیسی چەکداری گەل}} == ئاڵاکانی پارتی کۆمۆنیست == دوای ئەوەی پارتی کۆمۆنیستی چین لە ساڵی ١٩٢١ دامەزرا، بەشە جیاوازەکانی پارتەکە ئاڵایان دروست کرد لەسەر بنەمای ئەوەی کە بەلشەفییەکان (Bolsheviks) بەکاریان دەهێنا، و دیزاین و نەخشی جیاوازیان بەرهەم هێنا. لە ٢٨ی نیسانی ١٩٤٢، CCP فەرمانێکی دەرکرد بۆ ڕاگەیاندنی ئاڵای ئێستا و ئەو نەخشەیەی کە دەبێت پەیڕەوی لێبکرێت. <ref name="CPC818">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشان=http://english.cpc.people.com.cn/206972/206981/8188029.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150327215204/http://english.cpc.people.com.cn/206972/206981/8188029.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٥|ئیش=[[People's Daily]] |سەردێڕ=Flag and emblem of Communist Party of China |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> دیزاینەکە لە ساڵی ١٩٩٦ لە دەستووری پارتەکەدا زیاتر پێناسە کرا. <ref name="cpcflagcon2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ١٩٩٦|trans-title=Provisions for Using the Flag and Emblem of the CPC |ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2003-01/18/content_695383_1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061124150623/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2003-01/18/content_695383_1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Xinhua News Agency]] |زمان=zh |سەردێڕ=中国共产党党旗党徽制作和使用的若干规定 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاڵاکە پاشبنەمایەکی سووری هەیە کە چەکوش و داسێکی زێڕینی، کە نیشانەی پارتەکەیە، لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢|ناونیشان=http://www.china.org.cn/english/features/49109.htm#12 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071018054320/http://www.china.org.cn/english/features/49109.htm#12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[China Internet Information Center]] |سەردێڕ=XI Party Emblem and Flag |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێژەی ئاڵاکە بە دوو لەسەر سێ (٢٤x٣٦ یەکە) پێناسە کراوە؛ قەبارەی نیشانەکە هەشت یەکەی چوارگۆشەیە، و بە دووری چوار یەکە لە ستوونی ئاڵاکەوە و سێ یەکە لە لوتکەی ئاڵاکەوە دانراوە. <ref name="cpcflagcon2" /> ئاڵای کۆمەڵەی گەنجانی کۆمۆنیستی چین لە ٤ی ئایاری ١٩٥٠ پەسەند کرا. دیزاینی ئاڵاکە لە نیشانەی گروپەکە پێکدێت، کە ئەستێرەیەکی زێڕینە و بازنەیەکی زێڕین دەوری داوە، و لەسەر پاشبنەمایەکی سوور دانراوە. ئاڵاکە بە جۆرێک دروست دەکرێت کە بەشی سەرەوەی لای ستوونەکەی دەکرێتە دوانزە بە هەژدە یەکە، و نیشانەکە لە ناوەڕاستی ئەو لاکێشەیەدا دادەنرێت. نیوەتیرەی نیشانەکە چوار یەکەیە. <ref name="cylcflag">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|trans-title=Organization Song, Flag, Emblem and Card |ناونیشان=http://www.nhyouth.gov.cn/news_view.asp?newsid=471|سەردێڕ=南湖青少年 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111009121110/http://www.nhyouth.gov.cn/news_view.asp?newsid=471 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Communist Youth League of China]] |زمان=zh}}</ref> پێشەنگە گەنجەکانی چین لە ئێستادا دوو ئاڵا بەکاردەهێنن. ئاڵای یەکەم بۆ کەتیبەکانی پێشەنگە. درێژی ئەم ئاڵایە ٩٠ سانتیمەترە (٣٥ ئینج)؛ پانییەکەی، ١٢٠ سانتیمەترە (٤٧ ئینج). باجێکی زێڕینی پێشەنگە گەنجەکان لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا دانراوە. بەڵام، بۆ دەستەیەک، ئاڵای دووەمی دەستکاریکراو بەکاردەهێنرێت. ئەم ئاڵایە درێژییەکەی ٦٠ سانتیمەترە (٢٤ ئینج) و پانییەکەی ٨٠ سانتیمەترە (٣١ ئینج). سێگۆشەیەکی ٢٠ سانتیمەتری (٧.٩ ئینج) لە لێواری لای شەکاوەی ئاڵاکە بڕدراوە و نیشانە زێڕینەکە زیاتر بەرەو لای ستوونەکە خزێنراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |trans-title=Team flag |ناونیشان=https://zgsxd.k618.cn/zqhg/201703/t20170310_10578800.html|سەردێڕ=队旗 -中国少年先锋队 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=National Working Committee for Young Pioneers Office}}</ref> '''ئاڵا ڕێکخراوەییەکان''' {{Gallery|Title=ئاڵا ڕێکخراوەییەکان|align=center|footer=|height=120|width=140|mode=nolines|File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|پارتی کۆمۆنیستی چین|File:Flag of the Communist Youth League of China.svg|کۆمەڵەی گەنجانی کۆمۆنیستی چین|File:中国少年先锋队队旗 (大队旗).svg|پێشەنگە گەنجەکانی چین (کەتیبەکانی پێشەنگ)|File:中国少年先锋队队旗 (中队旗).svg|پێشەنگە گەنجەکانی چین (دەستەکانی پێشەنگ)}} == ئاڵای گومرگ == [[پەڕگە:Flag_of_the_Customs_of_the_People's_Republic_of_China.svg|وێنۆک|ئاڵای گومرگی چین ]] ئاڵای گومرگ بریتییە لە ئاڵای نەتەوەیی چین کە نیشانەی گومرگی لە گۆشەی خوارەوەی لای ڕاستدا هەیە، کە پێکدێت لە کلیلێکی زێڕین و کادوسیۆسی هێرمس (Caduceus of Hermes)، کە بەسەر یەکتردا بڕیویانە. ئاڵای گومرگی ئێستا بە فەرمی لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٣ پەسەند کرا. ئاڵای گومرگ دەبێت لە بەشی پێشەوەی کەشتییە گومرگییەکاندا هەڵبواسرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٥|script-title=zh:海关关旗 |trans-title=Customs flag |ناونیشان=http://zhengzhou.customs.gov.cn/publish/portal106/tab1641/module5966/info3564.htm|سەردێڕ=海关关旗 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120731195853/http://zhengzhou.customs.gov.cn/publish/portal106/tab1641/module5966/info3564.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=Zhengzhou Customs |زمان=zh-cn}}</ref> == پێشانگا == '''ئاڵاکان لە کاتی بەکارهێناندا'''{{Gallery|Title=Flags in use|align=center|footer=|File:Boeing 747-4J6 Air China B-2447 (7288535966).jpg|ئاڵای چین لەسەر فڕۆکەیەکی هێڵی ئاسمانی ئێیر چاینا (Air China) جۆری بۆینگ ٧٤٧-٤٠٠.|File:Yao Ming with the Chinese flag 2008 Summer Olympics - Opening Ceremony.jpg|یاو مینگ (Yao Ming) ئاڵای چین هەڵدەگرێت لە کاتی نمایشی نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨.|File:国旗 - panoramio.jpg|ئاڵای چین لە ناوەڕاستی گۆڕەپانی تیانانمێندا دەشەکێتەوە.|File:2015 China Victory Day Parade (1).jpg|ئاڵای چین کە لە کاتی نمایشی سەربازی ڕۆژی سەرکەوتن لە ساڵی ٢٠١٥ دەشەکێتەوە.|File:Great Wall of China may 2007.JPG|ئاڵای چین لەسەر دیواری مەزنی چین هەڵدراوە.}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەری دەرەکی == * {{Wikiquote-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Flags of China}} {{تووڵی دەروازە|سۆشیالیزم|چین}} [[پۆل:CS1 uses Chinese-language script (zh)]] [[پۆل:CS1 Chinese-language sources (zh)]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئاسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] 9ojr9jnhv2y6bgspqkb4sc3a267gnda 0 298372 1613941 1609103 2026-08-01T07:38:44Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613941 wikitext text/x-wiki {{Databox|بەند=Q3173323}} '''«ئاڵای یەکێتی»'''<ref name="Flag Institute terminology">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Union Jack or The Union Flag? |بڵاوکەرەوە=The Flag Institute}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130630062430/https://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=The British Monarchy |سەردێڕ=Union Jack}}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Union Jack}}) یان '''ئاڵای شانشینی یەکگرتوو''' [[ئاڵای نیشتمانی|ئاڵای نیشتمانیی]] [[شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتووە]]. لەکاتێکدا ھیچ یاسایەک دەرنەچووە کە ئاڵای یەکێتی بکاتە ئاڵای نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو، بەڵام لە ڕێگەی پێشینەوە بووە بەوە.<ref name=":0">[https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack The Flying of the Union Jack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118072357/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack|date=18 January 2012}}, ''[[Hansard]]'', House of Lords Debate, 14 July 1908 vol 192 cc 579–580</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/union-flag-specification/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The Flag Institute |زمان=en-GB |سەردێڕ=Union Flag Specification {{!}} Image {{!}} Description {{!}} Diagram}}</ref> ئاڵاکە سێ خاچ دەخاتە سەر یەک، کە ھەر یەکێکیان نوێنەرایەتیی وڵاتێکی پێکھێنەری شانشینی یەکگرتوو دەکات. [[ئینگلتەرا]] نوێنەرایەتی دەکرێت بە [[خاچی سانت جۆرج|خاچی سانت جۆرجی]] سوور کە دەورە دراوە بە سپی، [[سکۆتلەندا]] نوێنەرایەتی دەکرێت بە [[خاچی سانت ئەندروو|خاچی سانت ئەندرووی]] سپی لەسەر کێڵگەیەکی شین، و [[ئیرلەندی باکوور]] نوێنەرایەتی دەکرێت بە [[خاچی سانت پاتریک|خاچی سانت پاتریکی]] سوور کە دەورە دراوە بە سپی.<ref name="GarvinHooperCox1929">{{cite encyclopedia|editor-last1=Garvin|editor-first1=James Louis|editor-last2=Hooper|editor-first2=Franklin Henry|date=1929|title=Cross §Heraldic Crosses|encyclopedia=[[The Encyclopædia Britannica]]|publisher=The Encyclopedia Britannica Company|location=London|edition=14th|volume=6|page=753|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59227/page/n807/mode/2up|language=en|quote=The cross in one form or other appears on the flags and ensigns of many Christian countries. The English cross of St. George is a plain red cross on white ground; the Scottish cross of St. Andrew is a plain diagonal white cross (heraldically termed a saltire) on a blue ground, and the Irish cross of St. Patrick is a plain diagonal red cross on a white ground. These three crosses are combined in the Union Jack.}}</ref> وڵاتی پێکھێنەری ماوە، [[وێڵز]]، نوێنەرایەتی نەکراوە لە ئاڵاکەدا چونکە ئاڵای پێشووتری [[ئاڵای بەریتانیای مەزن]] کاتێک دیزاین کرابوو کە وێڵز بەشێک بوو لە [[شانشینی ئینگلتەرا]]. سەرچاوەی ئاڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ئاڵای پێشووتری بەریتانیای مەزن کە لە ساڵی ١٦٠٦دا بە پێی جاڕنامەیەکی پاشا [[جەیمسی شەشەم و یەکەم|جەیمسی شەشەم و یەکەمی]] [[سکۆتلەندا]] و [[ئینگلتەرا]] دامەزرا.<ref>[[Arthur Charles Fox-Davies|A.C. Fox-Davies]], ''[[The Art of Heraldry: An Encyclopædia of Armory]]'' (1904, reprinted 1986, {{ISBN|978-0-906223-34-5}}), p. 399: "By the King: Whereas, some differences hath arisen between Our subjects of South and North Britaine travelling by Seas, about the bearing of their Flagges: For the avoiding of all contentions hereafter. We have, with the advice of our Council, ordered: That from henceforth all our Subjects of this Isle and [[Kingdom of Great Britain|Kingdome of Great Britaine]], and all our members thereof, shall beare in their main-toppe the [[Flag of England|Red Crosse]], commonly called [[St George's Cross]]e, and the [[Flag of Scotland|White Crosse]], commonly called [[Flag of Scotland|St Andrew's Crosse]], joyned together according to the forme made by our [[herald]]s, and sent by Us to our Admerall to be published to our Subjects: and in their fore-toppe our Subjects of South Britaine shall weare the Red Crosse onely as they were wont, and our Subjects of North Britaine in their fore-toppe the White Crosse onely as they were accustomed"|James VI and I|[[Orders in Council]]; Official creation of the Union Flag – 1606."</ref> دیزاینی ئێستا بە فەرمانی ئەنجومەنێک دوای [[کردەوەکانی یەکێتیی ١٨٠٠]] دامەزرا، کە [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] و [[شانشینی ئیرلەندا|شانشینی ئیرلەندای]] یەکخست بۆ دروستکردنی [[شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا]]. ئاڵاکە بێ گۆڕانکاری مایەوە دوای جیابوونەوەی [[دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا]] لە ساڵی ١٩٢٢دا. ئاڵاکانی [[خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا]]، ھەروەھا ھەندێک دەوڵەت و ناوچەی خاوەن سەروەری (بە تایبەتی لە [[کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان|کۆمۆن وێڵس]]) کە پێشتر لەژێر [[دەسەڵاتی بەریتانیا|دەسەڵاتی بەریتانیادا]] بوون، ئاڵای یەکێتی لە دیزاینی ئاڵاکانیاندا جێگیر دەکەن یان ئاڵای فەرمییان ھەیە کە لە ئاڵای یەکێتی وەرگیراوە. زۆرێک لەم ئاڵایانە [[نیشانەی شین]] یان [[نیشانەی سوور|نیشانەی سوورن]] کە ئاڵای یەکێتیی لە گۆشەدا تێدایە و بە نیشانەی جیاکەرەوەی خاکەکە نەخشێنراوە. پارێزگارەکانی خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا و ویلایەتە ئوسترالییەکانیش خاوەنی ئاڵای تایبەت بە خۆیانن کە ئاڵای یەکێتی لە دیزاینەکەیاندا جێگیر دەکەن. ئاڵاکە بەردەوامە لە ھەبوونی پێگەی فەرمی لە [[کەنەدا]]، بە بڕیاری پەرلەمان، کە لەوێدا بە «ئاڵای یەکێتیی شاھانە»ش ناسراوە.<ref name="ruf">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Canadian Heritage |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111111070357/http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Statement by the Hon. Jason Kenney, PC, MP, Secretary of State (Multiculturalism and Canadian Identity) on Commonwealth Day |بڵاوکەرەوە=Queen's Printer for Canada}}</ref> == زاراوەناسی == زاراوەکانی «ئاڵای یەکێتی» و «ئاڵای یەکێتی» ھەردووکیان لە مێژوودا بۆ وەسفکردنی ئاڵای نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو بەکار دەھێنرێن.<div style="float: right; clear: right; max-width: 100%; overflow-x: auto; margin-left: 1em;">{{image frame|border=no|content={{پەرەسەندنی ئاڵای یەکێتی}}|link=داڕێژە:پەرەسەندنی ئاڵای یەکێتی|link_text=وێنەی گەورەتر|caption=پەرەسەندن و گەشەسەندنی ئاڵای یەکێتی|align=}}</div><div style="clear: both; display: none;"></div>لە سەرەتادا، ئاڵاکە بە «ئاڵای بەریتانیا» یان «ئاڵای بریتانیا» ناودەبرا، و زاراوەی «یەکێتی» بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٦٢٥دا دەرکەوت.<ref name="Flag Institute terminology" /> [[ڕەگناسی|ڕەگناسیی]] «جاک» لە چوارچێوەی دارە ئاڵاکاندا دەگەڕێتەوە بۆ ئەڵمانیی ناوەڕاست. پاشگری «-کین» لە ھۆڵەندیی ناوەڕاست و ئەڵمانیی ناوەڕاست وەک بچووککەرەوە بەکار دەھات.<ref name="OED-kin">{{cite OED|-kin}}</ref> نموونەکان لە کارەکانی [[چۆسەر]] و [[ویلیام لانگلاند|لانگلانددا]] دەردەکەون ئەگەرچی شێوەکەی لە ئینگلیزیی کۆندا نەزانراوە.<ref name="OED-kin" /> «جۆن» ناوێکی باوی پیاوانەیە، کە لە ھۆڵەندیدا وەک «یان» دەردەکەوێت. ھەردوو زمانەکە وەک شێوەیەکی گشتی بۆ پیاو بەکاری دەھێنن.<ref name="OEDJohn">{{cite OED|John|short=yes}}</ref> ھەردووکیان لە ھۆڵەندیی ناوەڕاستدا لە «یانکێ»دا تێکەڵ کران، کە لە فەڕەنسیی ناوەڕاستدا بوو بە «ژاکی» و لە ئینگلیزیی ناوەڕاستدا بوو بە «جاک».<ref name="OEDJackn2">{{cite OED|Jack|id=100485|short=yes}}</ref> «جاک» بۆ ناسینەوەی ھەموو جۆرە تەنێکی بچووک یان وەشانە بچووکەکانی تەنە گەورەکان بەکار ھات. [[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد]] خاوەنی پێناسەی ٣.٢١ـە «شتێکی بێ بایەخ، یان بچووکتر لە قەبارەی ئاسایی» و نموونەی لە ساڵی ١٥٣٠ تا ٢٠١٤ بۆ ئەم بەکارھێنانە داوە.<ref name="OEDJackn2" /> بەکارھێنانی سەرەتاییی ئاڵای دەریاییی «جاک» بریتی بوو لە «ئاڵای کەشتییەک کە قەبارەکەی بچووکتر بێت لە نیشانە، لە دەریادا وەک نیشانە، یان وەک ئامێرێکی ناسینەوە بەکار دەھێنرێت».<ref name="OEDjackn4">{{cite OED|Jack|id=100487|short=yes}}</ref> جاکەکە لە پێشەوەی کەشتییەکە یان لە سەرووی دارەکە دەشەکایەوە بۆ نیشاندانی ڕەگەزنامەی کەشتییەکە. ئاڵای یەکێتی کاتێک وەک جاکێکی بچووک بەکار دەھێنرا، بە «ئاڵای یەکێتی» ناسرا و ئەم زاراوەیەی دواتر گوازرایەوە بۆ بەکارھێنانی گشتیتری ئاڵای یەکێتی.<ref>{{cite OED|Union flag}} "Compare slightly later Union Jack"</ref> ھەروەھا دواتر ستوونێکی کورتی ئاڵا لە پێشەوەی کەشتییەک دانرا بۆ شەکاندنەوەی جاکەکە، ئەمە بە «دارەجاک» (جاکستاف) ناسرا.<ref name="OEDjackstaff">{{cite OED|jackstaff}}</ref> بەپێی [[پەیمانگای ئاڵا]]، کە خێرخوازییەکی [[ئاڵاناسی|ئاڵاناسییە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/wp/about-us/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=About Us}}</ref> «ئاڵای نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو، پاشکۆکانی تاجی بەریتانیا و خاکەکانی دەرەوەی وڵات، ئاڵای یەکێتییە، کە دەکرێت بە ئاڵای یەکێتییش ناوببرێت.»<ref name="british-flag-protocol">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/flying-flags-in-the-united-kingdom/british-flag-protocol/ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=British Flag Protocol}}</ref> پەیمانگاکە ھەروەھا ڕای گەیاندووە: {{blockquote|text=زۆر جار دەوترێت کە ئاڵای یەکێتی تەنھا کاتێک دەبێت وەک یۆنیون جاک وەسف بکرێت کە لە پێشەوەی کەشتییەکی جەنگیدا بشەکێتەوە، بەڵام ئەمە بیرۆکەیەکی تا ڕادەیەک نوێیە. لە سەرەتای ژیانییەوە، دەریاداری (ئەدمیراڵتی) خۆی زۆربەی کات ئاماژەی بە ئاڵاکە کردووە وەک یۆنیون جاک، جا بەکارھێنانەکەی ھەرچییەک بێت، و لە ساڵی ١٩٠٢دا گشتپرسییەکی دەریاداری ڕای گەیاند کە گەورە پیاوەکانیان بڕیاریان داوە ھەردوو ناوەکە دەکرێت بە فەرمی بەکار بھێنرێن. لە ساڵی ١٩٠٨دا، وەزیرێکی حکوومەت لە وەڵامی پرسیارێکی پەرلەمانیدا ڕای گەیاند کە «یۆنیون جاک دەبێت وەک ئاڵای نیشتمانی ھەژمار بکرێت».<ref name="FlagInstitute"/><ref>{{cite Hansard |title=The Flying of the Union Jack |house=House of Lords |date=14 July 1908 |volume=192 |column_start=579 |column_end=580 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack#S4V0192P0_19080714_HOL_167 |access-date=18 December 2010 |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072357/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack#S4V0192P0_19080714_HOL_167 |url-status=live }}</ref>}} پەرتووکی «ڕێبەرێکی تەواو بۆ نیشانەناسی» کە لە ساڵی ١٩٠٩دا لە لایەن [[ئارسەر چارڵز فۆکس-دەیڤیس|ئارسەر چارڵز فۆکس-دەیڤیسەوە]] بڵاو کراوەتەوە، زاراوەی «ئاڵای یەکێتی» بەکار دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crawford|یەکەم=JR|سەردێڕ=A Complete Guide to Heraldry|بڵاوکەرەوە=Dodge Publishing Company|ساڵ=١٩٠٩|editor-last=Fox-Davies|editor-first=Arthur Charles|editor-link=Arthur Charles Fox-Davies|شوێن=New York|پەڕەکان=٦١١–٦١٧|chapter=Chapter XLI The Union Jack|chapter-url=https://archive.org/stream/completeguidetoh00foxdrich#page/610/mode/2up}}</ref> زاراوەی «ئاڵای یەکێتی» لە جاڕنامەکەی پاشا [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] لە ساڵی ١٦٣٤دا بەکار ھاتووە: {{blockquote|text=... ھیچکام لە ڕەعەیەتانی ئێمە، لە ھەر نەتەوە و شانشینێک بن، نابێت لەمەودوا بوێری ئەوە بکەن ئاڵای یەکێتی لە سەرەوەی ستوون یان بەشەکانی تری کەشتییەکانیاندا ھەڵبگرن (ئەوەش خاچی سانت جۆرج و خاچی سانت ئەندرووە کە پێکەوە بەستراون) لەژێر سزای ناڕەزایەتیی توندی ئێمەدا، بەڵکوو ھەمان ئاڵای یەکێتی ھێشتا وەک ڕازاندنەوەیەکی گونجاو بۆ کەشتییەکانی خۆمان و ئەو کەشتییانەی لە خزمەت و مووچەی دەستبەجێی ئێمەدان پارێزراو بێت، و ھیچ کەسێکی تر.<ref name="Perrin 59"> {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=William Gordon |دوایین=Perrin |سەردێڕ=British flags, their early history, and their development at sea: with an account of the origin of the flag as a national device |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JspsAAAAMAAJ&pg=PA59 |ساڵ=١٩٢٢|بڵاوکەرەوە=The University Press |پەڕە=٥٩}}</ref>|sign=جاڕنامەی دەستنیشانکردنی ئاڵاکە، ھەم بۆ ھێزی دەریاییی شاھانەی ئێمە و ھەم بۆ کەشتییەکانی ڕەعەیەتانی باشوور و باکووری بەریتانیا—٥ی ئایاری ١٦٣٤}} و لە جاڕنامەکەی پاشا [[جۆرجی سێیەمی شانشینی یەکگرتوو]] لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا سەبارەت بە نیشانەکان و ئاڵای شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا: {{blockquote|text=و دەبێت ئاڵای یەکێتی شین بێت، خاچە خوارەکانی سانت ئەندروو و سانت پاتریک بە یەکسانی بەسەر چوار بەشدا دابەش کرابن، سپی و سوور بن؛ ئەوەی دوواتریان بە لێوارێکی سپی دەورە دراوە، و خاچی سانت جۆرجی سوور لەسەری بێت، کە ئەویش بە لێوارێکی سپی دەورە دراوە: ...<ref>{{London Gazette|issue=15324|page=2|date=30 December 1800}}</ref>|sign=جاڕنامەیەک کە ڕای دەگەیەنێت ئارەزووی شکۆمەندی پاشا سەبارەت بە شێواز و نازناوە شاھانەیییەکان کە پەیوەندییان بە تاجی ئیمپراتۆریی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا، و پاشکۆکانی، و ھەروەھا نیشانەکان، ئاڵا نیشانەیییەکان، و پۆستەرەکانی ئەوەوە ھەیە}} کاتێک یەکەم ئاڵا کە نوێنەرایەتیی بەریتانیای دەکرد لە سەر جاڕنامەی پاشا [[جەیمسی یەکەم]] لە ساڵی ١٦٠٦دا ناسێنرا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Perrin|یەکەم=William Gordon|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JspsAAAAMAAJ&pg=PA55|سەردێڕ=British flags, their early history, and their development at sea: with an account of the origin of the flag as a national device|بڵاوکەرەوە=The University Press|ساڵ=١٩٢٢|پەڕە=٥٥}}</ref> بە سادەیی بە «ئاڵای بەریتانیا» یان «ئاڵای بریتانیا» ناسرا. جاڕنامە شاھانەیییەکە ھیچ ناوێکی جیاکەرەوەی بە ئاڵا نوێیەکە نەدا. لە کاتی [[کۆچی دوایی و مەراسیمی بەخاکسپاردنی جەیمسی شەشەم و یەکەم|بەخاکسپاردنی پاشا جەیمس]] لە ساڵی ١٦٢٥دا ئاڵاکە بە «پۆستەری یەکێتیی دوو خاچەکەی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا» ناودەبرا. وشەی «جاک» پێش ساڵی ١٦٠٠ بۆ وەسفکردنی [[جاک (ئاڵا)|ئاڵای پێشەوەی کەشتییە دەریایییەکان]] بەکار دەھات.<ref name="FlagInstitute">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nicolls |یەکەم=Bruce |ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=The Union Jack or The Union Flag?}}</ref> تا ساڵی ١٦٢٧ ئاڵای یەکێتیێکی بچووک بە گشتی لەم شوێنەدا دەشەکایەوە. یەکێک لە تیۆرەکان دەڵێت کە بۆ چەندین ساڵ تەنھا بە «جاک»، یان «ئاڵای جاک»، یان «جاکی پاشا» ناودەبرا، بەڵام تا ساڵی ١٦٧٤، لەکاتێکدا بە فەرمی وەک «جاکی شکۆمەندی پاشا» ئاماژەی پێ دەکرا، بەڵام بە شێوەیەکی باو بە «ئاڵای یەکێتی» ناودەبرا، و ئەمەش بە فەرمی دانی پێدا نرا.<ref name="flaginst">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bartram |یەکەم=Graham |ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/index.php?location=7 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٠٧|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=British flags}}</ref><ref name="Marshall 2017 p.110-111">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marshall|یەکەم=Tim|سەردێڕ=A flag worth dying for: the power and politics of national symbols|بڵاوکەرەوە=Scribner, an imprint of Simon & Schuster, Inc|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-٥٠١١-٦٨٣٣-٨|شوێنی بڵاوکردنەوە=New York, NY|oclc=٩٦٢٠٠٦٣٤٧}}</ref> [[پەڕگە:The_True_Portraicture_of_His_Maties_Royall_Ship_the_Soveraigne_of_the_Seas._Built_in_the_Yeare_1637_(detail_of_the_Union_flag_on_the_jackstaff).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی کەشتییەک، کە تێیدا ئاڵای یەکێتی لەسەر دارەجاکێک لە پێشەوەی کەشتییەکە دانراوە، ١٦٣٧]] جاڕنامەیەک کە لە لایەن پاشا [[جۆرجی سێیەم]] لە کاتی [[کردەوەکانی یەکێتیی ١٨٠٠|یەکێتیی ١٨٠١دا]] دەرچوو، پەیوەندی بە ئاڵاکانەوە لە دەریادا ھەبوو و بە بەردەوامی ئاماژەی بە «نیشانەکان، ئاڵاکان، جاکەکان و پێنێنتەکان» دەکرد و ڕێگری لە کەشتییە بازرگانییەکان دەکرد لە شەکاندنەوەی «جاکی ئێمە، کە بە شێوەیەکی باو بە ئاڵای یەکێتی ناسراوە» و نە ھیچ پێنێنت یان ڕەنگێک کە لە لایەن کەشتییەکانی پاشاوە بەکار دەھێنران.<ref name="London Gazette 1801-01-03">{{London Gazette|issue=15325|date=3 January 1801|pages=25–27}}</ref> بۆ بەھێزکردنی ئەم جیاکارییە، جاڕنامەکەی پاشا لە ھەمان ڕۆژدا سەبارەت بە نیشانەکان و ئاڵای شانشینی یەکگرتوو (نەک ڕەنگەکان لە دەریادا) ئاڵا نوێیەکەی بە «ئاڵای یەکێتی» ناوبرد.<ref>{{London Gazette|issue=15325|date=3 January 1801|pages=23–24}}</ref> قەبارە و ھێزی [[ھێزی دەریاییی شاھانە]] لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لەو کاتەدا دەتوانێت ئەوەش ڕوون بکاتەوە کە بۆچی ئاڵاکە ناوی «ئاڵای یەکێتی»ی لێ نراوە؛ بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ھێزی دەریایی بە شێوەیەکی زۆر بەرفراوان لە لایەن شانشینی یەکگرتوو و [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|داگیرگەکانەوە]] بەکار دەھێنرا و بەناوبانگ بوو، ئەگەری ھەیە کە زاراوەی «جاک» بەھۆی بەکارھێنانی بەردەوامی لەسەر ھەموو کەشتییە بەریتانییەکان کە دارەجاک (ستوونێکی ئاڵا کە بە پێشەوەی کەشتییەکەوە بەستراوەتەوە) بەکار دەھێنن، پەیدا بووبێت. ناوەکە ڕەنگە وەک جێگرەوەیەک لە «جاک-ێت»ی [[سەرباز|سەربازە]] ئینگلیزی یان سکۆتلەندییەکانەوە ھاتبێت، یان لە ناوی جەیمسی یەکەمەوە کە یەکەم یەکێتیی لە ساڵی ١٦٠٣دا دەست پێ کرد. تەنانەت ئەگەر زاراوەی «ئاڵای یەکێتی» لە ئاڵای جاکەوە سەرچاوەی گرتبێت، دوای سێ سەدە، ئێستا بەھۆی بەکارھێنانییەوە پەسەند کراوە و لە بەکارھێنانی فەرمیشدا دەرکەوتووە، و لە لایەن پەرلەمانەوە وەک ئاڵای نیشتمانی پشتڕاست کراوەتەوە و وەک زاراوە جەماوەرییەکە دەمێنێتەوە.<ref name="Flagsofworld">{{FOTW|id=gb|title=United Kingdom|access-date=10 June 2008}}</ref> [[وینستۆن چێرچڵ]]، [[سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا]] لە ١٩٤٠ تا ١٩٤٥، ئاڵای شانشینی یەکگرتووی بە «ئاڵای یەکێتی» ناو دەبرد. لە ئاداری ١٨٩٩دا، چێرچڵ لە [[ڕاجی بەریتانی|ھیندستانەوە]] بۆ [[لیدی ڕاندۆڵف چێرچڵ|دایکی]] نووسی سەبارەت بە پلانەکانی بۆ بەرھەمھێنانی گۆڤارێکی نوێی ترانس-ئەتلانتیک، کە بڕیار بوو ناوی «دی ئەنگلۆ-ساکسۆن ڕیڤیوو» بێت. وێنەکەی کۆتایی ئەم نامەیە بە مەبەست تەنزئامێز بوو، و لە نامەی ھاوپێچدا نووسیویەتی، «ناونیشانەکەت 'دی ئەنگلۆ ساکسۆن' لەگەڵ دروشمەکەی 'خوێن لە ئاو خەستترە' تەنھا پێویستی بە ئاڵای یەکێتی و [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئاڵای ئەستێرە و ھێڵەکانی]] یەکتربڕ لەسەر بەرگەکە ھەیە بۆ ئەوەی بۆ یەکێک لە بەرھەمە داگیرکەرییە ھەرزانەکانی [[ئەلفڕێد ھارمزوۆرس، یەکەم ڤایکاونت نۆرسکلیف|ھارمزوۆرس]] بگونجێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchillarchive.com/exhibitions/churchill-the-power-of-words |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160816065341/http://www.churchillarchive.com/exhibitions/churchill-the-power-of-words |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Churchill: The Power of Words}}</ref> بەم دووایییانە، ساڵنامەی دەریاییی ڕید (وەشانی ١٩٩٠) بە ڕوونی ڕای گەیاندووە: «ئاڵای یەکێتی، کە زۆربەی کات بەڵام بە ھەڵە بە ئاڵای یەکێتی ئاماژەی پێ دەکرێت، ...» و دواتر: «٨. جاکەکە – ئاڵایەکی بچووکە کە لەسەر دارەجاکێک لە پێشەوەی کەشتییە دەریایییەکاندا دەپۆشرێت. ھێزی دەریاییی شاھانە ئاڵای یەکێتی دەپۆشێت ... ئەمە تەنھا ئەو کاتەیە کە دروستە ئاڵاکە وەک ئاڵای یەکێتی وەسف بکرێت».<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Reed's Nautical Almanac 1990 |پەڕەکان=١٦:٢–١٦:٣|ساڵ=١٩٩٠|editor1-last=Fowler |editor1-first=Jean |شوێن=New Malden, Surrey |بڵاوکەرەوە=Thomas Reed Publications Limited |ژپنک=٩٧٨-٠-٩٤٧٦٣٧-٣٦-١}}</ref> بەڵام، ئەم جەختکردنەوەیە لە ھیچ ساڵنامەیەکی دەریاییی ڕید لە دوای ساڵی ١٩٩٣وە دەرنەکەوتووە. لە ساڵنامەی دەریاییی ڕیدی ٢٠١٦دا، تەنھا ئەو شوێنەی کە ڕەنگە ئەمە تێیدا دەربکەوێت، بەشی ٥.٢١، کە باس لە ئیتیکێتی ئاڵا دەکات، ئەم لێدوانە لەخۆناگرێت. لە ناو «ساڵنامەکەدا»، نە ئاڵای یەکێتی و نە ئاڵای یەکێتی بە وێنە نەھێنراون و نە بە ناو ئاماژەیان پێ کراوە. بۆ بەراوردکردن لەگەڵ وڵاتێکی تری ئینگلیزی ئاخێوەر کە خاوەنی ھێزێکی دەریاییی گەورەیە، «[[جاکی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]» بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ ئەو ئاڵایەی کە لەسەر دارەجاکەکەی کەشتییەکی جەنگی، کەشتیی یاریدەدەر یان قەوارەیەکی تری حکوومیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەشەکێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/us^nvj.html |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=Crwflags.com |سەردێڕ=Naval Jack (U.S.)}}</ref> {{anchor|Butcher's Apron}} «پێشوەنەی قەساب» زاراوەیەکی [[ناوزەدکردن|سوکایەتیکەرانەیە]] بۆ ئاڵاکە، کە لە نێوان [[کۆماریخوازیی ئیرلەندی|کۆماریخوازە ئیرلەندییەکاندا]] باوە، بە ئاماژەدان بە دەرکەوتنی ھێڵە خوێناوییەکانی ئاڵاکە و ئاماژەدان بەو دڕندەیییانەی کە لە ئیرلەندا و وڵاتانی تری ژێر دەسەڵاتی داگیرکاریی بەریتانیادا ئەنجام دراون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Salkie|یەکەم=Raphael|سەردێڕ=The Chomsky Update: Linguistics and Politics|بڵاوکەرەوە=Unwin Hyman|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٤-٤٤٥٥٨٩-٩|پەڕە=١٧٤|chapter=Outside the 'Free World'}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Groom|یەکەم=Nick|ناونیشان=https://archive.org/details/flagnationsymbol00jenk|سەردێڕ=Flag, Nation and Symbolism in Europe and America|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٤٤٤٠٤-٠|editor-last=Eriksen|editor-first=Thomas Hylland|پەڕە=[https://archive.org/details/flagnationsymbol٠٠jenk/page/n٩٥ ٨١]|chapter=Union Jacks and Union Jills|editor2-last=Jenkins|editor2-first=Richard|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، [[ساندرا وایت]]، [[ئەندامی پەرلەمانی سکۆتلەندا]]، بووە ھۆی ھەرایەک کاتێک زاراوەکە لە بەیاننامەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەژێر ناوی ئەودا بەکار ھات. دواتر خرایە ئەستۆی کردەوەکانی لێکۆڵەرێک، کە دەستی لەکار کێشایەوە بەڵام بانگەشەی ئەوەی کرد کە لێدوانەکە لە لایەن وایتەوە پەسەند کراوە.<ref name="apron">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailyrecord.co.uk/news/news/tm_objectid=16609593&method=full&siteid=66633-name_page.html|سەردێڕ=SNP Face More Flak Over Flag Attacks|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|newspaper=[[Daily Record (Scotland)|Daily Record]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070930033633/http://www.dailyrecord.co.uk/news/news/tm_objectid%3D16609593%26method%3Dfull%26siteid%3D66633-name_page.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> گرووپی فۆلکلۆری ئیرلەندی [[دی وۆڵف تۆنس]] گۆرانییەکیان ھەیە بە ناوی «پێشوەنەی قەساب» کە ئاماژە بەو زاراوەیە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tracey|یەکەم١=James D.|سەردێڕ=The Political Economy of Merchant Empires: State Power and World Trade, 1350–1750|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|پەڕە=١١٧}}</ref> لە [[زمانی چینی|زمانی چینیدا]]، ئاڵاکە نازناوی «ئاڵای نووسراوی برنج» ({{lang|zh|米字旗}}؛ [[چینیی ماندارین|ماندارین]] [[پین-یین]]: {{lang|zh-Latn|mǐzìqí}}، [[چینیی کانتۆنی|کانتۆنی]] [[چیوت-پینگ]]: {{lang|zh-Latn|mai5zi6kei4}})ی ھەیە چونکە شێوەکەی لە نووسراوی چینی بۆ وشەی «برنج» ({{lang|zh|米}}) دەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ouyang|یەکەم=Yu|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=URP1uP_JcMkC&q=%E5%AD%97%E5%85%B8+%E7%B1%B3%E5%AD%97%E6%97%97&pg=PA236|سەردێڕ=譯心雕蟲：一個澳華作家的翻譯筆記|بڵاوکەرەوە=Niang Publishing|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٩٨٦-٥٨٧١-٥٣-٦|پەڕە=٢٣٦|script-title=zh:譯心雕蟲：– 個澳華作家的翻譯筆記}}</ref> == دیزاین == [[پەڕگە:UnionJack_Construction_Per_1801_Blazon.svg|وێنۆک|نەخشەی دروستکردنی ئاڵای یەکێتی، ھەروەک لە نیشانەناسیی ساڵی ١٨٠١دا وەسف کراوە]] دیزاینی ئاڵای ئێستا لە ساڵی ١٨٠١ەوە بەکار دەھێنرێت. [[نیشانەناسی|نیشانە]] ڕەسەنەکەی، ھەروەک لە لایەن پاشا [[جۆرجی سێیەمی شانشینی یەکگرتوو]] لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا بڕیاری لەسەر دراوە، بەم شێوەیەیە:<blockquote>ئاڵای یەکێتی دەبێت شین بێت، خاچە خوارەکانی سانت ئەندروو و سانت پاتریک بە چوار بەش دابەش کرابن، سپی و سوور بن؛ ئەوەی دواتریان بە لێوارێکی سپی دەورە دراوە؛ و خاچی سانت جۆرجی سوور لەسەری بێت، کە ئەویش بە لێوارێکی سپی دەورە دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qV83AAAAMAAJ&pg=PA74|سەردێڕ=The European Magazine: And London Review|بڵاوکەرەوە=Philological Society of London|ساڵ=١٨٠١|بەرگ=٣٩|پەڕە=٧٤}}</ref></blockquote> === تایبەتمەندییەکان === ئاڵای یەکێتی بە شێوەیەکی ئاسایی دوو ئەوەندەی بەرزییەکەی درێژە، کە ڕێژەکەی ١:٢ـە. لە شانشینی یەکگرتوودا، ئاڵاکانی وشکانی بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێژەکەیان ٣:٥ـە؛ ئاڵای یەکێتییش دەکرێت بەم شێوەیە دروست بکرێت، بەڵام بۆ زۆربەی مەبەستەکان ١:٢ـە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ئەندامی پەرلەمان [[ئەندرێو ڕۆسیندێڵ]] پێشنیاری پڕۆژەیاسایەکی «یاسای دە خولەک»ی کرد بۆ جێگیرکردنی دیزاینی ئاڵاکە بە ڕێژەی ٣:٥، بەڵام پڕۆژەیاساکە لە یەکەم خوێندنەوە تێنەپەڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://services.parliament.uk/bills/2007-08/unionflag.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Union Flag Bill 2007–08 |بڵاوکەرەوە=UK Parliament}}</ref> ئەو سێ خاچەی کە ئاڵای یەکێتی پێکدەھێنن، قەبارەیان بەم شێوەیەیە:<ref name="Flag Institute">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/union-flag-specification/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=Union Flag Specification}}</ref> * پانیی [[خاچی سانت جۆرج|خاچی سانت جۆرجی]] سوور ١/٥ی بەرزیی ئاڵاکەیە لەگەڵ لێوارێکی سپی بە پانیی ١/١٥ی بەرزیی ئاڵاکە. * پانیی خاچی سانت ئەندرووی سپیی خوار ١/٥ی بەرزیی ئاڵاکەیە، کە لە ھەر لایەکی خاچی سانت پاتریکدا بە خوارەکانی ١/١٠ و ١/٣٠ی بەرزیی ئاڵاکە دەبینرێت. * پانیی خاچی سانت پاتریکی سووری خوار ١/١٥ی بەرزیی ئاڵاکەیە. بە ڕێژەی ١/٣٠ی بەرزیی ئاڵاکە بە ئاڕاستەی پێچەوانەی کاتژمێر لادراوە. بەپێی نیشانەناسیی فەرمیی ساڵی ١٨٠١، خاچی سانت ئەندرووی سپیی خوار لە ڕاستیدا لەگەڵ خاچی سانت پاتریکی سووری خواردا ڕەنگەکانیان پێچەوانە کراوەتەوە. لەم لێکدانەوەیەدا، پانیی ھەردوو خاچە خوارەکە ١/١٥ی بەرزیی ئاڵاکەیە، لەگەڵ لێواری سپی بە پانیی ١/٣٠ی بەرزیی ئاڵاکە لە ھەر لایەکی خاچە سوورەکەدا. خاچەکان و لێوارەکان ئەستووریی خۆیان بە نیسبەت «بەرزیی» ئاڵاکە دەپارێزن، چ بە ڕێژەی ٣:٥ یان ١:٢ نیشان بدرێن. «بەرزی» لێرەدا دووریی نێوان سەرەوە و خوارەوەیە کە لە ئاڵاناسیدا بە پانی یان پانایی ناودەبرێت. ==== ڕێژەکان ==== {{multiple image|align=|perrow=2/2|image1=Flag of the United Kingdom (1-2).svg|caption1=ئاڵای یەکێتی بە ڕێژەی ١:٢|alt1=|image2=Flag of the United Kingdom (1-2) (construction sheet).svg|caption2=نەخشەی ڕێژەی ئاڵای یەکێتیی ١:٢|alt2=|image3=Flag of the United Kingdom (3-5).svg|caption3=ئاڵای یەکێتی بە ڕێژەی ٣:٥|alt3=|image4=Flag of the United Kingdom (construction sheet).svg|caption4=نەخشەی ڕێژەی ئاڵای یەکێتیی ٣:٥|alt4=}} دەریاداری لە ساڵی ١٨٦٤دا ھەموو ئاڵا فەرمییەکانی بە ڕێژەی ١:٢ جێگیر کرد، بەڵام پانیی خاچەکان بە نیسبەت یەکترەوە بە نادیاری مانەوە، و ئەو ڕێسا نەریتییانەی سەرەوە لە سەدەی ٢٠ەمدا بوونە ستاندارد. لە سەدەی ١٩یەمدا، ئاڵای یەکێتی بە ھەمان نیشانەناسی پێناسە کرابوو بەڵام دەکرا لە ڕووی ڕێژە ئەندازەیییەکانەوە جیاواز بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.justcollecting.com/miscellania/the-worlds-most-expensive-union-jack-sells-for-384k |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160811185440/https://www.justcollecting.com/miscellania/the-worlds-most-expensive-union-jack-sells-for-384k |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=The World's Most Expensive Union Jack Sells For £384K}}</ref> ئەگەرچی باوترین ڕێژە ١:٢ـە، بەڵام ڕێژەی تریش ھەن. پەرتووکی کۆدی ئاڵاکانی ھێزی دەریاییی شاھانە، بی-ئاڕ ٢٠ «ئاڵاکانی ھەموو نەتەوەکان»، ڕای دەگەیەنێت کە ھەردوو وەشانی ١:٢ و ٣:٥ فەرمین.<ref name="35variant">{{FOTW|id=gb_var|anchor=35|title=United Kingdom: 3:5 variant|access-date=22 July 2008}}</ref> لە وەشانی ٣:٥دا، ناوەوەترین خاڵەکانی خوارەکانی خوارەوەی چەپ و سەرەوەی ڕاستی خاچی سانت پاتریک بڕدراون یان کورت کراونەتەوە. [[گارتێر کینگ ئۆف ئاڕمس]] ھەروەھا ڕێژەی ٣:٥ وەک ڕێژەیەکی گونجاو بۆ ئاڵای یەکێتی کە لەسەر وشکانی دەشەکێندرێتەوە پێشنیار دەکات.<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-approved-designs |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.college-of-arms.gov.uk |سەردێڕ=Union Flag: approved designs |بڵاوکەرەوە=College of Arms}}</ref> ئاڵای جەنگی کە لە لایەن [[سوپای بەریتانیا|سوپای بەریتانیاوە]] بەکار دەھێنرێت ڕێژەکەی ٣:٥ـە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/union-flag-specification/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220910051859/https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/union-flag-specification/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Union Flag Specification &#124; Image &#124; Description &#124; Diagram}}</ref> ئاڵای بەرپرسی بەندەری پاشا، ھاوشێوەی پایڵت جاک، ئاڵایەکی ١:٢ـە کە ئاڵایەکی یەکێتیی لێوار سپیی تێدایە کە درێژییەکەی لە ١:٢ زیاترە. جاکەکانی ئەو کەشتییانەی جۆرەکانی [[نیشانەی شین]] دەشەکێننەوە چوارگۆشەن و ئاڵایەکی یەکێتیی چوارگۆشەیان لە گۆشەدایە.<ref name="35variant" /> «ڕەنگەکانی پاشا»ی فەوجەکانی سوپا ٣٦ بە ٤٣ ئینجن؛ لەسەریاندا، ھێڵەکانی خاچ و خوارەکان پانییان وەک یەکە، وەک لێوارە تەنکەکانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Grieve |یەکەم١=Martin |دوایین٢=Southworth |یەکەم٢=Christopher |دوایین٣=Prothero |یەکەم٣=David |ناونیشان=http://flagspot.net/flags/gb-regt.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]] |سەردێڕ=United Kingdom: Regimental Colours}}</ref> === ڕەنگەکان === ئەگەرچی جاڕنامەی ساڵی ١٨٠١ ھیچ ڕەنگێکی دیاری نەکردبوو جگە لە شین، زیو/سپی و سوور، بەڵام گارتێر کینگ ئۆف ئاڕمس، لەژێر دەسەڵاتی ئێرڵ مارشاڵدا، ئەم پلە ڕەنگانەی خوارەوەی وەک نوێنەرایەتییەکی ورد پەسەند کردووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.college-of-arms.gov.uk/images/downloads/Union_Flag_2-1_guide_v3.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Union flag with proportions 2:1 |بڵاوکەرەوە=[[College of Arms]]}}</ref><ref name="Flagsofworld" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bartram|یەکەم=Graham|سەردێڕ=British flags & emblems|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Tuckwell Press|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٢٣٢-٢٩٧-٤|شوێن=East Linton}}</ref> === شەکاندنەوە === ئاڵاکە ھاوسەنگیی ڕەنگدانەوەی نییە بەھۆی خولانەوەی کەمی خاچەکانی سانت پاتریک و سانت ئەندروو، کە لە ڕووی تەکنیکییەوە پێی دەوترێت «پێچەوانەکردنی خوارەکان». لەبەر ئەوە، لایەکی ڕاستی بۆ سەرەوە ھەیە. ئەمە یەکێکە لەو دوو ئاڵایە نیشتمانییەی کە خاوەنی [[ھاوسەنگیی خولانەوەیی|ھاوسەنگیی خولانەوەییی دوو قاتییە]]، گرووپی ھاوسەنگیی سی-٢، ئەویتریان [[ئاڵای ترینیداد و تۆباگۆ|ئاڵای ترینیداد و تۆباگۆیە]]. تایبەتمەندییە ڕەسەنەکەی ئاڵای یەکێتی لە جاڕنامە شاھانەیییەکەی ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا نەخشەیەکی کێشراوی تێدا نەبوو یان ئەوەی دەرنەدەبڕی کە خوارەکان دەبێت بە چ لایەکدا بن؛ ئەوان بە سادەیی «ڕەنگ پێچەوانە کراو» بوون و خاچی سووری خوار لێواردار کرابوو. سەرەڕای ئەوەش، زۆری نەخایاند نەریتێک دامەزرا کە زۆرترین گونجانی لەگەڵ وەسفەکەدا ھەیە. ئاڵاکە بە مەبەست بە جۆرێک دیزاین کراوە کە خوارەی ئیرلەندی کەمێک لە خوارەوە بێت لە لای دارەکە بۆ ڕەنگدانەوەی یەکێتیی پێشووتر لەگەڵ سکۆتلەندا، وەک ئەوەی لەپێشینەیی بدات بە خاچی سانت ئەندروو. کاتێک بە جێگیری نیشان دەدرێت، دارەکە لە لای چەپی بینەرە. بۆ شەکاندنەوەی ئاڵاکە بە شێوەیەکی دروست، سپییەکەی سانت ئەندروو دەبێت لە «سەرووی» سوورەکەی سانت پاتریک بێت لە گۆشەی سەرەوەی لای دارەکە (ئەو چارەکەیەی لە سەرەوە لە دارە ئاڵاکەوە نزیکترە). ئەمە بەم ڕستانە گوزارشتی لێ دەکرێت: «سەرووی سپیی پان» و «لای پان بۆ سەرەوە». ئاڵایەکی سەرەوخوار دەبێت «بگۆڕدرێت» بۆ ئەوەی بە دروستی بشەکێندرێتەوە؛ «خولاندنەوەی» بە ١٨٠ پلە ھێشتا ئاڵایەکی سەرەوخوار دروست دەکات. یەکەم نەخشەی کێشراو بۆ ئاڵاکە لە جاڕنامەیەکی ھاوکاتدا لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا بوو، سەبارەت بە نیشانە دەریایییە شارستانییەکان، کە وێنەکە [[نیشانەی سوور]] نیشان دەدات. ھەروەک لە «[[لەندەن گەزێت]]»دا دەردەکەوێت، ھێڵە پانەکە لە سێ لەو چوار چارەکەیەدا لەو شوێنەیە کە چاوەڕوان دەکرێت، بەڵام چارەکەی سەرەوەی لای چەپ ھێڵە پانەکە لە خوارەوە نیشان دەدات.<ref name="London Gazette 1801-01-03" /> زۆربەی کات دەوترێت کە ئاڵای سەرەوخوار جۆرێکە لە نیشانەی ئاگادارکردنەوە لە مەترسی یان تەنانەت بێڕێزییەکی مەبەستدارە. لە حاڵەتی ئاڵای یەکێتیدا، جیاوازییەکە وردە و بە ئاسانی لە لایەن کەسانی نەشارەزاوە دەپەڕێندرێت. زۆربەی کات بە بێ مەبەست بە سەرەوخوار نیشان دەدرێت—تەنانەت لەسەر ئەو ئاڵایانەی کە بۆ ھەژاندن بە دەست بە بازرگانی دروست دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Perreira |یەکەم=Julian |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.forces.net/heritage/history/union-jack-do-you-know-correct-way |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Forces Network |سەردێڕ=Union Jack: Do You Know The Correct Way Up?}}</ref> {{multiple image|align=right|caption_align=center|image1=Union Flag on staff (vertical, hoist left).svg|image2=Union Flag on staff (vertical, hoist right).svg|caption1=دارەکە لە چەپەوە|caption2=دارەکە لە ڕاستەوە|footer=نیشاندانی ستوونیی دروستی ئاڵای یەکێتی. وێنەی چەپ ھەروەھا نیشاندانی ستوونییە ئەگەر تەنھا لە یەک ئاڕاستەوە ببینرێت و دارە ئاڵا/دارە ئاڵای دوو لایەنی بەکار نەھێنرابێت|footer_align=center|total_width=230}}{{multiple image|align=left|caption_align=center|image1=Union Flag on staff (hoist left).svg|image2=Union Flag on staff (hoist right).svg|caption1=لای دارەکە لە چەپەوە|caption2=لای دارەکە لە ڕاستەوە|footer=نیشاندانی ئاسۆییی دروستی ئاڵای یەکێتی. وێنەی چەپ ھەروەھا نیشاندانی ئاسۆیییە ئەگەر تەنھا لە یەک ئاڕاستەوە ببینرێت|footer_align=center|total_width=230}}{{multiple image|align=center|caption_align=center|image1=Upside down Union Flag on staff (hoist left).svg|image2=Upside down Union Flag on staff (hoist right).svg|caption1=لای دارەکە لە چەپەوە|caption2=لای دارەکە لە ڕاستەوە|footer=نیشاندانی ئاسۆییی '''نادروست'''ی ئاڵای یەکێتی. دەکرێت ئاڵاکە بە ھەڵە بە سەرەوخوار بشەکێندرێتەوە، وەک ئەوەی نیشان دراوە|footer_align=center|total_width=230}}{{clear}} == مێژوو == لە ساڵی ١٦٠٣دا، [[جەیمسی شەشەمی سکۆتلەندا]] [[شانشینی ئینگلتەرا|شانشینی ئینگلتەرای]] (و [[دەوڵەتی پاشکۆ|دەوڵەتی پاشکۆی]] تازە دروستکراو، [[شانشینی ئیرلەندا]]) وەک جەیمسی یەکەم بە میرات گرت، بەوەش تاجی پاشایەتییەکانی لە [[یەکێتیی کەسی|یەکێتیی کەسیدا]] [[یەکێتیی تاجەکان|یەکخست]]. لەگەڵ لکاندنی وێڵز بە شانشینی ئینگلتەراوە لە ژێر [[کردەوەکانی یاساکان لە وێڵزی ١٥٣٥ و ١٥٤٢|کردەوەکانی یاساکان لە وێڵزی ١٥٣٥ و ١٥٤٢دا]]، جەیمس ئێستا فەرمانڕەوایی تەواوی دوورگەی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزنی]] دەکرد، کە زۆربەی کات وەک شانشینێکی یەکگرتوو وەسفی دەکرد (ئەگەرچی پەرلەمانەکانی شانشینی ئینگلتەرا و [[شانشینی سکۆتلەندا]] تا کاتی پێکھێنانی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] لە ساڵی ١٧٠٧دا بە ڕاستی یەکیان نەگرتبوو).<ref name="Flagsofworld" /> لە دوای یەکێتییە کەسییەکەی ساڵی ١٦٠٣، چەندین دیزاین بۆ ئاڵایەکی نوێ داڕێژران، کە [[خاچی سانت جۆرج]] و [[ئاڵای سکۆتلەندا|خاچی سانت ئەندروویان]] لە تەنیشت یەکتر دادەنا، بەڵام ھیچیان بۆ جەیمس پەسەند نەبوون:<ref name="BBC_20060410">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Duffy|یەکەم١=Jonathan|سەردێڕ=Union recognition|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4895076.stm|ئیش=BBC|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201130134900/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4895076.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} · [https://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/pop_ups/06/magazine_enl_1144679591/html/1.stm Graphic] ([https://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/pop_ups/06/magazine_enl_1144679591/html/1.stm archive of Graphic])</ref> {{gallery|align=center|height=90|mode=nolines|whitebg=y|File:Proposed Union Jack (1604) - Design 1.svg||File:Proposed Union Jack (1604) - Design 2.svg||File:Proposed Union Jack (1604) - Design 3.svg||File:Proposed Union Jack (1604) - Design 4.svg||File:Proposed Union Jack (1604) - Design 5.svg||File:Proposed Union Jack (1604) - Design 6.svg||title=پێشنیارە سەرەتایییەکانی دیزاین (دەوروبەری ١٦٠٤) (دەستنووس لە [[کتێبخانەی نیشتمانیی سکۆتلەندا|کتێبخانەی نیشتمانیی سکۆتلەندادا]])<ref name=BBC_20060410/>}}{{gallery|align=center|height=90|mode=nolines|whitebg=y|File:Proposed Union Jack (Scottish, blue fimbriation of white).svg|یەکێک لە پێشنیارە سەرەتایییەکان بۆ یۆنیون جاک، کە پێکھاتووە لە خاچێکی سپیی سانت ئەندروو لەگەڵ لێوارێکی شین کە خراوەتە سەر خاچێکی سانت جۆرجی سوور لەسەر کێڵگەیەکی سپی|File:Proposed Union Jack (Scottish, blue on red, before 1617).svg|دووبارە دروستکردنەوەی یۆنیون جاکێک کە لەسەر نەخشی بنمیچی کۆشکی لینلیسگۆ نیشان دراوە|File:Union Jack 1606 Scotland.svg|ھەندێک کەشتیی سکۆتلەندی وەشانی نافەرمیی یۆنیون جاکی ١٦٠٦یان بەرز دەکردەوە کە خاچی سانت ئەندرووی دەخستە سەر خاچی سانت جۆرج<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/union-flag-history/ |سەردێڕ=History of the Union Flag |وێبگە=The Flag Institute |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref>|perrow=3|title=پێشنیارەکانی تری دیزاین، دەوروبەری سەرەتای سەدەی ١٧یەم}} [[پەڕگە:Linlithgow_Palace_unicorn_boss,_c.1617.JPG|وێنۆک|نەخشی بنمیچی کۆشکی لینلیسگۆ لەگەڵ دیزاینی ئاڵای بەستراو، دەوروبەری ١٦١٧]] چەندین دیزاینی تری جیاواز بۆ ئاڵایەکی ھاوبەش دوای یەکێتیی ھەردوو تاجەکە لە ساڵی ١٦٠٣دا کێشران، بەڵام بە دەگمەن، ئەگەر ھەبووبێت، بەکار دەھێنران.<ref name="plantagenet">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fry|یەکەم=Plantagenet Somerset|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tLax3FEkO1kC&pg=PA127|سەردێڕ=The Kings and Queens of England and Scotland|بڵاوکەرەوە=Grove Press|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢١-١٣٨٦-٣|پەڕە=١٢٧}}</ref> وەشانێکیان خاچی سانت جۆرجی نیشان دەدا کە خاچی سانت ئەندرووی لە گۆشەدا بوو، و وەشانێکی تریش ھەردوو خاچەکەی لە تەنیشت یەکتر دادەنا. نەخشی داری بنمیچێکی نەخشێنراو لە [[کۆشکی لینلیسگۆ]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ١٦١٧، یۆنیکۆرنی شاھانەی سکۆتلەندی نیشان دەدات کە ئاڵایەکی بەدەستەوەیە کە تێیدا خاچێکی شینی سکۆتلەندی لە سەرووی خاچی سووری سانت جۆرجەوەیە. === ١٦٠٦–١٨٠١ === {{main|ئاڵای بەریتانیای مەزن}} [[پەڕگە:Union_flag_1606_(Kings_Colors).svg|alt=خاچی سوور لەگەڵ لێواری سپی لەسەر خاچێکی سپی و پاشبنەمایەکی شینی تۆخ.|وێنۆک|یەکەم ئاڵای یەکێتی لە ساڵی ١٦٠٦]] لە ١٢ی نیسانی ١٦٠٦دا، ئاڵایەکی نوێ بۆ نوێنەرایەتیکردنی یەکێتیی شاھانەی نێوان ئینگلتەرا و سکۆتلەندا لە مەرسوومێکی شاھانەدا دیاری کرا، کە بەپێی ئەو مەرسوومە ئاڵای ئینگلتەرا (خاچێکی سوور لەسەر پاشبنەمایەکی سپی، کە بە خاچی سانت جۆرج ناسراوە)، و ئاڵای سکۆتلەندا (خاچێکی سپی لەسەر پاشبنەمایەکی شین، کە بە خاچ یان خاچی سانت ئەندروو ناسراوە)، پێکەوە دەبەستران،<ref name="flaginst" /> و ئاڵای بەریتانیای مەزن و یەکەم ئاڵای یەکێتییان پێکدەھێنا: {{blockquote|text=بە فەرمانی پاشا: لەبەر ئەوەی، ھەندێک جیاوازی لە نێوان ڕەعەیەتانی ئێمەی باشوور و باکووری بەریتانیا کە بە دەریاکاندا گەشت دەکەن پەیدا بووە، سەبارەت بە ھەڵگرتنی ئاڵاکانیان: بۆ دوورکەوتنەوە لە ھەموو جۆرە ناکۆکییەک لەمەودوا. ئێمە، بە ڕاوێژی ئەنجومەنی خۆمان، فەرمانمان داوە: کە لە ئێستاوە ھەموو ڕەعەیەتانی ئێمە لەم دوورگەیە و شانشینی بەریتانیای مەزن، و ھەموو ئەندامانیان، دەبێت لە سەرەوەی ستوونی سەرەکییان خاچی سوور، کە بە شێوەیەکی باو بە خاچی سانت جۆرج ناودەبرێت، و خاچی سپی، کە بە شێوەیەکی باو بە خاچی سانت ئەندروو ناودەبرێت، بەستراو بە یەکەوە بەپێی ئەو شێوەیەی کە لە لایەن نیشانەناسانی ئێمەوە دروست کراوە، و لە لایەن ئێمەوە بۆ ئەدمیراڵی ئێمە نێردراوە بۆ ئەوەی بۆ ڕەعەیەتانی ئێمە بڵاو بکرێتەوە، ھەڵبگرن: و لە پێشەوەی ستوونیان ڕەعەیەتانی ئێمەی باشووری بەریتانیا تەنھا خاچی سوور دەپۆشن وەک ئەوەی لێی ڕاھاتبوون، و ڕەعەیەتانی ئێمەی باکووری بەریتانیا لە پێشەوەی ستوونیان تەنھا خاچی سپی دەپۆشن وەک ئەوەی لێی ڕاھاتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fox-Davies |یەکەم=Arthur Charles |بەستەری نووسەر=Arthur Charles Fox-Davies |سەردێڕ=The Art of Heraldry: An Encyclopædia of Armory |title-link=The Art of Heraldry: An Encyclopædia of Armory|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Books |شوێن=London |orig-date=1904 |ساڵ=١٩٨٦|پەڕە=٣٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٠٦٢٢٣-٣٤-٥}}</ref>}} ئەم ئاڵا شاھانەیییە، لە سەرەتادا، تەنھا دەبوو لە دەریادا لەسەر کەشتییە شارستانی و سەربازییەکانی ھەردوو ئینگلتەرا و سکۆتلەندا بەکار بھێنرێت، لەکاتێکدا ھێزە وشکانییەکان بەردەوام بوون لە بەکارھێنانی پۆستەرە نیشتمانییەکانی خۆیان.<ref name="KnowBritain">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.know-britain.com/general/union_jack.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160122093009/http://www.know-britain.com/general/union_jack.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|وێبگە=Know Britain |سەردێڕ=The History and Meaning of the Union Jack or Union Flag}}</ref> شەکاندنەوەی ئاڵای نیشتمانی لەسەر ستوونی سەرەکی ئاماژە بوو بۆ ئەدمیراڵی دەریا تەسکەکان ([[کەناڵی ئینگلیز]]) و سەرلێشێواوی دروست بوو. لە ساڵی ١٦٣٤دا، پاشا [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] بەکارھێنانی بۆ کەشتییەکانی [[ھێزی دەریاییی شاھانە]] سنووردار کرد.<ref name="Blomfield 1895">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PicwAQAAMAAJ&pg=PA181|سەردێڕ=Journal of the Royal United Service Institution, Whitehall Yard|بڵاوکەرەوە=W. Mitchell|ساڵ=١٨٩٥|بەرگ=٣٩|پەڕەکان=١٨١–١٨٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|issue=1}}</ref><ref name="Perrin 59" /> دوای [[کردەوەکانی یەکێتیی ١٧٠٧]]، ئاڵاکە پێگەیەکی ڕێکوپێکی وەک «نیشانەناسیی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]]»، ئەو دەوڵەتە تازە دروستکراوە، بەدەست ھێنا. پاشان لە لایەن ھێزە وشکانییەکانیشەوە پەسەند کرا، ئەگەرچی کێڵگە شینەکەی کە لە وەشانە وشکانییەکاندا بەکار دەھات زیاتر لە شینی ئاڵای سکۆتلەندا دەچوو. چەندین پلەی جیاوازی شین لە ماوەی ساڵاندا لە خاچەکەدا بەکار ھاتوون. پاشبنەمای ئاڵای یەکێتیی ئێستا شینێکی «دەریایی» تۆخە ([[پانتۆن]] ٢٨٠)، کە دەکرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ئەو ڕەنگەی کە بۆ [[نیشانەی شین|نیشانەی شینی]] «فەوجی شین»ی مێژوویی ھێزی دەریاییی شاھانە بەکار دەھات. (پلە ڕەنگە تۆخەکان لەسەر بنەمای مانەوە لەسەر ئاڵا دەریایییەکاندا بەکار دەھێنران.) لە ساڵی ٢٠٠٣دا لیژنەیەکی [[پەرلەمانی سکۆتلەندا]] پێشنیاری کرد کە ئاڵای سکۆتلەندا شینێکی «شاھانە»ی کاڵتر (پانتۆن ٣٠٠) بەکار بھێنێت (نووسینگەی [[لۆرد لیۆن]] پلە ڕەنگی ورد بۆ بەکارھێنان لە نیشانەناسیدا دیاری ناکات). ھێڵێکی سپیی تەنک، یان لێوار، خاچە سوورەکە لە کێڵگە شینەکە جیا دەکاتەوە، بەپێی [[یاسای ڕەنگ|یاسای ڕەنگی]] نیشانەناسی کە تێیدا دەبێت ڕەنگەکان (وەک سوور و شین) بە کانزاکان (وەک سپی، واتا زیوی) لە یەکتر جیا بکرێنەوە. [[نیشانەناسی|نیشانەکە]] بۆ ئاڵای یەکێتیی کۆن، بۆ بەراوردکردن لەگەڵ ئاڵای ئێستا، بریتییە لە: «شین، خاچی سانت ئەندرووی سپی کە خاچی سانت جۆرجی سووری لەسەرە، کە ئەویش بە لێوارێکی سپی دەورە دراوە.» [[پەڕگە:Flag_of_the_Commonwealth_(1658-1660).svg|alt=خاچی سوور لەگەڵ لێوارێکی سپی لەسەر خاچێکی سپی و پاشبنەمایەکی شینی تۆخ. لە ناوەڕاستدا چەنگێکی زێڕین لە ناو قەڵغانێکی شینی تۆخدایە، کە ھەمان قەبارەی یەکتربڕینی ھێڵە سپییە ستوونی و ئاسۆیییەکانی ھەیە.|وێنۆک|«پرۆتێکتۆرەیت جاک»، ئەو ئاڵایەی کە لە لایەن «دی پڕۆتێکتۆرەیت»ەوە لە ساڵی ١٦٥٨ تا ١٦٦٠ بەکار ھات]] [[شانشینی ئیرلەندا]]، کە وەک یەکێتییەکی کەسی لەگەڵ ئینگلتەرادا لە ساڵی ١٥٤١ەوە بوونی ھەبوو، لە وەشانە ڕەسەنەکانی ئاڵای یەکێتیدا نوێنەرایەتی نەکرابوو.<ref name="KnowBritain" /> بەڵام ئاڵای «دی پڕۆتێکتۆرەیت» لە ساڵی ١٦٥٨ تا ١٦٦٠ [[نیشانە (نیشانەناسی)|نیشانەی]] [[نیشانی دەوڵەتیی ئیرلەندا|نیشانی دەوڵەتیی ئیرلەندای]] پێوە بوو. ئەمانە لە کاتی «ڕیستۆرەیشن»دا لادران، چونکە [[چارڵزی دووەمی ئینگلتەرا]] پێی وابوو سووکایەتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ١٦٦٠|ناونیشان=http://www.pepysdiary.com/diary/1660/05/13/ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=The Diary of Samuel Pepys |سەردێڕ=Sunday 13 May 1660 |بڵاوکەرەوە=Phil Gyford}}</ref> ئاڵا ڕەسەنەکە لە گۆشەی نیشانەی کۆمیسیارانی [[ئەنجومەنی فانۆسی باکوور|ئەنجومەنی فانۆسی باکووردا]] دەردەکەوێت. ئەمە تەنھا نوێنەرایەتیی فەرمیی سەردەمیانەی ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١ـە لە شانشینی یەکگرتوودا<ref>{{FOTW|id=gb-lthse|anchor=cnlc|title=Northern Lighthouse Commissioner's Flag}}</ref> و دەکرێت ببینرێت کە لەسەر بارەگاکەیان لە شەقامی جۆرج لە [[ئێدینبەرە]] دەشەکێتەوە. ئەم وەشانەی ئاڵای یەکێتیە کە گۆشەی «ئاڵای یەکێتیی کیشوەر»ی پێکھێنا، کە یەکەم [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئاڵای نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوو «بە دی فاکتۆ» لە تەممووزی ١٧٧٦ تا حوزەیرانی ١٧٧٧. [[پەڕگە:Command_flag,_Admiral_of_the_Fleet,_RN_(before_1801)_RMG_L4480.tiff|چەپ|وێنۆک|ئاڵای یەکێتی لە کەشتیی ئێچ-ئێم-ئێس کوین چارڵۆت، کەشتیی سەرەکیی [[ھێزی دەریاییی شاھانە]] بوو لە کاتی [[یەکەمی حوزەیرانی پڕ شکۆ]]، ١٧٩٤. ھەروەک بۆ ئەو سەردەمە باو بوو، ئاڵاکە نزیکایەتییەکی تایبەتمەندییە دروستەکەیە]] تابلۆی «کردەوەی لۆرد ھاو، یان یەکەمی حوزەیرانی پڕ شکۆ»، کە لە ساڵی ١٧٩٥دا کێشراوە، یەکێتییەک نیشان دەدات کە لە کەشتیی ئێچ-ئێم-ئێس کوین چارڵۆتەوە دەشەکێتەوە لە کاتی «[[یەکەمی حوزەیرانی پڕ شکۆ]]» لە ساڵی ١٧٩٤دا. ئاڵا ڕاستەقینەکە، کە لە [[مۆزەخانەی نیشتمانیی دەریایی|مۆزەخانەی نیشتمانیی دەریاییدا]] پارێزراوە، نزیکایەتییەکی سادەی تایبەتمەندییە دروستەکانە؛ ئەمە لە ئاڵاکانی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩دا باو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/730.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=[[National Maritime Museum]] |id=AAA0730 |سەردێڕ=Command flag, Admiral of the Fleet, RN (before 1801) |department=The Collection}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/206394.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٣|وێبگە=[[National Maritime Museum]] |id=AAA3687 |سەردێڕ=Post Office Blue Ensign (before 1864) |department=The Collection}}</ref> ئاڵاکە ھەروەھا لە تەنیشت «کەستەمز ھاوس» لە شەقامی لۆفتوس لە [[سیدنی]] دەشەکێندرێتەوە، بۆ نیشانکردنی بەرزکردنەوەی ئاڵای یەکێتی لە لایەن [[ئارسەر فیلیپ|کاپتن فیلیپ]] لە «سیدنی کۆڤ»، شوێنی یەکەم نیشتەجێبوونی بەریتانییەکان لە [[نیو ساوس وێڵز]] و [[ئوسترالیا]] لە ساڵی ١٧٨٨دا. لەسەر تابلۆکە وەک «جاکی شاژن ئان» ئاماژەی پێ کراوە. ئاڵای [[سوپای بەریتانیا]] ئاڵای یەکێتیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٣٨دا «ئاڵای ناڕێوڕەسمی سوپای بەریتانیا» داھێنرا، کە شێرێکی زێڕینی تاجداری نیشان دەدا، کە لە سەرووی تاجی شاھانەوەیە، لەسەر دوو شمشێری یەکتربڕ لەسەر پاشبنەمایەکی سوور، (وشەی «ئارمی» بە پیتە زێڕینەکان ھەندێک جار لە ژێر ئەم نەخشەیەدا دەردەکەوێت). ئەمە ھاوتای نیشانەکانی خزمەتگوزارییە چەکدارەکانی تر نییە بەڵکوو لە چالاکییە سەربازی یان وەرزشییەکاندا بەکار دەھێنرێت، کاتێک پێویست دەکات سوپا بناسرێتەوە بەڵام ڕێز و ڕێوڕەسمی تایبەت بە ئاڵاکانی فەوج و ئاڵای یەکێتی بە نەگونجاو دادەنرێت. ==== ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندی ==== [[پەڕگە:BeaumontScottishUnionFlag.png|alt=خاچی سپی بە ڕوونی لە سەرووی خاچی سووری لێوار سپی لەسەر پاشبنەمای شین دەبینرێت.|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندی کە لە وەشانی ١٧٠٤ی «دۆخی ئێستای گەردوون»دا کێشراوە.]] لەکاتی ناڕەزایەتیدان بەرامبەر بە دیزاینی ئاڵای یەکێتیی پەسەندکراو لە ساڵی ١٦٠٦دا، کە تێیدا خاچی سانت جۆرج لە سەرووی خاچی سانت ئەندرووەوە بوو، ژمارەیەک لە خاوەن و سەرۆکی کەشتییە بازرگانییەکان لە [[شانشینی سکۆتلەندا]] پرسەکەیان لەگەڵ [[جۆن ئێرشکین، ١٩یەمین ئێرڵی مار|جۆن ئێرشکین، ١٩یەمین ئێرڵی ماردا]] ورووژاند، و لە لایەن ئەوەوە ھان دران کە نامەیەکی سکاڵا بۆ جەیمسی شەشەم بنێرن، لە ڕێگەی [[ئەنجومەنی تایبەتی سکۆتلەندا|ئەنجومەنی تایبەتی سکۆتلەنداوە]]، کە تێیدا ھاتبوو: {{blockquote|text=پاشای ھەرە پیرۆز. ژمارەیەکی زۆر لە سەرۆک و خاوەن کەشتییەکانی ئەم شانشینییەی جەنابت زۆر بە توندی سکاڵایان لای ئەنجومەنی جەنابت کردووە کە شێوە و نەخشی ئاڵاکانی کەشتییەکان، کە بۆ ئێرە نێردراون و فەرمان دراوە لە لایەن ڕەعەیەتانی ھەردوو شانشینەکەوە وەربگیرێن و بەکار بھێنرێن، زۆر زیانبەخشە بۆ ئازادی و شکۆمەندیی ئەم دەوڵەتە و دەبێتە ھۆی بێڕێزی بەم نەتەوەیە لە ھەر شوێنێکی دەرەوەی دەریا کە ئاڵاکە بشەکێتەوە چونکە، ھەروەک جەنابی پیرۆزت دەبینیت، خاچی سکۆتلەندی، کە پێی دەوترێت خاچی سانت ئەندروو، دوو جار دابەش کراوە، و خاچی ئینگلیزی، کە پێی دەوترێت سانت جۆرج، بە تەواوی و بە ناو خاچی سکۆتلەندیدا کێشراوە، کە بەوەش تەڵخ کراوە و ھیچ نیشانە یان شوێنەوارێکی نیشانی سکۆتلەندی نابینرێت. ئەمە دەبێتە ھۆی ھەندێک ھەست و ناڕەزایەتی لە نێوان ڕەعەیەتانی جەنابتدا، و دەترسێین کە ھەندێک ناڕەحەتی لە نێوانیاندا دروست بێت، چونکە پیاوانی دەریاوانمان ناتوانرێت ڕازی بکرێن ئەو ئاڵایە وەک ئەوەی دانراوە وەربگرن. ئەوان دوو ڕەشنووس و نەخشی نوێیان کێشاوە وەک بێلایەنترین بۆ ھەردوو شانشینەکە کە پێشکەش بە ئەنجومەنیان کردووە، و داوای پەسەندکردنی ھەمانمان کردووە؛ بەڵام ئێمە ئەوەمان بۆ بڕیاری پاشایانەی جەنابت جێھێشتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hulme |یەکەم=Edward. F. |سەردێڕ=The flags of the world: their history, blazonry and associations |ناونیشان=https://archive.org/stream/flagsofworldthei00hulmiala/flagsofworldthei00hulmiala_djvu.txt |format=txt |ساڵ=١٨٩٧|بڵاوکەرەوە=F. Warne & co. |پەڕە=١٥٢}}</ref>}} ئەگەرچی ئەو بەڵگەنامانەی لەگەڵ ئەم سکاڵایەدا بوون و ڕەشنووسی دیزاینە جێگرەوەکانیان تێدابوو ون بوون، بەڵام بەڵگە ھەیە، لانی کەم لەسەر کاغەز، لەسەر جۆرێکی سکۆتلەندیی نافەرمی، کە تێیدا خاچی سکۆتلەندی لە سەرەوە بووە. ھۆکار ھەیە بۆ بیرکردنەوە لەوەی کە ئاڵای پارچەیی ئەم دیزاینە لە ماوەی سەدەی ١٧یەمدا بۆ بەکارھێنانی نافەرمی لەسەر کەشتییە سکۆتلەندییەکان لە دەریادا بەکار ھێنراون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bartram|یەکەم=Graham|سەردێڕ=British Flags & Emblems|بڵاوکەرەوە=Flag Institute/Tuckwell|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٢٣٢-٢٩٧-٤|پەڕە=١٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crampton|یەکەم=William|سەردێڕ=Flags of the World|ساڵ=١٩٩٢}}</ref><ref name="Smith 1973">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |ساڵ=١٩٧٣|سەردێڕ=Title unknown |journal=The Flag Bulletin |بڵاوکەرەوە=Flag Research Center}}</ref> دیزاینی ئەم ئاڵایە ھەروەھا لە وەشانی ١٧٠٤ی «دۆخی ئێستای گەردوون» لە لایەن [[جۆن بیومۆنت (زەویناس)|جۆن بیومۆنتەوە]] وەسف کراوە، کە وەک پاشکۆیەک «نیشانەکان، ڕەنگەکان یان ئاڵاکانی کەشتییەکان لە دەریادا: سەر بە چەندین میر و دەوڵەتن لە جیھاندا»ی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beaumont|یەکەم=John|سەردێڕ=The Present State of the Universe ...|بڵاوکەرەوە=Benj. Motte|ساڵ=١٧٠٤|پەڕە=١٦٤|بەستەری نووسەر=John Beaumont (geologist)|orig-date=1701}}</ref> [[پەڕگە:Edinburgh_Castle_John_Slezer_trimmed.jpg|alt=نەخشی قەڵایەک لەسەر لووتکەی گردێکی بەرز، لەژێر ناونیشانی «دیمەنی باکووری ڕۆژھەڵاتی قەڵای ئێدینبەرە». لەسەر قەڵاکە ئاڵایەکی گەورەی یەکێتی دەشەکێتەوە کە بەشی خاچی سکۆتلەندیی ئاڵاکە دیارترین بەشیەتی.|چەپ|وێنۆک|[[جۆن سلێزەر|سلێزەر]] [[قەڵای ئێدینبەرە]] دەوروبەری ١٦٩٣ کە ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندی نیشان دەدات<ref name="slezer">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |وێبگە=[[National Library of Scotland]] |سەردێڕ=The North East View of Edinburgh Castle |department=Slezer's Scotland |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180104153449/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>]] لە سەر وشکانی، بەڵگەی پشتڕاستکردنەوەی بەکارھێنانی ئەم ئاڵایە لە نیشاندانی [[قەڵای ئێدینبەرە]] لە لایەن [[جۆن سلێزەر|جۆن سلێزەرەوە]] دەردەکەوێت، لە زنجیرە نەخشەکانی بە ناوی «سیاترووم سکۆتیای»، دەوروبەری ١٦٩٣. لە وەشانەکانی دواتری «سیاترووم سکۆتیای»دا دەرکەوتووە، نەخشی «دیمەنی باکووری ڕۆژھەڵاتی قەڵای ئێدینبەرە» وەشانی «سکۆچی» (بۆ بەکارھێنانی سیفەتی گونجاوی ئەو سەردەمە) ئاڵای یەکێتی نیشان دەدات کە لەسەر بەشی کۆشکی قەڵاکە دەشەکێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Slezer|یەکەم١=John|سەردێڕ=Theatrum Scotiae|دوایین٢=Sibbald|یەکەم٢=Robert|دوایین٣=Swall|یەکەم٣=Abel|بڵاوکەرەوە=John Leake|ساڵ=١٦٩٣|پەڕە=١١٤|بەستەری نووسەر=John Slezer}}</ref> لەسەر نەخشی «دیمەنی باکووری شاری ئێدینبەرە»، ئاڵاکە نادیارە.<ref name="north prospect">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=58 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140219165700/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=58 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=[[National Library of Scotland]] |سەردێڕ=The North Prospect of the City of Edenburgh |department=Slezer's Scotland}}</ref> لە ١٧ی نیسانی ١٧٠٧دا، دوو ھەفتە پێش ئەوەی [[کردەوەکانی یەکێتیی ١٧٠٧]] بکەونە بواری جێبەجێکردنەوە، و دوای ئەوەی سێر [[ھاینری سانت جۆرجی گەنجتر]]، [[گارتێر کینگ ئۆف ئاڕمس]]، چەندین دیزاینی ئاڵای پێشکەش بە [[ئان، شاژنی بەریتانیای مەزن|شاژن ئان]] و [[ئەنجومەنی تایبەتی ئینگلتەرا]] کردبوو بۆ لێکۆڵینەوە، ئاڵاکە بۆ ئەو وڵاتەی کە بەم زووانە یەکدەگرێت و دەبێتە [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] ھەڵبژێردرا. بە پێشنیاری نوێنەرانی سکۆتلەندییەکان، ئەو دیزاینانەی بۆ لێکۆڵینەوە دانرابوون ئەو وەشانی ئاڵای یەکێتیەی لەخۆگرتبوو کە خاچی سانت ئەندرووی لە سەرەوە نیشان دەدا؛ کە وەک «ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندییەکان کە دەوترێت لە لایەن سکۆتلەندییەکانەوە بەکار دەھێنرێت» ناسرابوو.<ref name="de Burton">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Simon|دوایین=de Burton|سەردێڕ=How Scots lost battle of the standard|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Johnston Press plc|ناونیشان=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-18715263.html|ئیش=The Scotsman|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}</ref> بەڵام، شاژن و ئەنجومەنەکەی ھەوڵە ڕەسەنەکەی سێر ھاینرییان پەسەند کرد، کە ژمارە «یەک» بوو.<ref name="de Burton" /> دەستنووسێک کە لە ساڵی ١٧٨٥دا لە لایەن ویلیام فۆکسەوە کۆکراوەتەوە و لە دەستی [[سەنتەری توێژینەوەی ئاڵا|سەنتەری توێژینەوەی ئاڵادایە]]، لاپەڕەیەکی تەواوی تێدایە کە ئاڵای «یەکێتیی سکۆتلەندی» نیشان دەدات. ئەمە دەتوانێت ئەوە بگەیەنێت کە ھێشتا ھەندێک بەکارھێنانی وەشانێکی سکۆتلەندی پێش زیادکردنی خاچی سانت پاتریک بۆ ئاڵای یەکێتی لە ساڵی ١٨٠١دا ھەبووە.<ref name="Smith 1973" /> === دوای ١٨٠١ === [[پەڕگە:British_flag_flown_from_HMS_Spartiate_during_the_Battle_of_Trafalgar.jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتی کە لە کەشتیی ئێچ-ئێم-ئێس سپارتیێت لە کاتی [[جەنگی ترافالگار]] (١٨٠٥) شەکایەوە، کە دیزاینی ئاڵای ١٨٠١ نیشان دەدات]] ئاڵای یەکێتیی ئێستا و دووەم لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١ەوە دەست پێ دەکات لەگەڵ [[کردەوەی یەکێتیی ١٨٠٠]]، کە [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] و [[شانشینی ئیرلەندا|شانشینی ئیرلەندای]] یەکخست بۆ پێکھێنانی [[شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا]]. دیزاینە نوێیەکە خاچێکی سووری [[خاچ (نیشانەناسی)|خواری]] بۆ زیاد کرا، [[خاچی سانت پاتریک]] (کە لە نیشانی خێزانی [[خێزانی فیتزجێراڵد|فیتزجێراڵدی]] [[نۆرمانەکان لە ئیرلەندا|ئینگلیزیی کۆنەوە]] سەرچاوە دەگرێت نەک ڕاستەوخۆ لە سانتەکە خۆیەوە)،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hayes-McCoy|یەکەم=Gerard Anthony|سەردێڕ=A history of Irish flags from earliest times|بڵاوکەرەوە=Academy Press|ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٠٦١٨٧-٠١-٢|editor-last=Ó Snodaigh|editor-first=Pádraig|editor-link=Pádraig Ó Snodaigh|شوێن=Dublin|پەڕە=٣٨|بەستەری نووسەر=Gerard Anthony Hayes-McCoy}}</ref> بۆ ئیرلەندا. ئەمە ڕەنگەکانی لەگەڵ خاچی سانت ئەندروودا [[پێچەوانەکردنی ڕەنگەکان|پێچەوانە کراوەتەوە]]، بە جۆرێک کە سوورەکە ھەمیشە بە دوای سپییەکەدا دێت بە ئاڕاستەی کاتژمێر. ئەم ڕێکخستنە داواکارییەکی ناساندووە بۆ نیشاندانی ئاڵاکە بە «لای دروست بۆ سەرەوە» (بڕوانە [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو#تایبەتمەندییەکان|تایبەتمەندییەکان بۆ بەکارھێنانی ئاڵا]] لە سەرەوە). ھەروەک خاچە سوورەکە، خاچە سوورە خوارەکەش بە لێوارێکی سپی لە کێڵگە شینەکە جیا کراوەتەوە.<ref name="Flagsofworld" /> ئەم لێوارە بۆ ھاوسەنگی لەسەر بەشە سپییەکەی خاچەکە دووبارە کراوەتەوە، کە بەو ھۆیەوە پانتر لە بەشە سوورەکە دەردەکەوێت. لێواری خاچی سانت جۆرج سوورەکەی لە سووری خاچە خوارەکە جیا دەکاتەوە. ==== بیروبۆچوونەکان لەسەر ئاڵا دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا ==== کاتێک [[پەیماننامەی ئینگلیزی-ئیرلەندی]] لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٢١دا کۆتایی پێ ھات و دروستبوونی [[دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا|دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندای]] نوێ پێشبینییەکی نزیک بوو، پرسیارێک دروست بوو کە ئایا خاچی سانت پاتریک دەبێت لە ناو ئاڵای یەکێتیدا بمێنێتەوە یان نا. تەلەڤیزیۆنی «[[نیویۆرک تایمز]]» لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٢٢دا ڕای گەیاند: {{blockquote|text=لە [[کۆلێژی ئاڕمس]]دا ڕاگەیەندرا کە ھەندێک دەستکاری لەژێر لێکۆڵینەوەدان و ئەگەر ھەر کردەوەیەک ئەنجام بدرێت ئەوا لە لایەن پاشاوە لە ناو ئەنجومەندا دەبێت. ھیچ کارێکی پەرلەمانی پێویست نابێت. شارەزایانی نیشانەناسی دەڵێن گۆڕانکاری لە نیشانەکاندا زۆر گرانە. چەند ساڵێک لەمەوبەر داواکارییەک لە لایەن ئیرلەندییەکانەوە ھەبوو کە پاشبنەمای شینی چەنگی زێڕین لەسەر پۆستەری شاھانە بگۆڕدرێت بۆ سەوز. لەو کاتەدا مەزندە کرا کە تێچووی ئەو گۆڕانکارییە لانی کەم ٢,٠٠٠,٠٠٠ پاوەند دەبێت. لابردنی ھەموو ئاماژەیەک بۆ ئیرلەندا لە یۆنیون جاک و نیشانە شاھانەیییەکان زۆر گرانتر دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1922/01/14/109830879.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210308091829/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1922/01/14/109830879.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=May Alter The Union Jack |newspaper=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٢٢}}</ref>}} ھەندێک بیروبۆچوون لەسەر ئەم بابەتە لە داگیرگە بەریتانییەکانیشدا ھەبوو، یەکێک لە ڕۆژنامەکانی نیووزیلەندا ڕای گەیاند کە: {{blockquote|text=...لابردنی خاچی سانت پاتریک دوای ١٢٠ ساڵ دەرکەوتنی ئاڵاکە دەگۆڕێت. بێگومان دەبێتە ئاڵایەک کە لەژێریدا سەرکەوتنی گەورە لە سەدەی حەڤدەیەم و ھەژدەیەمدا بەدەست ھاتووە، بەڵام بۆ زۆربەی بیرکردنەوەکان زیانێکی ھەستیی گەورە دەبێت. پێدەچێت لابردنەکەی بە تەواوی پێویست نەبێت. گۆڕانکارییە ئەگەرییەکانی تر بریتین لە ھەڵوەشاندنەوەی نازناوی شانشینی یەکگرتوو، و لابردنی چەنگەکە لە پۆستەری شاھانە و نیشانی دەوڵەتی، و دانانی ھێمای ئولستەر لەبری ئەوە.<ref name="ashburton">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Signs of Heraldry |ناونیشان=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=AG19211213.2.31.5&srpos=2&e=-------10--1----2%22Irish+Free+State%22-all |newspaper=[[Ashburton Guardian]] |بەرگ=XLII |issue=9409 |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٢١|پەڕە=٥|بڵاوکەرەوە=[[National Library of New Zealand]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref>}} بەڵام، ئەو ڕاستییەی کە ئەگەری ھەبوو [[ئیرلەندی باکوور]] لە ناو شانشینی یەکگرتوودا بمێنێتەوە، بنەمایەکی باشتر بوو بۆ ھێشتنەوەی خاچی سانت پاتریک لە ناو ئاڵای یەکێتیدا. لەم بارەیەوە، سێر [[جەیمس کرەیگ]]، [[سەرۆک وەزیرانی ئیرلەندی باکوور]] لە کانوونی یەکەمی ١٩٢١دا ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو و حکوومەتەکەی «دڵخۆشن بەوەی بیر دەکەنەوە کە بڕیارەکەمان [بۆ مانەوە وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو] پێویستیی شێواندنی ئاڵای یەکێتی لادەبات.»<ref name="ulster">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Position of Ulster|ناونیشان=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=AG19211216.2.25.5&srpos=14&e=-------10--11----2%22Irish+Free+State%22-all|newspaper=[[Ashburton Guardian]]|بەرگ=XLII|issue=9413|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٢١|پەڕە=٥|بڵاوکەرەوە=[[National Library of New Zealand]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> ئەگەرچی لە ناو شانشینی یەکگرتوودا مانەوە، بەڵام حکوومەتە نوێیەکەی ئیرلەندی باکوور دەستبەرداری خاچی سانت پاتریک بوو لەپێناو [[ئاڵای ئولستەر|ئاڵایەکی نوێ]] کە لە [[خێزانی بێرک|نیشانی خێزانی بێرکەکان]]، ئێرڵەکانی ئولستەر، وەرگیرابوو و زۆر لە خاچی سانت جۆرجی ئینگلتەرا دەچوو. لە کۆتاییدا، کاتێک لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٢٢دا (ڕۆژێک دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا) لە [[وەزیری ناوخۆی بەریتانیا]] پرسرا کە ئایا گارتێر کینگ ئۆف ئاڕمس «ھیچ ڕێسایەک سەبارەت بە ئاڵای نیشتمانی لە ئەنجامی تێپەڕاندنی یاسای دەستووری دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا دەردەکات»، وەڵامەکەی نەخێر بوو و ئاڵاکە ھەرگیز نەگۆڕدرا.<ref>{{cite Hansard|title=National Flag (Irish Free State)|house=House of Commons|date=7 December 1922|volume=159|column_start=2015W|column_end=2016W|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1922/dec/07/national-flag-irish-free-state|access-date=14 August 2013|archive-date=24 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224034625/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1922/dec/07/national-flag-irish-free-state|url-status=live}}</ref> پرسیارێکی «کاتژمێری پرسیار» لە ساڵی ١٩٦١دا باسی ورووژاندنی بابەتی لابردنی خاچی سانت پاتریکی لەگەڵ حکوومەتی بەریتانیا کرد؛ فرانک ئایکێن، [[وەزیری کاروباری دەرەوە و بازرگانی|وەزیری دەرەوەی ئیرلەندا]]، ڕەتی کردەوە «کات لەسەر مشتومڕە نیشانەناسییەکان بەفیڕۆ بدات».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ١٩٦١|ناونیشان=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1961-08-03/17/|وێبگە=[[Oireachtas]]|پەڕە=١٨|سەردێڕ=Ceisteanna—Questions. Oral Answers. – Cross of St. Patrick on British Flag|بەرگ=١٩١|ژمارە=١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423222628/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1961-08-03/17/|url-status=dead}}</ref> ==== سەدەی ٢١ەم ==== [[پەڕگە:Union_Flag_(including_Wales).svg|وێنۆک|یەکێک لە پێشنیارەکان بۆ دووبارە دیزاینکردنەوەی ئاڵای یەکێتی بە زیادکردنی ئەژدیھای سووری ناو [[ئاڵای وێڵز]] لە ناوەڕاستدا]] نەبوونی ھیچ ھێمایەکی وێڵزی یان ڕەنگەکانی لە ئاڵاکەدا دەرەنجامی ئەوەیە کە وێڵز لەو کاتەی کە [[ئاڵای بەریتانیای مەزن]] لە ساڵی ١٦٠٦دا دروست کرا، وەک بەشێکی دانەبڕاو لە شانشینی ئینگلتەرا ھەژمار دەکرا. لەبەر ئەوەی ھیچ توخمێکی وێڵزی لە ناو ئاڵای یەکێتیدا نییە، [[ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیا|ئەندامی پەرلەمانی]] [[پارتی کرێکاران (شانشینی یەکگرتوو)|پارتی کرێکارانی]] [[ڕێکسھام]] [[یان لوکاس]] لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧دا لە دیبەیتێکی [[ئەنجومەنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو|ئەنجومەنی گشتیدا]] پێشنیاری کرد کە ئاڵای یەکێتی لەگەڵ [[ئاڵای وێڵز]] تێکەڵ بکرێت بۆ ڕەنگدانەوەی پێگەی وێڵز لە ناو شانشینی یەکگرتوودا، و [[ئەژدیھای وێڵزی|ئەژدیھای سوور]] بۆ شێوازی سوور، سپی و شینی ئاڵای یەکێتی زیاد بکرێت.<ref name="welsh">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|سەردێڕ=Welsh dragon call for Union flag|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> ئەو وتی کە ئاڵای یەکێتی لە ئێستادا تەنھا نوێنەرایەتیی سێ نەتەوەکەی تری شانشینی یەکگرتوو دەکات، و [[وەزارەتی کلتوور، میدیا و وەرزش (شانشینی یەکگرتوو)|وەزیری کلتوور، پیشەسازییە داھێنەرەکان و گەشتیاری]] [[مارگرێت ھۆدج]] دانی بەوەدا نا کە لوکاس خاڵێکی ڕەوای بۆ دیبەیت ورووژاندووە. ئەو وتی، «حکوومەت خوازیارە ئاڵای یەکێتی بکاتە ھێمایەکی ئەرێنی بۆ بەریتانیبوون کە ڕەنگدانەوەی ھەمەجۆریی وڵاتەکەمان بێت لەمڕۆدا و خەڵک ھان بدات شانازی بە ئاڵاکەمانەوە بکەن.» ئەم پێشھاتە بووە ھۆی دەستپێکردنی پێشبڕکێی دیزاین لەگەڵ بەشداربووان لە سەرتاسەری جیھانەوە.<ref name="face">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1572168/The-new-face-of-Britain-Flag-poll-results.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1572168/The-new-face-of-Britain-Flag-poll-results.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|سەردێڕ=The new face of Britain Flag poll results|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Matthew|دوایین=Moore}}{{cbignore}}</ref> لە ماوەی بەرەو [[گشتپرسیی سەربەخۆییی سکۆتلەندا، ٢٠١٤|گشتپرسیی سەربەخۆییی سکۆتلەندای ٢٠١٤]]، چەندین پێشنیاری نافەرمی کرا بۆ ئەوەی چۆن دەکرێت ئاڵاکە بەبێ خاچی سانت ئەندروو دووبارە دیزاین بکرێتەوە ئەگەر سکۆتلەندا یەکێتییەکە بەجێبھێڵێت. بەڵام، لەبەر ئەوەی سکۆتلەندا دژی سەربەخۆیی دەنگی دا، ئەو بابەتە دروست نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Judah |یەکەم١=Sam |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25205017 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=BBC |سەردێڕ=What would the union jack look like if the Scottish bit were removed?}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/galleryguide/0,,184378,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=The Guardian |سەردێڕ=The Union Jack: your designs}}</ref> == پێگە لە شانشینی یەکگرتوودا == [[پەڕگە:The_Union_Jack_Flag_MOD_45153521.jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیێک کە لەسەر دارەجاکێکی کەشتییەکی جەنگیی ھێزی دەریاییی شاھانە دەشەکێتەوە، ٢٠١١]] ئاڵای یەکێتی وەک [[جاک (ئاڵا)|جاک]] لە لایەن کەشتییە جەنگییە فەرمییەکان و ژێردەریاکانی [[ھێزی دەریاییی شاھانە]]، و لە لایەن کەشتییە فەرمییەکانی [[سوپای بەریتانیا]] و ھێزی ئاسمانیی شاھانە بەکار دەھێنرێت. کاتێک لەنگەریان گرتووە یان لە تەنیشت بەندەرن، لەسەر [[دارەجاک]] لە پێشەوەی کەشتییەکە دەشەکێندرێتەوە. کاتێک کەشتییەک لە ڕێگادایە، ئاڵای یەکێتی تەنھا ئەو کاتە لەسەر دارەجاکەکە دەشەکێندرێتەوە کە کەشتییەکە بۆ بۆنەیەکی تایبەت ڕازێنرابێتەوە، وەک ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا. ئاڵای یەکێتی لەسەر ستوونی کەشتییەک دەپۆشرێت بۆ نیشاندانی ئامادەبوونی [[ئەدمیراڵی فەوج (ھێزی دەریاییی شاھانە)|ئەدمیراڵی فەوج]]، لۆردە یەکەمە دەریایییەکانی پێشوو و ئەو [[ئەدمیراڵ|ئەدمیراڵانەی]] کە [[سەرۆکی دەستەی بەرگری (شانشینی یەکگرتوو)|سەرۆکی دەستەی بەرگری]] بوون یان لە ئێستادا ھەن. لەو ڕۆژەی کە بڕیارە [[دادگای سەربازی]] تێیدا کۆببێتەوە، ئاڵای یەکێتی دەبێت لە شوێنێکی بەرز یان لەسەر ستوونی ئاڵا بەپێی پێویست بەرز بکرێتەوە و کاتێک ئاڵاکان بەرز دەکرێنەوە دەبێت تۆپێک بتەقێنرێت، یان لەو کاتەی کە نیشانەکە دەدرێت ئەگەر فەرمان بە دادگاکە درا دەستبەجێ کۆببێتەوە.<ref name="FOTWsea">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://cd.royalnavy.mod.uk/-/media/rnweb/footer-pages-documents-and-images/brd_2_bookv6.pdf?rev=c3db9c181ea74574b7dd074ed3471c45 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=royalnavy.mod.uk |سەردێڕ=BRd 2 - Queen's Regulations for the Royal Navy}}</ref> پۆستەری شاھانە کاتێک دەشەکێندرێتەوە کە خاوەن شکۆ سواری کەشتییەکی جەنگی دەبێت. کاتێک ئەندامانی تری خێزانی شاھانە سواری کەشتی دەبن، ئەوا پۆستەری تایبەتی خۆیان دەشەکێننەوە، کە زۆربەی کات وەشانێکی دەستکاریکراوی پۆستەری شاھانەیە. ھیچ یاسایەک تێنەپەڕیوە کە ئاڵای یەکێتی بکاتە ئاڵای نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو: لە ڕێگەی پێشینەوە بووە بە یەکێک. یەکەم دانپێدانانی تۆمارکراوی وەک ئاڵای نیشتمانی لە ساڵی ١٩٠٨دا بوو، کاتێک لە پەرلەماندا ڕاگەیەندرا کە «ئاڵای یەکێتی دەبێت وەک ئاڵای نیشتمانی ھەژمار بکرێت».<ref name=":0" /> لێدوانێکی ڕاشکاوانەتر لە لایەن [[وەزیری ناوخۆی بەریتانیا]] سێر [[جۆن گیلمۆر، دووەم بارۆنێت|جۆن گیلمۆر]] لە ساڵی ١٩٣٣دا درا کاتێک ڕای گەیاند کە «ئاڵای یەکێتی ئاڵای نیشتمانییە و دەکرێت بە شێوەیەکی گونجاو لە لایەن ھەر ڕەعەیەتێکی بەریتانییەوە لەسەر وشکانی بشەکێندرێتەوە.»<ref>[https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmhansrd/cm080205/debtext/80205-0004.htm Official Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026002232/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmhansrd/cm080205/debtext/80205-0004.htm|date=26 October 2016}} (''[[Hansard]]''), [https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1933/jun/27/union-flag 27 June 1933; Vol. 279, c. 1324.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208033652/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1933/jun/27/union-flag|date=8 February 2016}}</ref> [[پەڕگە:Union_Jacks_in_Godalming_-_geograph.org.uk_-_3028373.jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیەکان لەسەر دوو دارە ئاڵا کە لە باڵەخانەیەک لە [[سێرەی]] ھەڵواسراون، ٢٠١٢]] بەکارھێنانی شارستانی لەسەر وشکانی ڕێگەپێدراوە، بەڵام بەکارھێنانی ئاڵا دەستکارینەکراوەکە لە دەریادا تەنھا بۆ کەشتییە سەربازییەکان سنووردارە. بەکارھێنانی بێ مۆڵەتی ئاڵاکە لە سەدەی ١٧یەمدا بۆ دوورکەوتنەوە لە پێدانی باجی بەندەر—کە ئیمتیازێک بوو تەنھا بۆ کەشتییەکانی ھێزی دەریایی سنووردار بوو—بووە ھۆی ئەوەی جێگرەوەکەی جەیمس، [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]]، فەرمان بدات کە بەکارھێنانی ئاڵاکە لەسەر کەشتییە دەریایییەکان تەنھا بۆ کەشتییەکانی جەنابی پاشا سنووردار بێت «لەژێر سزای ناڕەزایەتیی توندی ئێمەدا.»<ref name="Perrin 59" /> ئەمە وەک سەرپێچییەکی تاوانکاری لە ژێر یاسای کەشتیوانی بازرگانیی ساڵی ١٩٩٥دا دەمێنێتەوە<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Merchant Shipping Act 1995 (1995 c. 21) |ساڵ=١٩٩٥|ناونیشان=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/21/section/2 |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|لە=section 2 |شوێن=London |بڵاوکەرەوە=The National Archives}}</ref> بۆ نیشاندانی ئاڵای یەکێتی (جگە لە «پایڵت جاک»—بڕوانە خوارەوە) لە کەشتییەکی بەریتانییەوە. کەشتییە دەریایییەکان [[نیشانەی سپی]] دەشەکێننەوە، کەشتییە بازرگانی و تایبەتەکان دەتوانن [[نیشانەی سوور]] بشەکێننەوە، و ئەوانی تر بە مۆڵەتی تایبەت وەک یانەکانی یەختی دەریایی دەتوانن [[نیشانەی شین]] بشەکێننەوە. ھەموو نیشانە ڕەنگاوڕەنگەکان ئاڵای یەکێتییان وەک بەشێک لە دیزاینەکەیان تێدایە. [[دادگای لۆرد لیۆن]]، کە خاوەنی دەسەڵاتی یاسایییە لە بابەتە نیشانەناسییەکاندا لە سکۆتلەندا، پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئاڵای یەکێتی «ئاڵای دروستە بۆ ھەموو ھاووڵاتیان و دەستە بازرگانییەکانی شانشینی یەکگرتوو تا بیبەکێننەوە بۆ نیشاندانی دڵسۆزی و نەتەوەییبوونیان.»<ref name="lordlyon">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lyon-court.com/lordlyon/218.183.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180425184926/http://www.lyon-court.com/lordlyon/218.183.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|وێبگە=[[The Court of the Lord Lyon]] |سەردێڕ=The Union Flag}}</ref> لە ٥ی شوباتی ٢٠٠٨دا، ئەندامی پەرلەمانی [[پارتی پارێزگاران (شانشینی یەکگرتوو)|پارتى پارێزگاران]] [[ئەندرێو ڕۆسیندێڵ]] پڕۆژەیاسای «ئاڵای یەکێتی»ی وەک [[پڕۆژەیاسای ئەندامی تایبەت]] لە ژێر «یاسای دە خولەک»دا لە [[ئەنجومەنی گشتیی شانشینی یەکگرتوو|ئەنجومەنی گشتیدا]] ناساند. پڕۆژەیاساکە ھەوڵی دەدا پێگەی ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو لە یاسادا فەرمی بکات، تاوەکوو بەربەستە یاسایییەکان بۆ شەکاندنەوەی بەردەوامی لادەبات. پڕۆژەیاساکە تا کۆتاییی ئەو [[خولی یاسادانان|خولی پەرلەمانە]] نەگەیشتە خوێندنەوەی دووەمی خۆی.<ref name="bill">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://services.parliament.uk/bills/2007-08/unionflag.html |وێبگە=UK Parliament |سەردێڕ=Union Flag Bill 2007–08}}</ref> پڕۆژەیاساکە وشەی «ئاڵای یەکێتی (کە بە شێوەیەکی باو بە ئاڵای یەکێتی ناسراوە)»ی لە بڕگەی ١(١)دا بەکار ھێنابوو، بەڵام لە شوێنەکانی تریدا زاراوەی «ئاڵای یەکێتی» بەکار دەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmbills/065/08065.i-i.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=UK Parliament |سەردێڕ=Union Flag Bill |بڵاوکەرەوە=House of Commons}}</ref> === ڕۆژانی ئاڵا === [[پەڕگە:The_Coldstream_Guards_Troop_Their_Colour_MOD_45165212.jpg|وێنۆک|نیشاندانی ستوونیی ئاڵای یەکێتی لە کاتی نمایشێکدا بۆ [[ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا]]]] لە تەممووزی ٢٠٠٧دا، سەرۆک وەزیران [[گۆردۆن بڕاون]] پلانەکانی ئاشکرا کرد بۆ ئەوەی ئاڵای یەکێتی زیاتر لەسەر تەلارە حکوومییەکان بشەکێندرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6276280.stm|ئیش=[[BBC News]]|سەردێڕ=Brown lifts ban on national flag|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref> لەکاتێکدا ڕاوێژکاری لەسەر ڕێنمایییە نوێیەکان بەردەوام بوو، بڕیاری شەکاندنەوەی ئاڵاکە دەکرێت لە لایەن ھەر بەشێکی حکوومییەوە بدرێت. لە ئاداری ٢٠٢١دا، [[حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو]] ڕێنمایی نوێی بۆ شەکاندنەوەی ئاڵای یەکێتی لە تەواوی ساڵدا لەسەر تەلارەکانی حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو بڵاو کردەوە، مەگەر ئاڵایەکی تری لێ بشەکێندرێتەوە، وەک ئاڵایەکی تری نیشتمانیی شانشینی یەکگرتوو، ئاڵای پارێزگایەک، یان ئاڵاکانی تری گوزارشتکردن لە شانازیی مەدەنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/news/union-flag-to-be-flown-on-uk-government-buildings-every-day |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Union flag to be flown on UK Government buildings every day |بڵاوکەرەوە=Government of the United Kingdom}}</ref> پێشتر، ئاڵاکە بە گشتی تەنھا لەسەر تەلارە گشتییەکان لەو ڕۆژانەدا دەشەکایەوە کە ڕۆژی لەدایکبوونی ئەندامانی [[خێزانی شاھانەی بەریتانیا|خێزانی شاھانە]] بوون، یان لە [[ساڵیادی ھاوسەرگیری|ساڵیادی ھاوسەرگیریی]] پاشا یان شاژن، [[ڕۆژی کۆمۆن وێڵس]]، [[ڕۆژی دەستبەکاربوون]]، [[ڕۆژی تاجگوزاری]]، [[ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا]]، [[یەکشەممەی یادکردنەوە]]، و لە ڕۆژانی کردنەوەی دەوڵەت و [[خولی یاسادانان#ڕێکاری باو|پەکخستنی]] پەرلەمان. ڕێکخراوە ناحکوومییەکان ڕێگەیان پێ درابوو (و دەدرێت) کە ھەر کاتێک بییانەوێت ئاڵای یەکێتی بشەکێننەوە. ڕێنمایییەکانی ئێستای حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو، کە بۆ یەکەمجار لە شوباتی ٢٠١٣دا بڵاو کراوەتەوە و دواجار لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا نوێ کراوەتەوە، ڕای دەگەیەنێت کە تەلارە حکوومییەکان لە شانشینی یەکگرتوودا ھان دەدرێن بۆ ئەوەی لە تەواوی ساڵدا ئاڵای یەکێتی بشەکێننەوە. ھەروەھا ڕۆژە تایبەتەکان دیاری دەکات کە تێیدا دەبێت ئاڵاکە لەم تەلارانەدا بشەکێندرێتەوە.<ref name="FlagFlyingUKGov">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.gov.uk/guidance/designated-days-for-union-flag-flying |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Union Flag flying guidance for UK government buildings |بڵاوکەرەوە=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref> تا مانگی ئاداری ٢٠٢٦، ئەو ڕۆژە دیاریکراوانەی کە دەبێت ئاڵای یەکێتی تێیاندا لە تەلارە حکوومییەکانی سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوودا بشەکێندرێتەوە بریتین لە:<ref name="FlagFlyingUKGov" /> * دووەم دووشەممەی مانگی ئادار ([[ڕۆژی کۆمۆن وێڵس]]) * ٩ی نیسان (ساڵیادی [[ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و کامێلا پارکەر بۆولز|ھاوسەرگیریی پاشا و شاژن]]) * ٦ی ئایار (ساڵیادی [[تاجگوزاریی چارڵزی سێیەم و کامێلا|تاجگوزاریی پاشا و شاژن]]) * دووەم شەممەی مانگی حوزەیران ([[ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا]]) * ٢١ی حوزەیران (ڕۆژی لەدایکبوونی [[ویلیام، شازادەی وێڵز|شازادەی وێڵز]]) * ١٧ی تەممووز (ڕۆژی لەدایکبوونی [[شاژن کامێلا|شاژن]]) * ٨ی ئەیلوول (ساڵیادی دەستبەکاربوونی [[چارڵزی سێیەم|پاشا]]) * دووەم یەکشەممەی مانگی تشرینی دووەم ([[یەکشەممەی یادکردنەوە]]) * ١٤ی تشرینی دووەم (ڕۆژی لەدایکبوونی ڕاستەقینەی پاشا) جگە لەوەش، دەبێت ئاڵاکە لەسەر تەلارە حکوومییەکان لەم ناوچانەی خوارەوە لەم ڕۆژانەدا بشەکێندرێتەوە:<ref name="FlagFlyingUKGov" /> * [[وێڵز]]، ١ی ئادار: [[ڕۆژی سانت دەیڤید]] * [[ئیرلەندی باکوور]]، ١٧ی ئادار: [[ڕۆژی سانت پاتریک]] * [[ئینگلتەرا]]، ٢٣ی نیسان: [[ڕۆژی سانت جۆرج]] * [[سکۆتلەندا]]، ٣٠ی تشرینی دووەم: [[ڕۆژی سانت ئەندروو]] * [[لەندەنی گەورە]]: کردنەوە و پەکخستنی پەرلەمان [[پەڕگە:Union_Jack_at_half_mast,_Island_Harbour_marina,_Isle_of_Wight,_England_(2).jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیێک بۆ نیوە داگیراوە دوای [[کۆچی دواییی ئەلیزابێتی دووەم]] لە ئەیلوولی ٢٠٢٢دا]] ئاڵای یەکێتی لە کاتی ڕاگەیاندنی کۆچی دواییی پاشا یان شاژن (جگە لە ڕۆژی ڕاگەیاندن)، یان بە فەرمانی پاشا یان شاژن [[نیوەھێڵ|بۆ نیوە]] دادەگیرێت.<ref name="dcms">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.culture.gov.uk/flagflying/default.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081223232022/http://www.culture.gov.uk/flagflying/default.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Department of Culture, Media and Sport]] |سەردێڕ=Flag Flying}}</ref> لە ٣٠ی تشرینی دووەم، [[ڕۆژی سانت ئەندروو]]، ئاڵای یەکێتی دەکرێت تەنھا لەو شوێنانەی سکۆتلەندا بشەکێندرێتەوە کە تەلارەکە زیاتر لە دارە ئاڵایەکی ھەبێت—لەو ڕۆژەدا ئاڵای سکۆتلەندا بۆ جێھێشتنی شوێن بۆ ئاڵای یەکێتی دانایەندرێت ئەگەر تەنھا یەک دارە ئاڵا ھەبێت.<ref name="scotland">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/royal-ceremonial/Flag-Flying-2011 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Flag Flying 2011 |بڵاوکەرەوە=[[Scottish Government]]}}</ref> ئەم جیاوازییە دوای ئەوە دروست بوو کە [[ئەندامی پەرلەمانی سکۆتلەندا|ئەندامانی پەرلەمانی سکۆتلەندا]] گلەییی ئەوەیان کرد کە سکۆتلەندا تەنھا وڵاتە لە جیھاندا کە ناتوانێت ئاڵای نیشتمانیی خۆی لە ڕۆژی نیشتمانیی خۆیدا بشەکێنێتەوە. بەڵام لە ٢٣ی نیسان، ڕۆژی سانت جۆرج، ئاڵای یەکێتیی شانشینی یەکگرتووە کە لەسەر نووسینگە حکوومییەکانی شانشینی یەکگرتوو لە ئینگلتەرا دەشەکێندرێتەوە.<ref name="agree">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1997980.stm|ئیش=[[BBC News]]|سەردێڕ=Ministers agree flag day review|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> === بەکارھێنان و لەناوبردن === ئاڵای یەکێتی ھیچ پێگەیەکی فەرمیی لە شانشینی یەکگرتوودا نییە، و ھیچ ڕێسایەکی نیشتمانی سەبارەت بە بەکارھێنانی یان قەدەغەکردنی دژی [[بێڕێزیکردن بە ئاڵا]] نییە. لە ئیرلەندی باکوور، [[ڕێساکانی ئاڵا (ئیرلەندی باکوور) ٢٠٠٠]] بەکارھێنانی ئاڵاکە لەسەر تەلارە حکوومییەکان لە ھەندێک بۆنەی دیاریکراودا ڕێک دەخات، کاتێک بۆ نیوە دادەگیرێت، و چۆن لەگەڵ ئاڵاکانی تردا نیشان دەدرێت.<ref>{{cite act|year=2000|number=347|title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000|url=http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/pdfs/nisr_20000347_en.pdf}}</ref> لیژنەی ئاڵاکان و نیشانەناسی، کە [[گرووپێکی پەرلەمانیی ھەموو پارتەکان|گرووپێکی پەرلەمانیی ھەموو پارتەکانە]] و لۆبی بۆ پێوەرە فەرمییەکان دەکەن، لە ساڵی ٢٠١٠دا لەگەڵ [[پەیمانگای ئاڵا]] ھاوبەشییان کرد بۆ بڵاوکردنەوەی کۆمەڵێک ڕێنمایی پێشنیارکراو بۆ نیشاندان و بەکارھێنانی ئاڵاکە وەک ھێمایەک.<ref name="FFitUK">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bartram|یەکەم١=Graham|ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/pdfs/Flying_Flags_in_the_United_Kingdom.pdf|سەردێڕ=Flying Flags in the United Kingdom|نووسەر٢=Flags & Heraldry Committee|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Flag Institute|The Flag Institute]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥١٣٢٨٦-١-٣|شوێن=London|type=PDF|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140611185831/http://www.flaginstitute.org/pdfs/Flying_Flags_in_the_United_Kingdom.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref> ھیچ ڕێگەیەکی دیاریکراو نییە بۆ ئەوەی چۆن ئاڵای یەکێتی بپێچرێتەوە. بەزۆری بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەپێچرێتەوە، بە جۆرێک کە لای دارەکە لە دەرەوە بێت، بۆ ئەوەی بە ئاسانی دووبارە بە دارەکە ببەسترێتەوە.<ref name="FFitUK" /><ref name="fotw-canada">{{FOTW|id=ca_prtcl|title=Canadian Flag Etiquette}}</ref> ڕێنمایییەکانی ئەرکەکانی کۆگای ھێزی دەریاییی شاھانە، ماددەی ٤٤٧، کە ڕێکەوتەکەی ٢٦ی شوباتی ١٩١٤یە، دیاری کردووە کە ئەو ئاڵایانەی کە چیتر بۆ خزمەتگوزاری گونجاو نین، دەبێت بۆ پارچەی بچووک دڕێندرابن و وەک پەڕۆی کۆن فڕێ بدرێن، نەک بۆ ڕازاندنەوە بەکار بھێنرێن یان بفرۆشرێن. جیاکارییەکە تەنھا بۆ ئەو ئاڵایانە بوو کە لە کاتی جەنگدا شەکابوونەوە: ئەمانە دەکرا لە چوارچێوە دابنرێن و لە ناو کەشتییەکەدا بپارێزرێن، یان بۆ «شوێنێکی گونجاو» وەک مۆزەخانەیەک بگوازرێنەوە.<ref name="Flagsofworld" /> ==== پێگەی شەرەف ==== بەپێی پڕۆتۆکۆڵی ئاڵای شانشینی یەکگرتوو، ڕێزبەندیی لەپێشینەییی ئاڵاکان لە شانشینی یەکگرتوودا بریتییە لە: [[پۆستەری شاھانەی شانشینی یەکگرتوو|پۆستەرە شاھانەیییەکان]]، ئاڵای یەکێتی، ئاڵای وڵاتی خانەخوێ (ئینگلتەرا، سکۆتلەندا و وێڵز و ھتد)، ئاڵای نەتەوەکانی تر (بە ڕێزبەندیی ئەلفوبێی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]])، [[ئاڵای کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان|ئاڵای کۆمۆن وێڵس]]، ئاڵاکانی پارێزگاکان، ئاڵاکانی شار یان شارۆچکەکان، پۆستەرەکانی نیشانەکان، و ئاڵاکانی ماڵەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/british-flags-2/flying-flags-in-the-united-kingdom/british-flag-protocol/#index29 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200707074916/https://www.flaginstitute.org/wp/british-flags-2/flying-flags-in-the-united-kingdom/british-flag-protocol/#index29 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=UK Flag Protocol – Position of Honour |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا و پاشکۆکانی تاج ==== ئاڵای یەکێتی ئاڵای نیشتمانیی [[خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیایە]]، کە بەشێکن لە قەڵەمڕەوی بەریتانیا بە ئاستی جیاوازی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی. بە زۆربەی ناوچە کارگێڕییە دانیشتوواندارەکان و خاکەکانی شانشینی یەکگرتوو ئاڵایەکی بێھاوتا بۆ ناوچەکە دراوە، کە بەزۆری [[نیشانەی شین]] یان [[نیشانەی سوور|نیشانەی سوورە]] و بە نیشانەی جیاکەرەوەی خاکەکە نەخشێنراوە. ھەموویان بە جۆرێک ئاڵای یەکێتی دەشەکێننەوە، جگە لە [[ئاڵای گیبرالتار|گیبرالتار]] (جگە لە نیشانەی حکوومی). [[پاشکۆکانی تاج]]، بە پێچەوانەی خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا، لە ڕووی یاسایییەوە بەشێک نین لە شانشینی یەکگرتوو، و ئاڵای یەکێتی لەوێ ئاڵایەکی فەرمی نییە. لە دەرەوەی شانشینی یەکگرتوو، ئاڵای یەکێتی بەزۆری بەشێکە لە [[نیشانە (ئاڵا)|نیشانەیەکی]] تایبەت کە تێیدا لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپی کێڵگەیەکی شین دادەنرێت، لەگەڵ نیشانەیەکی جیاکەرەوە لە لای خوارەوەی ڕاست. کاتێک ئاڵای یەکێتی و ئاڵای خاکەکە پێکەوە دەشەکێندرێنەوە، ئاڵای نیشتمانی ھەمیشە بە جۆرێک ڕێک دەخرێت کە لەپێشینەیی ھەبێت بەسەر ئاڵای خاکەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bartram |یەکەم=Graham |ڕێکەوت=٢٠٠٢|ناونیشان=https://www.naco.uk.com/assets/Uploads/flagprotocol.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.naco.uk.com |وتەگێڕانەوە=General Precedence: The Royal Standard; The Personal Flag of HM Queen Elizabeth The Queen Mother; The Personal Flag of HRH The Duke of Edinburgh; The Personal Flag of HRH The Prince of Wales; The Personal Flag of HRH Prince William of Wales; The Personal Flag of HRH The Duke of York; The Personal Flag of HRH The Earl of Wessex; The Personal Flag of HRH The Princess Royal; The Personal Flag of HRH The Duke of Gloucester; The Personal Flag of HRH The Duke of Kent; The Personal Flag of HRH Prince Michael of Kent; The Personal Flag of HRH Princess Alexandra; The Other Members' Standard; The Union Flag; The White Ensign of the Royal Navy; The Ensign of the Royal Air Force; The Blue and Red Ensigns; National Flag of the host constituent nation, crown dependency or over-seas territory; National Flags of England, Scotland, Wales, Crown dependencies and overseas territories; National Flags of other nations (in English alphabetical order); The United Nations Flag; The Commonwealth Flag; The European Union Flag; The British Army Flag; Counties and Metropolitan Cities; Other Cities and Towns; Banners of Arms (both personal and corporate); House Flags |سەردێڕ=A Guide to Flag Protocol in the United Kingdom (An extract from the book "British Flags and Emblems") |بڵاوکەرەوە=The National Association of Civic Officers (NACO)}}</ref> == پێگە لە دەرەوەی شانشینی یەکگرتوودا == === ئوسترالیا === [[پەڕگە:SLNSW_6429_First_Australianborn_Governor_General_Sir_Isaac_Isaccs_takes_the_salute_from_the_steps_of_the_then_new_Parliament_House_his_AidedeCamp_Captain_Bracegirdle_on_left_the_press_photographer_is_Alec_Bell.jpg|وێنۆک|[[ئاڵای ئوسترالیا|نیشانەی ئوسترالی]] و ئاڵای یەکێتی بە شێوەیەکی ستوونی لە [[تەلاری پەرلەمانی پێشووی ئوسترالیا، کانبێرا]] ھەڵواسراون، ١٩٣١]] ئاڵای یەکێتی بە شێوەیەکی فەرمی وەک ئاڵای نیشتمانیی ئوسترالیا تا ساڵی ١٩٥٣ بەکار دەھات، و لەپێشینەیی فەرمیی ھەبوو بەسەر [[ئاڵای ئوسترالیا|نیشانەی شینی ئوسترالیادا]]، ئەگەرچی ئەوەی دووەم لە لایەن حکوومەتەوە و بە شێوەیەکی نافەرمی بەکار دەھێنرا.{{sfn|Kwan|2006|p=10}} خوێندنگەکان ھان دەدران کە ئاڵای یەکێتی بشەکێننەوە بۆ ھاندانی نیشتمانپەروەری بۆ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، و ئوسترالیای باشوور لە ساڵانی ١٩١١ تا ١٩٥٦ داوای لە خوێندکاران دەکرد کە بۆ «سڵاوی نیشتمانی» ئاڵای یەکێتی بشەکێننەوە.{{sfn|Kwan|2006|p=8}} بە تێپەڕبوونی کات، نیشانەی شین وەک ئاڵای نیشتمانی بەکار ھات و پەسەند کرا، و بە فەرمی لە ساڵی ١٩٥٣دا لەگەڵ تێپەڕاندنی «[[یاسای ئاڵاکانی ١٩٥٣]]» وەک «ئاڵای نیشتمانیی ئوسترالیا» دیاری کرا.{{sfn|Kwan|2006|p=8}} بەھۆی ھەستیاریی ئەو کەسانەی کە ھێشتا ئاڵای یەکێتییان وەک ئاڵای نیشتمانی ھەژمار دەکرد، یاساکە دیاری کرد کە «کاریگەریی لەسەر ماف یان ئیمتیازی کەسێک نابێت بۆ شەکاندنەوەی ئاڵای یەکێتی».{{sfn|Kwan|2006|p=106}} جگە لەوەش، سەرۆک وەزیرانی ئوسترالیا [[ڕۆبێرت مێنزییز]] بە ئوسترالییەکانی وت کە ئاڵای یەکێتی لەگەڵ ئاڵای نیشتمانیی ئوسترالیا «لە بۆنە دیارەکاندا» پێکەوە دەشەکێندرێنەوە.{{sfn|Kwan|2006|p=8}} ئاڵای یەکێتی بۆ ماوەیەک دوای ئەوە بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی نافەرمی وەک ئاڵایەکی ئوسترالیا، ئەگەرچی تا ساڵانی ١٩٨٠، زۆربەی ئوسترالییەکان نیشانەی شینی ئوسترالیایان وەک ئاڵای نیشتمانی دەبینی لە بەرامبەر ئاڵای یەکێتیدا.{{sfn|Kwan|2006|p=6}} === کەنەدا === [[پەڕگە:North-West_Mounted_Police_standing_next_to_American_and_British_flags_marking_the_boundary_between_Alaska_and_British_Columbia_(HEGG_446).jpeg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتی و [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئاڵای ئەمریکی]] لەسەر [[سنووری کەنەدا-ویلایەتە یەکگرتووەکان|سنووری کەنەدا و ئەمریکا]]، ١٨٩٩. ئاڵای یەکێتی ئاڵای فەرمیی کەنەدا بوو تا ساڵی ١٩٦٥.]] ئاڵای یەکێتی ئاڵای نیشتمانیی فەرمیی [[ئاڵای کەنەدا|کەنەدا]] بوو تا ساڵی ١٩٦٥ کاتێک ئاڵای گەڵای مەیپڵ لەو ڕۆڵەدا جێگەی گرتەوە.<ref name="pch">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flag-canada-history.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190912202105/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flag-canada-history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=canada.ca |سەردێڕ=History of the National Flag of Canada |بڵاوکەرەوە=Department of Canadian Heritage}}</ref><ref name="can3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flag-canada-etiquette/foreign-flags.html#a1 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٠|ئیش=www.canada.ca |سەردێڕ=The Royal Union Flag |بڵاوکەرەوە=Government of Canada}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٥ەوە، ئاڵای یەکێتی لە کەنەدا وەک ھێمایەکی ڕێگەپێدراو بۆ نوێنەرایەتیکردنی «ئەندامێتیی کەنەدا لە [[کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان]] و دڵسۆزیی بۆ [[تاج (پاشایەتی)|تاج]]» بەکار دەھێنرێت.<ref name="ruf2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/heritage-manual/chapter-4/section-8.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200122141521/https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/heritage-manual/chapter-4/section-8.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=canada.ca |سەردێڕ=Section 8: Other Flags |بڵاوکەرەوە=Department of National Defence}}</ref> ==== مێژوو ==== ئاڵای یەکێتی لە چەندین داگیرگە لە [[بەریتانیای ئەمریکای باکوور|بەریتانیای ئەمریکای باکووردا]] بەکار ھاتووە لەو کاتەوەی لە ساڵی ١٧٠٧دا بە فەرمی پەسەند کرا، لە ساڵی ١٨٦٧دا، داگیرگە بەریتانییەکانی ئەمریکای باکوور وەک [[نیو برانزویک]]، [[نۆڤا سکۆشیا]]، و [[پارێزگای کەنەدا]] یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی [[کۆنفیدراڵیی کەنەدا]]؛ لەگەڵ مانەوەی ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای فەرمیی «کۆنفیدراڵییە» نوێیەکە.<ref name="pch" /> جگە لە ئاڵای یەکێتی، لە کۆتاییی سەدەی ١٩یەمدا، نیشانەیەکی سوور کە بە [[نیشانی دەوڵەتیی کەنەدا]] نەخشێنرابوو وەک ئاڵایەکی نافەرمیی کەنەدا بەکار دەھێنرا. نیشانە سوورە نەخشێنراوەکە، کە دواتر بە [[نیشانەی سووری کەنەدی]] ناسرا، لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٨٩٢دا بۆ بەکارھێنانی فەرمی وەک نیشانەی شارستانیی وڵاتەکە ڕێگەی پێ درا. ئەگەرچی نیشانەی سووری کەنەدی تەنھا بە فەرمی وەک نیشانەیەکی شارستانی ڕێگەی پێ درابوو، بەڵام وەک ئاڵایەکی نیشتمانیی «بە دی فاکتۆ» سەیر دەکرا، چونکە ھێمایەکی بێھاوتا کەنەدی بوو.<ref name="pch" /> [[پەڕگە:VE_Day_celebrations_on_Bay_Street_1945.jpg|چەپ|وێنۆک|یادکردنەوەکانی [[ڕۆژی ڤی-ئی]] لە شەقامی بەی لە [[تۆرۆنتۆ]] لە ساڵی ١٩٤٥دا، کە تێیدا چەندین تەلار ئاڵای یەکێتییان شەکاندبووەوە و چەندین کەس ئاڵاکەیان دەھەژاند.]] لە ساڵی ١٩٦٤دا، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا [[لێستەر بی پێرسن]] پلانەکانی بۆ گۆڕینی ئاڵای یەکێتی بە ئاڵایەکی نیشتمانیی نوێ ناساند، کە بووە ھۆی [[دیبەیتی گەورەی ئاڵای کەنەدی]]. ئاڵایەکی نیشتمانیی نوێ، «گەڵای مەیپڵ»، لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤دا لە لایەن [[پەرلەمانی کەنەدا|پەرلەمانی کەنەداوە]] پەسەند کرا.<ref name="pch" /><ref name="ggcanada">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gg.ca/en/heraldry/public-register/project/463 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=www.gg.ca |سەردێڕ=Royal Union Flag, 1801 |بڵاوکەرەوە=Governor General of Canada}}</ref> بەڵام لە ڕۆژی دواتردا، پەرلەمانی کەنەدا بڕیارێکی تری تێپەڕاند کە ئاڵای یەکێتیی وەک «ئاڵای یەکێتیی شاھانە» دیاری کرد و ڕێگەی بە بەکارھێنانی فەرمیی دا وەک ھێمای ئەندامێتیی وڵاتەکە لە کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان و دڵسۆزیی بۆ تاج.<ref name="ruf2" /> لە ١٥ی شوباتی ١٩٦٥دا، ئاڵای گەڵای مەیپڵ بە فەرمی دوای جاڕنامەیەکی شاھانە لە لایەن [[ئەلیزابێتی دووەم|ئەلیزابێتی دووەمەوە]] بوو بە جێگرەوەی ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای کەنەدا،<ref name="pch" /> لەگەڵ بوونی ئاڵای یەکێتیی شاھانە بە ئاڵایەکی ڕێوڕەسمی فەرمی.<ref name="ruf2" /> بەکارھێنانی دیاریکراوی ئاڵای یەکێتیی شاھانە ھەروەک لە لایەن پەرلەمانەوە پەسەند کراوە، لە ئایاری ٢٠٠٥دا لە لایەن [[دەسەڵاتی نیشانەناسیی کەنەدی|دەسەڵاتی نیشانەناسیی کەنەدییەوە]] تۆمار کرا.<ref name="ggcanada" /> ئاڵای یەکێتی ھەروەھا وەک ئاڵای نیشتمانی بۆ [[دۆمینیۆنی نیوفاوندلاند]] لە ساڵی ١٩٣١دا بە یاسا چەسپێنرا، کە دۆمینیۆنێکی جیاوازی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا بوو. [[نیوفاوندلاند و لابرادۆر|نیوفاوندلاند]] ئاڵای یەکێتیی وەک ئاڵایەکی ویلایەت پاراست دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٤٩دا چوونە ناو کۆنفیدراڵیی کەنەداوە، کە لە ڕێگەی «ستاتووتی پێداچوونەوەکراوی نیوفاوندلاندی ١٩٥٢»ەوە دووبارە پشتڕاست کرایەوە. لە ساڵی ١٩٨٠دا، [[ئاڵای نیوفاوندلاند و لابرادۆر|ئاڵای نیوفاوندلاند]] وەک ئاڵای نوێی ویلایەتەکە پەسەند کرا، کە دیزاینی ئاڵا نوێیەکەی نیوفاوندلاند لە ئاڵای یەکێتییەوە وەرگیرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.heritage.nf.ca/articles/society/post-confederation-flags.php |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.heritage.nf.ca |بڵاوکەرەوە=Heritage Newfoundland and Labrador |سەردێڕ=Post-Confederation Flags}}</ref> ==== پڕۆتۆکۆڵ ==== [[پەڕگە:Ottawa_on_Commonwealth_Day_(March_14)_2022.jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیی شاھانە لە [[ئۆتاوا]] لە [[ڕۆژی کۆمۆن وێڵس]] لە ساڵی ٢٠٢٢دا]] بڕیاری پەرلەمان کە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤دا تێپەڕیوە، دوو مەبەستی بۆ ئاڵای یەکێتیی شاھانە دیاری کردووە: ئاڵایەک کە نوێنەرایەتیی شانشینی یەکگرتوو بکات و ئاڵایەکی ڕێوڕەسمی فەرمیی کەنەدا.<ref name="can3" /> کاتێک بۆ نوێنەرایەتیکردنی شانشینی یەکگرتوو بەکار دەھێنرێت، ئاڵاکە لەپێشینەیی ھەیە لە بەردەم ئاڵای ویلایەت یان خاکێکی کەنەدی. بەڵام، کاتێک ئاڵاکە وەک ئاڵایەکی ڕێوڕەسمی کەنەدا بەکار دەھێنرێت، ئاڵای ویلایەت یان خاکێکی کەنەدی لەپێشینەیی ھەیە لە بەردەم ئاڵای یەکێتیی شاھانە.<ref name="can3" /> بڕیاری پەرلەمان داوا دەکات کە ئاڵای یەکێتیی شاھانە لەپاڵ ئاڵای نیشتمانیی کەنەدا بشەکێندرێتەوە (ئەگەر لانی کەم دوو دارە ئاڵا بەردەست بن) لە موڵکە فیدراڵییەکاندا لە [[ڕۆژی کۆمۆن وێڵس]]، [[ڕۆژی ڤیکتۆریا]] ([[ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا#کەنەدا|ڕۆژی لەدایکبوونی فەرمیی پاشا]] لە کەنەدا)، ١١ی کانوونی دووەم (ساڵیادی دەرکردنی [[ستاتووتی وێستمینستەری ١٩٣١]]), و کاتێک بە پێچەوانەوە لە لایەن [[بارەگای بەرگریی نیشتمانی|بارەگای بەرگریی نیشتمانییەوە]] فەرمان دەدرێت.<ref name="ruf2" /><ref name="can3" /> ئاڵای یەکێتیی شاھانە ھەروەھا دەکرێت بە فەرمی لەپاڵ ئاڵای کەنەدا لە شوێنە فیدراڵییەکان بشەکێندرێتەوە بۆ ڕێوڕەسمەکان، ساڵیادەکان و بۆنەکانی تری پەیوەندیدار بە [[ھێزە چەکدارەکانی کەنەدا]] یان ھێزەکانی تری کۆمۆن وێڵس.<ref name="ruf2" /><ref name="can3" /> ئەو تەن و موڵکانەی کە بڕیارە پەرلەمانییەکەیان بەسەردا جێبەجێ دەبێت، بریتین لەو تەلارانەی کە لە لایەن حکوومەتی فیدراڵەوە بەڕێوە دەبرێن، دامەزراوە سەربازییەکان، فڕۆکەخانە فیدراڵییەکان، لەسەر ستوونی کەشتییەکانی [[ھێزی دەریاییی شاھانەی کەنەدی]] لە ناو ئاوەکانی کەنەدادا، و دامەزراوە گونجاوەکانی تر. داواکاریی بۆ موڵکە فیدراڵییەکان بۆ شەکاندنەوەی ئاڵای یەکێتیی شاھانە تەنھا ئەو کاتە جێبەجێ دەبێت کە دوو دارە ئاڵا یان زیاتر لەو موڵکەدا ھەبن، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ئاڵای نیشتمانیی کەنەدا لەبری ئاڵای یەکێتیی شاھانە دانایەندرێت.<ref name="ruf2" /><ref name="can3" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Evan Dyer |ناونیشان=http://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/we-stand-on-guard-for whom-union-jack-at-crossing-sends-mixed-message-1.2648862 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=Cbc.ca |سەردێڕ=We Stand on Guard for Whom? Union Jack at crossing sends mixed message – Ottawa – CBC News}}</ref> === نیووزیلەندا === [[پەڕگە:1888-1889_Natives_Tour.jpg|وێنۆک|[[تیمی تۆپی پێی ڕەسەنی نیووزیلەندای ١٨٨٨–٨٩]] لە بەردەم [[ئاڵای ھۆزە یەکگرتووەکانی نیووزیلەندا]] و ئاڵای یەکێتیدا وەستاون، ١٨٨٩]] ئاڵای یەکێتی دوای واژووکردنی [[پەیماننامەی وایتانگی]] لە شوباتی ١٨٤٠دا بوو بە ئاڵای نیووزیلەندا، و جێگەی ئەو ئاڵایەی گرتەوە کە لە لایەن [[ھۆزە یەکگرتووەکانی نیووزیلەندا|ھۆزە یەکگرتووەکانی نیووزیلەنداوە]] بەکار دەھێنرا.<ref name="nzflag">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/union-jack |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200122030429/https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/union-jack |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=nzhistory.govt.nz |سەردێڕ=Flags of New Zealand Page 3 – Union Jack |بڵاوکەرەوە=New Zealand Government}}</ref> بابەتی شەکاندنەوەی ئاڵای ھۆزە یەکگرتووەکان لەپاڵ ئاڵای یەکێتیدا، وەک ھێمایەک بۆ پێگەی یەکسانیان لەگەڵ حکوومەتی داگیرکەر، ھۆکارێک بوو کە بووە ھۆی [[جەنگی دارە ئاڵا]]، بە سەرکردایەتیی سەرۆک ھۆزی [[ناگاپوھی]] [[ھۆنێ ھێکێ]].<ref name="nzflag" /> ئاڵا دەریایییە بەریتانییەکان لە لایەن کەشتییە نیووزیلەندییەکانەوە تا ساڵی ١٨٦٥ بەکار دەھێنران.<ref name="nzflag" /> دوای تێپەڕاندنی «یاسای بەرگریی دەریاییی داگیرگەکان ١٨٦٥»، کەشتییەکانی حکوومەتی نیووزیلەندا [[نیشانەی شین|نیشانەی شینی]] نەخشێنراویان بەکار ھێنا کە لە لایەن حکوومەتی داگیرکەرەوە دەرکرابوو. [[ئاڵای نیووزیلەندا|ئاڵای نیشتمانیی ئێستای نیووزیلەندا]] لە ساڵی ١٩٠٢دا لە ژێر «یاسای نیشانەی نیووزیلەندا»دا پێگەی فەرمیی پێ درا، و جێگەی ئاڵای یەکێتیی گرتەوە.<ref name="nzflag" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scoutingtorlesse.org/Scouts/Resources/The_New_Zealand_Flag.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728005107/http://www.scoutingtorlesse.org/Scouts/Resources/The_New_Zealand_Flag.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=Scouting New Zealand |سەردێڕ=The New Zealand Flag}}</ref> بەڵام، ئاڵای یەکێتی تا ساڵانی ١٩٥٠ بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی ھاوکات لەگەڵ ئاڵای نیشتمانیی نیووزیلەندا.<ref name="nzflag" /> === ئەفریقای باشوور === ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای چەندین داگیرگە لە ئەفریقای باشوور لە ساڵی ١٧٩٥ەوە بەکار ھاتووە. ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای فەرمیی [[یەکێتیی ئەفریقای باشوور]] دوای پێکھێنانی لە ساڵی ١٩١٠دا پارێزرا. جگە لە ئاڵای یەکێتی، لە ساڵی ١٩١٠ تا ١٩٢٨، [[نیشانەی سووری ئەفریقای باشوور|نیشانەی سووری ئەفریقای باشووریش]] وەک ئاڵایەکی نافەرمیی یەکێتییەکە مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. پێشنیارەکان بۆ پەسەندکردنی ئاڵایەکی نیشتمانی لە ماوەی ساڵانی ١٩٢٠دا کران. لە ساڵی ١٩٢٧دا، یاسای ڕەگەزنامە و ئاڵای یەکێتی لە لایەن [[پەرلەمانی ئەفریقای باشوور|پەرلەمانی ئەفریقای باشوورەوە]] تێپەڕێنرا، کە تێیدا ھەردوو ئاڵای یەکێتی و ئاڵای «{{lang|af|[[ئاڵای ئەفریقای باشوور (١٩٢٨–١٩٩٤)|ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆ]]}}»ی ئەفریقای باشوور وەک ئاڵاکانی یەکێتییەکە دیاری کران، کە ھەردووکیان پێگەیەکی یەکسانیان ھەبوو. ئاڵای ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆ ھەروەھا ئاڵای یەکێتیی لە دیزاینەکەیدا جێگیر کردبوو، لەپاڵ [[ئاڵای ویلایەتی ئۆرانیێی ئازاد]] و [[ئاڵای کۆماری ئەفریقای باشوور]]. بڕیار بوو ئاڵای یەکێتی لەپاڵ ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆ لە تەلارە حکوومییە سەرەکییەکانی پایتەختەکان، لە بەندەرەکانی یەکێتییەکە، لە نووسینگە حکوومییەکان لە دەرەوە، و لەو شوێنانەی تری کە حکوومەت ڕەنگە دیارییان بکات، بشەکێندرێتەوە.<ref name="unfa">Union Nationality and Flags Act 1927 (renamed 'Flags Act 1927' in 1949).</ref><ref name="sava">Radburn, A. 'South Africa's Dual Flag Arrangement, 1928–1957' in [http://www.savaflags.org.za ''SAVA Newsletter''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426120727/http://www.savaflags.org.za/|date=26 April 2018}} SN 74/16 (April 2016).</ref> یاساکە لە ٣١ی ئایاری ١٩٢٨دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەو ڕێنمایییانەی کە لە ساڵی ١٩٣١دا دەرچوون، ئەو شوێنانەیان پشتڕاست کردەوە کە دەبێت ھەردوو ئاڵاکەی تێدا بشەکێندرێتەوە. جگە لەوانەی پێشتر باس کران، ئەوانە بریتین لە [[تەلارەکانی یەکێتی]] لە پریتۆریا، نووسینگە سەرەکییەکانی چوار کارگێڕییە ویلایەتییەکان، [[دادگای باڵای ئەفریقای باشوور|دادگا باڵاکان]]، ھەندێک [[دادگای سوڵح (ئەفریقای باشوور)|دادگای سوڵح]]، نووسینگەکانی گومرگ، و سێ تەلار لە [[دوربان]] (نووسینگەی پۆستەی گشتی، [[وێستگەی شەمەندەفەری دوربان|وێستگەی شەمەندەفەر]]، و بارەگای ناوخۆییی ناوچەی سەربازیی ناتال).<ref name="iff31">''Government Gazette'' 1953 (29 May 1931) : Government Notice 376.</ref><ref name="sava" /> لە ژێر ئەم ڕێکخستنانەدا، ئاڵای یەکێتی لە پلەی دووەمدا بوو دوای ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆ. لەبەر ئەوەی پێویست بوو ھەردوو ئاڵاکە ھەمان قەبارەیان ھەبێت، ئەوا بەو واتایە دەھات کە ئاڵای یەکێتی بە ڕێژەی ٢:٣ دروست دەکرا لەبری ڕێژەی ئاساییی ١:٢.<ref name="iff31" /><ref name="sava" /> ئەم ڕێکخستنە دووانەیە تا ساڵی ١٩٥٧ بەردەوام بوو، کاتێک یاسای ھەموارکردنی ئاڵاکان تێپەڕێنرا و ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆی وەک تاکە ئاڵای ئەفریقای باشوور دیاری کرد.<ref name="faa">Flags Amendment Act 1957</ref> ئۆرانیێ، بلانیێ، بلۆ لە ساڵی ١٩٩٤دا بە [[ئاڵای ئەفریقای باشوور]] جێگەی گیرایەوە وەک ئاڵای نیشتمانیی وڵاتەکە. === بەکارھێنان لە دەرەوەی کۆمۆن وێڵس === بزووتنەوەکان لەو وڵاتانەی کە بەشێک نین لە [[کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان]] ئاڵای یەکێتییان وەک ئاڵای ناڕەزایەتی پەسەند کردووە. ==== ھۆنگ کۆنگ ==== [[پەڕگە:2014_Hong_Kong_new_year_march_11.jpg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتی لەپاڵ [[ئاڵای ھۆنگ کۆنگ (١٩٥٩–١٩٩٧)|ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگ]]، لە کاتی [[ڕێپێوانی ساڵی نوێی ھۆنگ کۆنگی ٢٠١٤]] لە ھۆنگ کۆنگ]] ئاڵای یەکێتی پێشتر لە ھۆنگ کۆنگ کاتێک [[خاکەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|خاکی پاشکۆی بەریتانیا]] بوو، بەکار دەھێنرا. بەکارھێنانی فەرمیی ئاڵای یەکێتی و [[ئاڵای ھۆنگ کۆنگ (١٩٥٩–١٩٩٧)|ئاڵای داگیرکاریی بەریتانیی ھۆنگ کۆنگ]] دوای [[ڕادەستکردنەوەی ھۆنگ کۆنگ]] بە چین لە تەممووزی ١٩٩٧دا کۆتایی پێ ھات. لە ساڵانی ٢٠١٠دا، ئاڵای یەکێتی، لەپاڵ ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگدا لە لایەن لایەنگرانی [[کەمپی لایەنگری دیموکراسی (ھۆنگ کۆنگ)|کەمپی لایەنگری دیموکراسی]] لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٤ی ھۆنگ کۆنگ]]، و [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠ی ھۆنگ کۆنگ|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠ی ھۆنگ کۆنگدا]] دەست کرا بە بەکارھێنانی.<ref name="reuters">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Roantree |یەکەم=Anne Marie |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-hongkong-extradition-wong/flag-waving-grandma-wong-gives-hong-kong-protesters-lesson-in-endurance-idUSKCN1TY124 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ئیش=Reuters |سەردێڕ=Flag-waving Grandma Wong gives Hong Kong protesters lesson in endurance |بڵاوکەرەوە=Thomson Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین١=Parry |یەکەم١=Richard Lloyd |سەردێڕ=Colonial nostalgia rules in Hong Kong as young refuse to accept China's authority |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.com/world/asia/article/colonial-nostalgia-rules-as-young-refuse-to-accept-beijing-rule-gswccq0vf |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|دوایین٢=Blet |یەکەم٢=Raphael}}</ref> ئاڵاکە لە بۆنە دیموکراسییەکانی تری ھۆنگ کۆنگدا نیشان دراوە، لەوانە [[ڕێپێوانی ساڵی نوێی ھۆنگ کۆنگ|ڕێپێوانەکانی ساڵی نوێ]] و [[ڕێپێوانی ١ی تەممووزی ھۆنگ کۆنگ|ڕێپێوانەکانی ١ی تەممووز]]. ئەندامانی [[بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبەریی ھۆنگ کۆنگ]]، بزووتنەوەی [[سەربەخۆییی ھۆنگ کۆنگ]] و [[خۆجێیخوازی لە ھۆنگ کۆنگ|خۆجێیخوازانی ھۆنگ کۆنگ]] بینراون کە ئاڵای یەکێتی یان ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگیان بەدەستەوەیە.<ref name="hkfp">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chan |یەکەم=Holmes |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://hongkongfp.com/2019/07/13/explainer-conflicting-messages-behind-protesters-use-colonial-hong-kong-flag/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=hongkongfp.com |سەردێڕ=Explainer: The conflicting messages behind protesters' use of the colonial Hong Kong flag |بڵاوکەرەوە=Hong Kong Free Press}}</ref> بەڵام، مانای پشت بەکارھێنانی ئاڵاکان لە لایەن خۆپیشاندەرانی لایەنگری دیموکراسییەوە، لەوانە ئاڵای یەکێتی، ھێشتا جێگەی مشتومڕە و خۆپیشاندەران چەندین ھۆکاری جیاواز بۆ شەکاندنەوەی دەھێننەوە.<ref name="scmp">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sum |یەکەم=Lok-kei |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.scmp.com/news/hong-kong/politics/article/3023817/are-hong-kong-protesters-pro-american-or-british-when-they |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ئیش=South China Morning Post |سەردێڕ=Are Hong Kong protesters pro-American or British when they wave the US and UK flags? The answer is complicated |بڵاوکەرەوە=SCMP Publishers}}</ref> ھەندێک لە خۆپیشاندەرانی لایەنگری دیموکراسی کە ئاڵای بیانییان بەرز کردووەتەوە، لەوانە ئاڵای یەکێتی، ئەوەیان بۆ ڕاکێشانی سەرنجی میدیا نێونەتەوەیییەکان بۆ خۆپیشاندانەکان کردووە، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بۆ بێزارکردنی حکوومەتی ناوەندیی چین ئەوەیان کردووە.<ref name="scmp" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Griffiths |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.cnn.com/2017/06/26/asia/hong-kong-protest-xi-jinping/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ئیش=CNN |سەردێڕ=Hong Kong handover: The protest symbols China's scared of |بڵاوکەرەوە=WarnerMedia}}</ref> ئاڵای یەکێتی، جگە لە ئاڵا بیانییەکانی تر، لە لایەن ھەندێک خۆپیشاندەرەوە بۆ نیشاندانی ئارەزوویان بۆ ئەوەی ھۆنگ کۆنگ ببێتە «شارێکی نێونەتەوەیی» بەکار ھاتووە؛ لەکاتێکدا ھەندێکی تر ئاڵاکەیان تەنھا وەک ھێمایەکی گشتیی ئازادی بەکار ھێناوە.<ref name="scmp" /><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Gourtsoyannis |یەکەم=Paris |سەردێڕ=Union flags in Hong Kong are a symbol of failed China policy |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.scotsman.com/news/opinion/columnists/union-flags-in-hong-kong-are-a-symbol-of-failed-china-policy-paris-gourtsoyannis-1-4947118 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=The Scotsman}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Hannan |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=Hong Kongers know the values behind the Union flag – but do the British? |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|newspaper=The Telegraph |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/06/15/hong-kongers-know-values-behind-union-flag-do-british/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> ھەندێکیان بە تایبەتی ئاڵای یەکێتی و ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگیان بەرز کردووەتەوە، وەک خەونێک بۆ «بەھا»کانی حکوومەتی داگیرکەری پێشوو، واتا «ئازادییە کەسییەکان، سەروەریی یاسا، [و] حوکمڕانیی پاک».<ref name="reuters" /><ref name="hkfp" /> خۆپیشاندەرانی تری لایەنگری دیموکراسی بڕیاریان دا ئاڵای یەکێتی و ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگ بەکار بھێنن وەک ھەوڵێک بۆ داواکردن لە حکوومەتی بەریتانیا تا ڕایبگەیەنێت کە چین نەیتوانیوە پابەند بێت بە [[ڕاگەیاندنی ھاوبەشی چینی-بەریتانی]].<ref name="scmp" /> چەندین ھۆنگ کۆنگی کە خاوەنی پاسپۆرتی [[بەریتانیی نەتەوەیی (دەرەوەی وڵات)|بەریتانیی نەتەوەیی (دەرەوەی وڵات)ن]] و لە کاتی خۆپیشاندانەکاندا ئاڵاکەیان بەکار ھێناوە، وەک بانگەوازێک بۆ حکوومەتی بەریتانیا بووە تا مافی نیشتەجێبوون لە شانشینی یەکگرتوو بداتە بەریتانییە نەتەوەیییەکانی دەرەوەی وڵات.<ref name="scmp" /> ئەگەرچی ژمارەیەکی کەم لە ھۆنگ کۆنگییەکان داوای دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی بەریتانیا لەم بابەتەدا دەکەن، بەڵام زۆرینەی ئەو کەسانەی لە کاتی خۆپیشاندانەکاندا ئاڵای یەکێتی یان ئاڵای داگیرکاریی ھۆنگ کۆنگیان بەکار ھێناوە، خاوەنی ئەم جۆرە باوەڕانە نین.<ref name="hkfp" /> بەکارھێنانی ئاڵا بیانییەکان لە خۆپیشاندانەکاندا، لەوانە ئاڵای یەکێتی، چەندین جار لە لایەن حکوومەتی ناوەندیی چینەوە وەک بەڵگەیەک بۆ بانگەشەکەیان ھێنراوەتەوە کە دەستێوەردانی دەرەکی ئاڕاستەی خۆپیشاندانەکانی ھۆنگ کۆنگ دژی حکوومەتی ناوەندی دەکات.<ref name="scmp" /> بە پێچەوانەوە، چەندین خۆپیشاندەر لە کەمپی لایەنگری دیموکراسیش ڕەخنەیان لە بەکارھێنانی ئاڵا بیانییەکان گرتووە، کە بەکارھێنانیان وەک بەھێزکردنی ئەو بانگەشانە دەبینن کە لە لایەن حکوومەتی ناوەندیی چینەوە دەکرێن.<ref name="scmp" /> ==== ئیتاڵیا ==== دوای ئەوەی [[گشتپرسیی ئەندامێتیی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا، ٢٠١٦|گشتپرسیی بەریتانیا]] لەسەر ئەندامێتی لە [[یەکێتیی ئەورووپا]] بووە ھۆی دەنگدان بۆ [[برێگزیت|چوونەدەرەوە]]، ئاڵای یەکێتی بوو بە ھێمای [[یۆرۆسێپتیزم|دژایەتیکردنی یەکێتیی ئەورووپا]] لە ئیتاڵیا. لە ئابی ٢٠١٦دا، چەندین بازرگانی ناوخۆیی لە درێژاییی [[ڕیڤیێرای ئیتاڵی]] ئاڵاکانیان بەرز کردەوە وەک ناڕەزایەتییەک دژی جێبەجێکردنی [[ڕێنماییی خزمەتگوزارییەکان لە بازاڕی ناوخۆییی ٢٠٠٦]].<ref name="Ghiglione2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ghiglione|یەکەم=Davide|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Italian beach operators hoist British flag in protest at EU law|ناونیشان=https://www.ft.com/content/8ae4e4e8-5ae9-11e6-9f70-badea1b336d4|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8ae4e4e8-5ae9-11e6-9f70-badea1b336d4|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧|newspaper=Financial Times}}</ref> == بەکارھێنان لە ئاڵاکانی تردا == === ئاڵا نیشتمانی و ناوچەیییەکان === [[پەڕگە:Arthur_Mees_Flags_of_A_Free_Empire_1910_Cornell_CUL_PJM_1167_01_(Reddit_source).jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]] لە ساڵی ١٩١٠وە، کە تێیدا نیشانە و ھێماکانی چەندین دۆمینیۆن و داگیرگەی بەریتانی نیشان دراون]] وەک ئاڵای نیشتمانیی تەواوی قەڵەمڕەوی بەریتانیا، ئاڵای یەکێتی لە «[[جاک (ئاڵا)|گۆشە]]» (چارەکەی سەرەوەی لای دارەکە)ی [[ئاڵا مێژووییەکانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا و خاکەکانی دەرەوەی وڵات|ئاڵای]] زۆرێک لە داگیرگەکانی بەریتانیادا دەبینرا، لەکاتێکدا «[[کێڵگە (نیشانەناسی)|کێڵگە]]» (پاشبنەمای) ئاڵاکانیان ڕەنگی ئەو [[نیشانە بەریتانییەکان#مێژوو|نیشانە دەریایییە]] بوو کە لە لایەن ئەو فەوجە تایبەتەی [[ھێزی دەریاییی شاھانە|ھێزی دەریاییی شاھانەوە]] دەشەکێندرایەوە کە لەو ناوچەیەی جیھاندا دەستیان بەسەردا دەگرت. ئەو نەتەوە و داگیرگانەی کە لە قۆناغێکدا ئاڵای یەکێتییان بەکار ھێناوە بریتین لە [[عەدەن]]، [[باسوتۆلاند]] (ئێستا لیسۆتۆ)، [[باربادۆس]]، [[ناوچەی پارێزراوی بیچوانالاند|بیچوانالاند]] (ئێستا بۆتسوانا)، [[بۆرنیۆ]]، [[دەسەڵاتی بەریتانیا لە بورما|بورما]]، [[کەنەدا]]، [[سیلانی بەریتانی|سیلان]] (ئێستا سریلانکا)، [[قیبرسی بەریتانی|قیبرس]]، [[دۆمینیکا]]، [[ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای بەریتانی|ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای بەریتانی (داگیرگەی کینیا)]]، [[گامبیا]]، [[گۆڵد کۆست (داگیرگەی بەریتانی)|گۆڵد کۆست (گانا)]]، [[گرینادا]]، [[گیانای بەریتانی|گیانا]]، [[ھۆنگ کۆنگی بەریتانی|ھۆنگ کۆنگ]]، [[داگیرگەی جامایکا|جامایکا]]، [[لابوان|لابوان (مالیزیا)]]، [[لاگۆس]]، [[داگیرگەی تاجی ماڵتا|ماڵتا]]، [[مۆریس|مۆریسی بەریتانی]]، [[داگیرکاریی نێجیریا|نێجیریا]]، [[ئینتیدابی فەلەستین|فەلەستین]]، [[پێنانگ|پێنانگ (مالیزیا)]]، [[ڕۆدیدیای باشوور|ڕۆدیزیا]] (ئێستا زیمبابوی)، [[داگیرگە و ناوچەی پارێزراوی سیەرالیۆن|سیەرالیۆن]]، [[سینگاپوور]]، [[سۆمالیلاندی بەریتانی|سۆمالیلاند]]، [[یەکێتیی ئەفریقای باشوور|ئەفریقای باشوور]]، [[سوودانی ئینگلیزی-میسری]]، [[ڕاجی بەریتانی|ھیندستانی پێش دابەشبوون]] (ئەمڕۆ [[ھیندستان]]، [[پاکستان]]، [[بەنگلادێش]]، و [[میانمار]]), [[تانگانیکا (ناوچە)|تانگانیکا]]، [[ترینیداد و تۆباگۆ]]، [[ناوچەی پارێزراوی ئووگاندا|ئووگاندا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، و [[وێیھایوێی لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا|وێیھایوێی]]. کاتێک نەتەوەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا سەربەخۆیییان پێ درا، ئەم وەشانانە و وەشانەکانی تری ئاڵای یەکێتی لە کار خران. نوێترین لەکارخستنی ئاڵای یەکێتی لە ١ی تەممووزی ١٩٩٧دا بوو، کاتێک ناوچەی پاشکۆی پێشووی ھۆنگ کۆنگ ڕادەستی کۆماری گەلی چین کرایەوە. چوار داگیرگەی پێشووی بەریتانی لە ئۆقیانووسیا کە ئێستا وڵاتی سەربەخۆن، ئاڵای یەکێتی وەک بەشێک لە ئاڵا نیشتمانییەکانیان جێگیر دەکەن: ئوسترالیا، نیووزیلەندا و [[تووڤالوو]]، کە پاشایەتییەکەیان پاراستووە؛ و [[فیجی]]، کە [[کودەتاکانی ١٩٨٧ی فیجی|لە ساڵی ١٩٨٧دا پاشایەتییەکەی ھەڵوەشاندەوە]]. {{multiple image|image1=Flag of Australia (converted).svg|alt1=|caption1=[[ئاڵای ئوسترالیا]]|image2=Flag of Fiji.svg|alt2=|caption2=[[ئاڵای فیجی]]|align=left|image3=Flag of New Zealand.svg|alt3=|caption3=[[ئاڵای نیووزیلەندا]]|image4=Flag of Tuvalu.svg|alt4=|caption4=[[ئاڵای تووڤالوو]]|footer=ئاڵا نیشتمانییەکانی ئەو دەوڵەتە خاوەن سەروەرییانەی کە دیزاینەکەیان یۆنیون جاکێک لە گۆشەکەیاندا جێگیر کراوە|total_width=265|image_gap=2|perrow=2}} لە داگیرگە کۆنەکانی بەریتانیادا، ئاڵای یەکێتی بۆ بەشێکی بەرچاو لە مێژووی سەرەتای داگیرکارییان بە شێوەیەکی گۆڕاو لەگەڵ ئاڵا نافەرمییەکانی خاکەکەدا بەکار دەھێنرا. ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای کەنەدا بەکار دەھات تا ئەو کاتەی وەک ئاڵایەکی ڕێوڕەسمی دووبارە پەسەند کرایەوە، و ئاڵای گەڵای مەیپڵ لە ساڵی ١٩٦٥دا کرا بە ئاڵای نیشتمانیی فەرمی. جگە لەوەی ئاڵایەکی ڕێوڕەسمی فەرمییە، ئاڵای یەکێتی ھەروەھا ئاڵاکانی چەندین ویلایەتی کەنەدی دەڕازێنێتەوە، لەوانە [[بریتیش کۆڵۆمبیا]]، [[مانیتۆبا]]، و [[ئۆنتاریۆ]]. [[نیوفاوندلاند و لابرادۆر]] ئاڵایەک بەکار دەھێنێت کە لە ئاڵای یەکێتی وەرگیراوە، لەگەڵ مانەوەی ئاڵای یەکێتی وەک ئاڵای نیوفاوندلاند تا ساڵی ١٩٨٠. ئاڵای یەکێتی، و ئەو ئاڵایانەی کە بە ئاڵای یەکێتی لە گۆشەکانیاندا نەخشێنراون، ھاوشێوەی نیشانەی سووری کەنەدی، بەردەوامن لە بینینی بەکارھێنان لە کەنەدا بە شێوەیەکی تایبەت. ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١ش بەکارھێنانی سنوورداری لە لایەن ڕێکخراوە تایبەتەکانەوە ھەیە، بە تایبەتی لە لایەن کۆمەڵەی [[دڵسۆزانی ئیمپراتۆریەتیی یەکگرتوو]] لە کەنەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.uelac.org/Loyalist-Monuments/Loyalist-Flag.php |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190923234311/http://www.uelac.org/Loyalist-Monuments/Loyalist-Flag.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=www.uelac.org |سەردێڕ=History of the Loyalist Flag |بڵاوکەرەوە=United Empire Loyalists Association of Canada}}</ref> لەگەڵ ئاڵای نیشتمانی، زۆرێک لە ئاڵاکانی تری [[پێڕستی ئاڵاکانی ئوسترالیا|ئوسترالیا]] بەکارھێنانی ئاڵای یەکێتی دەپارێزن، لەوانە [[نیشانەی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا]] (کە بە نیشانەی سپیی ئوسترالی ناسراوە)، [[نیشانەی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا]]، [[نیشانەی سووری ئوسترالیا]] (بۆ بەکارھێنان لە لایەن کەشتییە بازرگانی و تایبەتەکانەوە)، و [[نیشانەی فڕینی شارستانیی ئوسترالیا]]. ئاڵاکانی ھەر شەش ویلایەتەکەی ئوسترالیا ئاڵای یەکێتی لە گۆشەیاندا دەپارێزن، ھەروەک ھەندێک ئاڵای ناوچەیی وەک ئاڵاکانی سەرەوە و خوارەوەی [[ئاڵای ڕووباری مۆرای]]. ئاڵا جێگرییە شاھانەیییەکانی پارێزگارەکانی ویلایەتەکانیش ئاڵای یەکێتی بەکار دەھێنن. لەکاتێکدا [[یاسای ئاڵاکانی ١٩٥٣]] دەڵێت کە ئوسترالییەکان ھێشتا «ماف یان ئیمتیاز»ی شەکاندنەوەی ئاڵای یەکێتییان ھەیە دوای ناساندنی ئاڵای نیشتمانیی ئوسترالیا، بەکارھێنانی ئاڵای یەکێتی بە تەنھا نائاسایییە. ئاڵای نافەرمیی [[دوورگەی لۆرد ھاو]] ئاماژەیە بۆ ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flagsaustralia.com.au/StateFlags.html |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Flags Australia |سەردێڕ=Australian State and Territory Flags |بڵاوکەرەوە=Flag Society of Australia Inc.}}</ref> ئاڵای [[ھەرێمی باسک (خاکی مێژوویی)|ھەرێمی باسک]]، «[[ئیکورینیا]]»، ھەروەھا تا ڕادەیەک لەسەر بنەمای ئاڵای یەکێتی دانراوە، کە ڕەنگدانەوەی پەیوەندییە بازرگانییە گرینگەکانی نێوان [[بیڵباو]] و بەریتانیایە لەو کاتەی کە [[ئیکورینیا]] لە ساڵی ١٨٩٤دا دیزاین کرا. [[گەلی میسکیتۆ]] ھەندێک جار ئاڵایەکی ھاوشێوە بەکار دەھێنن کە ئەویش ئاڵای یەکێتی لە گۆشەکەیدا جێگیر کراوە، بەھۆی ماوەیەکی زۆر لە پەیوەندی لە [[کەناری مۆسکیتۆ|کەناری مۆسکیتۆدا]]. {{multiple image|align=right|total_width=265|perrow=2|image1=Flag of the United Kingdom (1606).svg|alt1=|caption1=ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان<br />(١٧٧٦–١٧٧٧)|image2=Flag of Hawaii (1816).svg|alt2=|caption2=ئاڵای شانشینی ھاوایی<br />(١٨١٦–١٨٤٥)|alt3=|image3=Flag of the Tamatave Kingdom (1826-1828).svg|caption3=ئاڵای [[تاماتاڤێ|شانشینی تاماتاڤێ]]<br />(١٨٢٦–١٨٢٨)|image4=Flag of South Africa (1928–1994).svg|caption4=[[ئاڵای ئەفریقای باشوور (١٩٢٨–١٩٩٤)]]|footer=ئاڵا نیشتمانییەکانی پێشوو کە یۆنیون جاکیان لە دیزاینەکەیاندا جێگیر کردبوو}} ئاڵای یەکێتی لە لایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە یەکەم ئاڵایدا، ئاڵای یەکێتیی کیشوەر، بەکار ھاتووە. ئەم ئاڵایە دیزاینێکی ھاوشێوەی ئەو ئاڵایەی ھەبوو کە لە لایەن [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی بەریتانی|کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی بەریتانییەوە]] بەکار دەھات. [[شانشینی ھاوایی|شانشینی ھاواییی]] مێژوویی ئاڵایەکی پەسەند کرد کە ئاڵای یەکێتیێکی تێدابوو و کاتێک [[ھاوایی]] لە ساڵی ١٩٥٩دا بوو بە ویلایەتێکی ئەمریکی، ھەر پارێزرا. ئاڵای ھاوایی نوێنەرایەتیی تاکە بەکارھێنانی ئێستای ئاڵای یەکێتی دەکات لە ھەر ئاڵایەکی ویلایەتێکی ئەمریکیدا. ھەروەھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئاڵای یەکێتیی ساڵی ١٦٠٦ لە ناو [[ئاڵای باتۆن ڕوژ]]، پایتەختی ویلایەتی لوویزیانا، جێگیر کراوە. باتۆن ڕوژ لە کاتی [[جەنگی حەوت ساڵە|جەنگی حەوت ساڵەوە]] تا کۆتاییی [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]] داگیرگەیەکی بەریتانی بوو، کاتێک لە لایەن ھێزەکانی ئیسپانیاوە دەستی بەسەردا گیرا. ھێماکانی دەسەڵاتە داگیرکەرەکانی فەڕەنسا و ئیسپانیاش لە ناو ئاڵای باتۆن ڕوژدا جێگیر کراون. [[تۆنتۆن، ماساچووسیتس]]، [[ئاڵای تۆنتۆن، ماساچووسیتس|وەشانێکی نیشانەی سووری نەخشێنراو]] بەکار دەھێنێت کە ئاڵای یەکێتیی شێوازە کۆنەکەی تێدایە و لە ساڵی ١٩٧٤ەوە بەو شێوەیەیە، ھەروەک [[شارۆچکەی وەیمۆس، نیو جێرزی]].<ref name="CRW">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Gregg |یەکەم١=Tom |ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/us-taun.html |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=CRW Flags |سەردێڕ=Taunton Flag (U.S.)}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Poposki |یەکەم١=Valentin |ناونیشان=https://www.crwflags.com/FOTW/FLAGS/us-njwey.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=[[Flags of the World]] |سەردێڕ=Weymouth, New Jersey}}</ref> [[پارێزگای وێستمۆرلاند، پێنسڵڤێنیا]]، ناسراوە بە شەکاندنەوەی ئاڵایەک کە ڕەنگەکانی پاشای تێدایە لە ساڵی ١٩٧٣وە.<ref>{{FOTW|id=us-pa-wc|title=Westmoreland County, Pennsylvania (U.S.)}}</ref> ئاڵای یەکێتی ھەروەھا لە سەر ھەردوو [[ئاڵای ئەفریقای باشوور#مێژوو|ئاڵاکانی]] ساڵانی ١٩١٠–١٩٢٨ و ١٩٢٨–١٩٩٤ی ئەفریقای باشوور دەرکەوتووە. [[نیشانەی سووری ئەفریقای باشوور|ئاڵای ساڵانی ١٩١٠–١٩٢٨]] [[نیشانەی سوور]] بوو کە [[نیشانی دەوڵەتیی ئەفریقای باشوور (١٩١٠–٢٠٠٠)|نیشانی یەکێتییەکەی]] تێدابوو. ئاڵای ساڵانی ١٩٢٨–١٩٩٤، کە لەسەر بنەمای «پیرنسێنڤلاگ» بوو و بە شێوەیەکی باو بە ئۆرانیێ-بلانیێ-بلۆ (نارنجی-سپی-شین) ناسرابوو، ئاڵای یەکێتیی وەک بەشێک لە نەخشەیەکی ناوەندی لەپاڵ ئاڵای ھەردوو [[کۆمارەکانی بۆیر|کۆمارەکانی بۆیری]] [[ویلایەتی ئۆرانیێی ئازاد]] و [[کۆماری ئەفریقای باشوور|ترانسڤاڵ]] تێدابوو. بۆ ئەوەی ڕێگری بکرێت لەوەی ھەر یەکێک لەو سێ ئاڵایە لەپێشینەیی ھەبێت، ئاڵای یەکێتی بە شێوەیەکی ئاسۆیی لە ئاڵای ویلایەتی ئۆرانیێی ئازادەوە بەرەو لای دارەکە درێژ کراوەتەوە؛ نزیکترینە لە دارەکە، لە پێگەیەکی باڵادایە بەڵام لەبەر ئەوەی پێچەوانە کراوەتەوە پێش ئاڵاکانی تر ناکەوێت. [[ئاڵای ئەفریقای باشوور|ئاڵای ئێستای ئەفریقای باشوور]] ئاماژەیەک بۆ ئاڵای یەکێتی لە بەشە سوور، سپی و شینییەکەیدا نیشان دەدات، کە ڕەنگەکان ھەروەھا ئاماژەن بۆ [[کۆماری ئەفریقای باشوور]] و [[ئاڵای ھۆڵەندا|سێڕەنگی ھۆڵەندی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gumede |یەکەم=Rachael |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=https://buzzsouthafrica.com/interesting-facts-about-south-african-flag/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=BuzzSouthAfrica |زمان=en-US |سەردێڕ=South African Flag: Colors, Meaning & Rules About The National Symbol}}</ref> ئاڵای ئەنجومەنی شارەوانیی [[نشینگەی نێونەتەوەییی شەنگەھای]] لە ساڵی ١٨٦٩دا چەندین ئاڵای تێدابوو بۆ ھێماکردنی ئەو وڵاتانەی کە بەشدارییان لە دروستکردن و بەڕێوەبردنی ئەم ناوچەیە لە شاری شەنگەھای چین کردووە. ئاڵای یەکێتی وەک بەشێک لە قەڵغانی سەرەوەی لای چەپ و لە نزیک ئاڵاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و [[دووەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] جێگیر کرابوو، ھەروەھا [[ئاڵای پرووسیا|ئاڵای پرووسیاش]] لە نزیکی ھەبوو، بەڵام لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٧دا لادرا. ئاڵای شاری [[کۆکیمبۆ|کۆکیمبۆی]] [[چیلی]] ئاڵای یەکێتیی تێدایە، بەھۆی پەیوەندییە بازرگانییە مێژووییەکانی لەگەڵ بەریتانیادا. {{gallery|height=100|mode=nolines|whitebg=y|Flag of Bermuda.svg|[[ئاڵای بەرموودا]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg|[[ئاڵای خاکی بەریتانیی زەریای ھیندی]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|Flag of the British Virgin Islands.svg|ئاڵای [[دوورگەکانی ڤێرجنی بەریتانی]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|Flag of the Cayman Islands.svg|[[ئاڵای دوورگەکانی کەیمەن]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|Flag of the Cook Islands.svg|[[ئاڵای دوورگەکانی کووک]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی نیووزیلەندا.|Flag of the Falkland Islands.svg|ئاڵای [[دوورگەکانی فۆڵکلەند]]، خاکێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا|Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|ئاڵای [[بورمای بەریتانی]] (١٩٣٩–١٩٤٨)|Flag of Cyprus (1922–1960).svg|ئاڵای [[قیبرسی بەریتانی]] (١٩٢٢–١٩٦٠)|Flag of British Heligoland.svg|ئاڵای [[ھێلیگۆلاند#سەدەی ١٩یەم|ھێلیگۆلاندی بەریتانی]] (١٨٠٧–١٨٩٠)|British Raj Red Ensign.svg|[[ئاڵای ھیندستان]] (١٨٨٥–١٩٤٧)|Flag of Ceylon (1875–1948).svg|[[ئاڵای سیلان]] (١٨٧٥–١٩٤٨)|Flag of the Cook Islands Federation.svg|ئاڵای [[فیدراسیۆنی دوورگەکانی کووک]] (١٨٩٣–١٩٠١)|Flag of Hong Kong 1959.svg|[[ئاڵای ھۆنگ کۆنگ]] (١٩٥٩–١٩٩٧)|Flag of Malta (1943–1964).svg|[[ئاڵای ماڵتا]] (١٩٤٣–١٩٦٤)|Flag of Rhodesia (1964–1968).svg|[[ئاڵای ڕۆدیدیای باشوور#ڕۆدیزیا|ئاڵای ڕۆدیزیا]] (١٩٦٤–١٩٦٨)|Flag of Singapore (1952–1959).svg|[[ئاڵای سینگاپوور]] (١٩٥٢–١٩٥٩)|Flag of Trinidad and Tobago (1958–1962).svg|[[ئاڵای ترینیداد و تۆباگۆ|ئاڵای ترینیداد و تۆباگۆی بەریتانی]] (١٩٥٨–١٩٦٢)|Flag of the United States of the Ionian Islands.svg|[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی دوورگەکانی ئایۆنی]] (١٨١٥–١٨٦٤)|British Weihaiwei flag.svg|[[ئاڵای وێیھایوێی]] (١٩٠٣–١٩٣٠)|title=ھەندێک ئاڵای داگیرکاریی بەریتانی و خاکەکانی دەرەوەی وڵات کە یۆنیون جاکیان تێدایە}}{{gallery|height=100|mode=nolines|whitebg=y|Flag of Baton Rouge, Louisiana.svg|[[ئاڵای باتۆن ڕوژ، لوویزیانا]]|Flag of British Columbia.svg|[[ئاڵای بریتیش کۆڵۆمبیا]]، ویلایەتێکی کەنەدی|Flag of Coquimbo.svg|ئاڵای [[کۆکیمبۆ]]، چیلی|File:Flag of Hawaii.svg|[[ئاڵای ھاوایی]]، ویلایەتێکی ئەمریکی|Flag_of_Manitoba.svg|[[ئاڵای مانیتۆبا]]، ویلایەتێکی کەنەدی|Murray River Flag (Combined).svg|[[ئاڵای ڕووباری مۆرای]] (تێکەڵە)|Murray River Flag (Lower).svg|[[ئاڵای ڕووباری مۆرای]] (خواروو)|Murray River Flag (Upper).svg|[[ئاڵای ڕووباری مۆرای]] (سەروو)|Flag of Newfoundland_and_Labrador.svg|[[ئاڵای نیوفاوندلاند و لابرادۆر]]، ویلایەتێکی کەنەدی|Flag of Niue.svg|[[ئاڵای نیووە]]، دوورگەیەکی خۆبەڕێوەبەر کە پەیوەندی بە نیووزیلەنداوە ھەیە|Flag of Ontario.svg|[[ئاڵای ئۆنتاریۆ]]، ویلایەتێکی کەنەدی|Flag of Queensland.svg|[[ئاڵای کوینزلەند]]، ویلایەتێکی ئوسترالی|Flag of Taunton, Massachusetts.svg|ئاڵای [[تۆنتۆن، ماساچووسیتس]]|File:Flag of Victoria (Australia).svg|[[ئاڵای ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)|ئاڵای ڤیکتۆریا]]، ویلایەتێکی ئوسترالی|title=ھەندێک ئاڵای ناوچەیی و کۆمەڵایەتی کە یۆنیون جاکیان تێدایە}} === نیشانەکان === {{further|نیشانە بەریتانییەکان}} ئاڵای یەکێتی دەکرێت لە گۆشەی چەندین [[نیشانە (ئاڵا)|نیشانەدا]] ببینرێت کە لە لایەن کەشتی و فڕۆکەکانی شانشینی یەکگرتوو و خاکەکانی دەرەوەی وڵاتییەوە دەشەکێندرێنەوە، و لەسەر وشکانی لەو شوێنانەی کە پەیوەندییان بەو ڕێکخراوەوە ھەیە کە نیشانەکە نوێنەرایەتی دەکات، بۆ نموونە نووسینگە حکوومییەکان، دامەزراوە سەربازییەکان، ھتد. ئەمانە لەو حاڵەتانەدا بەکار دەھێنرێن کە شەکاندنەوەی ئاڵای یەکێتی نایاسایی یان نەگونجاو بێت، وەک لە دەریادا لە کەشتییەکەوە کە کەشتییەکی جەنگیی بەریتانی نەبێت. کرداری ئاسایی بۆ کەشتییە بەریتانییەکان بریتییە لە شەکاندنەوەی [[نیشانەی سپی]] (ھێزی دەریاییی شاھانە)، [[نیشانەی سوور]] (کەشتییە بازرگانی و تایبەتەکان) یان [[نیشانەی شین]] (بەشە حکوومییەکان و دامەزراوە گشتییەکان). نیشانەی ھاوشێوە لە لایەن وڵاتانی ترەوە بەکار دەھێنرێن (وەک [[پێڕستی ئاڵاکانی نیووزیلەندا#نیشانەکان|نیووزیلەندا]] و [[پێڕستی ئاڵاکانی ئوسترالیا#ئاڵا سەربازی و دەریایییەکان|ئوسترالیا]]) کە ئاڵای یەکێتییان لە گۆشەدایە. وڵاتانی تری کۆمۆن وێڵس (وەک [[ئاڵا سەربازییەکانی ھیندستان|ھیندستان]] و [[پێڕستی ئاڵاکانی جامایکا#نیشانەکان|جامایکا]]) ڕەنگە پەیڕەوی لە ھەمان ئیتیکێتی نیشانە بکەن وەک شانشینی یەکگرتوو، بە گۆڕینی ئاڵای یەکێتی بە ئاڵای نیشتمانیی خۆیان. {{gallery|height=100|mode=nolines|whitebg=y|Naval Ensign of the United Kingdom.svg|[[نیشانەی سپی|نیشانەی سپیی ھێزی دەریاییی شاھانە]]|Civil Ensign of the United Kingdom.svg|[[کەشتیوانیی بازرگانی (شانشینی یەکگرتوو)|کەشتیوانیی بازرگانی]] [[نیشانەی سوور]]|Ensign of the Royal Air Force.svg|[[نیشانەی ھێزی ئاسمانیی شاھانە]]|File:Ensign of the Royal Observer Corps (1952-1995).png|[[فەوجی چاودێریی شاھانە|نیشانەی فەوجی چاودێریی شاھانە]] (١٩٥٣–١٩٩٥)|File:Ensign of the Air Training Corps.svg|[[فەوجی ڕاھێنانی ئاسمانی|نیشانەی فەوجی ڕاھێنانی ئاسمانی]]|Civil Air Ensign of the United Kingdom.svg|[[نیشانەی فڕینی شارستانیی بەریتانی]]|Government Ensign of the United Kingdom.svg|[[نیشانەی شین]]|Flag of Her Majesty's Coastguard.svg|نیشانەی [[پاسەوانی کەناراوەکانی خاوەن شکۆ]]|Ensign of the British Commissioners of Northern Lighthouses.svg|نیشانەی [[ئەنجومەنی فانۆسی باکوور|ئەنجومەنی فانۆسی باکوور (ئێن-ئێڵ-بی)]]|File:Northern Lighthouse Board Commissioners Flag of the United Kingdom.svg|نیشانەی سپیی کۆمیسیارانی [[ئەنجومەنی فانۆسی باکوور|ئێن-ئێڵ-بی]] (سەرنجی <br />ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١ بدە)|Government Ensign of Bermuda.svg|نیشانەی شینی [[بەرموودا]] کە لە لایەن کەشتییەکانی [[حکوومەتی بەرموودا|بەشی دەریایی و بەندەرەکان]] و [[خزمەتگوزاریی پۆلیسی بەرموودا|پۆلیس]]ەوە دەشەکێندرێتەوە|Civil Ensign of the Isle of Man.svg|نیشانەی سووری [[دوورگەی مان]]|Government Ensign of Gibraltar.svg|نیشانەی دەوڵەتی گیبرالتار|File:Civil Ensign of Jersey.svg|[[جێرزی|نیشانەی شارستانیی جێرزی]]|File:Government Ensign of Jersey.svg|[[جێرزی|نیشانەی حکوومەتی جێرزی]]|File:Civil Ensign of Guernsey.svg|[[گێرنزی|نیشانەی شارستانیی گێرنزی]]|File:Government Ensign of Guernsey.svg|[[گێرنزی|نیشانەی حکوومەتی گێرنزی]]|Civil Ensign of the Cayman Islands.svg|نیشانەی سووری [[دوورگەکانی کەیمەن]]|Naval Ensign of Australia.svg|[[نیشانەی سپیی ئوسترالی|نیشانەی ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا]]|Ensign of the Royal Australian Air Force.svg|[[نیشانەی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا]]|Civil Ensign of Australia.svg|[[نیشانەی سووری ئوسترالیا|نیشانەی شارستانیی ئوسترالیا]]|Civil Air Ensign of Australia.svg|[[نیشانەی فڕینی شارستانیی ئوسترالیا]]|Canadian Red Ensign 1957-1965.svg|[[نیشانەی سووری کەنەدی|نیشانەی شارستانیی کەنەدی]] (١٩٥٧–١٩٦٥)|Blue Ensign of Canada (1957–1965).svg|[[ئاڵاکانی ھێزی دەریاییی شاھانەی کەنەدی|جاکی دەریاییی کەنەدی]] (١٩٥٧–١٩٦٥)|Air Force ensign of Canada (1941–1968).svg|[[نیشانەی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی کەنەدی]] (١٩٤٠–١٩٦٥)|Flag of the Air Board of Canada (1922–1923).svg|نیشانەی [[ئەنجومەنی ئاسمانی (کەنەدا)|ئەنجومەنی ئاسمانیی کەنەدی]] (١٩٢٢–١٩٢٣)|Flag of the Canadian Army (1939–1944).svg|ئاڵای جەنگیی [[سوپای کەنەدا]] (١٩٣٩–١٩٤٤)|Ensign of the Royal Canadian Sea Cadets (1953-1976).svg|نیشانەی [[خوێندکارە دەریایییە شاھانەیییەکانی کەنەدا]] (١٩٥٣–١٩٧٦)|NLC Flag 1929-65.svg|نیشانەی [[ڕابیتەی دەریاییی کەنەدا]] (١٩٢٩–١٩٦٥)|Flag of Newfoundland (1904–1949).svg|نیشانەی شارستانیی [[دۆمینیۆنی نیوفاوندلاند]] (١٩٠٧–١٩٣١)|Civil Air Ensign of New Zealand.svg|[[نیشانەی فڕینی شارستانیی نیووزیلەندا]]|Ensign of the Royal New Zealand Air Force.svg|نیشانەی [[ھێزی ئاسمانیی شاھانەی نیووزیلەندا]]|Naval Ensign of New Zealand.svg|[[نیشانەی سپیی نیووزیلەندا|نیشانەی ھێزی دەریاییی شاھانەی نیووزیلەندا]]|Civil Ensign of New Zealand.svg|نیشانەی شارستانیی نیووزیلەندا|Naval Ensign of Fiji.svg|نیشانەی دەریاییی [[فیجی]]|Civil Ensign of Fiji.svg|نیشانەی شارستانیی فیجی|Civil Air Ensign of Fiji.svg|نیشانەی فڕینی شارستانیی فیجی|Civil Air Ensign of Australia (1935–1948).svg|[[نیشانەی فڕینی شارستانیی ئوسترالیا]] (١٩٣٥–١٩٤٨)|Van Diemens Land Ensign.svg|[[نیشانەی زەویی ڤان دیمێن]]ی نافەرمی|Air Force Ensign of Australia (1948–1982).svg|[[نیشانەی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا]] (١٩٤٨–١٩٨٢)|Victorian red ensign.svg|[[ئاڵای ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)|نیشانەی سووری ڤیکتۆریا (١٨٧٠–١٨٧٧)]]|Flag of Imperial India.svg|نیشانەی [[ھێزی دەریاییی شاھانەی ھیندی]]|Ensign of the Royal Indian Army Service Corps.svg|نیشانەی [[سوپای بەریتانیای ھیندستان|سوپای ھیندستان]]|File:Government Ensign of the British Antarctic Territory.svg|نیشانەی شینی [[خاکی بەریتانیی جەمسەری باشوور]]|Government Service Ensign.svg|[[نیشانەی خزمەتگوزاریی حکوومەت]]|File:Ensign of the Scottish Fisheries Protection Agency.svg|نیشانەی [[بەڕێوەبەرایەتیی دەریایی]] [[حکوومەتی سکۆتلەندا]]|Ensign of the Sea Cadet Corps.svg|نیشانەی [[فەوجی خوێندکارە دەریایییەکان (شانشینی یەکگرتوو)|فەوجی خوێندکارە دەریایییەکان]]|Ensign of the Royal Bermuda Yacht Club.svg|نیشانەی [[یانەی یەختی شاھانەی بەرموودا]]|title=}} === ئەوانی تر === [[پەڕگە:Civil jack of the United Kingdom.svg|alt=ئاڵای یەکێتی لەگەڵ لێوارێکی سپیی ئەستوور کە نزیکەی نیوەی ڕووبەری ئاڵاکە پێکدەھێنێت.|ڕاست|وێنۆک|«پایڵت جاک»، دیزاینی ئاڵایەک کە ئاڵای یەکێتیی لە ناوەڕاستدایە، لەگەڵ لێوارێکی سپی لە دەوری]] ئەو ئاڵایەی کە لێوارێکی سپیی پێوەیە و ھەندێک جار لەسەر کەشتییە بازرگانییەکان دەبینرێت، زۆربەی کات بە '''پایڵت جاک''' ئاماژەی پێ دەکرا. دەکرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ساڵی ١٨٢٣ کاتێک وەک ئاڵایەکی نیشانە دروست کرا، بەڵام مەبەست لێی وەک جاکێکی شارستانی نەبوو. پەرتووکێک کە لە ساڵی ١٨٥٥دا بۆ [[کونسوڵ (نوێنەر)|کونسوڵە]] بەریتانییەکان دەرکراوە، ڕای دەگەیەنێت کە ئاڵای یەکێتیی لێوار سپی دەبێت بۆ ڕێنشاندەر (پایڵت) بەرز بکرێتەوە. ئەگەرچی ھەندێک ناڕوونی ھەبوو سەبارەت بە یاساییبوونی شەکاندنەوەی بۆ ھەر مەبەستێکی تر لەسەر کەشتییە شارستانییەکان، بەڵام بەکارھێنانی وەک نیشانە یان جاک زۆر پێش یاسای ساڵی ١٨٦٤ دامەزرا کە [[نیشانەی سوور|نیشانەی سووری]] بۆ کەشتیوانی بازرگانی دیاری کرد. لە ساڵی ١٩٧٠دا، ئاڵای یەکێتیی لێوار سپی چیتر وەک نیشانە بۆ ڕێنشاندەر بەکار نەھات، بەڵام ئاماژەکان بۆی وەک ڕەنگە نیشتمانییەکان لە یاسای کەشتیوانی بازرگانیی ئێستادا لادران و بە شێوەیەکی یاسایی وەک ئاڵایەک لێکدرایەوە کە دەکرێت لەسەر کەشتییەکی بازرگانی بشەکێندرێتەوە، وەک جاک ئەگەر خوازیار بن. ئەم پێگەیە تا ڕادەیەک لە لایەن یاسای کەشتیوانی بازرگانی (تۆمارکردن، ھتد) ١٩٩٣ و یاسای کەشتیوانی بازرگانی ١٩٩٥ی یەکخراو پشتڕاست کرایەوە کە لە بەشی ٤، بڕگەی ١دا، بەکارھێنانی ھەر ڕەنگێکی نیشتمانیی جیاکەرەوە یان ئەوانەی بەکاردێن یان لە ئاڵا یان پێنێنتەکانی کەشتییەکانی خاوەن شکۆ دەچن قەدەغە دەکات، «جگە لە [[نیشانەی سوور]]، ئاڵای یەکێتی (کە بە شێوەیەکی باو بە ئاڵای یەکێتی ناسراوە) لەگەڵ لێوارێکی سپی»، و ھەندێک جیاکاری تری ڕێگەپێدراو لە شوێنەکانی تری یاساکاندا. بەڵام، بەشی ٢ سەبارەت بە «ئاڵای بەریتانیا»یە، و ڕای دەگەیەنێت کە «ئەو ئاڵایەی کە ھەموو کەشتییەکی بەریتانی مافی شەکاندنەوەی ھەیە، نیشانەی سوورە (بەبێ ھیچ شێواندن یان دەستکارییەک) و، بە مەرجی (مۆڵەتنامەیەک لە لایەن خاوەن شکۆ یان لە لایەن وەزیری دەوڵەت، یان فەرمانێکی ئەنجومەن لە لایەن خاوەن شکۆوە سەبارەت بە [[نیشانەی سوور|نیشانەی سووری]] نەخشێنراو)، ھیچ ڕەنگێکی تر نییە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ١٩٩٥|ناونیشان=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/21/data.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|وێبگە=UK Public General Acts |سەردێڕ=Merchant Shipping Act 1995 |بڵاوکەرەوە=[[The National Archives (United Kingdom)|The National Archives]]}}</ref> پەیمانگای ئاڵا ئاڵای یەکێتیی لێوار سپیی وەک «جاکی شارستانی» پێڕست کردووە.<ref name="british-flag-protocol" /> [[پەڕگە:Naval_Jack_of_Royal_Indian_Marine.svg|alt=ئاڵای یەکێتی لەگەڵ لێوارێکی شینی ئەستوور کە ئەستوورییەکەی یەک لەسەر پێنجی پانیی ئاڵاکەیە.|چەپ|وێنۆک|جاکی دەریاییی [[ھێزی دەریاییی شاھانەی ھیندی|ھێزی دەریاییی شاھانەی ھیندستان]] (١٨٨٤-١٩٢٨)، دیزاینی ئاڵایەک کە ئاڵای یەکێتیی لە ناوەڕاستدایە، لەگەڵ لێوارێکی شین لە دەوری]] لە ساڵی ١٨٨٤ تا ١٩٢٨، [[ھێزی دەریاییی شاھانەی ھیندی]] ئاڵای یەکێتیێکی دەستکاری کراو و لێوار شینی وەک جاکی خۆی دەشەکاندەوە. لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٨ تا ھەڵوەشاندنەوەی لە ساڵی ١٩٤٧دا، [[نیشانەی شین|نیشانەی شینی]] نەخشێنراو بە [[ئاڵاکانی ھیندستانی بەریتانی#ھێما|ھێمای ئەستێرەی ھیندستانی]] وەک جاک گۆڕییەوە و [[نیشانەی سپی|نیشانەی سپیی]] بەریتانی وەک نیشانە شەکاندەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/in-colon.html#flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240829044432/https://www.fotw.info/flags/in-colon.html#flag |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.crwflags.com/fotw |سەردێڕ=Flags and Ensigns with the Star of India |بڵاوکەرەوە=FOTW Flags Of The World}}</ref> ئاڵایەکی نافەرمی بۆ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٠دا دروست کرا بەھۆی ئەو باوەڕەی کە ئاڵای یەکێتی خۆی چیتر بە ڕادەی پێویست نوێنەرایەتیی دۆمینیۆنەکانی وەک کەنەدا ناکات، کە دەستیان کردبوو بە پەسەندکردنی ھێما بێھاوتاکانی خۆیان. ئاڵاکە لە دیزایندا ھاوشێوەی نیشانەیەکی سپی بوو، کە ئاڵای یەکێتیی لە گۆشەدا بوو. لە چارەکەکانی تریدا نیشانی دەوڵەتیی کەنەدا، ئوسترالیا، و ئەفریقای باشوور ھەبوون. ئەو چوار ئەستێرەیەی کە [[خاچی باشوور|خاچەکەیان]] لەسەر خاچی سانت جۆرج پێکدەھێنا نوێنەرایەتیی نیووزیلەندایان دەکرد، و ئەستێرەی ھیندستان بە شێوەیەکی بەرچاو لە ناوەڕاستدا نیشان درابوو. کەسانی شارستانی زۆربەی کات ئاڵاکانی ئیمپراتۆریەتیان بۆ چالاکییە نیشتمانپەروەرییەکان وەک تاجگوزارییەکان، [[ڕۆژی کۆمۆن وێڵس|ڕۆژی ئیمپراتۆریەت]]، و [[پێشانگای ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]] دەشەکاندەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kelly |یەکەم=Ralph |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.flaginstitute.org/wp/wp-content/uploads/2022/11/ICV27-B8-Kelly.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230813214957/https://www.flaginstitute.org/wp/wp-content/uploads/2022/11/ICV27-B8-Kelly.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=The Flag Institute |سەردێڕ=A flag for the Empire |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تا ئێستاش لە بۆنە تایبەتەکاندا لە [[مۆنۆمێنتی جەنگی دانگارسلی]] دەشەکێندرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ingall|یەکەم=Jennifer|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Why the Dangarsleigh war memorial flies the Empire flag and what it means to the community|ئیش=ABC News|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2021-06-05/dangarsleigh-memorial-celebrates-century-flying-empire-flag/100180732|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230813215116/https://www.abc.net.au/news/2021-06-05/dangarsleigh-memorial-celebrates-century-flying-empire-flag/100180732|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> [[کۆمپانیای ھەدسن بەی]] (ئێچ-بی-سی) و [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی بەریتانی]] دوو دانە بوون لەو چەند دامەزراوە ناحکوومییانەی کە ئاڵای یەکێتییان لە بەشێکی ئاڵاکانیاندا بەکار دەھێنا. ڕکابەری ئێچ-بی-سی [[کۆمپانیای باکووری ڕۆژاوا]] ئاڵایەکی ھاوشێوەی ئاڵای ئێچ-بی-سی ھەبوو. نیشانەی سووری ئێچ-بی-سی لە ساڵی ١٨٠١ تا ١٩٦٥ بەکار دەھات و بە ئاڵایەکی کۆمپانیا کە نیشانی کۆمپانیاکەی تێدابوو جێگەی گیرایەوە. کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی، کە لە ساڵی ١٦٠٠ دامەزرا و لە ساڵی ١٨٧٤ ھەڵوەشایەوە، ئاڵایەکی ھێڵداری سوور و سپی بەکار دەھێنا کە سەرەتا ئاڵای ئینگلتەرا، پاشان ئاڵای بەریتانیای مەزن و لە کۆتاییدا ئاڵای شانشینی یەکگرتووی لە گۆشەکەیدا ھەبوو. ئاڵای یەکێتی چارەکەکەی سێیەمی [[نیشانی دەوڵەتیی ئەلاباما|نیشانی دەوڵەتیی ئەلابامای]] ساڵی ١٩٣٩یە، کە لەسەر ئاڵای پارێزگاری ئەلاباما بەکار دەھێنرێت، و نوێنەرایەتیی سەروەریی بەریتانیا دەکات بەسەر ویلایەتەکەدا پێش ساڵی ١٧٨٣. ئەو وەشانەی بەکار ھاتووە ئاڵا مۆدێرنەکەیە، لەکاتێکدا دەبوو ئاڵای ساڵی ١٧٠٧ لە ئەلابامای داگیرکاریدا بەکار بھێنرایە. ئاڵای یەکێتیێکی پەمەیی، کە تێیدا سێگۆشە شینەکانی ئاڵای یەکێتی گۆڕدراون بۆ پەمەیی وەک ئاماژەیەک بۆ ھێمای [[سێگۆشەی پەمەیی]]، لە لایەن پیاوێکی ھاوڕەگەزخواز، دەیڤید گوینت، دروست کرا بۆ گوزارشتکردن لە «شانازیی خۆی بەوەی ھاوڕەگەزخواز و بەریتانییە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.pinkjack.com/about-us/|سەردێڕ=About &#124; PinkJack|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20260516075040/https://www.pinkjack.com/about-us/|url-status=dead}}</ref><ref name="Pink">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Knowles|یەکەم١=Katherine|سەردێڕ=God save the queers|ناونیشان=https://www.pinknews.co.uk/2006/07/21/god-save-the-queers|ئیش=[[PinkNews]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061014051515/https://www.pinknews.co.uk/news/opinion/2005-2030.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theflagshop.co.uk/catalogsearch/result/?q=pink+union+jack |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Pink Union Jack |بڵاوکەرەوە=The Flag Shop}}</ref> لە نشینگەی نێونەتەوەییی پێشووی [[کولانگسوو]] پۆلیسی شارەوانیی کولانگسوو نیشانەیەکیان ھەبوو کە چەندین ئاڵای تێدابوو، لەوانە ئاڵای یەکێتی. نیشانەکە لە ناو ئاڵای پۆلیسەکەیاندا جێگیر کرابوو.<ref>{{FOTW|id=cn-kul|title=International Settlement of Kulangsu (Gulangyu, China)}}</ref><gallery perrow="5"> پەڕگە:Hudsons_Bay_Company_Flag.svg|ئاڵای یەکێتیێکی پەمەیی </gallery> == لە کلتووری باودا == [[پەڕگە:Geri_Halliwell_in_concert_cropped.jpg|چەپ|وێنۆک|[[گێری ھالیوێڵ]] لە گرووپی [[سپایس گێڕڵز]] کە وەشانێکی نوێی ئەو کراسەی پۆشیوە کە شێوەی ئاڵای یەکێتیی ھەبوو و لە [[خەڵاتەکانی بریت ١٩٩٧|خەڵاتەکانی بریت ١٩٩٧دا]] پۆشیبووی]] ئاڵای یەکێتی وەک یەکێک لە ناسراوترین ئاڵاکانی جیھان دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-the-United-Kingdom |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica |سەردێڕ=Flag of the United Kingdom}}</ref> ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی نەک تەنھا بەھۆی دیزاینە نائاسایییەکەی، بەڵکوو بەھۆی کاریگەریی کلتووری [[بەریتانییەکان|بەریتانی]] لە سەرتاسەری جیھاندا وەک دەرەنجامی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]، و بوونی لە چەندین ئاڵا و نیشانەناسیی نەتەوەکانی [[کۆمۆن وێڵسی نەتەوەکان|کۆمۆن وێڵسدا]]. لەکاتێکدا زۆربەی داگیرگە کۆنەکانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا بڕیاریان داوە ئاڵای یەکێتی لە ئاڵا نیشتمانییەکانیاندا لادەن، بەڵام ھەندێک وڵاتی وەک [[ئاڵای ئوسترالیا|ئوسترالیا]] و [[ئاڵای نیووزیلەندا|نیووزیلەندا]] بڕیاریان داوە ئاڵای یەکێتی وەک ھێمای میراتی بەریتانییان بپارێزن، سەرەڕای چەندین ھەوڵ بۆ گۆڕینی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-20966371|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=The union jack: A very complex flag|یەکەم=Richard|دوایین=Cable|بڵاوکەرەوە=BBC Knowledge & Learning}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/calls-new-flag |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=nzhistory.govt.nz |سەردێڕ=Calls for a new flag}}</ref> ئاڵای یەکێتی لە بزووتنەوەی «داگیرکاریی بەریتانی» ساڵانی ١٩٦٠ەوە ھێمایەکی دیار بووە لە کایەی [[فاشن|فاشندا]]، بە شێوەیەکی ھاوشێوەی [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئاڵای ئەستێرە و ھێڵەکانی ئەمریکی]]، و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٩٠دا لە سەردەمی «[[کول بریتانیا]]»دا گەڕایەوە ناو فاشن، بە تایبەتی گیتاری کارەبایی «ئێپیفۆن شێراتۆن ٢»ی ئاڵای یەکێتیی [[نۆیل گالاگەر]]، و [[کراسی یۆنیون جاک|کراسەکەی گێری ھالیوێڵ]] لە [[خەڵاتەکانی بریت ١٩٩٧|خەڵاتەکانی بریت ١٩٩٧دا]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|نووسەر=Amy de Klerk |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=It has been 20 years since Geri Halliwell wore the Union Jack dress |ناونیشان=https://www.harpersbazaar.com/uk/fashion/fashion-news/news/a40047/story-of-geri-halliwell-union-jack-brits-dress/ |magazine=Harper's Bazaar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠١٢|سەردێڕ=Geri revisits Spice Girls' heyday in Union Jack dress |ناونیشان=https://www.hellomagazine.com/celebrities/201202027142/geri-halliwell-launches-new-union-jack-range/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٥|magazine=Hello Magazine}}</ref> زیادبوونێکی بەرچاوی ناوبانگی لە [[کۆبا]] دوای [[ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٢ی لەندەن]] بینرا، کە تێیدا جلی، نەخشی نینۆک، تاتۆ و شێوازی قژی گەنجان بەو شێوەیە دەبینرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/av/magazine-21082793|سەردێڕ=Close Up: Cuba's new love for the Union flag|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> ئاڵاکە لە ساڵانی ٢٠٢٠دا بوو بە ھێمایەکی باو لە دیمەنی ڕاپی ژێرزەمینیی شانشینی یەکگرتوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=McQuaid|یەکەم=Ian|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ='Constant stimulation, dopamine overload': how EsDeeKid and UK underground rap exploded on a global scale|ناونیشان=https://www.theguardian.com/music/2025/dec/05/constant-stimulation-dopamine-overload-esdeekid-uk-underground-rap-exploded-global-scale|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Guardian|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Madden |یەکەم=Emma |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.pigeonsandplanes.com/read/union-jack-uk-rap-new-generation |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Pigeons and Planes |زمان=en |سەردێڕ=UK Rap's New Generation is Reclaiming the Union Jack}}</ref> [[پەڕگە:Flag_of_the_United_Kingdom_(Watch_Dogs_Legion).svg|ڕاست|وێنۆک|دیزاینی خەیاڵیی ئاڵای یەکێتی ھەروەک لە یاریی «واچ دۆگز: لێجن»دا دەردەکەوێت]] دیزاینێکی خەیاڵیی ئاڵای یەکێتی لە یاریی ئاکشن و سەرکێشیی بڵاوکراوەی [[یوبی-سۆفت|یوبی-سۆفتدا]] بە ناوی [[واچ دۆگز: لێجن]] دەردەکەوێت، کە تێیدا دوای [[سەربەخۆییی سکۆتلەندا]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]]، ڕەنگی ئاڵای یەکێتی دەگۆڕدرێت بۆ ڕەنگدانەوەی نەبوونی کێڵگەی شینی ئاڵای سکۆتلەندا، کە بە کێڵگەیەکی ڕەشی [[ئاڵای سانت دەیڤید]]، سانتە پارێزەرەکەی [[وێڵز]]، جێگەی دەگیرێتەوە. خاچی زێڕینی [[سانت دەیڤید]] لێوارێکی بۆ خاچی سووری [[سانت جۆرج]] پێکدەھێنێت. === جێگیربوون لە براندکردنی کۆمپانیاکاندا === بە شێوەیەکی باو ئاڵای یەکێتی لەسەر سۆفتوێری کۆمپیوتەر و لاپەڕەکانی ئینتەرنێت وەک [[ئایکۆنی کۆمپیوتەر|ئایکۆنێک]] بەکار دەھێنرێت کە نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردنی [[زمانی ئینگلیزی]] دەکات کاتێک ھەڵبژاردەیەک لە نێوان چەندین زماندا پێشکەش بە بەکارھێنەر دەکرێت، ئەگەرچی ئاڵای ئەمریکیش ھەندێک جار بۆ ئەم مەبەستە بەکار دەھێنرێت. ئاڵاکە لەسەر چەندین ئامێری [[ڕیبۆک]] وەک نیشانەی سەرچاوەی بەریتانیی براندەکە چێنراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brabazon|یەکەم=Tara|سەردێڕ=Tracking the Jack: a retracing of the Antipodes|بڵاوکەرەوە=[[University of New South Wales Press]]|ساڵ=٢٠٠٠|شوێن=Sydney|پەڕە=١٥}}</ref> و ئاڵای یەکێتیی ڕیبۆک وەک ئایکۆنێکی براندەکە ئاماژەی پێ کراوە.<ref name="upshaw">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Upshaw|یەکەم=Lynn B.|ناونیشان=https://archive.org/details/buildingbrandide0000upsh|سەردێڕ=Building Brand Identity: A Strategy for Success in a Hostile Marketplace|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons, Inc.|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧١-٠٤٢٢٠-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> چەندین ھونەرمەندی مۆسیقا ئاڵای یەکێتییان بەکار ھێناوە، لەوانە [[دی ڕۆڵینگ ستۆنز]]، [[دی وو]]، [[دی کینکس]]، [[دی جام]]، [[سێکس پیستۆڵز]]، [[دی ستۆن ڕۆزس]]، [[دەیڤید بۆوی]]، [[جۆن لێنۆن]]، [[پاوڵ مەککارتنی]]، [[فرێدی مێرکوری]]، [[مۆریسێی]]، [[ئۆەیسس (باند)|ئۆەیسس]]، [[بلەر (باند)|بلەر]]، [[ئایرن مەیدن]]، [[دیف لێپارد#ھیستریا (١٩٨٤–١٩٨٩)|دیف لێپارد]]، و [[سپایس گێڕڵز#کول بریتانیا|سپایس گێڕڵز]]. [[بریتیش ئایروەیز]] ئاڵای یەکێتیێکی بڕدراوی لەسەر پەڕەکانی کلکی فڕۆکەکانی دەکێشا تا ساڵی ١٩٨٤؛ لە ساڵی ١٩٩٧ بە دواوە، دەستیان کرد بە کێشانی ئاڵای یەکێتیێکی شێوازدار و شەکاوە لەسەر پەڕەکانی کلک، کە نازناوی «ئاڵای یەکێتیی چاتام دۆکیارد»ی لێ نرا. نیشانی دەوڵەتیی بریتیش ئایروەیز ھەروەھا [[قەڵغان (نیشانەناسی)|قەڵغانێکی]] بڕدراو لە ئاڵای یەکێتیی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/wiki/British_Airways |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220224013900/https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/wiki/British_Airways |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ئیش=Heraldry of the World |سەردێڕ=British Airways - Coat of arms (crest) of British Airways}}</ref> بریتیش ئایروەیز نیشانی دەوڵەتییەکەی لەسەر فڕۆکەکانی لە ڕێگەی نیشانەی لاندۆر لە نێوان ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٩٧ بەکار ھێنا و لە ساڵی ٢٠١١دا دووبارە زیادی کردەوە؛ ھەروەھا وەک نیشانەی کڵاو بۆ فڕۆکەوانان یان لە ڕیکلامەکاندا بەکاریان ھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britishairways.com/en-gb/information/about-ba/history-and-heritage/uniforms/ba-uniforms |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=BA Uniforms |بڵاوکەرەوە=British Airways}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=a4JdQi60an0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|via=YouTube |سەردێڕ=Aviators, British Airways To Fly To Serve |بڵاوکەرەوە=British Airways}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشان=https://londonairtravel.com/2019/08/16/british-airways-100-years-british-airways-coat-of-arms/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=BA100: 41. The British Airways Coat Of Arms |بڵاوکەرەوە=London Air Travel}}</ref> گڵۆپەکانی دواوەی بی-ئێم-دەبلیوو مینی بە شێوەی ئاڵای یەکێتی دروست کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bmwgroup.com/en/brands-and-services/mini.html |سەردێڕ=MINI |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220816161804/https://www.bmwgroup.com/en/brands-and-services/mini.html}}</ref> <gallery perrow="5"> پەڕگە:British Airways tails lined up at LHR Terminal 5B Iwelumo.jpg|فڕۆکەی بریتیش ئایروەیز کە ھونەری کلکی «ئاڵای یەکێتیی چاتام دۆکیارد»ی پێوەیە پەڕگە:Mini F56 2019-02-02.jpg|دواوەی مینی ھاچ، لەگەڵ گڵۆپەکانی دواوەی «ئاڵای یەکێتی» پەڕگە:Revival Union Jack Roberts Radio (Model RD60).jpg|ڕادیۆیەکی ڕۆبێرتس ڕیڤایڤڵ لەگەڵ شێوەی ئاڵای یەکێتی پەڕگە:DfT GBR livery mockup December 2025.png|شێوەی پێشنیارکراوی ھێڵە ئاسنینەکانی بەریتانیای مەزن، کە ئاڵایەکی یەکێتیی شێوازداری تێدایە </gallery> == گالەری == === جۆرەکانی ئاڵای یەکێتی ١٦٠٦–١٨٠١ === {{tree chart/start |summary=جۆرەکانی ئاڵای یەکێتی لە ١٦٠٦ تا ١٨٠١}} {{tree chart| aa |y|| bb ||y|| cc |aa=[[پەڕگە:Arms_of_Ireland_(Variant_1)_(Historical).svg|50px]]<br />[[نیشانی دەوڵەتیی ئیرلەندا]]<br />سەدەی ١٧یەم ([[شانشینی ئیرلەندا]]) |bb=[[پەڕگە:Flag of England.svg|border|50px]]<br />[[خاچی سانت جۆرج]]<br />سەدەی ١٦یەم ([[شانشینی ئینگلتەرا]]، بە وێڵزیشەوە) |cc=[[پەڕگە:Flag of Scotland.svg|border|50px]]<br />[[خاچی سانت ئەندروو]]<br />سەدەی ١٦یەم ([[شانشینی سکۆتلەندا]]) }} {{tree chart| |:| |!| | | |,|-|+|-|-|-|.| }} {{tree chart| |:| dd | | |!| ff | | gg |dd=[[پەڕگە:Flag of the Commonwealth (1649-1651).svg|border|50px]]<br />[[ئاڵاکانی ئینتێرێگنۆم (دوورگەکانی بەریتانیا)|ئاڵای<br />کۆمۆن وێڵس]]<br />١٦٤٩ ([[کۆمۆن وێڵسی ئینگلتەرا]]) |ff=[[پەڕگە:Royal Navy Jack 1643.JPG|border|50px]]<br />[[ئاڵای دەریایی|جاکی دەریاییی ئینگلیزی]]<br />[[ھێزی دەریاییی شاھانە]]<br />[[جەنگی ناوخۆییی ئینگلتەرا|١٦٤٣]] ([[شانشینی ئینگلتەرا]]) |gg=[[پەڕگە:Union Jack 1606 Scotland.svg|border|50px]]<br />[[ئاڵای یەکێتی#ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندی|ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندی]]<br />(نافەرمی)<br /> ١٦٠٦ ([[شانشینی سکۆتلەندا]]) }} {{tree chart| |:| | | | | |!| | | | | | | }} {{tree chart| |L||y||| ii ||y|| jj |ii=[[پەڕگە:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|border|50px]]<br />[[ئاڵای یەکێتی#مێژوو|ئاڵای یەکێتیی ١٦٠٦]]<br />١٦٠٦ ([[یەکێتیی تاجەکان]])<br />[[ڕاگەیاندنی برێدا|١٦٦٠]] ([[ڕیستۆرەیشن (ئینگلتەرا)|گەڕانەوەی پاشایەتی]])<br />[[کردەوەکانی یەکێتیی ١٧٠٧|١٧٠٧]] ([[شانشینی بەریتانیای مەزن]]) |jj=[[پەڕگە:St Patrick's saltire.svg|border|50px]]<br />[[خاچی سانت پاتریک]]<br />(مێژوویی)<br />سەدەی ١٧یەم ([[شانشینی ئیرلەندا]]) }} {{tree chart| | | |!| | | | | | |!}} {{tree chart| | | hh | | | | | kk |hh=[[پەڕگە:Flag of the Commonwealth (1658-1660).svg|border|50px]]<br />[[ئاڵاکانی ئینتێرێگنۆم (دوورگەکانی بەریتانیا)|ئاڵای کۆمۆن وێڵس]] و<br />[[جاکی پڕۆتێکتۆرەیت]]<br />١٦٥٨ ([[پڕۆتێکتۆرەیت|کۆمۆن وێڵسی ئینگلتەرا]]) |kk=[[پەڕگە:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|border|50px]]<br />[[ئاڵای یەکێتی#لە ساڵی ١٨٠١ەوە|ئاڵای یەکێتیی ١٨٠١]]<br />[[کردەوەی یەکێتیی ١٨٠٠|١٨٠١]] ([[شانشینی یەکگرتوو]]) }} {{tree chart/end}} === ئاڵای یەکێتی لە ھونەری فۆلکلۆریدا === <gallery perrow="5"> پەڕگە:GillrayBritanniaArtic.jpg|alt=کارتۆنێکی تەنزئامێز ئاڵایەکی تێدایە کە خاچێکی شینی کاڵ و خاچی سپی لەسەر پاشبنەمایەکی سپی ھەیە، و خاچێکی شینی کاڵ لە چارەکەی سەرەوەی لای چەپی ئاڵاکەدا ھەیە.|ئاڵا سێگۆشەیەی کە لەسەر بەلەمەکەی [[بریتانیا]] لەم کارتۆنەی ساڵی ١٧٩٣ی [[جەیمس گیڵرای]]دا دەشەکێتەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئاڵای ئێستا جیاوازە. پەڕگە:A-Block-for-the-Wigs-Gillray.jpeg|شێوازێکی جیاوازی ئاڵای یەکێتی جارێکی تر لە کارتۆنێکی تری [[جەیمس گیڵرای|گیڵرای]]دا دەردەکەوێت پەڕگە:Side by side - Britannia! Britain's Day Dec. 7th 1918 - James Montgomery Flagg 1918 ; American Lithographic Co. N.Y. LCCN2002712329 (cropped).jpg|«شانبەشانی یەک – بریتانیا!» وێنەیەکی بەردینەی ١٩١٨ لە لایەن [[جەیمس مۆنتگۆمێری فلاگ]]، کە [[مامی سام]] و [[بریتانیا]] بە قەڵغانێکی ئاڵای یەکێتیەوە نیشان دەدات </gallery> === وێنەکانی ئاڵای یەکێتی === <gallery perrow="5"> پەڕگە:Union Flag and St Georges Cross.jpg|ئاڵای یەکێتی و [[خاچی سانت جۆرج]] پەڕگە:Pre-1801 Union Flag at Fort York, Toronto.JPG|ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١، فۆرت یۆرک، [[تۆرۆنتۆ]] پەڕگە:Flags outside Parliament.jpg|ئاڵای یەکێتی، [[ئاڵای سکۆتلەندا]] و [[ئاڵای ئەورووپا]] لە [[تەلاری پەرلەمانی سکۆتلەندا]] پەڕگە:Commissioners' ensign of Northern Lighthouse Board - geograph.org.uk - 926250.jpg|ئاڵای یەکێتیی پێش ١٨٠١ لەسەر نیشانەی کۆمیسیاری [[ئەنجومەنی فانۆسی باکوور]] پەڕگە:Scottish Union Flag - detail.JPG|ئاڵای یەکێتیی سکۆتلەندیی سەدەی ١٧یەم، (نافەرمی)، لە [[لێنۆکسلۆڤ ھاوس]] پەڕگە:Civil Union Jack on a jackstaff.jpg|جاکی شارستانی - ئاڵای یەکێتیێک بە لێوارێکی سپییەوە پەڕگە:Flagging (227021784).jpg|ئاڵای یەکێتی بە ڕەنگی پەمەیی، پەیوەست بە کلتووری [[شانازی (کلتووری ئێڵ-جی-بی-تی-کیو)|شانازی (ئێڵ-جی-بی-تی-کیو)]] پەڕگە:Flying the Flag, Portsmouth Harbour, Hampshire - geograph.org.uk - 3214926.jpg|ئاڵای یەکێتی لەسەر [[دارەجاک]]ی کەشتییەکی [[ھێزی دەریاییی شاھانە]] دەشەکێتەوە پەڕگە:Soldier Waving Armed Forces Day Flag MOD 45158489.jpg|پۆستەری [[ڕۆژی ھێزە چەکدارەکان]] کە ئاڵای یەکێتیی تێدایە پەڕگە:The Union Flag - A Rare Sight Nowadays - geograph.org.uk - 277602.jpg|ئاڵای یەکێتی و [[ئاڵای وێڵز]] لە [[قەڵای کێرنارڤۆن]] پەڕگە:St Patricks Day, Belfast, March 2015 (44).JPG|خۆپیشاندەرانی [[یۆنیونیزم لە ئیرلەندا|یۆنیونیست]] لە [[بێلفاست]] ئاڵای یەکێتی، [[پۆستەری ئولستەر]] و [[خاچی سانت پاتریک]] نیشان دەدەن پەڕگە:Lieutenant Governor of Jersey car standard.jpg|پۆستەری ئۆتۆمبێلی [[جێگری پارێزگاری جێرزی]] - ئاڵای یەکێتیێک کە بە [[نیشانی دەوڵەتیی جێرزی|نیشانی جێرزی]] نەخشێنراوە پەڕگە:Enniskillen Cathedral of St. Macartin Regimental Colours Royal Irish Regiment IV 2012 09 17.jpg| [[ڕەنگە سەربازییەکان، پۆستەرەکان و ڕێبەرەکان|ڕەنگە سەربازییەکانی]] ھەندێک لە فەوجەکانی [[سوپای بەریتانیا]] دەکرێت شێوەی ئاڵای یەکێتی وەربگرن کە بە نیشانەی فەوجەکە و [[شەرەفنامەکانی جەنگ]] نەخشێنراوە پەڕگە:US Navy 090723-N-5476H-263 The Honorable Linda Lingle, governor of the state of Hawaii proudly displays the Hawaii state flag aboard the Virginia-class attack submarine USS Hawaii (SSN 776).jpg|[[ئاڵای ھاوایی]] کە ئاڵای یەکێتی لە گۆشەکەیدایە پەڕگە:BC-flag.jpg|[[ئاڵای بریتیش کۆڵۆمبیا]] کە ئاڵایەکی یەکێتی نیشان دەدات، کە تاجێکی زێڕینی پێوە نەخشێنراوە، لە بەشی سەرەوەیدا </gallery> == سەرچاوەکان == {{Reflist|colwidth=30em}} == بۆ خوێندنەوەی زیاتر == *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Groom |یەکەم=Nick |سەردێڕ=The Union Jack: The Story of the British Flag |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Atlantic Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٣٥٤-٣٣٧-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Flag and Nation: Australians and their national flags since 1901|دوایین=Kwan|یەکەم=Elizabeth|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=University of New South Wales Press|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤٢٢٤-٦٨٧-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Davis |دوایین=Lister |سەردێڕ=Union Jack or Union Flag? |بڵاوکەرەوە=[[Flag Institute]] |ساڵ=٢٠١٤|شوێن=London |ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/wp/wp-content/uploads/2014/03/Union-Jack-or-Union-Flag.pdf}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|National flag of the United Kingdom}} {{External media |float = right |width = 300px |image1 = [https://web.archive.org/web/20100218213752/http://farm3.static.flickr.com/2609/3998116284_e733eba016_b.jpg The Cross of Saint Andrew]. 26 September 2009. By [https://www.flickr.com/photos/cthonus/ cthonus] Accessed 2009-12-30. |image2 = [https://web.archive.org/web/20100218213754/http://farm1.static.flickr.com/52/169159047_949c211b8b_b.jpg The Cross of Saint George]. 11 June 2006. By [https://www.flickr.com/photos/83031170@N00/ Two Thumbs]. Accessed 2009-12-30. |image3 = [https://web.archive.org/web/20100218213747/http://farm4.static.flickr.com/3401/3589637303_d28495046d_b.jpg Scottish Union Flag.] 2 June 2009. By [https://www.flickr.com/photos/30178831@N02/ boongiepam]. Accessed 2009-12-16. |image4 = {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://farm4.static.flickr.com/3104/2394005982_55390ea0d1_b.jpg |سەردێڕ=English/British Union Flag |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100218213753/http://farm4.static.flickr.com/3104/2394005982_55390ea0d1_b.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠١٠}} By [https://www.flickr.com/photos/nicbutler/ dr.nic]{{dead link|date=July 2013}}. Accessed 2009-12-31. |image5 = [http://farm1.static.flickr.com/166/424511908_2b2dd02dcd_b.jpg The Cross of Saint Patrick]. 17 March 2007. By [https://www.flickr.com/photos/tim_ellis/ tim ellis]. Accessed 2009-12-30. |image6 = [http://farm4.static.flickr.com/3426/3722605567_867033b96c_b.jpg United Kingdom Union Flag.] 15 July 2009. By [https://www.flickr.com/photos/mortuaryman/ leegibb13]. Accessed 2009-12-16. }} [https://web.archive.org/web/20160509100704/https://www.royal.uk/union-jack ئاڵای یەکێتی] لە ماڵپەڕی خێزانی شاھانە [https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-approved-designs ئاڵای یەکێتی: دیزاینە پەسەندکراوەکان] لە ماڵپەڕی کۆلێژی ئاڕمس [https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-faqs پڕۆتۆکۆڵی ئاڵای یەکێتی] لە ماڵپەڕی کۆلێژی ئاڕمس ئاڵاکانی بەریتانیا لە کاتی پڕۆتێکتۆرەیت و کۆمۆن وێڵسی ئینگلتەرا – بڕوانە [http://flagspot.net/flags/gb-inter.html بەستەری دەرەکی] [https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4895076.stm لاپەڕەی بی-بی-سی بۆ ٤٠٠ەمین ساڵیادی ئاڵاکە] [http://www.jdawiseman.com/papers/union-jack/union-jack.html چۆنیەتی کێشانی ئاڵای یەکێتی] [https://www.flaginstitute.org/wp/british-flags-2/flying-flags-in-the-united-kingdom/british-flag-protocol/#index29 پڕۆتۆکۆڵی ئاڵای شانشینی یەکگرتوو] {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:ئاڵاکان]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئەورووپا]] 02if5ziwrn9xfmn0fl8m11bcya8z8s1 0 298375 1613929 1604993 2026-08-01T07:12:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613929 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag|Alt=ئاڵایەکی شین کە یەکێتی جاک لە بەشی چەپی سەرەوە، ئەستێرەیەکی حەوت خاڵی لە خوارەوەی و خاچی باشوور لە نیوەی ڕاستدا هەیە.|Name=کۆمۆنوێلسی ئوسترالیا|Image=Flag of Australia (converted).svg|Nickname=ئاڵای شینی ئوسترالیا|Use=ئاڵای نەتەوەیی و ئاڵای دەوڵەت، دیوی پشتەوە وێنەی ئاوێنەیی دیوی پێشەوەیە.|Symbol=|Proportion=1:2|Adoption=*١١ی شوباتی ١٩٠٣؛ ١٢٣ ساڵ پێش ئێستا<ref name="ReferenceA">''Commonwealth of Australia Gazette'' No. 8, 20 February 1903</ref> * ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٨؛ ١١٧ ساڵ پێش ئێستا <ref name="Gazette1908.65">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.legislation.gov.au/file/1908GN65|سەردێڕ=Commonwealth of Australia Gazette 1908 No. 65|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٨|وێبگە=Australian Government Federal Register of Legislation|پەڕە=١٧٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> (وەشانی ئێستای ئەستێرەی حەوت خاڵی کۆمۆنوێلس) * ٨ی نیسانی ١٩٥٤؛ ٧٢ ساڵ پێش ئێستا (وەک ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا دیاریکرا و پێشەنگی بەسەر یەکێتی جاکدا پێدرا)|Design=ئاڵایەکی شین کە ئەستێرەی کۆمۆنوێلسی لە چواریەکی خوارەوەی لای ستوونەکە و پێنج ئەستێرەی خاچی باشووری لە نیوەی شەکاوەیدا هەیە.|Designer=ئانی دۆرینگتۆن، ئیڤۆر ئیڤانس، لێسلی هۆکینز، ئیگبێرت نوتال و ویلیام ستیڤنز}} ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا لەسەر بنەمای ئاڵای شینی بەریتانیایە - زەوییەکی شین کە یەکێتی جاک لە چواریەکی سەرەوەی لای ستوونەکەدایە - کە ئەستێرەیەکی گەورەی سپی حەوت خاڵی (ئەستێرەی کۆمۆنوێلس) و وێناکردنێکی کۆمەڵە ئەستێرەی خاچی باشووری تێدایە، کە لە پێنج ئەستێرەی سپی پێکهاتووە (یەک ئەستێرەی بچووکی پێنج خاڵی و چوار ئەستێرەی گەورەتری حەوت خاڵی). ئوسترالیا هەروەها ژمارەیەک ئاڵای فەرمیی تری هەیە کە نوێنەرایەتی ویلایەت و ناوچەکانی، گەلە ڕەسەنەکانی و دەزگاکانی حکومەت دەکەن. وەشانە ڕەسەنەکەی ئاڵاکە بۆ یەکەمجار وەک ئاڵای شینی کۆمۆنوێلس لە ٣ی ئەیلولی ١٩٠١ هەڵکرا، دوای ئەوەی لەپاڵ ئاڵای سووری دەریایی بازرگانیدا لە پێشبڕکێیەکدا کە دوای فیدراسیۆن بەڕێوەچوو، هەڵبژێردرا. وەشانێکی کەمێک سادەکراو وەک ئەوەی پاشا ئێدواردی حەوتەم پەسەندی کردبوو بە فەرمی لە ساڵی ١٩٠٣ پەسەند کرا. دواتر لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٨دا گۆڕدرا بۆ نەخشەی ئێستا، بە گۆڕینی ئەستێرەی کۆمۆنوێلس لە شەش خاڵەوە بۆ حەوت خاڵ. لە سەرەتادا بەکارهێنانی تەنها بۆ حکومەت و کەشتیوانی سنووردار بوو، بەڵام ئاڵا شینەکە وردە وردە وەک هێمایەکی باوی ئوسترالی لەپاڵ ئاڵا سوورەکەدا گرنگی پەیدا کرد، کە کۆتوبەندی کەمتری لەسەر بەکارهێنانەکەی هەبوو. لە سەرەتادا، ئاڵاکە بە فەرمی لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی جاکدا مایەوە، و هەڵکردنی تەنها ئاڵا شینەکە دەکرا وەک دەربڕینی بێوەفایی بەرامبەر ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا سەیر بکرێت. بەڵام تا ساڵی ١٩٥٤، لەگەڵ زیادبوونی سەربەخۆیی ئوسترالیا لە شانشینی یەکگرتوو، ئاڵا شینەکە بە تێپەڕبوونی یاسای ئاڵاکان لە ساڵی ١٩٥٣ وەک ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا دیاریکرا. هەروەها یاساکە بۆ یەکەمجار پێشەنگی بە ئاڵای ئوسترالیا دا بەسەر یەکێتی جاکدا. بە تێپەڕبوونی کات، بەکارهێنانی یەکێتی جاک کەم بووەوە، بە جۆرێک تا ساڵانی ١٩٧٠ەکان زۆربەی ئوسترالییەکان ئاڵا شینەکەیان بە ئاڵای نەتەوەیی دەزانی. == نەخشە == === هێماکان === ئاڵای ئوسترالیا سێ هێمای دیار بەکاردەهێنێت: یەکێتی جاک، خاچی باشوور، و ئەستێرەی کۆمۆنوێلس. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ==== یەکێتی جاک ==== یەکێتی جاک کە لە شێوەی ئێستایدا لە ساڵی ١٨٠١ پەسەند کراوە، سێ خاچی هێرالدی لەخۆدەگرێت کە نوێنەرایەتی نەتەوەکانی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا دەکەن وەک چۆن لەو کاتەدا پێکهاتبوون: <ref name="foley_unionflag">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Foley|یەکەم=Carol A.|سەردێڕ=The Australian flag : colonial relic or contemporary icon?|بڵاوکەرەوە=Federation Press|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨١٨٦٢٨٧١٨٨٥|شوێن=Sydney|پەڕە=١٨}}</ref> * خاچی سووری سانت جۆرج لە [[ئینگلتەرا]] * خاچی سپیی لاری سانت ئەندرووی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] * خاچی سووری لاری سانت پاتریکی [[ئیرلەندا]] یەکێتی جاک کە لە گۆشەی سەرەوەدایە، کە پێگەی شەرەفە لە ئاڵاکەدا، {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=72}} دان بە مێژووی نیشتەجێبوونی بەریتانیا لە ئوسترالیا دەنێت. سەرەڕای ئەوەش، هێزی دەریایی بەریتانیا داوای ئاڵایەکی دەکرد لەسەر بنەمای ئاڵای شین یان سوور بۆ بەکارهێنانی دەریایی. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kwan |یەکەم=Elizabeth |ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.aph.gov.au/~/~/link.aspx?_id=A0A94E3E819F4BA094C3DD2F61DC20BE|سەردێڕ=Elizabeth Kwan &quot;National Parliament, National Symbols: From British to Australian Identity*&quot; |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=www.aph.gov.au |زمان=en-AU}}</ref> ==== ئەستێرەی کۆمۆنوێلس ==== ئەستێرەی کۆمۆنوێلس، کە بە ئەستێرەی فیدراسیۆنیش ناسراوە، لە چواریەکی خوارەوەی لای ستوونەکەدایە. لە بنەڕەتدا شەش خاڵی هەبوو، کە نوێنەرایەتی شەش کۆلۆنییە یەکگرتووەکەی دەکرد. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}} لە ساڵی ١٩٠٨، خاڵێکی حەوتەم زیاد کرا بۆ هێماکردن بۆ ناوچەی پاپوا، و هەر ناوچەیەکی داهاتوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}}<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Australian flags|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch|ژپنک=٩٧٨٠٦٤٢٤٧١٣٤٥|edition=3rd|شوێن=Barton, ACT|پەڕە=٤١|oclc=٧٦٨٨٩٢٠٥}}</ref> ئەستێرەی کۆمۆنوێلس هیچ پەیوەندییەکی فەرمیی بە بێتا سێنتاورییەوە نییە، سەرەڕای درەوشاوەیی و شوێنی ئەمەی دواییان لە ئاسماندا؛ بەڵام، وەشانی ساڵی ١٨٧٠ی ئاڵای ئوسترالیای باشوور ئەستێرە ئاماژەپێدەرەکانی ئەلڤا و بێتا سێنتاوری لەخۆگرتبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ausflag.com.au/south_australia_1870-1876.asp|سەردێڕ=South Australia 1870-1876 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130516044844/http://ausflag.com.au/south_australia_1870-1876.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Foley|یەکەم=Carol A.|سەردێڕ=The Australian flag : colonial relic or contemporary icon?|بڵاوکەرەوە=Federation Press|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٩٧٨١٨٦٢٨٧١٨٨٥|شوێن=Sydney|پەڕەکان=٢٩–٣٠}}</ref> ==== خاچی باشوور ==== خاچی باشوور لە نیوەی شەکاوەی ئاڵاکەدایە. یەکێکە لە دیارترین کۆمەڵە ئەستێرەکان کە لە نیوەگۆی باشوور دەبینرێت، و لە ڕۆژانی سەرەتای نیشتەجێبوونی بەریتانیاوە بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئوسترالیا بەکارهاتووە. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}} ئیڤۆر ئیڤانس، یەکێک لە نەخشەسازەکانی ئاڵاکە، مەبەستی ئەوە بوو کە خاچی باشوور ئاماژە بێت بۆ ئەو چوار فەزیلەتە ڕەوشتییەی کە دانتی دەیخاتە پاڵ چوار ئەستێرە سەرەکییەکە: دادپەروەری، ژیری، دانبەخۆداگرتن و ئازایەتی. <ref>Kwan, Elizabeth. 2006. ''Flag and Nation: Australians and their national flags since 1901'' UNSW Press {{ISBN|0-86840-567-1}} p. 143.</ref> ژمارەی خاڵەکانی سەر ئەستێرەکانی خاچی باشوور لە ئاڵای مۆدێرنی ئوسترالیادا جیاوازە لە نەخشە ڕەسەنەکەی براوەی پێشبڕکێیەکە، کە تێیدا لە نێوان پێنج بۆ نۆ خاڵ بوون بۆ هەر یەکێکیان، کە نوێنەرایەتی درەوشاوەیی ڕێژەیی ئەوانیان دەکرد لە ئاسمانی شەودا. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}} ئەستێرەکان بە ناوی پێنج پیتی یەکەمی ئەلفوبێی یۆنانییەوە ناونراون، بە ڕیزبەندی کەمبوونەوەی درەوشاوەیی لە ئاسماندا. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}} لە بنەڕەتدا ئەلڤا لە بێتا و گاما گەورەتر بوو لە کاتێکدا دێلتا لە بنەڕەتدا لە بێتا و گاما بچووکتر بوو. بۆ ئاسانکردنی دروستکردنی، هێزی دەریایی بەریتانیا قەبارە و شێوەی چوار ئەستێرە دەرەکییە گەورەکەی لە حەوت خاڵدا ستاندارد کرد و هەموویان بە هەمان قەبارە بوون، تەنها ئەستێرە بچووکە ناوەندییەکەیان بە پێنج خاڵ هێشتەوە. {{citation needed|date=August 2023}} ئەم گۆڕانکارییە بە فەرمی لە ٢٣ی شوباتی ١٩٠٣دا بڵاوکرایەوە. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=6}} === ڕەنگەکان === ڕەنگەکانی ئاڵاکە، هەرچەندە لەلایەن یاسای ئاڵاکانەوە دیاری نەکراون، بەڵام تایبەتمەندییەکانی پانتۆنیان لەلایەن لقی پەرلەمانی و حکومەتی سەر بە بەشی سەرۆک وەزیران و کابینەوە پێدراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Australia. Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and National Symbols Branch.|سەردێڕ=Australian symbols|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=The Dept|ژپنک=٩٧٨٠٦٤٢٤٧١٣١٤|شوێن=Barton, A.C.T.|پەڕە=٥|oclc=٤٨٤٠٥٦٠٣}}</ref> ڕێبەری شێوازی حکومەتی ئوسترالیا بۆ نووسەران، سەرنووسەران و چاپکەران هەروەها تایبەتمەندییەکانی سی ئێم وای کەی (CMYK) و ئار جی بی (RGB) بۆ وێناکردنی ئاڵاکە لە چاپ و لەسەر شاشە بە ڕیزبەندی دەدات. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Australia.|سەردێڕ=Style manual for authors, editors and printers.|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons Australia|ئەوانی تر=Snooks & Co.|ژپنک=٩٧٨٠٧٠١٦٣٦٤٧٠|edition=6th|شوێن=Canberra|پەڕە=٢٩٩|oclc=٤٩٣١٦١٤٠}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:60%; text-align:center;" ! scope="col" |نەخشە ! scope="col" style="background:#001b69; color:#fff;" | ! scope="col" style="background:#e50027; color:#fff;" | ! scope="col" style="background:#fff;" | ! scope="col" | سەرچاوە(ەکان) |- | scope="row" |[[:en:Pantone|Pantone]] |280 C |185 C | | <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Australia. Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and National Symbols Branch.|سەردێڕ=Australian symbols|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=The Dept|ژپنک=٠٦٤٢٤٧١٣١٢|شوێن=Barton, A.C.T.|oclc=٤٨٤٠٥٦٠٣}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-flag/commercial-use-australian-national-flag|سەردێڕ=https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-flag/commercial-use-australian-national-flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171115083032/https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-flag/commercial-use-australian-national-flag |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=Department of the Prime Minister and Cabinet}}</ref> |- | scope="row" |[[:en:RGB|RGB]] ([[:en:Hex_triplet|Hex]]) | 0–27–105<br /><br /><br /><br /> (#001B69) | 229–0-39<br /><br /><br /><br /> (#E50027) | 255–255–255<br /><br /><br /><br /> (#FFFFFF) | <ref name=":1"/> |- | scope="row" |[[:en:CMYK|CMYK]] | 100%–74%–0%–59% | 0%–100%–83%–10% | 0%–0%–0%–0% | <ref name=":1" /> |} تۆنی ڕەنگی سوورەکە لە گۆشەی ئاڵای ئوسترالیا (Pantone 185C, Hex: #FF0000) لە ڕاستیدا بەگشتی کاڵترە لەو تۆنەی بەکارهاتووە (هیچ تۆنێکی دیاریکراو دیاری نەکراوە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-approved-designs |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Union Flag: approved designs |بڵاوکەرەوە=College of Arms}}</ref>) لە ئاڵای بەریتانیادا (Pantone 186C, Hex: #C8102E) کە لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. ڕەنگی شینەکە کۆدی هێکسی جیاوازی هەیە بۆ نەخشەی ئار جی بی، بەڵام کاتێک چاپ دەکرێت -ژمارەی پانتۆنەکە- هەمان شتە: ئوسترالیا (Pantone 280C, Hex: 00008B) بەرامبەر شانشینی یەکگرتوو (Pantone 280C, Hex: 012169). ئاڵاکە وەک زنجیرەی ئیمۆجییەکانی یونیکۆد {{unichar|1F1E6|REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER A}}, {{unichar|1F1FA|REGIONAL INDICATOR SYMBOL LETTER U}}.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=🇦🇺 Flag: Australia|ناونیشان=https://emojipedia.org/flag-australia|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200617124615/https://emojipedia.org/flag-australia/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ئیش=[[Emojipedia]]}}</ref> == دروستکردن == [[پەڕگە:Flag_of_Australia_template.svg|ڕاست|وێنۆک|لاپەڕەی دروستکردن بۆ ئاڵای ئوسترالیا. درێژی ئاڵاکە دوو هێندەی پانییەکەیەتی.]] <gallery mode="packed" style="display:block;font-size:105%;line-height:1.3;width:225px* class=" floatright"="" caption="بەشە پێکهێنەرەکانی ئاڵای ئوسترالیا"> پەڕگە:Flags_of_the_Union_Jack.svg|alt=Flags forming the flag of the United Kingdom| {{بچووک|ئاڵاکانی پێکهێنەری یەکێتی جاک}} پەڕگە:Southern_Cross_(Australia)_Flag.svg|alt=خاچی باشوور| {{بچووک|خاچی باشوور}} پەڕگە:Commonwealth_Star.svg|alt=ئەستێرەی کۆمۆنوێلس| {{بچووک|ئەستێرەی کۆمۆنوێلس}} </gallery>بەپێی یاسای ئاڵاکان، دەبێت ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا ئەم تایبەتمەندییانەی خوارەوەی تێدا بێت: <ref name="FLsch1">{{Cite Legislation AU|Cth|act|fa195361|Flags Act 1953|ch1}}</ref>{{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=4}} * یەکێتی جاک کە چارەیەکی سەرەوەی (گۆشەی) تەنیشت ستوونەکە داگیر دەکات؛ * ئەستێرەیەکی گەورەی سپی حەوت خاڵی (شەش خاڵ نوێنەرایەتی شەش ویلایەتەکەی ئوسترالیا دەکەن و یەکێکیش نوێنەرایەتی ناوچەکان دەکات) لە ناوەڕاستی چواریەکی خوارەوەی تەنیشت ستوونەکە و ڕاستەوخۆ ئاماژە دەکات بۆ ناوەڕاستی خاچی سانت جۆرج لە یەکێتی جاکدا؛ * پێنج ئەستێرەی سپی (نوێنەرایەتی خاچی باشوور دەکەن) لەو نیوەی ئاڵاکەدا کە لە ستوونەکەوە دوورترە. شوێنی ئەستێرەکان بەم شێوەیەیە: * ئەستێرەی کۆمۆنوێلس – ئەستێرەی حەوت خاڵی، لە ناوەڕاستی بەشی خوارەوەی لای ستوونەکە. * ئەلڤا کروسیس – ئەستێرەی حەوت خاڵی، ڕاستەوخۆ لە خوار ناوەڕاستی بەشی شەکاوەوە بە دووری ١/٦ بەرەو سەرەوە لە لێواری خوارەوە. * بێتا کروسیس – ئەستێرەی حەوت خاڵی، ١/٤ی ڕێگاکە بەرەو چەپ و ١/١٦ بەرەو سەرەوە لە ناوەڕاستی بەشی شەکاوەوە. * گاما کروسیس – ئەستێرەی حەوت خاڵی، ڕاستەوخۆ لە سەرووی ناوەڕاستی بەشی شەکاوەوە بە دووری ١/٦ بەرەو خوارەوە لە لێواری سەرەوە. * دێلتا کروسیس – ئەستێرەی حەوت خاڵی، ٢/٩ی ڕێگاکە بەرەو ڕاست و ٣١/٢٤٠ بەرەو سەرەوە لە ناوەڕاستی بەشی شەکاوەوە. * ئەپسیلۆن کروسیس – ئەستێرەی پێنج خاڵی، ١/١٠ی ڕێگاکە بەرەو ڕاست و ١/٢٤ بەرەو خوارەوە لە ناوەڕاستی بەشی شەکاوەوە. تیرەی دەرەوەی ئەستێرەی کۆمۆنوێلس ٣/٢٠ی پانی ئاڵاکەیە، لە کاتێکدا هی ئەستێرەکانی خاچی باشوور ١/١٤ی پانی ئاڵاکەیە، جگە لە ئەپسیلۆن، کە ڕێژەکەی بۆ ئەو ١/٢٤ە. تیرەی ناوەوەی هەر ئەستێرەیەک ٤/٩ی تیرەی دەرەوەیەتی. پانی ئاڵاکە بریتییە لە پێوانەی لێواری لای ستوونی ئاڵاکە (دووری نێوان سەرەوە بۆ خوارەوە). == پرۆتۆکۆڵ == [[پەڕگە:Australianflagatnewport.JPG|وێنۆک|هەڵکردنی ئاڵاکە]] ڕێنماییەکان بۆ هەڵکردنی ئاڵاکە لە نامیلکەی "ئاڵاکانی ئوسترالیا"دا خراونەتەڕوو، کە جارجار لەلایەن حکومەتی ئوسترالیاوە بڵاودەکرێتەوە. ڕێنماییەکان دەڵێن کە ڕێگەپێدراوە ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا لە هەموو ڕۆژێکی ساڵدا هەڵبکرێت، {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=9}} و کە "دەبێت بەو ڕێز و شکۆیەی شایەنیەتی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت وەک گرنگترین هێمای نەتەوەیی وڵاتەکە". {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=10}} دەبێت ئاڵای نەتەوەیی هەمیشە لە پێگەیەکی بەرزتر لە هەر ئاڵا یان نیشانەیەکی تر هەڵبکرێت کاتێک لە ئوسترالیا یان لە خاکی ئوسترالیا هەڵدەکرێت، و دەبێت هەمیشە بە بەرزی و بە سەربەستی هەڵبکرێت. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} دەبێت ئاڵاکە لە سەرجەم باڵەخانەکانی حکومەتدا هەڵبکرێت و (لە کاتی گونجاودا) لە ناو یان لە نزیک بنکەکانی دەنگدان نمایش بکرێت کاتێک هەڵبژاردن یان گشتپرسی نەتەوەیی هەیە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} کەشتییەکانی حکومەت، کەشتییەکانی ماسیگرتن، کەشتییە گەشتیارییەکان، کەشتییە بچووکەکان و کەشتییە بازرگانییەکانی ژێر ٢٤ مەتر لە درێژی، دەتوانن ئاڵای سوور یان ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا هەڵبکەن، بەڵام هەردووکیان پێکەوە نا. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} دەکرێت ئاڵای شینی بەریتانی لەسەر کەشتییەکی خاوەندارێتی ئوسترالی هەڵبکرێت لەبری ئاڵای ئوسترالیا ئەگەر خاوەنەکەی مۆڵەتێکی کارپێکراوی هەبێت بەپێی یاسای بەریتانیا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Australian National Flag|ڕێکەوت=١٩٨٥|بڵاوکەرەوە=Department of the Special Minister of State, Australia; Australian Govt. Pub. Service|ژپنک=٩٧٨٠٦٤٤٠٤٠٤٦٤|edition=2nd|شوێن=Canberra|oclc=١٧٣٨٤٩٠١}}</ref> بەشی سەرۆک وەزیران و کابینە هەروەها ئامۆژگاری دەکات کە ئاڵاکە تەنها لە کاتەکانی ڕۆژدا هەڵبکرێت، مەگەر ڕووناک کرابێتەوە. <ref name=":7" /> نابێت دوو ئاڵا لەسەر هەمان ستوون هەڵبکرێن. <ref name=":7" /> نابێت ئاڵاکە بە سەرەوخواری نمایش بکرێت لە هیچ بارودۆخێکدا، تەنانەت بۆ دەربڕینی دۆخێکی مەترسیداریش. <ref name=":7" /> نابێت ئاڵاکە لەسەر زەوی دابنرێت یان بخرێتە خوارەوە، هەروەها نابێت بەکاربهێنرێت بۆ داپۆشینی شتێک لە کاتی ئامادەکاری بۆ ڕێوڕەسمی پەردەلادان، یان بۆ شاردنەوەی کەرەستەی تر. <ref name=":7" /> نابێت ئەو ئاڵایانەی داڕزاون یان ڕەنگیان چۆتەوە نمایش بکرێن. <ref name=":7" /> ئاڵا کۆن یان داڕزاوەکان دەبێت بە نهێنی و "بە شێوەیەکی شایستە" لەناوببرێن؛ شێوازێک کە وەک نموونە دراوە بڕینی ئاڵاکەیە بۆ پارچەی بچووک پێش ئەوەی بخرێتە ناو خاشاکەوە. <ref name=":7" /> [[پەڕگە:Lake_Rowan_War_Memorial_005.JPG|وێنۆک|ئاڵای ئوسترالیا لە نیوەی ستوون لە ڕۆژی یادکردنەوە]] کاتێک ئاڵاکە لە نیوەی ستوون هەڵدەکرێت، دەبێت بە ڕوونی دیار بێت کە لە نیوەی ستووندایە - بۆ نموونە، لە سێیەکی ڕێگاکە بەرەو خوارەوە لە لوتکەی ستوونەکەوە. <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-national-flag/australian-national-flag-protocols |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Australian Government {{!}} Department of the Prime Minister and Cabinet |سەردێڕ=Australian National Flag Protocols}}</ref> هەرگیز نابێت ئاڵای ئوسترالیا لە شەودا لە نیوەی ستوون هەڵبکرێت، مەگەر ڕێنمایی درابێت بۆ هێشتنەوەی لە نیوەی ستوون بۆ ماوەیەکی درێژتر. <ref name=":7" /> ئەو ڕۆژانەی کە ئاڵاکان لە نیوەی ستوون لەسەر باڵەخانەکانی حکومەت هەڵدەکرێن بریتین لە، <ref name=":7" /> * لە کاتی مردنی پاشا/شاژن - لە کاتی ڕاگەیاندنی مردنەکەوە تاوەکو کاتی بەخاکسپاردن و بە خودی بەخاکسپاردنەکەشەوە. لەو ڕۆژەی کە هاتنەسەر تەختی پاشا/شاژنی نوێ ڕادەگەیەندرێت، باوە کە ئاڵاکە تا لوتکەی ستوونەکە بەرزبکرێتەوە لە کاتژمێر ١١ی بەیانییەوە. * لە کاتی مردنی ئەندامێکی خێزانی شاهانە بە فەرمانی تایبەتی پاشا/شاژن و/یان بە ڕێنمایی حکومەتی ئوسترالیا. * لە کاتی مردنی پارێزگاری گشتی یان پارێزگارێکی گشتیی پێشوو. * لە کاتی مردنی هاوڵاتییەکی دیاری ئوسترالی بەپێی پرۆتۆکۆل. دەکرێت ئاڵاکان لە هەر ناوچەیەک لە نیوەی ستوون هەڵبکرێن لە کاتی مردنی هاوڵاتییەکی دیاری ناوخۆیی یان لە ڕۆژی، یان بەشێک لە ڕۆژی، بەخاکسپاردنیاندا. * لە کاتی مردنی سەرۆکی دەوڵەتی وڵاتێکی تر کە ئوسترالیا پەیوەندی دیپلۆماتی لەگەڵیدا هەیە - ئاڵاکە لە ڕۆژی بەخاکسپاردنەکەدا لە نیوەی ستوون هەڵدەکرێت. * لە ڕۆژی ئانزاک (ANZAC) ئاڵاکە تا نیوەڕۆ لە نیوەی ستوون هەڵدەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Australian Government |ناونیشان=https://www.defence.gov.au/news-events/events/ceremonial-support/protocols-guidance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230807094202/https://www.defence.gov.au/news-events/events/ceremonial-support/protocols-guidance |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Australian Government: Defence |سەردێڕ=Ceremonial protocols and guidance |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * لە ڕۆژی یادکردنەوە ئاڵاکان لە لوتکە دەهێڵرێنەوە تا کاتژمێر ١٠:٣٠ی بەیانی، لە نیوەی ستوون دەبن لە کاتژمێر ١٠:٣٠ بۆ ١١:٠٢ی بەیانی، پاشان لە لوتکە دەبن بۆ پاشماوەی ڕۆژەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Department of Prime Minister and Cabinet |ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-national-flag/flag-network/2022-11-11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230807094646/https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-national-flag/flag-network/2022-11-11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=Department of Prime Minister and Cabinet |سەردێڕ=Flag announcement: Remembrance Day |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەشەکە خزمەتگوزارییەکی ئیمەیڵ دابین دەکات بە ناوی تۆڕی ئاڵای کۆمۆنوێلس، کە زانیاری دەدات لەسەر بۆنە نەتەوەییەکان بۆ هەڵکردنی ئاڵاکە لە نیوەی ستوون هەروەها ڕۆژە نەتەوەییەکانی یادکردنەوە و ئاهەنگگێڕان بە ئاڵاکە. <ref name=":7"/> ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا دەکرێت بۆ مەبەستی بازرگانی یان ڕیکلام بەکاربهێنرێت بەبێ مۆڵەتی فەرمی بەو مەرجەی ئاڵاکە بە شێوەیەکی شایستە بەکاربهێنرێت و بە تەواوی و بە دروستی بەرهەم بهێنرێتەوە؛ نابێت بە چاپکردنی وشە یان وێنە لەسەری ناشرین بکرێت، نابێت لەلایەن شتەکانی ترەوە لە نمایشەکاندا دابپۆشرێت، و هەموو بەشە هێماییەکانی ئاڵاکە دەبێت بناسرێنەوە. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=26}} هەروەها دەبێت یەکەم بێت (بەگشتی، لە چەپ) کاتێک زیاتر لە یەک ئاڵا بەکاردەهێنرێت. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=18}} لەبەر ئەم هۆکارە یانەی تۆپی پێی کۆلینگود ناچار بوو لۆگۆکەی پێچەوانە بکاتەوە، کە پێشتر ئاڵاکەی تێدابوو تا تازەکردنەوەی لۆگۆکە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧. {{citation needed|date=August 2023}} چەندین هەوڵ دراوە بۆ ئەوەی سووکایەتیکردن بە ئاڵای ئوسترالیا بکرێتە تاوان. لە ساڵی ١٩٥٣، لە کاتی گفتوگۆی خوێندنەوەی دووەمی پڕۆژەیاسای ئاڵاکان، سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن، ئارسەر کاڵوێڵ، بەبێ سەرکەوتن داوای کرد کە بڕگە بۆ پڕۆژەیاساکە زیاد بکرێت بۆ بەتاوانناساندنی سووکایەتیکردن. مایکڵ کۆب پڕۆژەیاسای ئەندامانی پەرلەمانی لە ساڵانی ١٩٨٩، ١٩٩٠، ١٩٩١ و ١٩٩٢ پێشکەش کرد بۆ قەدەغەکردنی سووکایەتیکردن، بەڵام لە هەر جارێکدا پڕۆژەیاساکە هەڵوەشایەوە.[29] لە ساڵی ٢٠٠٢، سەرۆکی پارتی نەتەوەیی، جۆن ئەندەرسۆن، پێشنیاری هێنانەکایەی یاسای کرد بۆ قەدەغەکردنی سووکایەتیکردن بە ئاڵای ئوسترالیا، بانگەوازێک کە پشتیوانی هەندێک لە پەرلەمانتارانی بەدەستهێنا هەم لە پارتەکەی خۆی و هەم لە هاوبەشە گەورەکەی هاوپەیمانی، پارتی لیبرال. سەرۆک وەزیران، جۆن هاوارد، بانگەوازەکانی ڕەتکردەوە، و ڕایگەیاند کە "لە کۆتاییدا پێموایە ئەوە بەشێکە لەو کۆدی ئازادی ڕادەربڕینەی کە لەم وڵاتەدا هەمانە".[30] لە ساڵی ٢٠٠٣، پڕۆژەیاسای ئاڵاکانی ئوسترالیا (سووکایەتیکردن بە ئاڵا) لەلایەن تریش درەیپەرەوە خرایە بەردەم پەرلەمان بەبێ پشتیوانی هاوارد و دواتر هەڵوەشایەوە.[31] لە ساڵی ٢٠٠٦، دوای ڕووداوێکی سووتاندنی ئاڵا لە کاتی ئاژاوەکانی کرۆنولا لە ٢٠٠٥ و نمایشکردنی ئاڵایەکی سووتاو لەلایەن هونەرمەندێکی مێلبۆرنەوە، پەرلەمانتاری لیبرال برۆنوین بیشۆپ پڕۆژەیاسای پاراستنی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا (سووکایەتیکردن بە ئاڵا)ی ٢٠٠٦ی پێشکەش کرد.[32] ئەم پڕۆژەیاسایە هەوڵیدا سووکایەتیکردن بە ئاڵا بکاتە تاوان لە ڕێگەی "لەناوبردنی بەئەنقەست یان بە شێوەیەکی تر شێواندنی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا لە بارودۆخێکدا کە کەسێکی ئاسایی پێیوابێت لەناوبردن یان شێواندنەکە بە مەبەستی دەربڕینی ئاشکرای سووکایەتی یان بێڕێزییە بۆ ئاڵاکە یان نەتەوەی ئوسترالیا".[33][34] پڕۆژەیاساکە خوێندنەوەی دووەمی بۆ کرا بەڵام دواتر هەڵوەشایەوە و نەگەیشتە قۆناغی دەنگدان لە ئەنجومەنی نوێنەران.[35] == مێژوو == یەکێتی جاک، وەک ئاڵای ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا، بۆ یەکەمجار لەسەر خاکی ئوسترالیا هەڵکرا کاتێک لیوا جەیمس کوک لە بۆتانی بەی نیشتەوە، لە ٢٩ی نیسانی ١٧٧٠. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=60}} دوای فەرماندەییکردنی یەکەمین کەشتیگەل بۆ ئوسترالیا، کاپتن ئارسەر فیلیپ نیشتەجێیەکی سزادراوانی لە سیدنی کۆڤ دامەزراند لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٧٨٨. لەوێ بۆ یەکەمجار یەکێتی جاکی لە ٧ی شوبات هەڵکرد، کاتێک کۆلۆنیی نیو ساوس وێڵزی ڕاگەیاند. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=King |یەکەم=Robert J. |ڕێکەوت=١٩٨١|سەردێڕ=The Territorial Boundaries of New South Wales in 1788 |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/41562651 |journal=The Great Circle |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٧٠–٨٩|issn=0156-8698 |jstor=41562651}}</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill|یەکەم=David|سەردێڕ=1788 : the brutal truth of the First Fleet : the biggest single overseas migration the world has ever seen|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Random House Australia|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤١٦٦-٨٠٠-١|شوێن=North Sydney, NSW|oclc=٣١٣٧٢٣١١٨}}</ref> یەکێتی جاک لەو قۆناغەدا ئەو وەشانە بوو کە لە ساڵی ١٦٠٦ ناسێنرا، کە خاچی لاری سانت پاتریکی لەخۆنەدەگرت. ئەو خاچە دوای یاساکانی یەکگرتنی ١٨٠١ لە نێوان بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا خرایە ناوی، بۆیە لەسەر ئاڵای ئوسترالیا دەردەکەوێت. هەر کۆلۆنییەکیش ئاڵای تایبەت بە خۆی هەبوو لەسەر بنەمای ئاڵای شین، کە نیشانەی ویلایەتەکەی لەسەر بوو. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} لەگەڵ دەرکەوتنی هۆشیاری نەتەوەیی ئوسترالی، چەندین بزووتنەوەی ئاڵا دروستبوون و ئاڵا نافەرمییە نوێیەکان کەوتنە بەکارهێنانی باوەوە. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||pp=60–62}} دوو هەوڵ لە سەدەی نۆزدەهەمدا دران بۆ نەخشاندنی ئاڵایەکی نەتەوەیی. یەکەم هەوڵی لەو شێوەیە ئاڵای نەتەوەیی کۆلۆنیالی بوو کە لە ١٨٢٣-١٨٢٤ لەلایەن کاپتنەکان جۆن نیکۆڵسن و جۆن بینگلەوە دروستکرا. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=60}} ئەم ئاڵایە پێکهاتبوو لە خاچێکی سوور لەسەر پاشبنەمایەکی سپی، لەگەڵ ئەستێرەیەکی هەشت خاڵی لەسەر هەر یەک لە چوار قۆڵەکەی خاچەکە، لە هەمان کاتدا یەکێتی جاکی لە گۆشەکەیدا لەخۆگرتبوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=60}} باوترین ئاڵای نەتەوەیی ئەو سەردەمە ئاڵای فیدراسیۆنی ١٨٣١ بوو، کە ئەویش لەلایەن نیکۆڵسنەوە نەخشێندرابوو. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئەم ئاڵایە هەمان ئاڵای نەتەوەیی کۆلۆنیالی بوو، تەنها ئەوە نەبێت کە خاچەکە شین بوو لەبری ئەوەی لەوەی سانت جۆرج بچێت. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} هەرچەندە ئاڵاکە لەلایەن نیکۆڵسنەوە لە ساڵی ١٨٣١ نەخشێندرا، بەڵام تا بەشی کۆتایی سەدەکە ناوبانگێکی زۆری پەیدا نەکرد، کاتێک بانگەوازەکان بۆ فیدراسیۆن دەستیان بە بەرزبوونەوە کرد. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئەم ئاڵایانە، و چەندینی تر وەک ئاڵای یۆریکا (کە لە یۆریکا ستۆکەید لە ١٨٥٤ کەوتە بەکارهێنان)، خاچی باشووریان لەخۆگرتبوو. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} کۆنترین ئاڵای ناسراو کە ئەستێرەکانی بەو شێوەیە ڕێکخستبێت وەک چۆن لە ئاسماندا دەبینرێن ئاڵای کۆمەڵەی دژە-گواستنەوەیە، کە نەخشەکەی هاوشێوەی ئاڵای نەتەوەیی ئێستایە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} جیاوازییەکان ئەوە بوون کە هیچ ئەستێرەیەکی کۆمۆنوێلس نەبوو، لە کاتێکدا پێکهاتەکانی خاچی باشوور بە هەشت خاڵ و بە ڕەنگی زێڕین وێنا کرابوون. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئەم ئاڵایە تەنها بۆ ماوەیەکی کورت لە بەکارهێناندا بوو، چونکە دوو ساڵ دوای پێکهێنانی کۆمەڵەی دژە-گواستنەوە لە ١٨٥١، دەسەڵاتدارانی کۆلۆنی بڕیاریاندا وەرگرتنی سزادراوان بوەستێنن، بۆیە کۆمەڵەکە چالاکییەکانی وەستاند.. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئاڵای یۆریکا بووەتە هێمایەکی بەردەوام لە کلتووری ئوسترالی و لەلایەن چەندین گروپ و بزووتنەوەی جیاوازەوە بەکارهێنراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Wright |یەکەم=Clare |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.smh.com.au/entertainment/eureka-flag-heralds-winds-of-change-20141125-11t7sz.html|سەردێڕ=Eureka Flag heralds winds of change |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئاڵای ڕووباری مۆرای، کە لە ساڵانی ١٨٥٠ەکانەوە باو بووە، هێشتا بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن بەلەمەکانەوە لەسەر ڕێڕەوە ئاوییە سەرەکییەکەی ئوسترالیا بەکاردەهێنرێت. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} هەمان ئاڵای نەتەوەیی کۆلۆنیالییە، تەنها ئەوە نەبێت کە پاشبنەما سپییەکەی سێ چواریەکەکەی تر جگە لە گۆشەکە گۆڕدرابوون بە چوار هێڵی جێگرەوەی یەکتری شین و سپی، کە نوێنەرایەتی چوار ڕووبارە گەورەکە دەکەن کە دەڕژێنە ناو ڕووباری مۆرایەوە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} نەخشەیەکی تری سەرەتایی کە بەراورد دەکرێت لەگەڵ ئاڵای نەتەوەیی بریتییە لە دروشمی هەڵبژاردن کە لەلایەن ویلیام چارڵز وێنتۆرس و ویلیام بلاندەوە بەکارهێنرا وەک کاندید بۆ هەڵبژاردنی ساڵی ١٨٤٣ی نیو ساوس وێڵز. <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www2.sl.nsw.gov.au/archive/curio/exhibit/1320/storiesfb98.html?from_collection=2&page=17 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=[[State Library of New South Wales]] |زمان=en |سەردێڕ=Wentworth and Bland election banner, 1843}}</ref><ref name="Tink2">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Tink, Andrew|ناونیشان=https://trove.nla.gov.au/work/28173894|سەردێڕ=William Charles Wentworth : Australia's greatest native son|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Allen & Unwin|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤١٧٥-١٩٢-٥|پەڕەکان=١٦٩-٧٠}}</ref> {{Gallery|align=center|width=150|mode=nolines|File:Australian Colonial Flag.svg|ئاڵای نەتەوەیی کۆلۆنیالی|File:Australian Federation Flag.svg|ئاڵای فیدراسیۆنی ئوسترالیا|File:Eureka Flag.svg|ئاڵای یۆریکا|File:AntiTransportation League Flag.svg|ئاڵای کۆمەڵەی دژە-گواستنەوە|File:Murray River Flag (Combined).svg|ئاڵای ڕووباری مۆرای}} === پێشبڕکێی نەخشەی ئاڵای فیدراڵی ١٩٠١ === {{Multiple image|image1=Reviewofreviews.jpg|caption1=بەرگی پێشەوەی چاپی Review of Reviews کە واژۆی ئیگبێرت نوتالی لەسەرە، دوای ئەوەی نەخشەسازە براوەکانی پێشبڕکێی نەخشەی ئاڵای فیدراڵی ١٩٠١ ڕاگەیەندران|image2=Annie Dorrington.jpg|caption2=ئانی دۆرینگتۆن، یەکێک لە نەخشەسازە براوەکانی ئاڵای ئوسترالیا}} [[پەڕگە:Enties_for_the_1901_Australian_Flag_Contest-7.jpg|وێنۆک|بەشداربووەکانی پێشبڕکێی ئاڵای فیدراڵی]] لەگەڵ نزیکبوونەوەی فیدراسیۆن، بیرکردنەوەکان ڕوویان کردە ئاڵایەکی فەرمیی فیدراڵی. لە ساڵی ١٩٠٠، ڕۆژنامەی مێلبۆرن هێرالد پێشبڕکێیەکی نەخشەسازی بەڕێوەبرد بە خەڵاتی ٢٥ پاوەندی ئوسترالی (٤,٤٠٠ دۆلاری ئوسترالی بە پێوەری ٢٠٢١). {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} <ref name="k162">Kwan, p. 16.</ref> ئەو پێشبڕکێیەی کە لەلایەن Review of Reviews بۆ ئوسترالاسیا — بڵاوکراوەیەکی بنکە لە مێلبۆرن — بەڕێوەچوو، پێشنیاری کرد کە بەشداربووەکان نەخشەیەک لەسەر بنەمای ئاڵاکانی بەریتانیا و لە دەوری خاچی باشوور لەخۆبگرن، بە تێبینی ئەوەی کە نەخشەکانی بێ ئەم هێمایانە ئەگەری سەرکەوتنیان کەم بوو. <ref name="k16">Kwan, p. 16.</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} دوای فیدراسیۆن لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٠١، و دوای وەرگرتنی داواکارییەک لە حکومەتی بەریتانیاوە بۆ نەخشاندنی ئاڵایەکی نوێ، حکومەتی نوێی کۆمۆنوێلس پێشبڕکێیەکی فەرمیی بۆ ئاڵایەکی فیدراڵی نوێ لە مانگی نیسان بەڕێوەبرد. <ref name="renamed_from_9606837_on_202310160056012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://nla.gov.au/nla.news-article9606837|سەردێڕ=The Australian flag.|newspaper=[[The Argus (Melbourne)]]|issue=17,207|شوێن=Victoria, Australia|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ١٩٠١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|پەڕە=٩|via=National Library of}}</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} پێشبڕکێیەکە ٣٢,٨٢٣ بەشداربووی ڕاکێشا، بەوانەشەوە کە لە بنەڕەتدا بۆ Review of Reviews نێردرابوون. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} یەکێک لەمانە لەلایەن پارێزگارێکی نەناسراوی کۆلۆنییەکەوە پێشکەش کرابوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=64}} دوو پێشبڕکێیەکە یەکیانگرت دوای ئەوەی Review of Reviews ڕازی بوو بخرێتە ناو دەستپێشخەرییەکەی حکومەتەوە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} پارەی خەڵاتی ٧٥ پاوەندی هەر پێشبڕکێیەک تێکەڵ کران و ٥٠ پاوەندی تریش کە لەلایەن کۆمپانیای توتنی هاڤلۆکەوە بەخشرابوو بۆی زیاد کرا. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/resources/australian-flags-booklet/part-4-history-australian-national-flag/how-australian-national |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=pmc.gov.au |سەردێڕ=How the Australian National flag was chosen}}</ref>{{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} داوا لە هەر پێشبڕکێکارێک کرا دوو وێنەی ڕەنگاوڕەنگ پێشکەش بکات، ئاڵایەکی سوور بۆ خزمەتگوزاری بازرگانی و بەکارهێنانی گشتی، و ئاڵایەکی شین بۆ هێزی دەریایی و بەکارهێنانی فەرمی. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=36}} پێوەرەکانی هەڵسەنگاندن بۆ نەخشەکان بریتی بوون لە پەیوەندی مێژوویی، گونجان لەگەڵ نەریتەکانی هێرالدری، ڕەسەنایەتی، بەسوودیی، و تێچووی دروستکردن. <ref name=":2" /> زۆربەی نەخشەکان یەکێتی جاک و خاچی باشووریان لەخۆدەگرت، بەڵام ئاژەڵە ڕەسەنەکانیش باو بوون، لەوانەش یەکێکیان کە چەندین ئاژەڵی ڕەسەنی نیشان دەدا کە کریکێت دەکەن، کەنگەرێکی شەش-کلک کە نوێنەرایەتی شەش ویلایەتەکەی ئوسترالیای دەکرد، و کەنگەرێک کە چەکێکی ئاراستەی خاچی باشوور کردبوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=64}}<ref name=":2" /> بەشداربووەکان لە تەلاری پێشانگای شاهانە لە مێلبۆرن نمایش کران و لیژنەی دادوەری شەش ڕۆژی پێچوو بۆ بیرکردنەوە پێش گەیشتن بە ئەنجامەکەیان. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=64}} پێنج بەشداربووی نزیکەی هاوشێوە وەک نەخشەی براوە هەڵبژێردران، و نەخشەسازەکان خەڵاتی ٢٠٠ پاوەندییان (٢٠٢١: ٣٥,٢٠٠ دۆلار) دابەشکرد، هەر یەکەیان ٤٠ پاوەند. <ref name=":2" />{{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=64}} ئەوان بریتی بوون لە ئیڤۆر ئیڤانس، کوڕە خوێندکارێکی چواردە ساڵان لە مێلبۆرن؛ لێسلی جۆن هۆکینز، گەنجێکی هەرزەکار کە شاگردی چاویلکەسازی بوو لە سیدنی؛ ئیگبێرت جۆن نوتال، تەلارسازێک لە مێلبۆرن؛ ئانی دۆرینگتۆن، هونەرمەندێک لە پێرس؛ و ویلیام ستیڤنز، ئەفسەرێکی کەشتی لە ئۆکلاند، نیوزیلاند. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=64}} جیاوازییەکان لەگەڵ ئاڵای ئێستادا ئەستێرەی کۆمۆنوێلسی شەش خاڵی بوون، لە کاتێکدا ئەستێرە پێکهێنەرەکانی ناو خاچی باشوور ژمارەی خاڵی جیاوازیان هەبوو، ئەگەر ئەستێرە ڕاستەقینەکە درەوشاوەتر بووایە خاڵی زیاتری هەبوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=65}} ئەمە بووە هۆی پێنج ئەستێرە بە نۆ، هەشت، حەوت، شەش و پێنج خاڵ بە ڕیزبەندی. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=65}} تیرەی ناوەوەی ئەستێرە فیدراڵییە شەش خاڵییەکە لە خوارەوەی لای ستوونەکە گەورەتر بوو لە هی وەشانی حەوت خاڵیی دواتری ئەستێرە فیدراڵییەکە لە خوارەوەی لای ستوونەکە. ئەلڤا کروسیس و دێلتا کروسیس قەبارەی جیاوازیان هەبوو لەوەی کە ئەمڕۆ هەیانە — بە جۆرێک ئەلڤا گەورەتر بوو لە ئێستا و دێلتا بچووکتر بوو لە ئێستا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thomson |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/au%27.html |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=FOTW Flags Of The World website |وتەگێڕانەوە="The 1901 Southern Cross star-points ranged from nine (Alpha) to five (Epsilon) and inner diameter of each was 4/9 of their outer diameters. Beta, Gamma and Epsilon were the same outer diameter as today, Alpha was 1/6 and Delta 1/10 of the fly width. In 1903 Alpha, Beta and Delta were altered to the same design as the Gamma Star (1/7 fly width, seven points) thus making the Southern Cross the same as on the current flag. The 1901 six-point and 1908 seven-point Commonwealth Star outer diameters were both 3/10 of the fly width. However the inner diameters were different. The six-point was half, and the seven-point is 4/9 of the Commonwealth Star outer diameter." |سەردێڕ=Construction Details of the Australian flag |بڵاوکەرەوە=Jon Radel}}</ref> [[پەڕگە:Australian's_"PROPOSED_FLAG"_(1901).png|وێنۆک|هەڵکۆڵراوی ئاڵای پێشنیارکراوی مێلبۆرن هێرالد، ١٩٠١ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.coloradohistoricnewspapers.org/?a=d&d=LGC19010216-01.2.45&srpos=99&e=--1890---1945--en-20--81--img-txIN%7CtxCO%7CtxTA-%22presented%22+%22flag%22-ILLUSTRATION------2------ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=www.coloradohistoricnewspapers.org |سەردێڕ=The Longmont Call February 16, 1901 — Colorado Historic Newspapers Collection}}</ref>]] پێشوازی سەرەتایی لە ئاڵاکە جیاواز بوو. بە خوێنەرانی ڕۆژنامەی the age ئەیج گوترا کە، <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://nla.gov.au/nla.news-article196596686|سەردێڕ=EXHIBITION OPENED.|newspaper=[[The Leader (Melbourne)|Leader]]|issue=2383|شوێن=Victoria, Australia|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ١٩٠١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|پەڕە=٢٦|via=National Library of Australia}}</ref>  {{Blockquote|"ئاڵایەکی شینی" زەبەلاح، بە نەخشەی خەڵاتگرتەی خاچی باشوور و ئەستێرەیەکی شەش خاڵییەوە لەسەری، تا لوتکەی ستوونی ئاڵاکە لەسەر قوببەکە بەرزکرایەوە، و کە کرایەوە، بە بایەکی بەهێزی باشووری-ڕۆژئاوا وێنەیەکی ئازا و ئیلهامبەخشی نمایش کرد.}} ئەو ڕاپۆرتەی لەلایەن ڕۆژنامەی ئارگوسەوە بڵاوکرایەوە ئەویش سروشتێکی ئاهەنگگێڕانەی هەبوو، کە تێیدا هاتبوو، <ref name="renamed_from_9606837_on_20231016005601">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://nla.gov.au/nla.news-article9606837|سەردێڕ=The Australian flag.|newspaper=[[The Argus (Melbourne)]]|issue=17,207|شوێن=Victoria, Australia|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ١٩٠١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|پەڕە=٩|via=National Library of}}</ref>  {{Blockquote|لە ساڵانی داهاتوودا ئەو ئاڵایەی دوێنێ لە باڵەخانەی پێشانگاکە بەسەر خاوەنشکۆ کاونتێسی هۆپتۆن، کە نوێنەرایەتی بەریتانیای مەزنی دەکرد، و سەرۆک وەزیران (بەڕێز بارتۆن)، کە نوێنەرایەتی ئوسترالیای دەکرد، دەشەکایەوە، بە هەموو ئەگەرێکی مرۆییەوە، دەبێتە ئەو هێمایەی کە ملیۆنان کەسی ئازادی کۆمۆنوێلس بە هەستێکی شانازی نەتەوەییەوە لێی دەڕوانن.}} لە بەرامبەردا، گۆڤاری کۆماریی ئەوکاتی ዘە بولێتین بەم شێوەیە وەسفی کرد، <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://nla.gov.au/nla.obj-690225710|سەردێڕ=The Flag|newspaper=The Bulletin|بەرگ=٢٢|issue=1128|شوێن=Sydney, N.S.W|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ١٩٠١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|پەڕە=٩|via=National Library of Australia}}</ref>  {{Blockquote|دووبارە گەرمکردنەوەیەکی کۆنەبووی ئاڵای بەریتانیا، بەبێ هیچ فەزیلەتێکی هونەری، بێ هیچ گرنگییەکی نەتەوەیی ... مێشکەکان بە خاوی دەجوڵێن: و ئوسترالیا هێشتا کوڕە بچووکەکەی بەریتانیایە. چی لەوە سروشتیترە کە ئەو دەبێت جلە کورتکراوەکانی باوکی قبوڵ بکات، – بەبێ هەبوونی هێزی ناڕەزایەتی دەربڕین، و تەنها بە تەڵخی لە ویستی خۆی تێدەگات. ئەو ئاڵا ناشەرعییە هێمایەکی ڕاستەقینەی دۆخی ناشەرعیی ڕای گشتی ئوسترالیایە.}} {| style="margin:0 auto; text-align:center" | {| cellpadding="3" cellspacing="3" |- class="noresize" | style="width:180px" |[[پەڕگە:Melbourne_Evening_Herald_flag_(red).svg|سنوور|120x120پیکسڵ]] | style="width:180px" |[[پەڕگە:Flag_of_Australia_(1901–1903).svg|سنوور|120x120پیکسڵ]] | style="width:180px" |[[پەڕگە:Flag_of_Australia_(1903–1908).svg|سنوور|120x120پیکسڵ]] |- style="vertical-align:top" | دیزاینی براوەی پێشبڕکێی ''مێلبۆرن هیرالد''&nbsp; |وەشانی شین لە دیزاینی براوە | وەک لەلایەن شا ئێدوارد حەوتەمەوە پەسەند کراوە |} |} لەبەر ئەوەی نەخشەکە لە بنەڕەتدا ئاڵای ڤیکتۆریایی بوو کە ئەستێرەیەکی بۆ زیادکرابوو، زۆرێک لە ڕەخنەگران هەم لە حکومەتی فیدراڵی و هەم لە حکومەتی نیو ساوس وێڵز ناڕەزایەتییان دەربڕی بەرامبەر ئاڵا هەڵبژێردراوەکە لەبەر ئەوەی "زۆر ڤیکتۆریایی" بوو. <ref name="k18">Kwan, p. 18.</ref> ئەوان ئاڵای فیدراسیۆنی ئوسترالیایان دەویست، و سەرۆک وەزیران بارتۆن، کە بانگەشەی بۆ ئاڵای فیدراسیۆن دەکرد، ئەم ئاڵایەی لەگەڵ ئەوەی لەلایەن دادوەرەکانەوە هەڵبژێردرابوو پێشکەش بە هێزی دەریایی کرد بۆ پەسەندکردنی کۆتایی. <ref>Kwan, pp. 19–22.</ref> هێزی دەریایی ئاڵای سووری بۆ کەشتییە تایبەتەکان و ئاڵای شینی بۆ کەشتییەکانی حکومەت هەڵبژارد. <ref name="k23">Kwan, p. 23.</ref> حکومەتەکەی بارتۆن هەم ئاڵای شین و هەم سوورەکەی وەک ئاڵای دەریایی کۆلۆنیالی سەیر دەکرد <ref name="Flag">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Commonwealth Document|سەردێڕ=Documenting a Democracy|ناونیشان=http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=20|ئیش=National Archives of Australia: Flags Act 1953: History.|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080602113954/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=20|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و "بەناچاری" ڕازی بوو تەنها لەسەر کەشتییە دەریاییەکان هەڵیبکات. حکومەتەکانی دواتر، حکومەتەکەی کریس واتسۆن لە ١٩٠٤ و ئەندرو فیشەر لە ١٩١٠، ئەوانیش ناڕازی بوون لە نەخشەکە، شتێکی "جیاوازتر" و زیاتر "نیشاندەری یەکگرتوویی ئوسترالیا"یان دەویست. <ref>[http://www.aph.gov.au/binaries/senate/pubs/pops/pop47/national_parliament.pdf National Parliament, National Symbols: From British to Australian Identity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213125227/http://www.aph.gov.au/binaries/senate/pubs/pops/pop47/national_parliament.pdf|date=13 February 2014}} Elizabeth Kwan Pg 110</ref><templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{Multiple image|direction=vertical|image1=Opening of Old Parliament House, Canberra (Harold Septimus Power).png|caption1=تابلۆی ڕەسەن و فەرمیی کردنەوەی تەلاری پەرلەمانی کۆن لەلایەن هارۆڵد سێپتیمۆس پاوەرەوە، کە چەندین ئاڵای سوور لەپاڵ یەکێتی جاکەکاندا نیشان دەدات|image2=Old parliament house opening.jpg|caption2=لێسۆگرافێکی ڕەنگاوڕەنگ لەلایەن هونەرمەندێکی نەناسراوەوە لە کردنەوەی تەلاری پەرلەمانی کاتی لە کانبێرا، ٩ی ئایاری ١٩٢٧}} [[پەڕگە:First_raising_of_the_Australian_Flag_1901.jpg|وێنۆک|یەکەم هەڵکردنی ئاڵای ئوسترالیا]] لە ٣ی ئەیلولی ١٩٠١، ئاڵا نوێیەکەی ئوسترالیا بۆ یەکەمجار لەسەر قوببەی تەلاری پێشانگای شاهانە لە مێلبۆرن هەڵکرا. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ناوی براوە هاوبەشەکانی پێشبڕکێی نەخشەسازییەکە لەلایەن هێرسی، کاونتێسی هۆپتۆن (هاوسەری پارێزگاری گشتی، حەوتەمین ئیرلی هۆپتۆن) ڕاگەیەندرا و ئەو بۆ یەکەمجار ئاڵاکەی کردەوە. <ref>[http://www.australianflag.org.au/federal-flag-and-seal/ Federal Flag and Seal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020014151/http://www.australianflag.org.au/federal-flag-and-seal/|date=20 October 2014}}. Australian National Flag Association. Retrieved on 24 November 2014.</ref> لە ساڵی ١٩٩٦ەوە ئەم بەروارە بە فەرمی بە ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا ناسراوە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} نەخشە براوەکانی پێشبڕکێیەکە لە ساڵی ١٩٠٢ پێشکەش بە سکرتێری کۆلۆنیالی بەریتانیا کران. سەرۆک وەزیران ئیدمۆند بارتۆن لە ڕۆژنامەی فەرمیی کۆمۆنوێلسدا ڕایگەیاند کە پاشا ئێدواردی حەوتەم بە فەرمی نەخشەکەی وەک ئاڵای ئوسترالیا لە ١١ی شوباتی ١٩٠٣ پەسەند کردووە. وەشانی بڵاوکراوە سەرجەم ئەستێرەکانی ناو خاچی باشووری کرد بە حەوت خاڵی و بە هەمان قەبارە جگە لە بچووکترینیان—و هەمان نەخشەی ئێستایە جگە لە ئەستێرەی شەش خاڵیی کۆمۆنوێلس. ئاڵاکە دواجار لە ١٩٠٨ گۆڕدرا بۆ شێوەی ئێستای کاتێک خاڵێکی حەوتەم بۆ ئەستێرەی کۆمۆنوێلس زیاد کرا؛ ئەم خاڵە حەوتەمە بووە نوێنەری سەرجەم ناوچەکان و هەر ویلایەتێکی داهاتووی ئوسترالیا. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} === ئاڵای شین بەرامبەر سوور === [[پەڕگە:Bandera_para_embarcaciones_registradas_en_Australia_-_panoramio.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئاڵای سووری ئوسترالیا لە بەکارهێنانی دەریاییدا]] لە دەیەکانی دوای فیدراسیۆن، ئاڵای سوور دیارترین ئاڵا بوو کە لەلایەن هاوڵاتیانی تایبەتەوە لەسەر وشکانی بەکاردەهێنرا. ئەمە تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی ئەوەوە بوو کە حکومەتی کۆمۆنوێلس، بە هاوکاری دابینکەرانی ئاڵا، خەڵکی گشتی هان نەدەدا بۆ بەکارهێنانی ئاڵا شینەکە. <ref>Elizabeth Kwan, ''Flag and Nation'', University of New South Wales press, 2006, p. 106.</ref> هەردوو وەشانی شین و سوور لەلایەن هێزە چەکدارەکانەوە لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەمدا بەکارهێنران (بڕوانە: ئاڵاکانی هێزی بەرگریی ئوسترالیا). {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=42}} وەشانێکی ڕەنگاوڕەنگکراوی وێنەیەک کە لە مۆنۆمێنتی جەنگی ئوسترالیا پارێزراوە لە ئاهەنگەکانی ڕۆژی ئاگربەست لە مارتین پلەیس لە سیدنی، ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨، نیشانی دەدات کە هەردوو ئاڵاکە لەلایەن ئاپۆرای کۆبووەوە نمایش دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.awm.gov.au/collection/C281780 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=www.awm.gov.au |سەردێڕ=Armistice Day, Sydney, 1918}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.facebook.com/Australian.Flag.Society/photos/a.210701592278728/2351761951506004 |سەردێڕ=Facebook |بڵاوکەرەوە=Facebook |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> وێنەکێشان و وێنەکانی کردنەوەی تەلاری پەرلەمانی کاتیی ئوسترالیا لە ١٩٢٧ ئاڵاکانی ئوسترالیا نیشان دەدەن کە لەپاڵ یەکێتی جاکەکاندا هەڵکراون. بەڵام، سەرچاوەکان کۆک نین لەسەر ڕەنگەکانی ئاڵاکانی ئوسترالیا، کە ئەگەری ئەوە دەهێڵێتەوە کە یەکێک لە ئاڵاکان یان هەردووکیان بەکارهێنرابن. <ref>Kwan, pp. 84–85.</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.flagsociety.org.au/Parliament_house_puzzle.htm|سەردێڕ=Parliament house puzzle |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110717024441/http://www.flagsociety.org.au/Parliament_house_puzzle.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١١|وێبگە=flagsociety.org.au}}</ref> ژمارەیەکی ساڵی ١٩٣٤ی [[ناشناڵ جیۆگرافیک|گۆڤاری ناشناڵ جیۆگرافیک]] کە تایبەت بوو بە ئاڵاکانی جیهان و وێنەی ڕەنگاوڕەنگی تێدابوو ئاڵا سوورەکە وەسف دەکات وەک "ئوسترالیا – بازرگانی" و ئاڵا شینەکە بەتەواوی فەرامۆش دەکات. <ref name="NatGeo">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Booker|یەکەم١=Herbert|سەردێڕ=Flags of the World|ناونیشان=https://archive.org/details/hhbooker2_yahoo_001_20161017/234I0374.JPG|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ئیش=National Geographic|بەرگ=٦٦|issue=3|بڵاوکەرەوە=National Geographic Society|ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٣٤|شوێن=Washington|پەڕە=٣٧٤}}</ref> یاداشتێک لە بەشی سەرۆک وەزیرانەوە کە بەرواری ٦ی ئازاری ١٩٣٩ی لەسەرە دەڵێت کە "ئاڵای سوور ئەو ئاڵایەیە کە بەگشتی لەلایەن خەڵکەوە هەڵدەکرێت" و سیاسەتی حکومەتی فیدراڵی ئەوە بوو کە "هەڵکردنی ئاڵای شینی کۆمۆنوێلس تەرخانکراوە بۆ بەکارهێنانی حکومەتی کۆمۆنوێلس بەڵام هیچ کۆتوبەندێک نییە لەسەر ئاڵای بازرگانی کۆمۆنوێلس، یان ئاڵای سوور." <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://nla.gov.au/nla.news-article64201961|سەردێڕ=THE EMPIRE FLAGS.|newspaper=[[The Register (Adelaide)]]|بەرگ=LXXXIX|issue=25,926|شوێن=South Australia|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ١٩٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠٢٣|پەڕە=١١|via=National Library of Australia}}</ref> [[پەڕگە:Flags_Act_1953.jpg|وێنۆک|یاسای ئاڵاکانی ساڵی ١٩٥٣ ئاڵای شینی وەک ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا و ئاڵای سووری وەک ئاڵای کەشتیوانی بازرگانی دیاریکرد.]] لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا، حکومەتی فیدراڵی دەستی کرد بە هاندانی بەکارهێنانی گشتی ئاڵا شینەکە. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=66}} سەرەڕای ئەمە، تێکەڵی بەردەوام بوو تا یاسای ئاڵاکان لە ساڵی ١٩٥٣ ئاڵای شینی وەک ئاڵای نەتەوەیی و ئاڵای سووری وەک ئاڵای هێزی دەریایی بازرگانیی ئوسترالیا ڕاگەیاند. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=66}} بانگەشەی ئەوە کراوە [لەلایەن کێوە؟] کە ئەم هەڵبژاردنە لەسەر ئەو بنەمایە بووە کە وەشانی زۆرینە سوور هەڵگری ئاماژەی کۆمۆنیستی زۆر بووە بۆ ئەوەی حکومەتی ئەوکات وەک هێمای سەرەکیی نەتەوەیی یاسای بۆ دەربکات. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kwan|یەکەم=Elizabeth|سەردێڕ=Flag and nation: Australians and their national flags since 1901|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=University of New South Wales university press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٨٤٠-٥٦٧-٤|شوێن=Sydney|پەڕە=١٠٦}}</ref> ئەم بیردۆزە ئەگەرێکی کەمی هەیە، چونکە لە ساڵی ١٩٠٤ەوە حکومەتی ئوسترالیا پێشەنگی بە ئاڵا شینەکە دابوو، بۆ نموونە بە پێدانی مافی هەڵکردنی لە قوتابخانەکان لە ساڵی ١٩٤٠. شین لەگەڵ سیاسەتی دژە-کۆمۆنیستی حکومەتەکەی مێنزیس دەگونجا (و ڕێکخراوەکانی تری وەک کڵێسای کاسۆلیکی)، بەڵام هەروەها بۆ پارتی کرێکارانیش گونجاو بوو چونکە هەمان ڕەنگی ئاڵای یۆریکا بوو. <ref name=":3" /> ئاڵای سوور بەردەوامە لە نمایشکردنی لە ڕۆژی ئانزاکدا وەک دانپێدانانێک بە گرنگییە مێژووییەکەی. <ref>[http://flagspot.net/flags/au.html Commonwealth of Australia Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126092559/http://flagspot.net/flags/au.html|date=26 January 2005}}. Flagspot.net. Retrieved on 27 May 2011.</ref> لە ڕووی تەکنیکییەوە، کەشتییە تایبەتە نا-بازرگانییەکان ڕووبەڕووی سزایەکی قورس دەبوونەوە ئەگەر ئاڵای سووری بەریتانییان هەڵنەکردایە. بەڵام، بڕیارێکی هێزی دەریایی لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٨ دەرچوو، کە ڕێگەی بەم کەشتییانە دەدا ئاڵای سووری ئوسترالی هەڵبکەن. یاسای تۆمارکردنی کەشتیوانی ١٩٨١ دووبارە جەختی لەوە کردەوە کە ئاڵای سووری ئوسترالی ڕەنگی گونجاوە بۆ کەشتییە بازرگانییەکانی سەروو ٢٤ مەتر (٧٩ پێ) لە درێژیی تۆناژدا (tonnage). <ref name="k113">Kwan, p. 113.</ref> لە ئەنجامی ڕاگەیاندنی ٣ی ئەیلول وەک ڕۆژی هێزی دەریایی بازرگانی لە ٢٠٠٨، ئاڵای سوور دەکرێت لەسەر وشکانی لەپاڵ ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا لەم بۆنەیەدا وەک بابەتێکی پرۆتۆکۆلی هەڵبکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://arp.nsw.gov.au/m2008-16-merchant-navy-day-3-september-2008|سەردێڕ=M2008-16 Merchant Navy Day - 3 September 2008 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> === پێگەی یەکێتی جاک === [[پەڕگە:2017_Anzac_Day_parade,_Warwick_07.jpg|وێنۆک|[[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو|یەکێتی جاک]]، ئاڵای نیوزیلاند و ئاڵای ئوسترالیا لە ڕێپێوانی ڕۆژی ئانزاک لە ٢٠١٧]] [[پەڕگە:Victoria_Cross_Memorial,_Queen_Victoria_Building.jpg|وێنۆک|ئاڵای ئوسترالیا و یەکێتی جاک مۆنۆمێنتی خاچی ڤیکتۆریا لە تەلاری شاژنە ڤیکتۆریا، سیدنی دەڕازێننەوە]] ئاڵای شین جێگەی یەکێتی جاکی گرتەوە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە سانت لویس لە ساڵی ١٩٠٤. لە هەمان ساڵدا، بەهۆی لۆبیکردنی پەرلەمانتار ڕیچارد کراوتش، هەمان پێگەی یەکێتی جاکی لە بەریتانیا هەبوو، کاتێک ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوسترالیا ڕایگەیاند کە ئاڵای شین "دەبێت لەسەر سەرجەم قەڵاکان، کەشتییەکان، شوێنەکانی سڵاوکردن و باڵەخانە گشتییەکانی کۆمۆنوێلس هەڵبکرێت لە هەموو ئەو بۆنانەی کە ئاڵای تێدا بەکاردەهێنرێت". <ref name="k32">Kwan, p. 32.</ref> حکومەت ڕازی بوو ئاڵای شین لە ڕۆژە تایبەتەکانی ئاڵادا هەڵبکات، بەڵام نەک ئەگەر مانای خەرجی زیاتری هەبوایە، کە ئەمەش کاریگەری پێشنیارەکەی کەمکردەوە. <ref name="k32" /> ئاڵای شین تەنها دەکرا لەسەر باڵەخانەیەکی حکومەتی ویلایەتێک هەڵبکرێت ئەگەر ئاڵای ویلایەتەکە بەردەست نەبوایە. لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٠٤ بڕیارێک لەلایەن پەرلەمانەوە تێپەڕێنرا بۆ گۆڕینی یەکێتی جاک بە "ئاڵای ئوسترالی" لەسەر قەڵاکان. لە سەرەتادا وەزارەتی بەرگری دژی بەکارهێنانی ئاڵاکە بوو، چونکە بە ئاڵایەکی دەریایی دەزانی و لایەنگری ڕێساکانی پاشای دەکرد کە بەکارهێنانی یەکێتی جاکیان دیاریکردبوو. دوای ئەوەی وەزارەتی بەرگری پەیوەندی پێوە کرد، سەرۆک وەزیران کریس واتسۆن لە پەرلەمان ڕایگەیاند کە ئەو لە نەخشەی ئاڵای ئوسترالی ناڕازییە و کە جێبەجێکردنی بڕیارەکەی ١٩٠٤ دەکرێت چاوەڕێ بکات تاوەکو بیر لەوە بکرێتەوە کە "ئاڵایەکی تر پەسەند بکرێت کە بە بڕوای ئێمە گونجاوترە". <ref>[http://flagspot.net/flags/au_hist3.html#1908mil History of the Australian national flag (Part 3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514082653/http://flagspot.net/flags/au_hist3.html#1908mil|date=14 May 2011}}. Flagspot.net. Retrieved on 27 May 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٠٨، فەرمانی سەربازی سوپای ئوسترالیا، ژمارە ٥٨/٠٨ فەرمانی کرد کە "ئاڵای ئوسترالی" جێگەی یەکێتی جاک بگرێتەوە لە سەرجەم دامەزراوە سەربازییەکاندا. لە ١٩١١ەوە ئاڵای سڵاوکردنی سوپای ئوسترالیا بوو لە سەرجەم پێداچوونەوە و نمایشە ڕێوڕەسمییەکاندا. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=69}}<ref>M.O.58 (1908) Attention is directed to Statutory Rule 27/08 published in M.O. 58/08. The Australian Ensign will accordingly be flown at all flag stations throughout the Commonwealth. M.O.135 (1911) It is directed that in future the Australian flag is to be used as the saluting flag at all reviews and ceremonial parades. [http://www.australianflag.org.au/military-orders/ Source: Australian Army Military Orders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205100441/http://www.australianflag.org.au/military-orders/|date=5 February 2012}}</ref> [[ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا|هێزی دەریایی شاهانەی ئوسترالیا]] (RAN) لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١١ ڕاگەیەندرا و ڕێنمایی کرا کە ئاڵای سپیی بەریتانی لە بەشی دواوە و ئاڵای ئوسترالیا لەسەر ستوونی پێشەوەی (jackstaff) هەڵبکات. <ref>George Odgers, "The Royal Australian Navy – An Illustrated History", p. 41</ref>{{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=66}}<ref name="k54">Kwan, p. 54.</ref> سەرەڕای ئەوەی حکومەت دەیویست ئاڵای شین لەسەر کەشتییە جەنگییەکانی ئوسترالیا بەکاربهێنێت، ئەفسەرەکان بەردەوام بوون لە هەڵکردنی یەکێتی جاک، و تا ساڵی ١٩١٣ بوو، دوای ناڕەزایەتی گشتی لە فریمەنتل دوای بەکارهێنانی بۆ پێداچوونەوەی کەشتی HMAS Melbourne، کە حکومەت یاسادانانەکەی ساڵی ١٩١١ی بیرخستنەوە. <ref name="k55">Kwan, p. 55.</ref> ئاڵای سپیی بەریتانی دواجار بە ئاڵایەکی سپیی تایبەتی ئوسترالی گۆڕدرا لە ١ی ئازاری ١٩٦٧ (بڕوانە ئاڵاکانی هێزی بەرگریی ئوسترالیا). {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=69}} سەرەڕای بەکارهێنانی فەرمیی ئاڵا نوێیەکانی ئوسترالیا، لە ١٩٠١ تا ساڵانی ١٩٢٠ەکان ئاڵای فیدراسیۆن بە باوترین ئاڵای ئوسترالی مایەوە بۆ بۆنە گشتییەکان و تەنانەت هەندێک بۆنەی فەرمیش. لە کۆنفرانسی سەرۆک وەزیرانی ویلایەتەکان لە مێلبۆرن لە ١٩٠٧ و لە کاتی سەردانەکەی ١٩٢٧ بۆ ئوسترالیا لەلایەن دوک و دوچێسی یۆرک، پاشا جۆرجی شەشەم و شاژنە ئیلیزابێسی داهاتوو، هەڵکرا. <ref>[http://home.alphalink.com.au/~eureka/ozflag.htm The Status Of The Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512115248/http://home.alphalink.com.au/~eureka/ozflag.htm |date=١٢ی ئایاری ٢٠١٣ }}. Home.alphalink.com.au. Retrieved on 27 May 2011.</ref> لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا مشتومڕ هەبوو لەسەر ئەوەی ئایا ئاڵای شین تەنها بۆ باڵەخانەکانی کۆمۆنوێلس تەرخانکراوە، کە گەیشتە لوتکە بە ڕێککەوتنێکی ١٩٢٤ کە یەکێتی جاک دەبێت وەک ئاڵای نەتەوەیی پێشەنگی هەبێت لەگەڵ ئەوەی حکومەتەکانی ویلایەتەکان و ناوخۆیی لەمەودوا دەتوانن ئاڵای شین بەکاربهێنن. <ref name="Flag" /> بەو پێیەی یەکێتی جاک وەک ئاڵای نەتەوەیی دەناسرا، بە بێوەفایی دادەنرا ئەگەر هەر ئاڵایەک هەڵبکرێت بەبێ بوونی یەکێتی جاک لەتەنیشتی، و ئەوە یەکێتی جاک بوو کە تابووتی مردووەکانی جەنگی ئوسترالیای دادەپۆشی. <ref name="Flag" /> <ref name="k82">Kwan, p. 8.</ref> لە ساڵی ١٩٤٠ حکومەتی ڤیکتۆریا یاسایەکی تێپەڕاند کە ڕێگەی بە قوتابخانەکان دا ئاڵای شین بکڕن، <ref name="k92">Kwan, p. 92.</ref> کە ئەمەش لە بەرامبەردا ڕێگەی بە بەکارهێنانی دا لەلایەن هاوڵاتیانی تایبەتەوە. سەرۆک وەزیران ڕۆبەرت مێنزیس پاشان پێشنیاری کرد قوتابخانەکان، باڵەخانەکانی حکومەت و هاوڵاتیانی تایبەت ئاڵای شین بەکاربهێنن، و ساڵی دواتر بەیاننامەیەکی دەرکرد کە ڕێگەی بە ئوسترالییەکان دا هەر ئاڵایەکیان بوێت بەکاریبهێنن بە مەرجێک بە ڕێزەوە بکرێت. <ref name=":11" /> سەرۆک وەزیران بێن چیفلی لە ساڵی ١٩٤٧ بەیاننامەیەکی هاوشێوەی دەرکرد. <ref name=":11" /><ref>Kwan, pp.96–97</ref> لە ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٠، سەرۆک وەزیران ڕۆبەرت مێنزیس ئاڵای شینی وەک ئاڵای نەتەوەیی چەسپاند و لە ١٩٥١ پاشا جۆرجی شەشەم پێشنیارەکەی حکومەتی پەسەند کرد. کاتێک پڕۆژەیاسای ئاڵاکان لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٣ خرایە بەردەم پەرلەمان، مێنزیس ڕایگەیاند کە پڕۆژەیاساکە "تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوشوێنێکی فەرمییە کە ئەو شتە دەخاتە فۆڕمێکی یاساییەوە کە نزیکەی بووەتە پراکتیکێکی جێگیر لە ئوسترالیا". <ref>Commonwealth, Parliamentary Debates, House of Representatives 20 November 1953, 367, (Bob Menzies).</ref> بەڵام، مێژوونووس ئیلیزابێس کوان دەڵێت کە مێنزیس لە ڕاستیدا ئەو ڕاستییەی دەشاردەوە کە پڕۆژەیاساکە بۆ یەکەمجار پێشەنگی دەدات بە ئاڵای ئوسترالیا بەسەر یەکێتی جاکدا، بۆ ئەوەی خۆی بپارێزێت لە دوورخستنەوەی ئەوانەی کە هێشتا یەکێتی جاکیان بە ئاڵای نەتەوەیی دەزانی. <ref name=":4"/> {{Sfn|Kwan|2006}} ئەم پێگەیە لە ١٤ی شوباتی ١٩٥٤ بە فەرمی کرا، کاتێک شاژنە ئیلیزابێسی دووەم ڕەزامەندی شاهانەی بە یاسای ئاڵاکانی ساڵی ١٩٥٣ دا، کە دوو مانگ پێشتر تێپەڕێنرابوو. <ref name="k1062">Kwan, p. 106.</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ڕەزامەندیی پاشا هاوکات کرا لەگەڵ سەردانی شاژن بۆ وڵاتەکە و دوای ئەوە هات کە خولی نوێی پەرلەمانی کردەوە. <ref name="k106">Kwan, p. 106.</ref> یاساکە دەسەڵاتی یاسایی دەدات بە پارێزگاری گشتی بۆ دیاریکردنی "ئاڵا و نیشانەکانی ئوسترالیا" <ref name="FAs5">{{Cite Legislation AU|Cth|act|fa195361|Flags Act 1953|5}}</ref> و دەرکردنی مۆڵەت و دانانی ڕێسا سەبارەت بە بەکارهێنانی ئاڵاکان. <ref>{{Cite Legislation AU|Cth|act|fa195361|Flags Act 1953|6}}</ref> بەشی ٨ مسۆگەری دەکات کە "ماف یان ئیمتیاز"ی کەسێک بۆ هەڵکردنی یەکێتی جاک لەلایەن یاساکەوە کاریگەری تێناکرێت. <ref>{{Cite Legislation AU|Cth|act|fa195361|Flags Act 1953|8}}</ref> ئوسترالیای باشوور هەڵیبژارد بەردەوام بێت لەسەر یەکێتی جاک وەک ئاڵای نەتەوەیی تا ساڵی ١٩٥٦، کاتێک قوتابخانەکان بژاردەی بەکارهێنانی یەکێتی جاک یان ئاڵای ئوسترالیایان پێدرا. <ref>Kwan, pp. 104–105, 109.</ref> یەکەمیان هێشتا لەلایەن زۆرێک لە ئوسترالییەکانەوە وەک ئاڵای نەتەوەیی سەیر دەکرا تا ساڵانی ١٩٧٠ەکان، کە بووە هۆی ئیلهامبەخشین بۆ کەمپینەکەی ئارسەر سماوت لە ١٩٦٨ تا ١٩٨٢ بۆ هاندانی ئوسترالییەکان بۆ ئەوەی پێشەنگی بدەن بە ئاڵای ئوسترالیا. <ref name="k9">Kwan, p. 9.</ref> تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٨٠ەکان، حکومەتی کۆمۆنوێلس چیتر بیری ئوسترالییەکانی نەدەخستەوە کە مافی ئەوەیان هەیە یەکێتی جاک لەپاڵ ئاڵای نەتەوەییدا هەڵبکەن یان وێنەی چۆنیەتی دروست نمایشکردنیان پێکەوەی دابین نەدەکرد. <ref>Elizabeth Kwan, Flag and Nation, 2004</ref> لە ساڵی ١٩٧٧، ئاڵای ئوسترالیا بۆ یەکەمجار لە ئەنجومەنی نوێنەران لە تەلاری پەرلەمانی کۆن نمایش کرا. بەردەوام بوو لە نمایشکردن لە هۆڵەکەدا لە کاتی کردنەوەی تەلاری پەرلەمانی نوێ لە ١٩٨٨. دواتر، ئاڵاکە لە ئەنجومەنی پیران بۆ یەکەمجار لە ١٩٩٢ نمایش کرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Madden |یەکەم=Cathy |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/FlagPost/2023/June/Flags_in_the_Chamber|سەردێڕ=Flags in the Chambers |وێبگە=Parliament of Australia |زنجیرە=FlagPost |زمان=en-AU}}</ref> === زیادبوونی مشتومڕ (١٩٨٠ەکان–١٩٩٠ەکان) === مشتومڕی نەرم بەڵام بەردەوام لەسەر پێگەی ئاڵاکە (و بەتایبەتی بوونی یەکێتی جاک لە گۆشەکەیدا) گەیشتە لوتکە لە کاتی دووسەد ساڵەی ئوسترالیا لە ١٩٨٨ و لە سەردەمی سەرۆک وەزیرایەتی پۆڵ کیتینگ. دوو گروپی لۆبی کە بە ڕیزبەندی پشتگیرییان لە گۆڕینی ئاڵاکە و دژایەتییان دەکرد لەم ماوەیەدا دروستبوون: ئاوسفلاگ (لە ١٩٨١ دامەزراوە)، کە پشتگیری لە گۆڕینی ئاڵاکە دەکات، <ref name="ausflag">Kwan, pp.&nbsp;138–139.</ref> و کۆمەڵەی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا (ANFA) (لە ١٩٨٣ دامەزراوە)، کە دەیەوێت ئاڵا هەبووەکە بهێڵێتەوە. <ref name=":52">Kwan, p. 11.</ref> گۆڕینی ئاڵاکە بوو بە سیاسەتی فەرمیی پارتی کرێکارانی ئوسترالیا لە ١٩٨٢، بەڵام بەڵێنەکە دواتر لە ١٩٨٨ فەرامۆش کرا. دواتر سەرۆک وەزیران پۆڵ کیتینگ بە ئاشکرا داوای کرد ئاڵاکە بگۆڕدرێت و ڕایگەیاند، <ref>Hansard. 2 June 1994. [http://parlinfoweb.aph.gov.au/piweb/TranslateWIPILink.aspx?Folder=HANSARDR&Criteria=DOC_DATE:1994-06-02%3BSEQ_NUM:27%3B Question without Notice: Australian Flag] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206070055/http://parlinfoweb.aph.gov.au/piweb/TranslateWIPILink.aspx?Folder=HANSARDR&Criteria=DOC_DATE%3A1994-06-02%3BSEQ_NUM%3A27%3B|date=6 February 2009}}, pp 1318</ref>  {{Blockquote|text=من بڕوام وانییە کە هێماکان و دەربڕینی سەروەریی تەواوی نەتەوایەتیی ئوسترالیا هەرگیز بتوانێت تەواو بێت لە کاتێکدا ئێمە ئاڵایەکمان هەیە کە ئاڵای وڵاتێکی تری لە گۆشەیەکیدا بێت.}} بەڵام، لە ١٩٩٤ کیتینگ دەستبەرداری هەوڵەکانی بوو بۆ گۆڕینی ئاڵاکە، و لەبری ئەوە تیشکی خستە سەر بەرەوپێشبردنی (کە لە کۆتاییدا سەرکەوتوو نەبوو) سیستەمی کۆماری. لە دەوروبەری هەمان کاتدا، چەندین ڕێکخراوی دیار کە ئاڵاکەیان لە لۆگۆکانیاندا هەبوو لایان برد، وەک پارتی کرێکارانی ئوسترالیا، ئەنسێت ئوسترالیا و ئەنجومەنی نەتەوەیی ڕۆژی ئوسترالیا. <ref name=":6">Kwan pp 127-131.</ref> === ٢٠٠٠ەکان تا ئێستا === حکومەتی لیبراڵی هاوارد لە ١٩٩٦ هەڵبژێردرا، کە بووە هۆی بەرەوپێشبردنی زیاتری حکومەت بۆ ئاڵاکە. هەموارکردنەوەیەک بۆ یاسای ئاڵاکانی ١٩٥٣ تێپەڕێنرا کە مەرجی دانا گشتپرسییەک ئەنجام بدرێت پێش ئەوەی ئاڵاکە بتوانرێت بگۆڕدرێت (هەرچەندە لە ڕووی یاساییەوە هەموارکردنەوەکە دەکرێت لەلایەن هەر پەرلەمانێکی داهاتووەوە هەڵبوەشێنرێتەوە). <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Orr |یەکەم=Graeme |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=A Fetishised Gift: The Legal Status of Flags |journal=Griffith Law Review |بەرگ=١٩|issue=3 |پەڕە=٥١٦|doi=10.1080/10383441.2010.10854686}}</ref> حکومەتی هاوارد هەروەها مەرجی دانا کە سەرجەم قوتابخانەکان ستوونێکی ئاڵا دابنێن و ئاڵای ئوسترالیا هەڵبکەن وەک مەرجێک بۆ وەرگرتنی پارەی فیدراڵی، کەرەستەی لە ANFAوە بەسەر قوتابخانەکاندا دابەشکرد، بابەتی بڵاوکردەوە کە هاندەری زیادکردنی گرنگیدانی ڕێوڕەسمی بە ئاڵاکە بوو، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Henckels |یەکەم=Caroline |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dishonouring the Australian flag |journal=Monash University Law Review |بەرگ=٤٤|issue=2 |پەڕە=٣٨٦}}</ref> و ئامۆژگاری کرد بۆ ڕاگەیاندنی ٣ی ئەیلول وەک ڕۆژی ئاڵا. <ref name=":6" /> ڕۆژی ئاڵا یادی ساڵیادی یەکەم هەڵکردنی ئاڵاکەیە لە ١٩٠١. <ref>[[Australian National Flag Association]]. [http://www.australianflag.org.au/flag-day-september-3/ History of National Flag Day] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317195711/http://www.australianflag.org.au/flag-day-september-3/|date=17 March 2012}}</ref> لە ماوەی ئەم قۆناغەدا، نمایشکردنی ئاڵای ئوسترالیا باوتر بوو، بەتایبەتی لە چوارچێوەی ڕۆژی ئوسترالیادا. بەڵام، لە هەندێک چوارچێوەدا هەروەها پەیوەست بوو بە ناسیۆنالیزمی پەراوێزخەر و خۆجێیپەرستی (nativism)، وەک ئەوەی بۆ نموونە لە ئاژاوەکانی کرۆنولا دەرکەوت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Fozdar |یەکەم=Farida |دوایین٢=Spittles |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Hartley |یەکەم٣=Lisa K. |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Australia Day, flags on cars and Australian nationalism |ناونیشان=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1440783314524846 |journal=Journal of Sociology |زمان=en |بەرگ=٥١|issue=2 |پەڕە=٤|doi=10.1177/1440783314524846 |issn=1440-7833 |hdl-access=free}}</ref> == ئاڵاکانی سەدەمین ساڵیاد == === ئاڵای سەدەمین ساڵیادی دەوڵەت === لە سەدەمین ساڵیادی یەکەم هەڵکردنی ئاڵاکە، ٣ی ئەیلولی ٢٠٠١، کۆمەڵەی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا ئاڵایەکی پێشکەش بە سەرۆک وەزیرانی ئەوکات جۆن هاوارد کرد لە تەلاری پێشانگای شاهانە کە مەبەست لێی جێگرتنەوەی ئاڵا ڕەسەنە ونبووەکە بوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||pp=35–36}} ئەم ئاڵایە کۆپییەکی ئاڵا ڕەسەنەکە نەبوو، کە تێیدا ئەستێرەی کۆمۆنوێلس تەنها شەش خاڵی هەبوو، بەڵکو ئاڵای نەتەوەیی ئێستای ئوسترالیا بوو کە ئەستێرەی کۆمۆنوێلسی حەوت خاڵی هەبوو. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||pp=35–36}} ئاڵاکە شریتێکی سەری (headband) تایبەتی هەیە، <ref name="k1401">Kwan, pp. 140–141.</ref> کە هێڵێکی سووری تۆخ و نووسراوێکی لەخۆگرتووە.{{Refn|It reads: "The Centenary Flag. Presented to the Hon John Howard MP, Prime Minister of Australia on behalf of the people of Australia by the Australian National Flag Association on 3 September 2001 at the [[Royal Exhibition Building]], Melbourne to commemorate the first flying of the Australian National Flag on 3 September 1901 attended by the Rt Hon Sir Edmund Barton MHR, Prime Minister of Australia."}}<ref name="k1401" /> هێڵە سوورەکە نوێنەرایەتی "دەزووی سووری خزمایەتی سەرجەم گەلانی ئوسترالیا" دەکات؛ بیرۆکەیەک کە لە وتارێکی هێنری پارکسەوە وەرگیراوە کە داوای فیدراسیۆنی دەکرد، بەهۆی "دەزووی سووری خزمایەتی" بنەچەیەکی هاوبەشی بەریتانی کە کۆلۆنیستەکانی پێکەوە گرێدابوو. {{Sfn|Kwan|2006}} <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Parkes |یەکەم=Henry |بەستەری نووسەر=Henry Parkes |ڕێکەوت=٦ی شوباتی ١٨٩٠|ناونیشان=https://foundation1901.org.au/the-crimson-thread-speech/|سەردێڕ=The Crimson Thread Speech - Foundation1901 |وێبگە=Foundation1901 |زمان=en-AU}}</ref> مۆڵەتێک بۆ ڕێگەدان بە بەکارهێنانی ئاڵای سەدەمین ساڵیاد بەپێی بەشی ٦ی یاسای ئاڵاکان لەلایەن پارێزگاری گشتییەوە دەرچوو و ئاڵاکە ئێستا وەک ئاڵای فەرمیی دەوڵەت لە بۆنە گرنگەکاندا بەکاردەهێنرێت. <ref>''Commonwealth of Australia Gazette'' No. S382, 20 September 2001</ref> ئەمانە بریتی بوون لە کردنەوەی خولە نوێیەکانی پەرلەمان و کاتێک سەرۆک دەوڵەتە سەردانیکەرەکان دەگەنە وڵاتەکە. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئاڵاکە بە سەرانسەری وڵاتدا گواستراوەتەوە بۆ هەڵکردنی لە هەموو ویلایەت و ناوچەیەکدا. دواتر لە ڕۆژی یادکردنەوە لە ٢٠٠٣ بۆ کردنەوەی مۆنۆمێنتی جەنگی ئوسترالیا لە هاید پارک لە لەندەن بەکارهێنرا. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} === ئاڵای سەدەمین ساڵیادی تەلاری پەرلەمان === لە ١٨ی ئەیلولی ٢٠٠١ لە کاتی سەدەمین ساڵیادی فیدراسیۆن ئەندامی فیدراڵی بۆ هینکلەر، پۆڵ نێڤیل، داوای لە سەرۆکی پەرلەمان کرد کە<blockquote>پێش ئەوەی [ئاڵاکە] زۆر ڕەنگی بچێت یان زۆر دڕاو بێت، داگیرێت و لەوانەیە پێشکەش بە مۆزەخانەیەک یان پێشانگایەکی هونەری بکرێت وەک ئەو ئاڵا بنەڕەتییەی کە بەسەر ئەم باڵەخانەیەدا دەشەکایەوە ١٠٠ ساڵ لەو کاتەوەی یەکەم ئاڵا هەڵکرا؟ <ref>Commonwealth, Parliamentary Debates, House of Representatives, 18 September 2001, 30853 (Paul Neville)</ref></blockquote>ئاڵای سەدەمین ساڵیادی تەلاری پەرلەمان دواتر ڕادەستی کۆمەڵەی ئاڵای ئوسترالیا کرا و لە قوتابخانەکان نمایش کراوە بۆ یادکردنەوەی ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا لە گەشتێکدا بە ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا، نیو ساوس وێڵز و کوینزلاند. <ref>Ian Warden, 'How cricketing animals were kept off Australia's national flag', ''The Canberra Times'' (Canberra), 4 September 2002, p. 7</ref><ref>'Students celebrate as the Australian flag turns 103', ''The Reporter'' (Acacia Ridge), 8 September 2004, p. 3</ref><ref>Annelie Hailes, 'Huge flag for a big country', ''Courier Mail'', 4 September 2009, p. 33</ref><ref>'Special day flagged by Central students', ''The Queensland Times'', 2 September 2010, p. 6</ref><ref>Sarah Harvey, 'Now that's a flag! Students salute big flag', ''The Queensland Times'', p. 4 September 2012, p. 1</ref><ref>Chris Owen, 'Ensign flags a very special Aussie day', ''The Queensland Times'', 3 September 2013, p. 2</ref><ref>Iconic flag to tour Warwick, ''Warwick Daily News'', p. 3</ref> == ئاڵاکانی تری ئوسترالیا == <gallery mode="nolines" widths="130" heights="100"> پەڕگە:Civil_Air_Ensign_of_Australia.svg|alt=Civil Air Ensign (adopted 1935, modified 1948)| ئاڵای ئاسمانی مەدەنی (لە ١٩٣٥ پەسەند کراوە، لە ١٩٤٨ گۆڕدراوە) پەڕگە:Flag_of_the_Governor-General_of_Australia.svg|alt=Flag of the Governor-General of Australia (adopted 1936)| ئاڵای پارێزگاری گشتیی ئوسترالیا (لە ١٩٣٦ پەسەند کراوە) پەڕگە:Naval_Ensign_of_Australia.svg|alt=Royal Australian Navy Ensign (adopted 1967)| ئاڵای هێزی دەریایی شاهانەی ئوسترالیا (لە ١٩٦٧ پەسەند کراوە) پەڕگە:Air_Force_Ensign_of_Australia.svg|alt=Royal Australian Air Force Ensign (adopted 1949, modified 1982)| ئاڵای هێزی ئاسمانی شاهانەی ئوسترالیا (لە ١٩٤٩ پەسەند کراوە، لە ١٩٨٢ گۆڕدراوە) پەڕگە:Ensign_of_the_Australian_Defence_Force.svg|alt=Australian Defence Force Ensign (proclaimed 2000)| ئاڵای هێزی بەرگریی ئوسترالیا (لە ٢٠٠٠ ڕاگەیەندراوە) پەڕگە:Australian_Aboriginal_Flag.svg|alt=Australian Aboriginal flag (designed 1971, proclaimed 1995)| ئاڵای ڕەسەنی ئوسترالی (لە ١٩٧١ نەخشێندراوە، لە ١٩٩٥ ڕاگەیەندراوە) </gallery> [[پەڕگە:The_3_Flags_of_Australia.jpg|وێنۆک|ئاڵا نەتەوەییەکەی ئوسترالیا، ئاڵاکانی دانیشتووانی ڕەسەن و دانیشتووانی دوورگەکانی گەرووی تۆرێس وەک ئەوەی زۆرجار لە بۆنە فەرمییەکاندا نمایش دەکرێن]] بەپێی بەشی 5ی ''یاسای ئاڵاکانی ساڵی 1953'' ، پارێزگاری گشتی دەتوانێت ئاڵاکانی تر جگە لە ئاڵای نیشتمانی و ئاڵای سوور وەک ئاڵا یان ئاڵای ئوسترالیا ڕابگەیەنێت. پێنج ئاڵا بەم شێوەیە دانراون. دوو یەکەمیان بریتی بوون لە ئاڵاکانی هێزی دەریایی شاهانەی ئوسترالیا و ئاڵای هێزی ئاسمانی شاهانەی ئوسترالیا کە ئەو ئاڵایانە بوون کە [[ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا|هێزی دەریایی شاهانەی ئوسترالیا]] و [[ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا|هێزی ئاسمانی شاهانەی ئوسترالیا]] بەکاریان دەهێنا . [[سوپای ئوسترالیا]] هیچ ئاڵایەکی تایبەتی خۆی نییە، بەڵام ئەرکی ڕێوڕەسمییان پێدەدرێت کە پارێزەری ئاڵای نیشتمانی بن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Cabinet |یەکەم=Prime Minister and |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-symbols/australian-flags|سەردێڕ=https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-symbols/australian-flags |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201041858/https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-symbols/australian-flags |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=www.pmc.gov.au |زمان=en}}</ref> هێزی ئاسمانی و هێزی دەریایی ئاڵای گونجاوی بەریتانیایان هەڵکرد ( ئاڵای سپی و ئاڵای هێزی ئاسمانی شاهانە ) تا وەرگرتنی ئاڵای هاوشێوە لەسەر بنەمای ئاڵای نیشتمانی ئوسترالیا لە ساڵانی ١٩٤٨ و ١٩٦٧ بە ڕێککەوت. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئاڵاکانی ئێستای هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانی بە فەرمی لە ساڵانی 1967 و 1982 دامەزران. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} ئاڵای پاشا بۆ ئوسترالیا (کە لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ پەسەند کراوە) هەڵدەکرێت کاتێک پاشا/شاژن سەردانی ئوسترالیا دەکات و بە شێوەیەکی هاوشێوەی ستانداردی شاهانەی شانشینی یەکگرتوو بەکاردەهێنرێت. ئەمە جێگەی ئاڵای کەسیی ئوسترالیی شاژنە ئیلیزابێس (کە لە ٢٠ی ئەیلولی ١٩٦٢ پەسەند کرابوو) دەگرێتەوە، کە یەکەم ئاڵای کەسیی ئوسترالی بوو کە لەلایەن پاشا/شاژنێکی ئوسترالییەوە پەسەند بکرێت. <ref name="navy">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.navy.gov.au/customs-and-traditions/her-majesty-queen%E2%80%99s-personal-flag-australia |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Royal Australian Navy}}</ref> {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} لە ساڵی ١٩٩٥، ئاڵای دانیشتووانی ڕەسەن (Aboriginal flag) و ئاڵای دانیشتووانی دوورگەکانی گەرووی تۆرێس (Torres Strait Islander flag) هەروەها وەک ئاڵای ئوسترالیا دیاریکران. {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=38}} لە کاتێکدا بەزۆری وەک ئاماژەیەک بۆ ئاشتەوایی سەیر دەکرا، ئەم دانپێدانانە بڕێک لە مشتومڕی لەو کاتەدا دروستکرد، کاتێک سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی ئەوکات جۆن هاوارد بە جیاکەرەوە وەسفی کرد. <ref name="atsic">Kwan, pp. 133–135.</ref> هەندێک لە خەڵکی ڕەسەن، وەک نەخشەسازەکەی ئاڵاکە هارۆڵد تۆماس، هەستیان دەکرد کە حکومەت دەست بەسەر ئاڵاکەیاندا دەگرێت، <ref name="atsic" /> و دەیگوت "پێویستی بە هیچ دانپێدانانێکی تر نییە". <ref>Harold Thomas in ''Land Rights News'', July 1995, p. 3, cited in ''[http://www.kooriweb.org/foley/images/history/1970s/emb72/dowembassy.htm#symbolism Aboriginal Tent Embassy: Icon or Eyesore?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060507165359/http://www.kooriweb.org/foley/images/history/1970s/emb72/dowembassy.htm#symbolism|date=7 May 2006}}''</ref> بەڵام، تۆماس دواتر مافی چاپکردنی ئاڵاکەی گواستەوە بۆ حکومەتی کۆمۆنوێلس، و هیوای خواست کە ئەم کارە "ئاسوودەیی بۆ هەموو خەڵکی ڕەسەن و ئوسترالییەکان دابین بکات بۆ بەکارهێنانی ئاڵاکە". <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Who is Harold Thomas?|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2022-01-25/aboriginal-flag-who-is-harold-thomas/100779922|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=ABC News|بڵاوکەرەوە=Australian Broadcasting Corporation|زمان=en-AU}}</ref> ئاڵای هێزی بەرگریی ئوسترالیا لە ساڵی ٢٠٠٠ ڕاگەیەندرا. ئەم ئاڵایە بەکاردەهێنرێت بۆ نوێنەرایەتیکردنی هێزی بەرگری کاتێک زیاتر لە لقێکی سوپا بەشدارن، وەک لە ئەکادیمیای هێزی بەرگریی ئوسترالیا، و لەلایەن وەزیری بەرگرییەوە. <ref>Kwan, pp. 116, 126.</ref>{{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=41}} یاسای ئامرازە یاساییەکانی ٢٠٠٣ مەرجی دانا کە ڕاگەیاندنی ئەم ئاڵایانە لە تۆمارێکی فیدراڵیدا جێگیر بکرێن. بەهۆی هەڵەیەکی کارگێڕییەوە وانەکران، و ڕاگەیاندنەکان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی هەڵوەشانەوە. <ref>[http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/LegislativeInstrument1.nsf/framelodgmentattachments/1996EAE0D6C3515ACA2573DB0010EEF8 Explanatory Statement accompanying 2008 proclamation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112202256/http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/LegislativeInstrument1.nsf/framelodgmentattachments/1996EAE0D6C3515ACA2573DB0010EEF8|date=12 January 2009}}, ComLaw database.</ref> پارێزگاری گشتیی ئوسترالیا ڕاگەیاندنی نوێی دەرکرد کە بەرواری ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨یان لەسەر بوو، و لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ەوە کاریان پێدەکرا (یان ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لە حاڵەتی ئاڵای هێزی بەرگریدا). <ref>[http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Management.nsf/lookupindexpagesbyid/IP200403962?OpenDocument&VIEW=enabling&COUNT=25&START=1 Legislative Instruments enabled by the Flags Act] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112155737/http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Management.nsf/lookupindexpagesbyid/IP200403962?OpenDocument&VIEW=enabling&COUNT=25&START=1|date=12 January 2009}}, ComLaw database.</ref> جگە لەو حەوت ئاڵایەی کە بەپێی یاسای ئاڵاکان ڕاگەیەندراون، سێ ئاڵای تری حکومەتی ئوسترالیا هەن، ئاڵای فڕۆکەوانی مەدەنی ئوسترالیا، ئاڵای هێزی سنووری ئوسترالیا و ئاڵای پۆلیسی فیدراڵی ئوسترالیا، {{sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022||p=44}} هەشت ئاڵای جێگری پاشا/شاژن و نۆ ئاڵای ویلایەت و ناوچەکان کە لە ڕێگەی تریشەوە وەک ئاڵای فەرمی دەناسرێن. {{Sfn|Department of the Prime Minister and Cabinet|2022|}} == مشتومڕی ئاڵا == [[پەڕگە:AustraliasIdentityCrisis.svg|وێنۆک|پۆستەرێک کە داوای دووبارە نەخشاندنەوەی ئاڵای ئوسترالیا دەکات، لەلایەن ئاوسفلاگەوە لە ساڵی ٢٠٠٠ بڵاوکرایەوە بۆ ئەوەی هاوکات بێت لەگەڵ [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠|ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٠]]]] دوو گروپی لۆبی لە مشتومڕی ئاڵادا بەشدارن: ئاوسفلاگ (لە ١٩٨١ دامەزراوە)، کە پشتگیری لە گۆڕینی ئاڵاکە دەکات، و کۆمەڵەی ئاڵای نەتەوەیی ئوسترالیا (ANFA) (لە ١٩٨٣ دامەزراوە)، کە دەیەوێت ئاڵا هەبووەکە بهێڵێتەوە. <ref name=":53">Kwan, p. 11.</ref> بەڵگە سەرەکییەکان بۆ هێشتنەوەی ئاڵاکە ئاماژە بە پێشینەی مێژوویی دەکەن، لە کاتێکدا ئەوانەی بۆ گۆڕینی ئاڵاکەن لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراون کە دۆخی ئێستا بە دروستی پێگەی ئوسترالیا وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و فرەکلتوور نیشان نادات، <ref>Kwan, pp.&nbsp;131–137.</ref> نە نەخشەکەشی هێندە تایبەت و بێوێنەیە کە بە ئاسانی جیابکرێتەوە لە ئاڵا هاوشێوەکان، وەک ئاڵاکانی نیوزیلاند، دوورگەکانی کوک و توڤالو (سەرەڕای ئەو بەڵگە دژبەیەکەی کە ئەمە شتێکی دەگمەن نییە، وەک چۆن دەبینرێت کە ڕۆمانیا و چاد خاوەنی ئاڵای نزیکەی تەواو هاوشێوەن). لەیەکچوونی نێوان ئاڵای ئوسترالیا و ئاڵای وڵاتانی تر زۆرجار لە مێژوویەکی هاوبەشی کۆلۆنیالییەوە سەرچاوە دەگرێت. <ref>[http://www.anbg.gov.au/oz/flag-similar.html The Australian Flag&nbsp;– Similar and Related Flags] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314024629/http://www.anbg.gov.au/oz/flag-similar.html|date=14 March 2011}}. Anbg.gov.au (20 November 2007). Retrieved on 27 May 2011.</ref> ئاوسفلاگ بە شێوەیەکی خولی کەمپین بۆ گۆڕینی ئاڵاکە دەکات لە پەیوەندی لەگەڵ بۆنە نەتەوەییەکانی وەک ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٠، و پێشبڕکێی نەخشەی ئاڵا بەڕێوەدەبات، لە کاتێکدا چالاکییەکانی ANFA بریتیین لە بەرەوپێشبردنی ئاڵا هەبووەکە لە ڕێگەی بۆنەکانی وەک ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی. <ref>Kwan, p.&nbsp;144.</ref> لە ڕۆژی ئوسترالیا لە ساڵی ٢٠١٨، ئاوسفلاگ نەخشەیەکی جێگرەوەی بۆ ئاڵاکە بەبێ یەکێتی جاک بڵاوکردەوە، کە ئەستێرەی کۆمۆنوێلس و خاچی باشووری تێدابوو. بەرواری بڵاوکردنەوەکە ڕووبەڕووی بڕێک لە کاردانەوەی نەرێنی بووەوە، کە هارۆڵد سکڕوبی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئاوسفلاگ بە "نزمترین جۆری سانسۆر" وەسفی کرد. دوای بڵاوکردنەوەکە، مالکۆم تێرنبوڵ، سەرۆک وەزیرانی ئەوکات و بەڕێوەبەرێکی پێشووی ئاوسفلاگ، بە گروپەکەی گوت کە ئاڵاکە هەرگیز ناگۆڕدرێت، و وەک هێمایەکی گرنگی مێژووی ئوسترالیا سەیری دەکرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/australia-news/2018/jan/26/new-australian-flag-design-gets-rid-of-the-union-jack|سەردێڕ=Malcolm Turnbull says Australian flag will never change, rejecting new design |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Guardian}}</ref> ڕاپرسییەکی نیوزپۆڵ لە ساڵی ٢٠٠٤ کە پرسیاری کردبوو: "ئایا تۆ بە شێوەیەکی کەسی لایەنگری یان دژی گۆڕینی ئاڵای ئوسترالیایت بۆ ئەوەی هێمای یەکێتی جاکی لێ لاببرێت؟" لەلایەن ٣٢٪ی بەشداربووانەوە پشتگیری کرا و لەلایەن ٥٧٪ەوە دژایەتی کرا، لەگەڵ ١١٪ کە خۆیان یەکلایی نەکردبووەوە. <ref>Source: Newspoll, 25 January 2004.</ref><ref>According to a breakdown of the figures, 41% said they were "strongly" opposed, more than favoured change overall.</ref> ڕاپرسییەکی مۆرگان لە ٢٠١٠ کە پرسیاری کردبوو: "پێت وایە ئوسترالیا دەبێت نەخشەیەکی نوێی هەبێت بۆ ئاڵا نەتەوەییەکەمان؟" لەلایەن ٢٩٪ی بەشداربووانەوە پشتگیری کرا و لەلایەن ٦٦٪ەوە دژایەتی کرا، لەگەڵ ٥٪ کە خۆیان یەکلایی نەکردبووەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.roymorgan.com/news/polls/2010/4495/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120411200500/http://www.roymorgan.com/news/polls/2010/4495/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Clear Majority Want to Keep the Australian flag |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=Roy Morgan Research}}</ref> ڕاپرسییەکی ٢٠١٣ دەریخست کە ٩٥ لەسەدی ئەو پێگەیشتووانەی ڕاپرسییان لەگەڵ کرابوو ڕایانگەیاندبوو کە شانازی بە ئاڵای نەتەوەییەوە دەکەن، کە خەریک بوو ناوبانگی زیاتر دەبوو؛ نیوەیان (٥٠٪) گوتبوویان کە زۆر شانازی پێوە دەکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mccrindle.com.au/ResearchSummaries/2013/Aussie-Pride-Australia-Day-2013_McCrindle-Research.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140213225453/http://mccrindle.com.au/ResearchSummaries/2013/Aussie-Pride-Australia-Day-2013_McCrindle-Research.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=Mccrindle.com.au |سەردێڕ=Aussie pride: what Australians love about their country |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە بەرامبەردا، ڕاپرسییەکی ئۆنلاینی خۆ-هەڵبژێردراوی بێ-کێش لە زانکۆی وێستێرن سیدنی لە ٢٠١٦ دەریخست کە ٦٤٪ی وەڵامدەرەوان دەیانویست ئاڵاکە بگۆڕدرێت، لە کاتێکدا ٣٦٪ دەیانویست وەک خۆی بمێنێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Smith |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ناونیشان=https://www.westernsydney.edu.au/newscentre/news_centre/story_archive/2016/southern_horizon_chosen_as_favourite_in_survey_on_alternative_australian_flag |وێبگە=Western Sydney University |زمان=en |سەردێڕ=Survey finds 'Southern Horizon' the favourite alternative Australian flag design |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308003327/https://www.westernsydney.edu.au/newscentre/news_centre/story_archive/2016/southern_horizon_chosen_as_favourite_in_survey_on_alternative_australian_flag |url-status=dead }}</ref> == تێبینی == {{NoteFoot}} == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Department of the Prime Minister and Cabinet|ناونیشان=https://www.pmc.gov.au/sites/default/files/resource/download/australian-flags-booklet-2024-11-18.pdf|سەردێڕ=Australian flags|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[Australian Government]]|ژپنک=٩٧٨-٠٦٤٢٤٧١٣٤٥|edition=3rd|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230517034819/https://www.pmc.gov.au/sites/default/files/resource/download/australia-flag-booklet-fa-accessible.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان|30em}} == بەستەری دەرەکی == * [https://www.pmc.gov.au/government/australian-national-flag ئاڵای نیشتمانی ئوسترالیا] —بەشی سەرۆکوەزیران و کابینەی حکومەت * Australia * [https://www.anfa-national.org.au/wp-content/uploads/2018/03/Review-of-Reviews-complete-1.pdf ''پێداچوونەوە بە پێداچوونەوەکان بۆ ئوسترالیا'' ، ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٠١] —پێشبڕکێی ئاڵای فیدراڵی لەخۆدەگرێت {{پۆلی کۆمنز|National flag of Australia}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئۆقیانووسیا]] c0dg53uxsjbm10ok6ee6k32y6cv31hl 1 298396 1613911 1604805 2026-08-01T04:21:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613911 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[گەورەگەرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1604804 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090326014719/http://www.langara.bc.ca/biology/mario/Biol1115notes/biol1115chap5.html بۆ http://www.langara.bc.ca/biology/mario/Biol1115notes/biol1115chap5.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٣٥، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[گەورەگەرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613910 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130824115923/http://swift.cmbi.ru.nl/teach/courses/ بۆ https://swift.cmbi.ru.nl/teach/courses/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٢١، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 5h7trrb4j5xn7eml8lbaegop4om1klc 0 298405 1613937 1609105 2026-08-01T07:32:58Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613937 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = ئاڵای سوێد | Nickname = | Image2 = Flag of Sweden.svg | Use2 = 100110 | Proportion2 = ٥:٨ | Adoption2 = ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٦ (ستاندارد) | Image3 = Naval ensign of Sweden.svg | Use3 = 111100 | Proportion3 = ١:٢ | Adoption3 = | Design3 = ئاڵایەکی سێزمانە (تریتونگاد) بە پێکھاتەی ھەمان خاچی نۆردیی زەرد لەسەر پاشبنەمایەکی شین }} '''ئاڵای سوێد''' ({{بە سویدی|Sveriges flagga}}) بە فەرمی '''ئاڵای شانشینی سوێد'''، ئاڵای وڵاتی [[سوێد]]ە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Holiday on June 6: Sweden celebrates National Day and Swedish Flag Day |ناونیشان=https://ua.news/en/all-news/sviato-6-chervnia-shvetsiia-vidznachaie-natsionalnii-den-ta-den-shvedskogo-prapora |ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=When Is Independence Day (Flag Day) in Sweden? |ناونیشان=https://www.tripsavvy.com/independence-day-or-flag-day-in-sweden-1625972 |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ |بڵاوکەرەوە=tripssavy |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113102501/https://www.tripsavvy.com/independence-day-or-flag-day-in-sweden-1625972 |url-status=dead }}</ref> پاشبنەمایەکی شینی مامناوەندییە کە [[خاچ]]ێکی نۆردیی زەرد لە ناوەڕاستی ھەیە، خاچەکە بۆ لای ڕاستی ئاڵاکە کشاوەتەوە بەھۆی کاریگەری نەریتیی ئاڵا نۆردییەکان.<ref name="FOTW-fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/se_fact.html |سەردێڕ=Sweden - Fact Sheet |بڵاوکەرەوە=Flags of the World (FOTW) |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ڕەنگی شین و زەرد وەک ڕەنگی نیشتمانیی سوێد لە [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاستەوە]] بەکارھاتووە، و پەیوەندیدارە بە نیشانی شاژنیی (چوارچرا/تاج) سوێد کە لە شکڵی ئێستای خۆیدا لە ساڵی ١٣٦٤ەوە دەردەکەوێت.<ref name="FOTW-fact"/> ئاڵاکە یەکێکە لە کۆنترین ئاڵا نیشتمانییەکانی جیھان کە ھێشتا بەکاردێت، و لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٦ بە یاسا شێوە و ڕێژە و ڕەنگی فەرمی دیاریکراوە.<ref name="ScandStandard">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.scandinaviastandard.com/a-brief-history-of-the-scandinavian-and-nordic-flags/ |سەردێڕ=A Brief History of the Scandinavian and Nordic Flags |بڵاوکەرەوە=Scandinavia Standard |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> جگە لە ئاڵای شارستانی و نیشتمانیی ڕاوەستاو، سوێد چەند شێوازێکی تریشی ئاڵای ھەیە، لەوانە ئاڵای سێزمانەی جەنگی و دەریایی، و ئاڵای شاھانە. ئاڵای سوێد بەشێکە لە خێزانی گشتیی ''ئاڵای خاچی نۆردیک'' (Nordic cross flag)، کە لە [[ئاڵای دانمارک]] (دانەبروگ) سەرچاوەی گرتووە و ئێستا لەلایەن ھەموو وڵاتانی [[سکاندیناڤیا]]وە بەکاردێت.<ref name="ScandStandard"/> == مێژوو == === ڕەچەڵەکی مێژوویی و ئەفسانە === تەمەنی ورد و ڕاستەقینەی دیزاینی ئاڵای سوێد بە دروستی نازانرێت. بە گوێرەی ئەفسانەیەکی ''سەردەمی ناوەڕاستی نۆردیک''، پاشا ئێریکی نۆیەم لە ساڵی ١١٥٧ی زایینی، لە کاتی جەنگی چوارەمی خاچھەڵگراندا بۆ سەر [[فینلاند]]، خاچێکی زێڕینی بینیوە لە ئاسماندا و ئەمەی وەک نیشانەیەک لە لایەن خوداوە وەرگرتووە، بۆیە خاچی زێڕین لەسەر پاشبنەمای شینی وەک ئاڵای خۆی داناوە. سەرچاوەی دەقاودەق بۆ ئەم چیرۆکە بوونی نییە لە سەردەمی ڕووداوەکەدا، ھیچ وێنە یان پێناسەیەکی ئاڵاکە تا نیوەی سەدەی شازدەھەم نەدۆزراوەتەوە، بۆیە زانایان ئەم ئەفسانەیە زیاتر بە داستانێکی درووستکراوی زووتر دەزانن، نەک بەڵگەیەکی مێژوویی.<ref name="FOTW-fact"/> ڕەنگی شین و زەرد وەک ڕەنگی نیشتمانیی سوێد لە سەردەمی ناوەڕاستی بەرزەوە بەکاردەھاتووە، پێش ئەوەی خاچی نۆردی بەکاربێت، بەڵگەکە نیشانی شاژنیی سێ تاج (Tre Kronor) کە لە شێوەی ئێستایدا لە ساڵی ١٣٦٤ەوە دەردەکەوێت.<ref name="FOTW-fact"/> پێشتر بانەری شاھانە زۆرجار ڕیزوریزی شین و سپی و زەرد بوون، وەک بانگەری بیریگەر یارل (نزیکەی ١٢٥٧) و ماگنووسی لادولاس (نزیکەی ١٢٧٠). === دەرکەوتنی خاچی نۆردی و یەکەم تۆمارە فەرمییەکان === لەوانەیە دیزاینی ئاڵای خاچدار سوێدی لە ئاڵای دانمارک وەرگیراوبێت، کە کۆنترین ئاڵای خاچی نۆردیی جیھانە.<ref name="ScandStandard"/> یەکێک لە فەرزییەکان ئەوەیە کە ئاڵای سوێد لە نیشانی شاژنیی سوێد کە لە سەردەمی پاشایەتیی کارلوسی ھەشتەم لە ساڵی ١٤٤٨ دانراوە، وەرگیرابێت، کە شینی چوار بەشکراوە بە خاچێکی زێڕینی «pattée».<ref name="FOTW-fact"/> بەگوێرەی فەرزییەکی دیکە، ئاڵاکە پێش ساڵی ١٤٢٠ سپی خاچی لەسەر زەمینی شین بووە، و تەنیا لە سەرەتای پاشایەتیی گوستاڤی یەکەم (کە سوێدی لە یەکێتیی کالمار ڕزگارکرد) بووە بە خاچی زێڕین.<ref name="FOTW-fact"/> یەکەم وەسفی یاسایی ئاڵاکە لە فەرمانێکی شاھانەی ١٩ی نیسانی ١٥٦٢دا ھاتووە، کە بە زمانی سوێدیی کۆن دەڵێت: ئاڵاکە زەردە بە شێوەی خاچ لەسەر شین دابەشکراوە.<ref name="FOTW-fact"/> پاشان بەگوێرەی فەرمانێکی شاھانەی ساڵی ١٥٦٩، خاچی زەرد ھەمیشە دەبووایە لەسەر بانەری جەنگیی سوێد ھەڵبگیرێت، ئەمەش پەیوەستە بە نیشانی شاژنیی سوێد کە شینێکی چوار بەشکراو بووە بە خاچێکی زێڕین.<ref name="FOTW-fact"/> بەڵام تەنیا لە سەردەمی گوستاڤ دووەمی ئادۆلفدا لە دەیەی ١٦٢٠دایە کە بەڵگەی جددیی مان تۆمارکراو ھەیە بۆ ئاڵایەکی شینی دوو زمانە بە خاچی زەرد کە لەسەر کەشتییە سوێدییەکان ھەڵدەکرا.<ref name="FOTW-fact"/> === ئاڵای سێزمانە و ڕێکخستنی جەنگی === تا نیوەی سەدەی حەڤدەھەم، ئاڵای دوو زمانەکە گۆڕا بۆ ئاڵایەکی سێزمانە.<ref name="FOTW-fact"/> فەرمانێکی شاھانەی ٦ی تشرینی دووەمی ١٦٦٣، بەکارھێنانی ئاڵای سێزمانەی ڕێکخست بۆ ئەوەی تەنیا وەک ئاڵای دەوڵەت و ئاڵای دەریایی جەنگی بەکاربێت، لە کاتێکدا کەشتییە بازرگانییەکان تەنیا مافی ھەڵکردنی ئاڵا شارستانییە چوارگۆشەکراوەکانیان بە ڕەنگی پارێزگای خۆیانیان ھەبوو.<ref name="FOTW-fact"/> بەڵام لە کردەدا، کەشتییە بازرگانییەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی ئاڵایەکی شارستانیی چوارگۆشەکراو لە ھەمان ڕەنگ و ڕێژەی ئاڵای دەوڵەت.<ref name="FOTW-fact"/> === یەکێتیی سوێد و نەرویژ (١٨١٥-١٩٠٥) === [[پەڕگە:Jack of Sweden and Norway (1844–1905).svg|وێنۆک|ئاڵای یەکێتیی سوێد و نەرویژ]] لە دوای [[شەڕەکانی ناپلیۆن]]، سوێد و [[نەرویژ]] لە ساڵی ١٨١٤ چوونە ژێر یەک تاج، بەڵام ھەریەکەیان دەوڵەتێکی سەربەخۆی خۆیان بوون. لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٨٤٤، بڕیارێکی شاھانە پەسەندی کرد کە بۆ نیشاندانی ھاوکێشی نێوان دوو شانشینەکە، ئاڵای ھەریەکەیان لە گۆشەی سەرەوەی نزیک بە دیرەکەیدا نیشانێکی «یەکێتی» زیاد بکرێت، کە پێکھاتبوو لە تێکەڵکردنی ڕەنگەکانی ئاڵای ھەردوو وڵات بە شێوەیەکی یەکسان.<ref name="FOTW-union1844">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/xn-s-a03.html |سەردێڕ=Sweden and Norway 1844 Changes |بڵاوکەرەوە=Flags of the World (FOTW) |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref name="Sjohistoriska">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sjohistoriska.se/utforska/samlingar/samlarna/2017/sverige-och-norges-unionsflaggor |سەردێڕ=Sverige och Norges unionsflaggor |بڵاوکەرەوە=Sjöhistoriska museet (مۆزەخانەی مێژووی دەریایی سوێد) |زمان=sv |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> لە سوێددا، ئەم نیشانەی یەکێتییە زوو بە زوو ناسرا بە پێکەنینەوە بە ناوی «سیلسالاتێن» (Sillsallaten، واتە «زەڵاتەی ماسی»)، ناوێک کە لە خواردنێکی گەڵای سوێدیی ھاتووە کە لە ماسیی تورشکراو و پیاز و پەتاتە دروستدەکرا و ڕەنگدانەوەی ڕەنگاوڕەنگی ئەم نیشانەی دەدا.<ref name="FOTW-union1844"/> لە نەرویژدا، ناڕەزایەتی لە دژی یەکێتییەکە بەرەبەرە زیادی کرد، تا لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٩ نیشانی یەکێتی لە ئاڵای شارستانیی نەرویژ لابرا.<ref name="FOTW-union1844"/> لە سوێددا، نیشانی یەکێتی تا ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ بەردەوام بوو، کاتێک یاسایەک بڕیاریدا کە لابردنی لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٠٥ ئەنجام بدرێت، دوای ئەوەی نەرویژ بە یەکلایەنە خۆی لە یەکێتییەکە دەرھێنا لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٠٥.<ref name="FOTW-union1844"/> === دوای ١٩٠٥ و یاسای ١٩٠٦ === دوای ھەڵوەشانەوەی یەکێتی، سوێد گەڕایەوە بۆ ئاڵایەکی پاکی شین و خاچی زەرد، بەبێ ھیچ نیشانەیەکی یەکێتی.<ref name="ScandStandard"/> لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٦ یاسای ئاڵا پەسەندکرا، کە بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی ورد ڕێژە و ڕەنگەکانی ئاڵای فەرمیی سوێدی دیاریکرد، لەگەڵ گۆڕینێکی ڕوونی ڕەنگی شین بۆ تۆنێکی ڕووناکتر («ژیاری مامناوەند شین») لە جیاتیی تۆنی تاریکتری پێشووتر.<ref name="ScandStandard"/><ref name="Riksarkivet">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://riksarkivet.se/arkivera-och-forvalta/heraldik-och-statssymboler/sveriges-flagga |سەردێڕ=Sveriges flagga |بڵاوکەرەوە=Riksarkivet (ئەرشیڤی نیشتیمانیی سوێد) |زمان=sv |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> سوێد لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، و لەو کاتەوە ئاڵای شین و زەردی خاچدار بە فەرمی وەک ئاڵای نیشتیمانیی سوێد لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ناسێنراوە.<ref name="ScandStandard"/> == دیزاین == === ڕەنگەکان === {| class="wikitable" !ڕەنگ ! colspan="2" style="background:#005583; width:110px; color:White" |شین (Blå) ! colspan="2" style="background:#FFC200; width:110px; color:Black" |زەرد (Gul) |- |سیستم !style="background:#005583; width:110px; color:White" |NCS !style="background:#004B87; width:110px; color:White" |Pantone !style="background:#FFC200; width:110px; color:Black" |NCS !style="background:#FFCD00; width:110px; color:Black" |Pantone |- |ناوی ڕەنگ |4055-R95B |301 C |0580-Y10R |116 C |- |ڕەنگەکانی وێب |#005583 |#004B87 |#FFC200 |#FFCD00 |- |ڕەنگی RGB |٠، ٨٥، ١٣١ |٠، ٧٥، ١٣٥ |٢٥٥، ١٩٤، ٠ |٢٥٥، ٢٠٥، ٠ |- |ڕەنگەکانی CMYK |١٠٠، ٣٥، ٠، ٤٩ |١٠٠، ٤٤، ٠، ٤٧ |٠، ٢٤، ١٠٠، ٠ |٠، ٢٠، ١٠٠، ٠ |} ئاڵای سوێد پێکدێت لە زەمینێکی شینی مامناوەند و خاچێکی زێڕین یان زەردی نۆردی کە بۆ لای دیرەکە کشاوەتەوە.<ref name="FOTW-fact"/> بەگوێرەی یاسای ئاڵا (Lag 1982:269)، ڕەنگی زەمینەکە «ژیاری مامناوەند شین» و ڕەنگی خاچەکە «زێڕینی زەرد»ە.<ref name="Riksarkivet"/> دیزاینی خاچی نۆردی بە شێوەیەکی گشتی نیشانەی ئایینی مەسیحییەت دەدات، ھەروەک لە ئاڵای دانمارک و بەشی زۆری ئاڵا نۆردییەکانی دیکە.<ref name="ScandStandard"/> === ڕێژە و پێوانەکان === <gallery heights="250" widths="380"> File:Flag of Sweden (construction sheet).svg|پێوانەی ئاڵای سوێد </gallery> ئاڵای ئاسایی (شارستانی-نیشتیمانی) ڕێژەی ٥:٨ی ھەیە، کە یەکێکە لە تەنیا پێنج ئاڵای نیشتیمانیی جیھان کە ئەم ڕێژەیە بەکاردەھێنن.<ref name="FOTW-fact"/> بەگوێرەی یاسای ئاڵا، بەشەکانی ناوخۆیی و دەرەوەی زەمینەکە بە ڕێژەی ٤:٥:٤ ئاسۆیی و ٤:٢:٤ ستوونی دابەشدەبن.<ref name="Riksarkivet"/> ئاڵای سێزمانەی جەنگی و دەریایی ڕێژەی گشتیی نزیکەی ١:٢ی ھەیە کاتێک زمانەکانی لەگەڵ ھەژماردا لەبەرچاوبگیرێت. == باری یاسایی == بەکارھێنانی ئاڵای سوێد بەپێی یاسا (١٩٨٢:٢٦٩) دەربارەی ئاڵای سوێد ڕێکخراوە، کە دیزاین و ڕێژەکانی ئاڵای ئاسایی و ئاڵای شاھانە و ئاڵای سێزمانەی دەریاییشی تێدا دیاریکردووە.<ref name="Riksarkivet"/> ڕەنگە فەرمییەکانی ئاڵاکە لە ڕێگەی بڕیارنامەیەکی حکوومی (١٩٨٣:٨٢٦) دیاریکراون، کە ژمارەی ڕەنگی سیستەمی ڕەنگی سروشتیی سوێدی (NCS) پێشکەشدەکات.<ref name="Riksarkivet"/> ھەروەھا نیشانی شاژنیی سوێد بە یاسایەکی جیاواز (١٩٧٠:٤٩٨) پارێزراوە کە بەکارھێنانی بازرگانیی نیشانی شاژنیی و ئاڵای فەرمی بێ مۆڵەت قەدەغەدەکات. == چەشنەکانی ئاڵا == === ئاڵای شارستانی و نیشتیمانی === ئاڵای شارستانی و ئاڵای دەوڵەتی سوێد ھەمان ئاڵای چوارگۆشە چڕکراوەیە، بەبێ ھیچ جیاوازییەک لە نێوانیاندا، شتێک کە لە زۆربەی وڵاتانی تری نۆردیدا نییە.<ref name="FOTW-fact"/> ئەم ئاڵایە بۆ ھەموو کەس و دامەزراوەیەک، تایبەت یان حکوومی، بۆ بەکارھێنانە. === ئاڵای جەنگی و دەریایی (سێزمانە) === ئاڵای جەنگی و دەریاییی سوێد («örlogsflaggan»)، کە بە دوێنیشکردنی سێ زمانە («tretungad») ناسراوە، شێوازێکی جیاوازی ئاڵای نیشتیمانیی سوێدییە کە تەنیا لەلایەن ھێزە چەکدارییەکان و دامەزراوەکانی سەربازی و دەریاییەوە بەکاردێت.<ref name="FOTW-fact"/> ئەم ئاڵایە یەکێکە لە کۆنترین ئاڵا دەریاییە بەکارھاتووەکانی جیھان، و لە بنەڕەتدا نیشانەی تایبەتی پاشا بووە پێش ئەوەی بۆ سەردەمی ئێستا وەک ئاڵای فەرمیی سەربازی و دەریایی بمێنێتەوە.<ref name="FOTW-fact"/> ھەروەھا وەک بانی ناوی (örlogsgösen) لەسەر کەشتییە جەنگییەکانیش بەکاردێت، بە ھەمان ڕێژە بەڵام بچووکتر لە قەبارە.<ref name="FOTW-fact"/> === ئاڵای شاھانە === <gallery mode="packed" style="text-align:left"> File:Royal standard of Sweden.svg| ستانداردی شاھانەی سوێد لەگەڵ نیشانی گەورەی دەوڵەت، بۆ پاشا و شاژنی سوێد بەکاردێت File:Sweden-Royal-flag-lesser-coa.svg| ستانداردی شاھانەی سوێد لەگەڵ نیشانی بچووککراوەی دەوڵەت، لەلایەن ئەندامانی تری بنەماڵەی شاھانەی سوێد بەکاردێت. </gallery> ئاڵای شاھانە ({{بە سویدی|Kungliga flaggan}}) ھەمان شێوازی سێزمانەی جەنگییە، بەڵام لە ناوەڕاستیدا مەیدانێکی سپی ھەیە کە نیشانی گەورە یان بچووکی شاژنیی سوێدی تێدایە.<ref name="FOTW-royal">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/se-royal.html |سەردێڕ=Royal flag of Sweden |بڵاوکەرەوە=Flags of the World (FOTW) |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئاڵای شاھانە بە نیشانی گەورە ھەموو ڕۆژێک لە کۆشکی شاھانەی ستۆکھۆڵم ھەڵدەکرێت کاتێک پاشا لە خاکی وڵاتدایە و ئەرکی سەرۆکایەتیی دەوڵەت جێبەجێدەکات، لەگەڵ نیشانی بچووکتر بۆ ئەندامانی تری بنەماڵەی شاھانە یان بۆ کاتێک شوێنگرتنەوە (Regent ad interim) کاردەکات.<ref name="FOTW-royal"/> == پرۆتۆکۆلی ئاڵا و ڕۆژە فەرمییەکانی ھەڵکردنی == <gallery mode="packed" style="text-align:left" heights="45px" perrow="1"> File:Pennant of Sweden.svg|ئاڵای درێژی سوێد File:Swedish-Pennant with cross.png|وەشانی نافەرمی بە خاچەوە </gallery> حکوومەتی سوێد ژمارەیەک ڕۆژی ساڵانە بە فەرمی وەک ڕۆژی ھەڵکردنی ئاڵا دیاری کردووە، کە تێیاندا ئاڵا لەسەر ھەموو بارەگە و بنکە فەرمی و گشتیییەکان ھەڵدەکرێت.<ref name="Riksarkivet"/> گرنگترین ڕۆژی ئاڵا، ٦ی حوزەیرانە، کە لە ١٩١٦ەوە بە ناوی «ڕۆژی ئاڵای سوێد» (Svenska flaggans dag) دانرا، بۆ بیرخستنەوەی ھەڵبژاردنی گوستاڤ ڤاسا وەک پاشای سوێد لە ٦ی حوزەیرانی ١٥٢٣ و پەسەندکردنی دەستووری ١٨٠٩.<ref name="SwedenSe-nationalday">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://sweden.se/culture/celebrations/the-national-day-of-sweden |سەردێڕ=The National Day of Sweden – 6 June |بڵاوکەرەوە=sweden.se (پۆرتاڵی فەرمیی سوێد) |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref><ref name="Riksarkivet"/> لە ١٩٨٣ەوە، ئەم ڕۆژە بە فەرمی بووە بە ڕۆژی نیشتیمانیی سوێد، بەڵام تەنیا لە ٢٠٠٥ەوە بووە بە ڕۆژێکی پشوودان.<ref name="SwedenSe-nationalday"/> بەگوێرەی ڕێنماییەکانی فەرمی، ئاڵا لە ١ی ئازار تا ٣١ی تشرینی یەکەم لە کاتژمێر ٨:٠٠ی بەیانییەوە ھەڵدەکرێت، و لە ماوەی زستاندا لە کاتژمێر ٩:٠٠ەوە، ھەردووکیان دادەبەزێنرێت لە کاتی ئاواتنی خۆر بەڵام درەنگتر لە کاتژمێر ٩:٠٠ی شەونا نییە.<ref name="Riksarkivet"/> == ئاڵا ھەرێمیییەکان == جگە لە ئاڵای نیشتیمانی، چەند ھەرێم و دوورگەیەکی سوێدیش ئاڵای تایبەتی خۆیان ھەیە بە ھەمان شێوازی خاچی نۆردی بەڵام بە ڕەنگی جیاواز، وەک ئاڵای سکانە (سوور بە خاچی زەرد) و ئاڵای ئولاند (سەوز بە خاچی زەرد)، ھەرچەندە ئەم ئاڵایانە فەرمی نین و کەمتر لە ئاڵای نیشتیمانی بەکاردێن. == ئەمانەش ببینە == * [[ئاڵای دانمارک]] * [[ئاڵای نەرویژ]] * [[ئاڵای فینلاند]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://riksarkivet.se/arkivera-och-forvalta/heraldik-och-statssymboler/sveriges-flagga Sveriges flagga] ئەرشیڤی نیشتمانیی سوێد (Riksarkivet) * [https://www.crwflags.com/fotw/flags/se_fact.html Sweden – Fact Sheet] ماڵپەڕی ئاڵاکانی جیھان {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|وڵاتەکان}} {{پۆلی کۆمنز|National flag of Sweden}} [[پۆل:سوێد]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئەورووپا]] [[پۆل:سیاسەت لە ١٦٦٣]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] k4r4d69upb9utzmq690nvn0f4awbcyv 1 298412 1613930 1604994 2026-08-01T07:12:26Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613930 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ئوسترالیا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1604993 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ {oldarchive} گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130512115248/http://home.alphalink.com.au/~eureka/ozflag.htm لە http://home.alphalink.com.au/~eureka/ozflag.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:١٧، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ئوسترالیا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613929 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250308003327/https://www.westernsydney.edu.au/newscentre/news_centre/story_archive/2016/southern_horizon_chosen_as_favourite_in_survey_on_alternative_australian_flag بۆ https://www.westernsydney.edu.au/newscentre/news_centre/story_archive/2016/southern_horizon_chosen_as_favourite_in_survey_on_alternative_australian_flag زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:١٢، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) kdoe8k03rsldwxwobn51v156lxuc1zf 1 298416 1613942 1605003 2026-08-01T07:38:46Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613942 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1605002 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180104153449/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 بۆ http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٣٠، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613941 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250423222628/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1961-08-03/17/ بۆ https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1961-08-03/17/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260516075040/https://www.pinkjack.com/about-us/ بۆ https://www.pinkjack.com/about-us/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٣٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) apmj0j6fht1w79ocnm4ekhx187pfaqm 0 298427 1613949 1606016 2026-08-01T07:59:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613949 wikitext text/x-wiki {{Databox|بەند=Q46835}} [[ئاڵای نەتەوەیی|ئاڵای نەتەوەییی]] [[نەمسا]] ئاڵایەکی [[سێ‌ڕەنگی (ئاڵا)|سێ‌ڕەنگییە]] بەم ڕیزبەندییە: سوور، سپی، و سوور. ئاڵای نەمسا بە یەکێک لە [[پێڕستی دەوڵەتە سەروەرەکان بەپێی ڕێکەوتی وەرگرتنی ئاڵای ئێستایان|کۆنترین]] [[ھێما نەتەوەیییەکان]] دادەنرێت کە تا ئێستا لەلایەن [[وڵات|وڵاتێکی]] سەردەمیانەوە بەکاربھێنرێت، کە یەکەم بەکارھێنانی تۆمارکراوی لە ١٢٣٠دایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ساڵ=١٩٧٤|سەردێڕ=Austria's national colors: Red-White-Red |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ly4iAQAAMAAJ&q=1786+austria+flag&pg=PA7 |journal=Austrian Information |زمان=en |بەرگ=٢٧|issue=6 |پەڕە=٧}}</ref> [[سێ‌ڕەنگی (ئاڵا)|سێ‌ڕەنگیی]] نەمسایی لە چەکی [[بابنبێرگ|بنەماڵەی بابنبێرگەوە]] سەرچاوەی گرتووە. بە پێچەوانەی [[ئاڵای نەتەوەیی|ئاڵاکانی]] تر، وەک ئاڵای ڕەش و زەردی [[ھابسبورگەکان]]، ئاڵای سوور-سپی-سوور لە زووەوە پەیوەست کراوە، نەک بە خێزانێکی فەرمانڕەوا یان پاشایەک، بەڵکوو بە خودی وڵاتەکەوە. جگە لەوەی لە ساڵی ١٢٣٠ەوە وەک ئاڵای نەمسا خزمەت دەکات، وەک [[ئاڵای دەریایی]] و ئاڵاکانی دەوڵەتی [[شانشینی لۆمباردی–ڤێنێسیا]]، [[دووکایەتیی گەورەی تووسکانی]] و [[دووکایەتیی مۆدێنا و ڕێجیۆ]] لە نێوان سەدەکانی ١٨ەم–١٩ەمدا وەرگیراوە، چونکە لەلایەن [[بنەماڵەی ھابسبورگ]] یان لقەکانیانەوە فەرمانڕەوایی دەکران. [[پەڕگە:Flag-of-Austria-320x240.ogg|وێنۆک|ئاڵای نەمسا]] == مێژوو == === سەرچاوەکان === [[پەڕگە:Frederick_II,_Duke_of_Austria.jpg|چەپ|وێنۆک|ڕەشنووسی سەدەی ١٩یەمی مۆری دووک فریدریخی دووەم]] ئاڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ [[بنەماڵەی بابنبێرگ]]، [[فیزی (نیشانەناسی)|باندێکی]] زیو لەسەر [[کێڵگە (نیشانەناسی)|کێڵگەیەکی]] سوور (لە [[نیشانەناسی|نیشانەناسیدا]]: «[[سوور (نیشانەناسی)|سوور]] باندێکی [[زیو (نیشانەناسی)|زیو]]»). سەرچاوەی «بیندێنشیلد» بە تەواوی یەکلایی نەکراوەتەوە؛ ڕەنگە لە مارگرافەکانی [[مارچی ستیریا|ستیریا]] لە خێزانی نوبڵزەکانی [[ئۆتاکارەکان|ئۆتاکارەوە]] وەرگیرابێت، کە ڕەنگە خۆیان ڕەنگەکانیان لە نەوەکانی دووکی [[دووکایەتیی کارینتیا|کارینتیا]] [[ئادالبێرۆ، دووکی کارینتیا|ئادالبێرۆ]] (فەرمانڕەوایی ١٠١١–١٠٣٥) وەرگرتبێت، کە لە ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵەی [[ئێپێنشتاین]] بوون و لە ساڵی ١١٢٢دا لەناوچوون. بەڵام مارگرافی بابنبێرگ [[لیۆپۆڵدی سێیەم، مارگرافی نەمسا|لیۆپۆڵدی سێیەمی نەمسا]] (١٠٩٥–١١٣٦) پێشتر لە ساڵی ١١٠٥دا بە قەڵغانێکی سێ‌ڕەنگییەوە وێنا کراوە. کاتێک کۆتا دووکی ئۆتاکار [[ئۆتاکاری چوارەم، دووکی ستیریا|ئۆتاکاری چوارەمی ستیریا]] لە ساڵی ١١٩٢دا کۆچی دوایی کرد، [[دووکایەتیی ستیریا]] لەلایەن دووکی بابنبێرگ [[لیۆپۆڵدی پێنجەم، دووکی نەمسا|لیۆپۆڵدی پێنجەمی نەمسا]] بەپێی [[پەیمانی جۆرجنبێرگ|پەیمانی جۆرجنبێرگی]] ١١٨٦ بە میرات گیرا. بەپێی بۆچوونی مێژوونووسی سەدەی ١٨ەم [[کریزۆستۆموس ھانسالەر]]، نەوەکەی دووک [[فریدریخی دووەم، دووکی نەمسا|فریدریخی دووەمی نەمسا]] (١٢٣٠–١٢٤٦)، کە نازناوی «شەڕانی» یان «جەنگاوەر»ی لێ نرابوو، کۆتا کەسی بنەماڵەی بابنبێرگ بوو، دوای دەسەڵاتگرتنی نیشانەیەکی نوێی بە ڕەنگی سوور-سپی-سوور دیزاین کرد—ھەوڵێک بوو بۆ سەرکەوتن بەسەر نوبڵزە ناوخۆیییە ناڕازییەکان و جەختکردنەوە لە سەربەخۆیی خۆی بەرامبەر بە ئیمپراتۆر [[فریدریخی دووەم، ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما|فریدریخی دووەم]]. سێ‌ڕەنگییەکە بۆ یەکەمجار لە مۆرێکدا لەسەر بەڵگەنامەیەک کە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٢٣٠ دەرچووە، تۆمارکراوە، کە ئیمتیازاتی [[دێری لیلینفێڵد]] پشتڕاست دەکاتەوە. مێژوونووسی سەدەی ناوەڕاست [[جانس دێر ئێنیکێل]] ڕاپۆرتی ئەوە دەکات کە دووک بە جلێکی ڕێوڕەسمی سوور-سپی-سوورەوە لە مەراسیمی سوارچاکی ساڵی ١٢٣٢ی لە [[شۆتێنستیفت، ڤیێنا|شۆتێنستیفتی ڤیێنا]] دەرکەوتووە. ڕەنگەکانی بنەماڵەی بابنبێرگ گەشەیان کرد بۆ چەکی موڵک و ماڵە نەمسایییەکانیان. دوای ئەوەی بنەماڵەکە بە مردنی فریدریخ لە [[شەڕی ڕووباری لایتا]] لە ساڵی ١٢٤٦دا لەناوچوو، لەلایەن جێنشینی [[بنەماڵەی پریمیسلید|پریمیسلید]] پاشا [[ئۆتاکاری دووەمی بۆھێمیا]] وەرگیران. لە کاتی [[شەڕی مارشفێڵد]] لە ساڵی ١٢٧٨دا، ڕەنگەکان لەلایەن [[بنەماڵەی ھابسبورگ|بنەماڵەی ھابسبورگی]] سەرکەوتووەوە وەرگیران و وردە وردە بوونە چەکی زەوییە میراتییەکانی بنەماڵەکە لەناو [[پاشایەتیی ھابسبورگ|پاشایەتیی ھابسبورگدا]]. === ئەفسانە === [[پەڕگە:Herzog_Leopold_V._Babenberg.jpg|وێنۆک|دووک [[لیۆپۆڵدی پێنجەم، دووکی نەمسا|لیۆپۆڵدی پێنجەم]] (لای چەپی ناوەند، چۆکی داداوە) ئاڵای سوور-سپی-سوور لە ئیمپراتۆر [[ھێنری شەشەم، ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما|ھێنری شەشەم]] وەردەگرێت، لە دارستانی بنەماڵەی بابنبێرگ، [[دێری کلۆستێرنێوبێرگ]]، {{circa|١٤٩٠}}]] بەپێی ئەفسانە، ئاڵاکە لەلایەن دووک لیۆپۆڵدی پێنجەمی نەمسا وەک دەرەنجامی شەڕەکەی لە کاتی [[گەمارۆدانی عەکا (١١٨٩–١١٩١)|گەمارۆدانی عەکادا]] دۆزراوەتەوە. دوای شەڕێکی سەخت، جلی سپی سەرەوەی بە تەواوی بە خوێن داپۆشرابوو. کاتێک پشتێنەکەی لای برد، قوماشەکەی ژێرەوەی بێ پەڵە مابووەوە، کە تێکەڵەی سوور-سپی-سووری نیشان دەدا. ئەوەندە سەرسام بوو بەو دیمەنە ناوازەیە کە ڕەنگەکان و شێوازەکەی وەک ئاڵای خۆی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=scHXHTkRmZcC&pg=PA19|سەردێڕ=Flag, Nation and Symbolism in Europe and America|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٣-٩٣٤٩٦-٨|editor1-last=Eriksen|editor1-first=Thomas Hylland|editor1-link=Thomas Hylland Eriksen|پەڕەکان=١٩–٢٠|زمان=en-gb|editor2-last=Jenkins|editor2-first=Richard|editor2-link=Richard Jenkins (sociologist)}}</ref> ڕووداوەکە لە زوویی ساڵی ١٢٦٠دا تۆمارکراوە.{{citation needed|date=October 2012}} لە ڕاستیدا، [[ئاڵاکانی ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆما|ئاڵای جەنگی ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆما]] لە کاتی جەنگە خاچپەرستییەکاندا خاچێکی زیو بوو لەسەر کێڵگەیەکی سوور کە زۆر لە چەکی دواتری نەمسا دەچوو. ئەم نیشانەیە لەلایەن پایتەختی نەمسا [[ڤیێنا]] لە کۆتایی سەدەی ١٣ەم بەولاوە بەکارھێنراوە. === پاشایەتیی ھابسبورگ === [[پەڕگە:Flag_of_the_Habsburg_Monarchy.svg|وێنۆک|ئاڵای [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا]] (بەکاردەھێنرا {{circa|١٨٠٤}}–١٨٦٧)]] لە سەردەمی [[ڕودۆلفی یەکەمی ئەڵمانیا|ڕودۆلفی ھابسبورگ]] و [[پەیماننامەی ڕاینفێڵدن|پەیماننامەی ڕاینفێڵدنی]] ١٢٨٣ەوە، تێکەڵەی سوور-سپی-سوور بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕەنگە [[ئەرکیدووکایەتیی نەمسا|نەمسایییەکان]] (دواتریش [[نەمسا ناوەکی]]) دادەنرا کە لەلایەن بنەماڵەی فەرمانڕەوای ھابسبورگەوە بەکاردەھێنرا. بەڵام ئاڵای ڕەش و زەرد وەک «ئاڵای نەتەوەیی» (بە واتا سەردەمییەکە)ی [[پاشایەتیی ھابسبورگ|پاشایەتیی ھابسبورگی]] نەمسا، [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا|ئیمپراتۆریەتیی نەمسای]] دواتر و بەشە [[سیسلایتانیا|نەمسایییەکەی]] [[نەمسا-مەجارستان]]، و ھەندێک جار تەنانەت بۆ تەواوی ئیمپراتۆریەتەکە تا ساڵی ١٩١٨ بەکاردەھێنرا. ئەمانە ڕەنگی خێزانی بنەماڵەی ئیمپراتۆریی ھابسبورگ بوون، و خۆیان لە بەشێکدا لە ئاڵای [[ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆما|ئیمپراتۆریەتیی پیرۆزی ڕۆماوە]] وەرگیرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Volker Preuß |ناونیشان=http://www.flaggenlexikon.de/foest3.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|زمان=de |سەردێڕ=National Flaggen des Österreich-Ungarn}}</ref> بە دەستپێکردن لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[فریدریخی دووەم، ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما|جۆزێفی دووەم]]، [[ھێزی دەریاییی نەمسا-مەجارستان|ھێزی دەریاییی نەمسا، دواتر نەمسا-مەجارستان]] [[ھێزی دەریاییی نەمسا-مەجارستان#ئاڵا دەریایییەکان|ئاڵایەکی دەریایی]] (Marineflagge)یان بەکارھێنا کە لەسەر بنەمای ڕەنگەکانی سوور-سپی-سوور بوو، و بە قەڵغانێکی ھەمان ڕەنگ زیادکرابوو. ھەردوو ئەم ئاڵایە بە ھەڵوەشاندنەوەی نەمسا-مەجارستان لە ساڵی ١٩١٨دا بەسەرچوون، و دەوڵەتی تازە پێکھێنراوی [[نەمسای ئەڵمانی]] سێ‌ڕەنگیی سوور-سپی-سووری وەک ئاڵای نەتەوەیی خۆی وەرگرت. == دراوی یادگاری == نموونەیەکی دراوی ئاڵای نەمسا بریتییە لە [[دراوە زێڕ و زیوە یادگارییەکانی یۆرۆ (نەمسا)#دراوی ٢٠٠٣|دراوی ٢٠ یۆرۆیی سەردەمی دوای جەنگ]]، کە لەلایەن [[کۆماری نەمسا]] لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ دەرچووە. لای پێشەوەی ئەم دراوە [[نیشانەی نەمسا|چەکی نەمسا]] نیشان دەدات کە لە لایەکەوە ئاڵای نەمسا و لە لایەکەی ترەوە [[ئاڵای ئەورووپا|ئاڵای یەکێتیی ئەورووپای]] لە تەنیشتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Coins |یەکەم=Collector |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|ناونیشان=https://www.coin-database.com/coins/20-euro-the-post-war-period-austria-2003.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Collector Coins |زمان=en |سەردێڕ=20 euro coin - The Post-War Period}}</ref> == دیزاین == === ڕەنگەکان === یاسای نەمسا سێبەری ڕەنگەکانی ئاڵاکە دیاری ناکات، بەڵام لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٨، [[وەزارەتی بەرگری (نەمسا)|وەزارەتی بەرگری]] ڕێسایەکی دەرکرد کە تیایدا دیاری کراوە ڕەنگی سووری سەر ئاڵاکە پانتۆن ١٨٦ سییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.bundesheer.at/abzeichen/pdf/flaggenordnung.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230114092649/https://www.bundesheer.at/abzeichen/pdf/flaggenordnung.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|زمان=de-at |سەردێڕ=Verlautbarungsblatt I des Bundesministeriums für Landesverteidigung |بڵاوکەرەوە=Federal Ministry of Defence |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {| class="wikitable" !سیستم !پانتۆن ![[RGB]]{{efn|لە تایبەتمەندییەکانی [[پانتۆن]]ی دیاری کراوەوە وەرگیراوە.|name=extrapolated}} !HEX{{efn|name=extrapolated}} |- |{{legend|#C8102E|[[سوور]]|border=solid 1px #C8102E;|size=100%}} |١٨٦ سی |٢٠٠، ١٦، ٤٦ |#C8102E |} [[پەڕگە:Flag_of_Austria_(2000–2018).svg|وێنۆک|ئاڵای نەمسا بە ڕەنگی پانتۆن ٠٣٢ سی، کە بە شێوەیەکی باو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠–٢٠١٨دا بەکاردەھێنرا.]] پێشتر، ڕێنمایییەکی ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ دیاری کردبوو کە پانتۆن ٠٣٢ سی بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٠٠|ناونیشان=http://www.bmlv.gv.at/abzeichen/hoheit/abschnitt_1.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020329131605/http://www.bmlv.gv.at/abzeichen/hoheit/abschnitt_1.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٢|ئیش=Insignien der Republik Österreich |زمان=de |وتەگێڕانەوە=Das Rot in den österreichischen Staatsfarben hat die Charakteristik 'Pantone 032 C' aufzuweisen. |شوێن=Vienna, Austria |سەردێڕ=Flagge der Republik Österreich |بڵاوکەرەوە=Informationsdienst des BM für Landesverteidigung}}</ref> {| class="wikitable" !سیستم !پانتۆن ![[RGB]]{{efn|name=extrapolated}} !HEX{{efn|name=extrapolated}} |- |{{legend|#ED2939|[[سوور]]|border=solid 1px #ED2939;|size=100%}} |٠٣٢ سی |٢٣٧، ٤١، ٥٧ |#ED2939 |} ئاڵای سوور-سپی-سووری نەمسا نزیکەی ھاوشێوەی چەندین ئاڵای تری جیھانە، لەوانە ئاڵاکانی [[بوویۆن، بەلجیکا|بوویۆن]] و [[لۆڤێن]] لە [[بەلجیکا]]، [[ڤیاندن]] لە [[لوکسەمبورگ]]، [[ئاڵای لاتیڤیا|لاتیڤیا]]، ئاڵای [[ساڤۆنا]] لە [[ئیتاڵیا]]، ئاڵاکانی [[دۆردریخت]]، [[گۆدا، ھۆڵەندای باشوور|گۆدا]]، [[ھۆرن]] و [[لایدن]] لە [[ھۆڵەندا]]، و ئاڵای [[پورتۆ ئاسیس]] لە [[کۆڵۆمبیا]]. دەوترێت ئاڵای نەمسا ئیلھامبەخش بووە بۆ [[ئاڵای لوبنان|ئاڵای نەتەوەییی لوبنان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Der Standard staff |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٥|trans-title=Lebanese national flag is modeled on the Austrian one |ناونیشان=https://www.derstandard.at/story/1968138/libanesische-nationalflagge-hat-die-oesterreichische-told-vorbild |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250307160404/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/1968138/libanesische-nationalflagge-hat-die-oesterreichische-zum-vorbild |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Der Standard]] |زمان=de-at |سەردێڕ=Libanesische Nationalflagge hat die österreichische zum Vorbild |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ئاڵای «ئەستێرەکان و بارەکان» کە لەلایەن ویلایەتە کۆنفیدراڵییەکانەوە بەکارھێنراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.encyclopediaofalabama.org/face/ArticlePrintable.jsp?id=h-1134 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=The flag does resemble that of the [[German language|Germanic]] European nation of Austria, which as a [[Kingdom of Prussia|Prussian]] artist, Marschall would have known well. |سەردێڕ=Nicola Marschall |بڵاوکەرەوە=The Encyclopedia of Alabama}}</ref> (و لە بەرامبەردا بنەمای ئاڵای [[ئاڵای جۆرجیا (ویلایەتی ئەمریکا)|ویلایەتی جۆرجیایە]]). === پەڕەی دروستکردن === {{gallery|height=250|width=400|File:Flag of Austria (construction sheet).svg|پەڕەی دروستکردنی ئاڵا}} == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|National flag of Austria|ئاڵای نەمسا}} * * [https://www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?Abfrage=Bundesnormen&Gesetzesnummer=10000782 Wappengesetz (یاسا)] * [https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/BgblPdf/1981_174_0/1981_174_0.pdf Seeschiffahrtsgesetz (یاسا)] * [http://zeljko-heimer-fame.from.hr/descr/ah.html ئاڵای نەمسا-مەجارستان] * [http://peter-diem.at/bundeswappen.htm «ھێماکانی نەمسا»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814023629/http://peter-diem.at/bundeswappen.htm |date=١٤ی ئابی ٢٠٠٩ }} * [https://www.enchantedlearning.com/europe/austria/flag/ ئاڵای نەمسا] {{تووڵی دەروازە|نەمسا}} [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ئاڵاکان]] [[پۆل:ئاڵا بەپێی وڵات]] d1hm7iilc9w52ki6h837az7pxtk8ein 0 298431 1613951 1611931 2026-08-01T08:04:06Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613951 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag|Name=کۆماری پۆڵەندا|Image=Flag of Poland.svg|Nickname=ئاڵای کۆماری پۆڵەندا|Use=ئاڵای نەتەوەیی|Symbol=|Proportion=5:8|Adoption=١ی ئابی ١٩١٩؛ ١٠٦ ساڵ پێش ئێستا (بە فەرمی)|Design=دوو ڕەنگی ئاسۆیی لە سپی و سوور|Image2=Flag of Poland (with coat of arms).svg|Nickname2=ئاڵایەک لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتیی کۆماری پۆڵەندا|Use2=ئاڵای دەوڵەت، نیشانەی مەدەنی و دەوڵەتی|Symbol2=|Proportion2=5:8|Adoption2=١٩١٩؛ دوایین گۆڕانکاری ١٩٩٠|Design2=دوو ڕەنگی ئاسۆیی لە سپی و سوور کە نیشانەی دەوڵەتیی پۆڵەندا لەسەر هێڵە سپییەکەی نەخشێنراوە.|Image3=Naval_Ensign_of_Poland.svg|Noborder3=yes|Nickname3=|Use3=نیشانەی دەریایی|Symbol3=|Proportion3=10:21|Adoption3=١٩ی شوباتی ١٩٩٣؛ ٣٣ ساڵ پێش ئێستا|Design3=ئاڵایەک پێکهاتووە لە دوو هێڵ، سپی و سوور، کە کۆتاییەکەی دوو زمانی سێگۆشەییە لە لای شەکاوەکەی. لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەدا، لەو بەشەی نێوان لای ستوونەکە و لوتکەی درزەکەی نێوان زمانەکان، هێمای کۆماری پۆڵەندا هەیە.|Image4=Flag of the President of Poland.svg|Nickname4=پێنانتی سەرۆک کۆماری کۆماری پۆڵەندا|Use4=بەکارهێنان: ستانداردی سەرۆکایەتی|Symbol4=|Proportion4=5:6|Adoption4=پەسەندکراو: ١٩١٩ (ڕەسەن)<br /> ١٩٢٧ (بە فەرمی)<br />٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ (گەڕێنرایەوە)|Design4=هەڵۆی سپیی تاجداری ناو زەوییەکی سوور کە بە هێڵێکی شەپۆلداری سپی چوارچێوە کراوە.}} ئاڵای نەتەوەیی [[پۆڵەندا]] (بە پۆڵەندی: flaga Polski [ˈfla.ɡa ˈpɔl.ski]) لە دوو هێڵی ئاسۆیی یەکسان پێکدێت، سەرەوەیان سپی و خوارەوەیان سوور. ئەم دوو ڕەنگە لە دەستووری پۆڵەندادا وەک ڕەنگە نەتەوەییەکان پێناسە کراون. جۆرێکی تری ئاڵاکە کە نیشانەی دەوڵەتیی نەتەوەیی لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەدایە لە ڕووی یاساییەوە تەرخانکراوە بۆ بەکارهێنانی فەرمی لە دەرەوەی وڵات و لە دەریادا. ئاڵایەکی هاوشێوە کە هەڵۆیەکی سپیی بۆ زیاد کراوە وەک نیشانەی دەریایی پۆڵەندا بەکاردێت. سپی و سوور بە فەرمی لە ساڵی ١٨٣١ وەک ڕەنگە نەتەوەییەکان پەسەند کران، هەرچەندە ئەمانە لە [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاستەوە]] پەیوەست بوون بە پۆڵەنداوە و جەختیان لێدەکرایەوە لەسەر دروشمە شاهانەییەکان. ئەوان بنەچەیەکی هێرالدییان هەیە و لە ڕەنگەکانی نیشانەی دەوڵەتیی دوو نەتەوە پێکهێنەرەکەی کۆمۆنوێلسی پۆڵەندی-لیتوانیدا وەرگیراون (واتە، هەڵۆی سپیی پۆڵەندا، و سوارچاکی میرنشینی گەورەی لیتوانیا، کە سوارچاکێکی سپییە لەسەر ئەسپێکی سپی)، کە هەردووکیان لەسەر قەڵغانێکی سوورن. ئاڵاکە یەکێک بوو لە تەنها سێ ئاڵای وڵاتێکی سۆسیالیستی لە ئەورووپا کە نیشانەی دەوڵەتیی لە ناوەڕاستدا نەبوو. تا ساڵی ١٨٣١، سەربازە پۆڵەندییەکان کۆکەیدی (نیشانەی سەر کڵاو) تێکەڵەی ڕەنگی جیاوازیان لەبەردەکرد. ئاڵای نەتەوەیی بە فەرمی لە ساڵی ١٩١٩ پەسەند کرا. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە، ڕۆژی ئاڵای پۆڵەندا لە ٢ی ئایار ئاهەنگی بۆ دەگێڕرێت. ئاڵاکە بەردەوام هەڵدەکرێت لەسەر باڵەخانەکانی بەرزترین دەسەڵاتە نەتەوەییەکان، وەک پەرلەمان و کۆشکی سەرۆکایەتی. دامەزراوەکانی تر و زۆرێک لە گەلی پۆڵەندا ئاڵای نەتەوەیی هەڵدەکەن لە پشووە نەتەوەییەکان و بۆنە تایبەتەکانی تری خاوەن گرنگی نەتەوەیی. یاسای ئێستای پۆڵەندا کۆتوبەند ناخاتە سەر بەکارهێنانی ئاڵای نەتەوەیی بەبێ نیشانەی دەوڵەتی، بەو مەرجەی بێڕێزی بە ئاڵاکە نەکرێت. لەبەر ئەوەی دوو ڕەنگی ئاسۆیی لە سپی و سوور نەخشەیەکی تا ڕادەیەک بەربڵاوە، چەند ئاڵایەک هەن کە هاوشێوەن بەڵام پەیوەندییان بە ئاڵاکەی پۆڵەنداوە نییە. دوو ئاڵای نەتەوەیی ([[ئیندۆنیزیا]] و [[مۆناکۆ]]) هێڵە سوورەکەیان لە سەرووی هێڵە سپییەکەوەیە. لە پۆڵەندا، زۆر ئاڵا کە لەسەر بنەمای نەخشە نەتەوەییەکە دروستکراون هەروەها ڕەنگە نەتەوەییەکانیشیان تێدایە. ئەمە یەکێکە لەو پێنج ئاڵایەی کە ڕێژەی ٥:٨ بەکاردەهێنن. چوار ئاڵاکەی تریش بریتین لە [[ئاڵای ئەرژەنتین]]، گواتیمالا، پالاو، و [[ئاڵای سوێد|سوید]]. == ديزاين == [[پەڕگە:Barwy_Rzeczypospolitej_Polskiej.svg|ڕاست|وێنۆک|نمایشی ئاسۆیی و ستوونیی ڕەنگەکانی کۆماری پۆڵەندا]] === سەرچاوە یاساییەکان === ڕەنگەکان و ئاڵاکانی کۆماری پۆڵەندا لە دوو بەڵگەنامەی یاساییدا وەسف کراون: دەستووری کۆماری پۆڵەندا ساڵی ١٩٩٧ <ref name="const">Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej</ref> و یاسای نیشانەی دەوڵەتی، ڕەنگەکان و سروودی کۆماری پۆڵەندا و مۆرەکانی دەوڵەت (Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych) ساڵی ١٩٨٠ لەگەڵ هەموارکردنەوەکانی دواتری <ref name="act">Ustawa o godle... (1980, with amendments)</ref> (کە لێرە بەدواوە بە "یاسای نیشانەی دەوڵەتی" ئاماژەی پێدەکرێت). یاسادانان سەبارەت بە هێما نەتەوەییەکان زۆر دوورە لە کامڵبوون. یاسای نیشانەی دەوڵەتی چەندین جار هەموار کراوەتەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان ئاماژە بە فەرمانە جێبەجێکارییەکان دەکات، کە هەندێکیان هەرگیز دەرنەچوون. سەرەڕای ئەوەش، یاساکە هەڵە، کەمتەرخەمی و ناتەبایی تێدایە کە یاساکە ئاڵۆز دەکەن، دەرگای لێکدانەوەی جیاواز دەکەنەوە و زۆرجار لە پراکتیکدا پەیڕەو ناکرێن. <ref name="nik">Informacja o wynikach kontroli... (NIK, 2005)</ref> === ڕەنگە نەتەوەییەکان === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 1em;" |+<small>پۆتانە یاساییەکانی ڕەنگە نەتەوەییەکانی پۆڵەندا لە بۆشایی ڕەنگی CIE xyY لەگەڵ جیاوازییە ڕەنگییە ڕێگەپێدراوەکان لە CIELUV دا </small> ! colspan="2" | ڕەنگ {{تێبینی|Statutory colour specifications rendered into [[sRGB]] for web display, assuming the [[white point]] at 6500&nbsp;[[Kelvin|K]]. The resulting [[RGB]] values, in [[hexadecimal]] notation, are: white <code>#E9E8E7</code> and red <code>#D4213D</code>. The shades actually visible on your screen depend on your browser and screen settings, as well as the surrounding context and other factors. An intensely luminous light background may make the statutory white colour appear grey. Many websites which display the Polish national colours use a simplified approximation of the legally specified shades by using basic [[web colors|HTML colours]]: white <code>#FFFFFF</code> and red <code>#FF0000</code>. The [[Pantone]] equivalents are 656 C and 1795 C.|name="colour"}} ! align="center" |x ! align="center" |y ! align="center" |Y ! align="center" |ΔE |- | style="width:20px; background:#FFFFFF;" | | سپی | align="center" | 0.315 | align="center" | 0.320 | align="center" | 82.0 | align="center" | 4.0 |- | style="background: #D4213D" | | سوور | align="center" | 0.570 | align="center" | 0.305 | align="center" | 16.0 | align="center" | 8.0 |- | colspan="6" |ڕووناککەرەوەی C، ئەندازەی پێوانەکردنی d/0 |} بەپێی بەشی یەکەم، ماددەی ٢٨، بڕگەی ٢ی دەستوور، ڕەنگە نەتەوەییەکانی پۆڵەندا بریتین لە سپی و سوور. <ref name="const" /> یاسای نیشانەی دەوڵەتی، ماددەی ٤، زیاتر ڕوونی دەکاتەوە کە ڕەنگەکان بریتین لە سپی و سوور لە دوو هێڵی ئاسۆیی، تەریبی یەکسان، کە هێڵی سەرەوەیان سپییە و هێڵی خوارەوەیان سوورە. <small></small> ئەگەر ڕەنگەکان بە شێوەی ستوونی نمایش بکرێن، هێڵە سپییەکە لە لای چەپەوە دادەنرێت لە گۆشەنیگای بینەرەوە. پاشکۆی ژمارە ٢ی یاساکە ڕەنگە نەتەوەییەکان لە هەردوو ڕێکخستنی ئاسۆیی و ستوونیدا نیشان دەدات، هەروەها تۆنە فەرمییەکانی هەردوو ڕەنگەکە کە وەک پۆتانەکان دەربڕراون لە بۆشایی ڕەنگی CIE xyY (CIE 1931) لەگەڵ جیاوازییە ڕەنگییە ڕێگەپێدراوەکان (ΔE) کە دیاریکراون لە بۆشایی ڕەنگی CIE 1976 (L*, u*, v*) (CIELUV). <small></small> [[پەڕگە:Flag_of_Poland_(normative).svg|وێنۆک|وەشانێکی تری ئاڵای پۆڵەندا بەپێی یاسا، بە ڕەنگی قرمزی و سپییەکی تۆختر]] [[پەڕگە:Flag_of_Poland1_RGB_255_0_0.png|وێنۆک|وەشانێکی تری ئاڵای پۆڵەندا بە ڕەنگە سادەکانی RGB]] === وەشانە جیاوازەکانی ئاڵای نەتەوەیی === [[پەڕگە:Polish_flag_with_coat_of_arms_construction_sheet.svg|چەپ|وێنۆک|پەڕەیەکی دروستکردنی نافەرمیی ئاڵاکە لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی، لەسەر بنەمای تایبەتمەندییەکان لە یاسای پۆڵەندادا]] دەستوور هیچ ئاماژەیەکی بۆ ئاڵای نەتەوەیی تێدا نییە. لەبری ئەوە، ئاڵاکە لەلایەن یاسای نیشانەی دەوڵەتییەوە پێناسە دەکرێت کە دوو جۆر لە ئاڵای نەتەوەیی دیاری دەکات: '''ئاڵای نەتەوەیی کۆماری پۆڵەندا''' (flaga państwowa Rzeczypospolitej Polskiej) و '''ئاڵای نەتەوەیی کۆماری پۆڵەندا لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی''' (flaga państwowa z godłem Rzeczypospolitej Polskiej). هەردوو ئاڵاکە لە ماددەی ٦ی یاساکەدا بەم شێوەیە پێناسە کراون:  {{quote|# ئاڵای دەوڵەتیی کۆماری پۆڵەندا پارچە قوماشێکی لاکێشەییە بە ڕەنگەکانی کۆماری پۆڵەندا کە لەسەر ستوونێکی ئاڵا هەڵدەکرێت. #ئاڵای دەوڵەتیی کۆماری پۆڵەندا هەروەها ئەو ئاڵایەیە کە لە بڕگەی ١دا دیاریکراوە، کە نیشانەی دەوڵەتیی کۆماری پۆڵەندا لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەیدا دانراوە. <ref name="act" />}} ڕێژەی لای ستوونەکە بۆ لای شەکاوەکەی هەردوو ئاڵاکە ٥:٨ە. بۆ ئاڵای دووەمیان، ڕێژەی نێوان قەڵغانە بچووکەکەی ناو نیشانەی دەوڵەتییەکە و لای ستوونەکە ٢:٥ە. وێنەکانی هەردوو جۆرەکەی ئاڵاکە دەتوانرێت لە پاشکۆی ژمارە ٣ی یاسای نیشانەی دەوڵەتیدا بیدۆزرێتەوە. <ref>Ustawa o godle... (1980, original)</ref> == بەکارهێنان == === ماف و ئەرکی هەڵکردنی ئاڵاکە === بەپێی یاسای پۆڵەندا، مامەڵەکردن لەگەڵ هێما نەتەوەییەکاندا، بە ئاڵاکەشەوە، "بە ڕێز و شکۆوە" ماف و ئەرکی هەموو هاوڵاتییەکی پۆڵەندی و سەرجەم ئۆرگان، دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی دەوڵەتە. بێڕێزیکردنی ئاشکرا، لەناوبردن یان لابردنی بەئەنقەستی ئاڵاکە بە تاوان دادەنرێت و سزاکەی دەبێتە پێبژاردن، کاری زۆرەملێ یان تا یەک ساڵ زیندانیکردن. <ref name="penal">Article 137 §1 of the penal code (Kodeks karny) of 6 June 1997</ref> ئامارە فەرمییەکان نیشانی دەدەن کە تاوانەکانی دژی هێما نەتەوەییەکان دەگمەنن: ٤٣ تاوانی لەو شێوەیە لە ٢٠٠٣ و ٩٦ لە ٢٠٠٤ کەمتر بوون لە ٠.٠٠١٪ی سەرجەم تاوانە تۆمارکراوەکانی پۆڵەندا لەو ساڵانەدا. پێشێلکارییەکانی تری دیارینەکراو بەرامبەر ڕێساکانی سەر ئاڵای پۆڵەندا سەرپێچییە، و سزاکەی پێبژاردن یان تا یەک مانگ زیندانیکردنە. <ref>Article 49 §2 of the infraction code (Kodeks wykroczeń) of 20 May 1971</ref> بەپێی یاسای نیشانەی دەوڵەتی، هەمووان دەتوانن ئاڵای پۆڵەندا بەکاربهێنن، بەتایبەتی لە کاتی بۆنە نەتەوەیی و کلتوورییەکاندا، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی ڕێزدارانە بکرێت. ئەم ئازادییە لە بەکارهێنانی ڕەنگە نەتەوەییەکاندا شتێکی تا ڕادەیەک نوێیە. تا ساڵی ٢٠٠٤، هاوڵاتیانی پۆڵەندا تەنها ڕێگەیان پێدەدرا ئاڵای پۆڵەندا لە پشووە نەتەوەییەکاندا هەڵبکەن. بەکارهێنانی هەردوو جۆرەکە سنووردار کرابوو، بەڵام تەنها هەڵکردنی ئاڵاکە لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتدا، لە ١٩٥٥ تا ١٩٨٥، سزاکەی پێبژاردن یان دەستگیرکردن بوو بۆ ماوەی تا یەک ساڵ. دوای ١٩٨٥، بەکارهێنانی بێمۆڵەتی هەر هێمایەکی نەتەوەیی بوو بە سەرپێچی. ڕوونکردنەوەیەکی ئەگەری بۆ ئەم ڕێوشوێنە توندانە ئەوە بوو کە پشووی فەرمیی بەرەوپێشبراوی ١ی ئایار تەنها یەک ڕۆژ جیاوازی هەبوو لەگەڵ پشووە نەتەوەییەکەی پێش جەنگ (و ئێستای) پۆڵەندا، کە ساڵیادی واژۆکردنی دەستووری ٣ی ئایاری ١٧٩١ بوو. لە کاتێکدا هەڵکردنی ئاڵایەک لە ١ی ئایار جێگەی قبوڵ بوو، دەبوو تا ڕۆژی دواتر دابگیرێت. <ref name="urok">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=various authors|سەردێڕ=Polska pełna uroku|نووسەر٢=Renata Brzezińska|بڵاوکەرەوە=Petit Fute|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٨٣-٦٠٤٩٦-٨٥-٥|شوێن=Warsaw|پەڕە=٧١٦|زمان=pl|display-authors=etal}}</ref> [[پەڕگە:Warsaw_2023_255.jpg|وێنۆک|ئاڵاکە بەبێ نیشانەی دەوڵەتی]] ئەو کۆتوبەندە و جۆرێک لە قۆرخکاریی دەوڵەت بەسەر بەکارهێنانی هێما نەتەوەییەکاندا لە سەردەمی ڕژێمی کۆمۆنیستیدا وایکرد کە هەڵکردنی ئاڵای پۆڵەندا ببێتە هێمایەکی بەرەنگاربوونەوەی دژی حکومەت. بوو بە نەریت، وەک ئەوەی هێشتا وایە، کە کرێکاران ئاڵای پۆڵەندا لەسەر باڵەخانەی کارگەکان هەڵبکەن کاتێک مانگرتن دەکەن. بۆیە، ئاڵای پۆڵەندا، وەک هێمایەکی نیشتمانپەروەری و بەرەنگاربوونەوەی دژی دەسەڵاتی کۆمۆنیستی، بەشێکە لە لۆگۆی سەندیکای کرێکارانی سۆلیدارنوچ (Solidarity). <ref>Niezabitowska</ref> ==== ئاڵا بەبێ نیشانەی دەوڵەتی ==== [[پەڕگە:Polish_Flag_at_Arkadia_in_Warsaw_2015.webm|وێنۆک]] ئەم دامەزراوانەی خوارەوە لە ڕووی یاساییەوە پێویستە ئاڵای نەتەوەیی بەبێ نیشانەی دەوڵەتی یان لەسەرەوە یان لە بەردەم باڵەخانە فەرمییەکانیاندا هەڵبکەن: * سەیم (ئەنجومەنی خوارەوەی پەرلەمان)؛ * سێنات (ئەنجومەنی سەرەوەی پەرلەمان)؛ * سەرۆک کۆمار؛ * ئەنجومەنی وەزیران (کابینە) و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران (سەرۆک وەزیران)؛ * سەیمیکەکانی ڤۆیڤۆدشیپ (ئەنجومەنە یاسادانانەکانی پارێزگاکان)؛ * ئۆرگانەکانی تری دەوڵەت و حکومەتی خۆجێیی. سەرەڕای ئەوەش، ئاڵای نەتەوەیی بەبێ نیشانەی دەوڵەتی وەک نیشانەیەک بۆ کەشتیوانیی ناوخۆیی بەکاردێت. ==== ئاڵا لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی ==== [[پەڕگە:Polish_flag_with_coat_of_arms.jpg|وێنۆک|ئاڵاکە لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی]] لە کاتێکدا قەدەغەکردنی بەکارهێنانی ئاڵاکە بەبێ نیشانەی دەوڵەتی هەڵگیراوە، بەکارهێنانی ئاڵای نەتەوەیی لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی هێشتا لە ڕووی یاساییەوە کۆتوبەندی لەسەرە و تەنها دەبێت لەم شوێنانە هەڵبکرێت: * لەسەر یان لە بەردەم باڵیۆزخانە، کونسوڵخانە و نووسینگە و نێردە نوێنەرایەتییەکانی تری پۆڵەندا لە دەرەوەی وڵات، هەروەها لەلایەن باڵیۆز و کونسوڵە پۆڵەندییەکانەوە لەسەر شوێنی نیشتەجێبوون و ئۆتۆمبێلەکانیان؛ * لە فڕۆکەخانە مەدەنییەکان و فڕۆکەخانەکانی هەلیکۆپتەر (نیشانەی ئاسمانیی مەدەنی)؛ * لەسەر فڕۆکە مەدەنییەکان – تەنها لە کاتی گەشتە نێودەوڵەتییەکاندا؛ * لەسەر باڵەخانەکانی دەسەڵاتدارانی بەندەری دەریایی؛ * وەک نیشانەیەکی بازرگانی (مەدەنی). لە پراکتیکدا، بەڵام، ئەو کۆتوبەندە زۆرجار فەرامۆش دەکرێت و هەردوو ئاڵاکە، بەبێ و لەگەڵ نیشانەی دەوڵەتی، وەک جێگرەوەی یەکتر مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. جۆرەکەیان کە نیشانەی دەوڵەتی تێدایە، سەرەڕای ئەوەی کە بەکارهێنانەکەی نادروستە، زۆرجار لەلایەن پۆلۆنیا، یان ڕەوەندی پۆڵەندی لە دەرەوەی پۆڵەندا، بەتایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنرێت. <ref name="prez">prezydent.pl</ref> === ڕۆژەکانی هەڵکردنی ئاڵا === [[پەڕگە:Benedykt_0041.jpg|چەپ|وێنۆک|ئاڵای پۆڵەندا، پاپا (زەرد و سپی) و شارەوانی (سپی و شین) لە گۆڕەپانی گەورەی [[کڕاکۆف|کراکۆڤ]] لە کاتی سەردانەکەی [[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم|پاپا بینیدکت شانزەهەم]] بۆ پۆڵەندا لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٦]] ئۆرگانەکانی دەوڵەت و حکومەتی خۆجێیی لە ڕووی یاساییەوە پێویستن، و دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی تر هەروەها سەرجەم هاوڵاتیان هاندەدرێن بۆ هەڵکردنی ئاڵای پۆڵەندا لەم ڕۆژانەی خوارەوەدا: * ١ی ئایار – پشووی دەوڵەت (ڕۆژی ئایار، پێشتر ڕۆژی کرێکاران)؛ * ٢ی ئایار – ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی پۆڵەندا؛ * ٣ی ئایار – ڕۆژی دەستوور (لەگەڵ ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی پۆڵەندا)؛ * ١١ی تشرینی دووەم – ڕۆژی سەربەخۆیی. === پراکتیکە باوەکانی ئاڵا === ئاڵاکە زۆرجار لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی بۆنە وەرزشییە گرنگەکاندا هەڵدەکرێت، وەک جامی جیهانی فیفا، ئەگەر وەرزشوانانی پۆڵەندا بەشداری بکەن؛ <ref>Magiera</ref> و لە کاتی سەردانێکی فەرمیی کەسێکی زۆر گرنگ، بەتایبەتی پاپایەک، بۆ پۆڵەندا. لە کاتی سەردانێکی پاپادا، ئاڵای نەتەوەیی بەزۆری لەگەڵ ئاڵا زەرد و سپییەکانی کڵێسا، و ئاڵا سپی و شینەکانی مەریەمی پاکیزە هەڵدەکرێت. <ref>Polish Religious flags (FOTW)</ref> دەگمەنە ئاڵای نەتەوەیی لە بۆنە کەسییەکاندا هەڵبکرێت، وەک ڕۆژی لەدایکبوون یان هاوسەرگیری. بەپێی ڕاپرسییەکان، نزیکەی یەک لەسەر سێی پۆڵەندییەکان دەڵێن کە ئاڵایەکی پۆڵەندایان هەیە، و نزیکەی یەک لەسەر چواریان لە پشووە نەتەوەییەکاندا هەڵیدەکەن. ئەم جۆرە نمایشکردنە ئاشکرایەی نیشتمانپەروەری زۆر باوترە لە ڕۆژئاوای پۆڵەندا، بەتایبەتی لە پۆڵەندای گەورە (Greater Poland)، وەک لە بەشەکانی تری وڵاتەکە. == پرۆتۆکۆلی ئاڵا == [[پەڕگە:Zgromadzenie_Narodowe_6_sierpnia_2015_01.JPG|ڕاست|وێنۆک|نموونەی ڕێکخستنی ستوونیی ڕەنگە نەتەوەییەکانی پۆڵەندا لە ناو هۆڵی سەیم]] ئاڵاکان لە پۆڵەندا بەپێی نەریتێکی باو، نەک بە یاسا، بەکاردەهێنرێن. جگە لە ئەرکی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵاکە بە ڕێزێکی شایستەوە، یاسای پۆڵەندا کۆدێکی وردی بۆ بەکارهێنانی دروستی ئاڵای پۆڵەندا دابین ناکات. هەندێک ڕێکخراو و دامەزراوەی گشتی، وەک پەیمانگای هێرالدیک و ڤێکسیلۆلۆجی و ژووری باڵای چاودێری پرۆتۆکۆلی ئاڵای نووسراویان بۆ ئاڵای پۆڵەندا پێشنیار کردووە، کە لەسەر بنەمای نەریت، پرۆتۆکۆلی ئاڵای وڵاتانی تری وەک [[ھیندستان|هیندستان]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، و لۆژیکی باو (common sense) داڕێژراون. ئەم ڕێنماییانە، بەڵام، لە ڕووی یاساییەوە پابەندکەر نین. <ref name="ihw2">Protokół flagowy</ref> بە نەریت، ئاڵای نەتەوەیی تەرخانکراوە بۆ خزمەتکردن بۆ مەبەستی زانیاری یان ئاهەنگگێڕان. تەنها یەک دانە لە ئاڵاکە لەسەر یان لە بەردەم باڵەخانەیەکی فەرمانگەی گشتیدا ئاماژەیە بۆ ڕۆڵە فەرمییەکەی. لە لایەکی ترەوە، ئاڵای فرەدانە بە شێوەیەکی ئاسایی بەکاردەهێنرێن بۆ ڕازاندنەوەی هەم باڵەخانە گشتی و هەم تایبەتەکان بۆ یادکردنەوەی بۆنە تایبەتەکان، وەک پشووە نەتەوەییەکان. لە هێرالدری پۆڵەندیدا، ڕەنگی هێماکە لەپێشینەیی هەیە بەسەر ڕەنگی زەوییەکەدا. لە حاڵەتی ڕەنگە نەتەوەییەکانی پۆڵەندادا، سپی، کە ڕەنگی هەڵۆ سپییەکەیە، دەبێت هەمیشە لە پێگەیەکی شەرەفمەندانەتر دابنرێت وەک لە سوور، کە ڕەنگی زەوییەکەی نیشانەی دەوڵەتیی پۆڵەندایە. لە باوترین ڕێکخستنی ئاسۆییدا، ئەمە بەو مانایەیە کە هێڵە سپییەکە لە سەرووی هێڵە سوورەکەوە دادەنرێت. ئەگەر ڕێکخستنەکە ستوونی بێت، هێڵە سپییەکە دەبێت لە لای چەپەوە بێت لە گۆشەنیگای بینەرەوە. ئەگەر ئاڵاکە بە ستوونی لە سەرووی شەقامێکەوە هەڵبواسرێت، هێڵە سپییەکە دەبێت لە لای چەپەوە دابنرێت کاتێک سەیری ئاراستەی زیادبوونی ژمارەی خانووەکان دەکەیت. ئەگەر بەسەر تابووتێکدا بدرێت، هێڵە سپییەکە دەبێت لەسەر دڵەکە دابنرێت. <ref name="ihw2" /> ئاڵاکە دەبێت پێش کاتژمێر ٨ی بەیانی بەرزبکرێتەوە و لە کاتی ئاوابوونی خۆردا دابگیرێت، و ئەگەر لە شەودا هەڵکرا، دەبێت ڕووناک بکرێتەوە. لە کاتی ڕێوڕەسمی بەرزکردنەوەی ئاڵاکەدا، سروودی نیشتمانی دەژەنرێت بە جۆرێک کە کاتی بەرزکردنەوەکە هاوتا بێت لەگەڵ ماوەی سروودەکەدا.[١٢] هاوڵاتیانی مەدەنی بە وەستان بە شێوەیەکی پڕشکۆ ڕێز دەنوێنن؛ سەرەڕای ئەوەش، پیاوان سەریان دادەماڵن. ئەندامانی هێزە یەکپۆشەکان (جلوبەرگی فەرمی) بە ئامادەباشییەوە دەوەستن؛ ئەگەر جلوبەرگەکەیان کڵاوی تێدابێت و لە گروپێکی ڕێکخراودا نەوەستابن، سڵاوی دوو-پەنجەیش ئەنجام دەدەن. پاسەوانانی ئاڵا دروشمەکانیان (banners) دادەبەزێنن بۆ ئاڵاکە. ( [https://www.youtube.com/watch?v=sEqYG_ynRtE ڤیدیۆکە ببینە] ) [[پەڕگە:Polish,_Lesser_Poland_and_EU_flags.jpg|چەپ|وێنۆک|نموونەی نمایشکردنی ناوەوەی ئاڵای پۆڵەندا (ناوەڕاست) لەگەڵ ئاڵاکانی تر: ئاڵای ڤۆیڤۆدشیپی پۆڵەندای بچووک (چەپ) و [[ئاڵای ئەورووپا]] (ڕاست)]] بەپێی ستانداردە قبوڵکراوەکانی ڕێزگرتن بە گشتی، ئاڵای نەتەوەیی نابێت هەرگیز بۆ هیچ کەس یان شتێک داببەزێنرێت. دەبێت ئاگاداری ئەوە بین کە ڕێگری بکرێت لە بەرکەوتنی ئاڵاکە بە زەوی، زەویی ژوورەوە یان ئاوی ژێری. هەروەها دەبێت بپارێزرێت لەوەی کە بدڕێت یان بکەوێتە سەر زەوی و نابێت لە دەرەوە هەڵبکرێت لە کاتی بارانی بەخوڕ، بافڕ یان بایی زۆر بەهێزدا. ئاڵاکە نابێت هەرگیز هەڵبکرێت کاتێک پیس، دڕاو یان ڕەنگچووە. کاتێک چیتر لە دۆخێکی گونجاودا نەبوو بۆ بەکارهێنان، دەبێت بە شێوەیەکی شکۆمەندانە لەناوببرێت، باشتر وایە بە بڕینی بۆ دوو نیوە بۆ ئەوەی ڕەنگەکان جیا بکرێنەوە و پاشان، بسووتێنرێت. <ref name="ihw2" /> کاتێک لەگەڵ ئاڵای تردا نمایش دەکرێت، ئاڵای پۆڵەندا دەبێت یەکەم جار بەرزبکرێتەوە و کۆتا جار دابگیرێت. هەر ئاڵایەک دەبێت لە ستوونێکی جیاوازی هەمان بەرزییەوە هەڵبکرێت، بەڵام ئاڵای پۆڵەندا دەبێت هەمیشە لە شەرەفمەندانەترین پێگەدا دابنرێت. ئەمە بەو مانایەیە کە ئەگەر کۆی ژمارەی ئاڵاکان جووت بێت، ئاڵای پۆڵەندا دەبێت لە لای ڕاستی ئاڵاکانی ترەوە دابنرێت. ئەگەر کۆی ژمارەی ئاڵاکان تاک بێت، دەبێت لە ناوەڕاستدا دابنرێت. وەک جێگرەوەیەک، دوو ئاڵای پۆڵەندا دەکرێت دابنرێن، یەکێک لە هەر سەرێکی ڕیزی ئاڵاکان. <ref name="ihw2" /> ڕیزبەندیی لەپێشینەیی بۆ ئاڵاکان بەم شێوەیەیە: * ئاڵای پۆڵەندا، * ئاڵا نەتەوەییەکانی وڵاتانی تر (بە ڕیزبەندی ئەلفوبێ)، * ئاڵاکانی ڤۆیڤۆدشیپ، * ئاڵاکانی کاونتییەکان، * ئاڵاکانی کۆمۆنەکان، * ئاڵای ئەورووپا، * ئاڵاکانی ڕێکخراوە ناوخۆییەکان، * ئاڵاکانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، * ئاڵاکانی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، * ئاڵاکانی کۆمپانیاکان، * ئاڵاکانی تر. <ref name="ihw2" /> سەرۆک کۆمار دەتوانێت ماوەیەک بۆ ماتەمینی نەتەوەیی ڕابگەیەنێت. لەو ماوەیەدا ئاڵاکانی پۆڵەندا لە نیوەی ستوون هەڵدەکرێن. ئەگەر ئاڵایەک لەسەر ستوونێکی دار هەڵبکرێت لەبری ستوونێکی ئاسایی یان عەموودێک، قردێلەیەکی ڕەش بە ستوونەکەوە دەبەسترێت وەک نیشانەی ماتەمینی یان ئاڵایەکی ڕەش لە لای چەپی ئاڵا نەتەوەییەکەوە هەڵدەکرێت. == مێژوو == === دروشمی شاهانە === [[پەڕگە:Great_Chorąży_of_the_Polish_Crown.jpg|چەپ|وێنۆک|ستانیسلاڤ سۆبێسکی، هەڵگری ستانداردی گەورەی تاجی پۆڵەندا، دروشمە شاهانەییە دوو-لقییەکەی پاشا سیگیسمۆندی سێیەمی هەڵگرتووە کە لە هێڵی سوور و سپی پێکهاتووە و نیشانەیەکی دەوڵەتی لەسەر نەخشێنراوە کە هێما هێرالدییەکانی پۆڵەندا، لیتوانیا، سوید و ماڵی ڤاسا کۆدەکاتەوە (نزیکەی ١٦٠٥)]] کۆنترین ڤێکسیلۆیدەکان (شتە ئاڵا-ئاساکان) کە لە پۆڵەندا بەکارهێنرابوون بە 'ستانیچێ' (stanice) ناسرابوون و پێدەچێت لە 'ڤێکسیلۆم'ی ڕۆمانی چووبن، کە پارچە قوماشێک بوو بە ستوونی لە پارچە تەختەیەکی ئاسۆییەوە کە بە ستوونێکی دار یان ڕمێکەوە بەسترابوو، شۆڕدەبووەوە. ئەوان هەم وەک هێمای ئایینی و هەم سەربازی خزمەتیان دەکرد هەر لە سەدەی ١٠ەمەوە. لەگەڵ گۆڕینی ئایینی پۆڵەندا بۆ مەسیحییەت لە ساڵی ٩٦٦، ستانیچێیەکان پێدەچێت بە گۆڕینی هێما پەگانيیەکان بۆ هێمای مەسیحی کرابن بە مەسیحی. دروشمی نیشانەی دەوڵەتی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕەوایەتی پاشا بۆلیسلۆسی دڵاوا (Boleslaus the Generous) (١٠٧٦-١٠٧٩)، بەڵام لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی پاشا لادیسلاسی کورت (Ladislaus the Short) (١٣٢٠-١٣٣٣) بوو کە پارچە قوماشێکی سوور کە هەڵۆی سپیی نیشانەی دەوڵەتی پۆڵەندای لەسەر نەخشێنرابوو لە کۆتاییدا وەک دروشمی شانشینی پۆڵەندا چەسپێنرا، کە هێمایەکی دەسەڵاتی شاهانە بوو و لە تاج لەسەرنان و لە شەڕەکاندا بەکاردەهێنرا. <ref name="znamier">Znamierowski</ref> لە سەردەمی کۆمۆنیوێلسی پۆڵەندی-لیتوانی (١٥٦٩-١٧٩٥)، دروشمێکی کۆمۆنوێلسیش بەکاردەهێنرا، کە هێما هێرالدییەکانی پۆڵەندا و میرنشینی گەورەی لیتوانیای کۆدەکردەوە. دروشمی کۆمۆنوێلس لە سەرەتادا سپییەکی سادە بوو کە نیشانەی کۆمۆنوێلسی لەسەر نەخشێنرابوو کە پێکهاتبوو لە هێما هێرالدییەکانی پۆڵەندا (هەڵۆی سپی) و لیتوانیا (سوارچاک). لەبەر ئەوەی هەردوو نیشانەی دەوڵەتی پۆڵەندی و لیتوانی پێکهاتبوون لە هێمای سپی لەسەر زەوییەکی سوور، ئەم دوو ڕەنگە دەستیان بە بەکارهێنان کرد بۆ تەواوی دروشمەکە. لە سەدەی ١٧ەمدا، دروشمەکە بەزۆری دابەش دەکرا بۆ دوو، سێ یان چوار هێڵی ئاسۆیی، زۆرجار بە دوو-لقی (swallow-tailed)، لە ڕەنگەکانی سوور و سپی. <ref name="znamier" /><ref name="kuczyn">Russocki, Kuczyński, Willaume</ref> === کۆکەیدی نەتەوەیی === [[پەڕگە:Grottger-pozegnanie_fragm.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنێک کۆکەیدێکی سوور-و-سپی بە کڵاوە چوارگۆشەییەکەی ('rogatywka') یاخیبوویەکی پۆڵەندییەوە دەبەستێتەوە لە کاتی ڕاپەڕینی کانوونی دووەمی ١٨٦٣-١٨٦٤]] لە سەدەکانی ١٨ و ١٩دا، نەتەوە ئەوروپییەکان 'کۆکەید' (cockades)، یان گرێ لە قردێلەی ڕەنگاوڕەنگ کە بە کڵاوەکەوە دەبەسترا، بەکاردەهێنا بۆ نیشاندانی نەتەوەی سەربازەکانیان. لە پۆڵەندا، تا ساڵی ١٨٣١، هیچ کۆدەنگییەک نەبوو لەسەر ئەوەی ڕەنگەکانی کۆکەیدی نەتەوەیی چی بن. سەربازە پۆڵەندییەکان کۆکەیدی سپی، سپی-و-سوور، شین-و-سوور یان شین-سپی-سووریان لەبەردەکرد. نەریتەکە لە ساکسۆنیاوە هات بۆ پۆڵەندا لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی ئۆگۆستۆسی دووەم (Augustus II) (١٦٩٧-١٧٣٣)، پاشای پۆڵەندا و هەڵبژێردراوی ساکسۆنیا. لەو کاتەدا، ئەو کۆکەیدەی کە سوپای پۆڵەندا لەبەری دەکرد، وەک لە ساکسۆنیا، شێوەی قردێلەیەکی ئاوریشمی سپیی هەبوو کە گرێیەک لە ناوەڕاستیدا بوو. دواتر جێگەی گیرایەوە بە کۆکەیدێکی سپیی بازنەیی کە بەرەو ناوەڕاستەکە چرچکرابوو، کە لەسەر نەخشی کۆکەیدی [[فەڕەنسا|شانشینی فەڕەنسا]] دروستکرابوو. لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی پاشا ستانیسلاوس ئۆگۆستۆس (Stanislaus Augustus) (١٧٦٤-١٧٩٥)، کۆکەیدێکی سپی-و-سوور لە پاڵ ئەوە سپییە سادەیەدا کەوتە بەکارهێنان. لە ساڵی ١٧٩١، کۆمیسیۆنی سەربازی خاچێکی کانزایی ('cross pattée') وەک جێگرەوەیەکی بەهێزتر بۆ کۆکەیدەکە ناساند. بەڵام، زۆرێک لە سەربازەکان بەردەوام بوون لەوەی یان خاچەکە بە کۆکەیدەکەوە ببەستن یان کۆکەیدەکە بەبێ خاچەکە لەبەربکەن. سەرکردە سەربازییە پۆڵەندییەکان و پاڵەوانە نەتەوەییەکانی ئەو سەردەمە، وەک جەنەڕاڵ تادیوش کۆسچیوشکۆ (Tadeusz Kościuszko) و شازادە جۆزێف پۆنیاتۆڤسکی (Józef Poniatowski) کۆکەیدی "نەتەوەیی" سپیی سادەیان بە کڵاوەکانیانەوە دەبەست.  {{multiple image|perrow=2|total_width=250|align=right|image1=Uchwała o kokardzie narodowej.jpg|width1=1565|height1=2595|caption1=یاسای کۆکەیدی نەتەوەیی لە ٧ی شوباتی ١٨٣١|image2=November Uprising.svg|width2=363|height2=578|caption2=نیشانەی دەوڵەتی پۆڵەندی-لیتوانی لە کاتی ڕاپەڕینی تشرینی دووەمی ١٨٣٠-١٨٣١}} ئەندامە نیشتمانپەروەر و [[کاسۆلیک|کاسۆلیکە]] سەرسەختەکانی کۆنفیدڕاڵیی بار (Bar Confederation) لە ١٧٦٨-١٧٧٢ قرمزی – هێمای خانەدانەکانی پۆڵەندا (szlachta) – و شین – کە هێما بوو بۆ [[مریەم|مەریەمی پاکیزە]] – وەک ڕەنگەکانیان هەڵبژارد. ئەمانە، هەروەها سپی-و-سوور، لە کاتی سەیمی گەورەی (Great Sejm) ١٧٨٨-١٧٩٢دا وەک ڕەنگە نەتەوەییەکان سەیر دەکران. سپی و سوور بۆ یەکەمجار لەلایەن هاوڵاتییانی مەدەنییەوە بە شێوەیەکی ئاشکرا وەک ڕەنگە نەتەوەییەکان بەکارهێنران لە ٣ی ئایاری ١٧٩٢ لە وارشۆ، لە کاتی ئاهەنگگێڕانی یەکەمین ساڵیادی پەسەندکردنی دەستووری ساڵی ١٧٩١. لە هەمان کاتدا، لای چەپی سیاسی کۆکەیدی شین-سپی-سووری شۆڕشی فەڕەنسییان لەبەردەکرد. لیجیۆنە پۆڵەندییەکان (Polish Legions) کە لە ساڵی ١٧٩٧ لەو کۆمارانەی ژێر کۆنترۆڵی فەڕەنسا لە ئیتالیا دروستکرابوون، یان کۆکەیدی نەتەوەیی ئەو کۆمارە ئیتالییە دیاریکراوانەیان بەکاردەهێنا کە تێیاندا خزمەتیان دەکرد یان کۆکەیدی سێ ڕەنگەی فەڕەنسی. لە حاڵەتی دووەمدا، ڕەنگەکانی سوور و شین بە ڕیزبەندی جێگەیان گیرایەوە بە قرمزی و شینی دەریایی، کە ئەو تۆنە ڕەنگانە بوون کە بە نەریتی پۆڵەندی دادەنران. کۆنفیدڕاڵیی گشتیی شانشینی پۆڵەندا (General Confederation of the Kingdom of Poland)، کە هەوڵیدا کۆمۆنوێلسی پۆڵەندی-لیتوانی زیندوو بکاتەوە لە کاتی داگیرکاریی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا لە ١٨١٢، کۆکەیدی سوور-و-شینی پەسەند کرد، کە هێما بوو بۆ یەکگرتوویی پۆڵەندا (سوور) و لیتوانیا (شین). <ref name="kuczyn" /> سوپای دوکایەتی وارشۆی (Duchy of Warsaw) ژێر کۆنترۆڵی فەڕەنسا (١٨٠٧-١٨١٥) و شانشینی کۆنگرەی پۆڵەندای (Congress Kingdom of Poland) ژێر کۆنترۆڵی ڕووسیا (١٨١٥-١٨٣١) کۆکەیدی سپییان بەکاردەهێنا، کە هەروەها لەلایەن ئەو کادێتانەشەوە (cadets) لەبەردەکرا کە ڕاپەڕینی تشرینی دووەمیان دژی دەسەڵاتی ڕووسیا لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٨٣٠ دەستپێکرد. لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا، سەیم هەستی بە پێویستی هەبوونی نیشانەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو کرد کە بتوانرێت لەلایەن سوپای پۆڵەنداوە بەکاربهێنرێت. لە ٧ی شوباتی ١٨٣١ سپی و سوور، کە ڕەنگەکانی نیشانە دەوڵەتییەکانی پۆڵەندا و لیتوانیا بوون، وەک کۆکەیدی نەتەوەیی پۆڵەندا پەسەند کرد. کۆکەیدی سپی-و-سوور لەو کاتە بەدواوە لەلایەن سەربازانی پۆڵەندییەوە لە ڕاپەڕینی تشرینی دووەمدا لەبەرکرا، هەروەها لەلایەن بەشداربووانی ڕاپەڕینی کراکۆڤی (Kraków Uprising) ١٨٤٦، شۆڕشگێڕانی پۆڵەندی لە میرنشینی گەورەی پۆزن (Grand Duchy of Posen) و [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا|ئیمپراتۆریەتی نەمسادا]] لە کاتی [[شۆڕشەکانی ١٨٤٨|بەهاری نەتەوەکانی]] ١٨٤٨، و یاخیبووانی پۆڵەندی لە کاتی ڕاپەڕینی کانوونی دووەمی ١٨٦٣-١٨٦٤. ڕەنگەکانی سپی و سوور هەروەها لەلایەن هاوڵاتییانی مەدەنییەوە بەکاردەهێنران بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتییان دژی دەسەڵاتی ڕووسیا، هەروەها لەلایەن خەڵکەوە لە فەڕەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، بەلجیکا و وڵاتانی تر وەک نیشانەیەک بۆ هاوسۆزییان لەگەڵ دۆزی پۆڵەندادا. بڕیارەکەی سەیم، بەڵام، دەستبەجێ لەلایەن هەمووانەوە قبوڵ نەکرا. سیاسەتمەدارانی چەپڕەوی ئەو کاتە، وەک یواخیم لێلێڤێل (Joachim Lelewel)، بەردەوام بوون لە سەیرکردنی شین، سپی و سووری شۆڕشگێڕانە وەک ڕەنگە نەتەوەییە ڕاستەقینەکان. ستانداردە سێ ڕەنگەکان لەلایەن هەندێک یەکەی گەریلای پۆڵەندییەوە لە کاتی ڕاپەڕینی کانوونی دووەمدا بەکاردەهێنران. === سەدەی بیستەم === [[پەڕگە:Paris_expo_1937_troisième_photo.jpg|وێنۆک|ئاڵای پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٧]] [[پەڕگە:Poland_NYC_1939.jpg|وێنۆک|ئاڵای پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٩]] ئاڵای سپی-و-سوور بۆ یەکەمجار لە کاتی خۆپیشاندانێکی نیشتمانپەروەریدا لە ٣ی ئایاری ١٩١٦ لە وارشۆ شەکێندرانەوە. لیژنەی ئامادەکار ئامۆژگاری بەشداربووانی کرد دەربارەی ڕێکخستنی دروستی ڕەنگەکان، واتە بەوەی کە هێڵە سپییەکە لە سەرووی هێڵە سوورەکەوە بێت. سەرەڕای ئەوەش، زۆرێک لە خۆپیشاندەران ئاڵایان هێنابوو کە هێڵە سوورەکەی لە سەرەوە بوو. لە ١ی ئابی ١٩١٩، نزیکەی ساڵێک دوای ئەوەی پۆڵەندا سەربەخۆیی بەدەستهێنایەوە لە تشرینی دووەمی ١٩١٨، سەیم بە فەرمی ئاڵایەکی دوو-ڕەنگی سپی-و-سووری وەک ئاڵای نەتەوەیی پۆڵەندا ناساند. بۆ ئەوەی تێکەڵ نەبێت لەگەڵ ئاڵای ئاماژەدانی دەریایی سپی-و-سوور کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لەلایەن فڕۆکەوانانی بەندەر و کەشتییە ڕاکێشەرەکانەوە بەکاردەهێنرێت، هەمان یاسای سەیم جۆرێکی تری ئاڵاکەی ناساند کە نیشانەی دەوڵەتی لەسەر هێڵە سپییەکەی بوو بۆ بەکارهێنان وەک نیشانەیەکی مەدەنی و لەلایەن دیپلۆماتکاران و کونسوڵە پۆڵەندییەکانەوە لە دەرەوەی وڵات. [[پەڕگە:Opaska_powstancza.jpg|ڕاست|وێنۆک|بازووبەندێکی (brassard) سپی-و-سوور کە لەلایەن یاخیبوویەکی پۆڵەندییەوە لە کاتی [[ڕاپەڕینی وارشۆ|ڕاپەڕینی وارشۆی]] ١٩٤٤ لەبەردەکرا. کورتکراوەی WP ئاماژەیە بۆ 'Wojsko Polskie' یان هێزە چەکدارەکانی پۆڵەندا.]] جگە لە گۆڕانکارییەکان لە تایبەتمەندییە یاساییەکانی تۆنەکانی ڕەنگە نەتەوەییەکان (بڕوانە بەشی خوارەوە)، دیزاینی بنەڕەتیی ئاڵای پۆڵەندا، بە ڕێژەی ٥:٨یشەوە، تا ئەمڕۆ بەبێ گۆڕانکاری ماوەتەوە. ئاڵاکەی نیشانەی دەوڵەتیی تێدایە تەنها گۆڕانکاری تێدا کرا بۆ ئەوەی خۆی بگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی خودی نیشانەی دەوڵەتییەکە. گۆڕانکارییە گەورەکان بریتی بوون لە گۆڕانکارییەک لە شێوازی کێشانی هەڵۆکە لە کلاسیکەوە بۆ بارۆک (Baroque) لە ساڵی ١٩٢٧ و لابردنی تاجەکە لەسەر سەری هەڵۆکە لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆمۆنیستیدا لە ١٩٤٤ بۆ ١٩٩٠. <ref>Ustawa o zmianie przepisów o godle... (1990)</ref> لەو قۆناغەدا، پۆڵەندا یەکێک بوو لە کەمترین دەوڵەتە سۆسیالیستەکانی بلۆکی ڕۆژهەڵات (جگە لە ئاڵای کوبا و لاوس) کە هێمای کۆمۆنیستی لەسەر ئاڵاکەی نەڕازاندبووەوە. [[پەڕگە:Warsaw_Uprising_-_Polish_Flag_(1944).jpg|وێنۆک|ئاڵایەکی دڕاوی پۆڵەندی لە کاتی ڕۆژەکانی کۆتایی [[ڕاپەڕینی وارشۆ|ڕاپەڕینی وارشۆی]] ١٩٤٤]] [[پەڕگە:Polish_flag_1945_Berlin.jpg|وێنۆک|ئاڵای پۆڵەندا لە بەرلین لە ٢ی ئایاری ١٩٤٥]] یاخیبووە پۆڵەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم بازووبەندی (brassards) سپی-و-سووریان لەبەردەکرد کە ڕۆڵێکی هاوشێوەی کۆکەیدی سەدەکانی پێشووی دەگێڕا. بازووبەندی لەو شێوەیە لەلایەن شۆڕشگێڕە پۆڵەندییەکانەوە لەبەردەکرا لە کاتی ڕاپەڕینی پۆڵەندای گەورە (١٩١٨-١٩١٩) و ڕاپەڕینەکانی سیلیسیا (١٩١٩-١٩٢١)، هەروەها لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانیی دووەم]] (١٩٣٩-١٩٤٥) لەلایەن سەربازانی سوپای نیشتمانی (AK) و کەتیبەکانی جووتیاران (BCh) – کە زۆرجار بە کورتکراوەی پێکهاتەکانیان نەخشێنرابوون. <ref name="znamier" /> لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا، سەربازە پۆڵەندییەکان ئاڵای پۆڵەندایان لەسەر چەندین شوێنی سەرکەوتنەکانیان بەرزکردەوە. لە ١٨ی ئایاری ١٩٤٤، دوای سەرکەوتنی هاوپەیمانان بەسەر هێزەکانی ئەڵمانیادا لە جەنگی مۆنتێ کازینۆ، تیمێکی چاودێری فەوجی ئولانی (Uhlan) ژمارە ١٢ی پۆدۆلی (بەشێک لە فیرقەی سێیەمی تفەنگداری کارپاتیی پۆڵەندی) ئاڵایەکی پۆڵەندییان لەسەر وێرانەکانی کڵێسای مۆنتێ کازینۆ لە ئیتالیا بەرزکردەوە. لە ١ی ئابی ١٩٤٤، لە یەکەمین ڕۆژی ڕاپەڕینی وارشۆدا، ئاڵایەکی سپی-و-سوور لەسەر باڵەخانەی پرودێنشیال، کە ئەوکات بەرزترین باڵەخانەی وارشۆ بوو، هەڵکرا. لە کاتی ئازادکردنی وارشۆ لەلایەن هێزەکانی سۆڤیەت و سوپای گەلی پۆڵەندییەوە لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥، ئاڵای پۆڵەندا لەسەر کۆشکی بێلڤێدێر و وێرانەکانی وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەر بەرزکرایەوە. لە ٢ی ئایاری ١٩٤٥، دوای گرتنی بەرلین، سەربازانی پاتریی ٧، فیرقەی ٣، فەوجی یەکەمی تۆپخانەی سووک ئاڵای پۆڵەندایان لەسەر ستوونی سەرکەوتنی بەرلین چەقاند. <ref name="znamier" /> ئاڵای پۆڵەندا هەروەها لەلایەن خۆپیشاندەرانی دژە-حکومەتەوە لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆمۆنیستیدا بەکاردەهێنران. لە کاتی ئاژاوە خوێناوییەکانی ١٩٥٦ لە پۆزنان و ١٩٧٠ لە گدینیا، خۆپیشاندەران ئاڵایان هەڵدەگرت کە هێڵە سپییەکەی بە خوێن پەڵەدار ببوو. === تۆنەکانی ڕەنگی سوور === {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1em 1em 0" ! colspan="2" |بەراوردکردنی تۆنەکانی ڕەنگی [[سوور]] |- | style="background:crimson; width:15%;" | |قرمزی (Crimson) |- | style="background:#e52b50;" | |ئامارانت (Amaranth) |- | style="background:#e34234;" | |سووری گەش (Vermilion) |- | style="background:#d4213d;" | |ئێستای یاسایی{{efn|name="colour"}} (Current statutory) |- | style="background:#f00;" | |سووری (HTML red) |} <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{multiple image|perrow=1|total_width=150|align=right|direction=|width=|image1=Flag of Poland (1919–1928).svg|width1=1280|height1=800|caption1=ئاڵای پۆڵەندا (١٩١٩-١٩٢٧)|image2=Flag of Poland (1928-1980).svg|width2=1280|height2=800|caption2=ئاڵای پۆڵەندا (١٩٢٧-١٩٨٠)|footer=|image3=Flag of Poland.svg|width3=1280|height3=800|caption3=ئاڵای پۆڵەندا (١٩٨٠-ئێستا)}} ==== '''ئاڵا مێژووییەکان''' ==== تا ساڵی ١٩٢٧، تۆنە وردەکانی ڕەنگە نەتەوەییەکان بە ڕوونی لە ڕووی یاساییەوە دیاری نەکرابوون. لە پراکتیکدا، ڕەنگە ڕاستەقینەکە، بەتایبەتی ڕەنگی سوور، بەند بوو بەوەی چ جۆرە بۆیەیەکی سوور بەردەست بوو. لە پۆڵەندای پێش-دابەشبووندا، قرمزی، بەهۆی بەرزیی نرخەکەیەوە، ڕەنگێک بوو کە پەیوەست بوو بە دەوڵەمەند و ئیمتیازدارەکانەوە. دەتوانرا لە کوچنیێڵی پۆڵەندییەوە (Polish cochineal) کە لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنرا بەدەست بهێنرێت، هەرچەندە جێگرەوەی هاوردەکراویش بەردەست بوو: کێرمێس (kermes) لە ناوچەی دەریای ناوەڕاستەوە (بۆیە وشەی 'karmazyn'، ناوی پۆڵەندیی ڕەنگەکە) و کوچنیێڵی مەکسیکی دوای دۆزینەوەی جیهانی نوێ. قرمزی بۆ خانەدانەکان (nobility) تەرخان کرابوو و وەک هێمایەکی ئەرستۆکراتییەت دادەنرا، بە جۆرێک کە 'karmazyn' بوو بە هاوواتای وشەی ماگنات (magnate). قەدەغەکردنی شاهانەیی بۆ لەبەرکردنی ئەم ڕەنگە دەتوانرا جۆرێک بێت لە سزادان؛ لە سەدەی ١٤ەمدا، خێڵی ناونچ (Nałęcz)ی پۆڵەندای گەورە قەدەغە کران لەوەی جلی قرمزی بپۆشن بەهۆی تێوەگلانی باوباپیرانیان لە تیرۆرکردنی پاشا پرێمیسلاوس لە ساڵی ١٢٩٦. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٩ەمدا، بەهۆی کاریگەریی مۆدەی فەڕەنسییەوە، قرمزی تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی گیرایەوە بە ڕەنگی ئامارانتی هەرزانتر. <ref name="kuczyn" /> یاسای کۆکەیدی نەتەوەیی ساڵی ١٨٣١ تۆنی ڕەنگی سووری دیاری نەکردبوو، کە لەسەر ئەمە لەلایەن یواخیم لێلێڤێلەوە ڕەخنەی لێگیرا، وە یاسای نیشانەی دەوڵەتی و ڕەنگە نەتەوەییەکانی ساڵی ١٩١٩ش دیاری نەکردبوو. لە ساڵی ١٩٢١، وەزارەتی کاروباری سەربازی نامیلکەیەکی دەرکرد کە وێنەی ئاڵای پۆڵەندا و هێما نەتەوەییەکانی تری تێدابوو کە تۆنی قرمزییان بۆ ڕەنگی سوور بەکارهێنابوو. <ref>Łoza, Czaykowski</ref> نامیلکەکە، بەڵام، سەرچاوەیەکی یاسایی فەرمی نەبوو و تەنها بۆ مەبەستی زانیاریدان بڵاوکرابووەوە. تۆنی ڕەنگی سوور بۆ یەکەمجار لە ڕووی یاساییەوە بە فەرمانی سەرۆکایەتیی ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٧ دیاریکرا کە مەرجی دانا کە تۆنە فەرمییەکە دەبێت سووری گەش (vermilion) بێت. ئەم تایبەتمەندییە بە فەرمانی ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥ پشتڕاستکرایەوە. یاسای نیشانەی دەوڵەتیی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠ پێناسە زارەکییەکەی گۆڕی بە پۆتانە سێ-ڕەنگییەکان لە بۆشایی ڕەنگی CIE دا وەک ئەوەی لەلایەن نیکۆدێم سۆبچاکەوە پێشنیار کرابوو، کە شارەزایەک بوو لە زانستی پێوانەکردنی ڕەنگەکان (colorimetry)، <ref>Bajtlik</ref> و بەمەش ڕەنگە دەرەنجامەکەی نزیک خستەوە لە قرمزی جارێکی تر. === فڕین بۆ بۆشایی ئاسمان === ئاڵای پۆڵەندا لە دوو بۆنەدا براوەتە بۆشایی ئاسمان لە کاتی فڕینی بۆشایی ئاسمانی بە تیمەوە. یەکەم جار لە حوزەیرانی ١٩٧٨ بوو، لەسەر کەشتیی سۆیوز ٣٠ (Soyuz 30)، کاتێک میرۆسواڤ هێرماشیڤسکی (Mirosław Hermaszewski) (کەشتیوانێکی بۆشایی ئاسمانی پۆڵەندیی گروپی ئینتەرکۆسمۆسی ١٩٧٦ و یەکەمین پۆڵەندی لە بۆشایی ئاسمان) بە وێستگەی خولگەیی سۆڤیەتیی سالیوت ٦ (Salyut 6)ەوە پەسەند کرا و زیاتر لە هەفتەیەکی لە خولگەدا بەسەربرد کە ئاڵایەکی بچووکی پۆڵەندی بە جلی بۆشایی ئاسمانەکەیەوە بەسترابوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://polskieradio24.pl/artykul/874685,miroslaw-hermaszewski-pierwszy-polak-w-kosmosie |سەردێڕ=Mirosław Hermaszewski – pierwszy Polak w kosmosie |بڵاوکەرەوە=[[Polskie Radio]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> هەمان ئاڵا نزیکەی ٤٧ ساڵ دواتر، لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، دیسانەوە برایەوە بۆ بۆشایی ئاسمان کاتێک کەشتیوانی ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپا سواڤۆش ئوزنانسکی-ڤیشنیێڤسکی (Sławosz Uznański-Wiśniewski) بوو بە دووەمین هاوڵاتیی پۆڵەندی کە بگاتە فڕینی خولگەیی. یەکێک لەو شتانەی ئوزنانسکی-ڤیشنیێڤسکی لەگەڵ خۆی بردییە سەر کەشتیی کرو دراگۆن گرەیس (Crew Dragon Grace) کە ئەرکی ئەکسیۆم ٤ی (Axiom Mission 4) هەڵگرتبوو بۆ وێستگەی بۆشایی ئاسمانی نێودەوڵەتی، هەمان ئەو ئاڵایە بوو کە لە جلی بۆشایی ئاسمانەکەی هێرماشیڤسکیدا بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=0toIf_R8c4U&ab_channel=tvn24 |وێبگە=youtube.com |سەردێڕ=Lot Polaka w Kosmos. Wzruszające pożegnanie Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego z bliskimi |بڵاوکەرەوە=[[TVN24]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |نووسەر=[[Polish Press Agency]] |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://podroze.onet.pl/aktualnosci/polski-astronauta-zabiera-pierogi-w-kosmos/eflxxz0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ |وێبگە=podroze.onet.pl |سەردێڕ=Leci na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Zabiera ze sobą... pierogi |بڵاوکەرەوە=[[Onet.pl]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235314/https://podroze.onet.pl/aktualnosci/polski-astronauta-zabiera-pierogi-w-kosmos/eflxxz0 |url-status=dead }}</ref> ئەمەش هەروەها نیشانەی یەکەم ئەرکی پۆڵەندا بوو بۆ وێستگەی بۆشایی ئاسمانی نێودەوڵەتی (ISS) و یەکەمین جاریش بوو کە ئاڵای پۆڵەندا لەو وێستگە بۆشاییەدا دەرکەوت. == ئاڵا پەیوەندیدار و هاوشێوەکان == <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{multiple image|perrow=2|total_width=250|align=left|image1=Naval Ensign of Poland.svg|width1=1050|height1=500|caption1=نیشانەی دەریایی پۆڵەندا|image2=POL navy airfields flag IIIRP.svg|width2=1280|height2=800|caption2=ئاڵای بنکەی ئاسمانیی دەریایی پۆڵەندا|image3=POL województwo dolnośląskie flag 2001 - 2008.svg|width3=547|height3=344|caption3=ئاڵای سلیسیای خواروو (٢٠٠١-٢٠٠٨)|image4=POL województwo małopolskie 1 flag.svg|width4=800|height4=500|caption4=ئاڵای پۆڵەندای بچووک (Lesser Poland)|footer=}} ==== '''نموونەی ئاڵا پەیوەندیدارەکان''' ==== ئاڵای میرنشینی گەورەی پۆزن (Grand Duchy of Posen)، پارێزگایەکی ئۆتۆنۆمیی دانیشتووان پۆڵەندیی [[شانشینی پرووسیا|شانشینی پروسیا]] کە لە ساڵی ١٨١٥ دروستکرا، دوو-ڕەنگێکی ئاسۆیی سوور-و-سپی بوو. ڕەنگەکانی لە نیشانەی دەوڵەتیی میرنشینەکەوە وەرگیرابوون کە پێکهاتبوو لە هەڵۆی ڕەشی پروسی لەگەڵ قەڵغانێکی بچووکتر لە هەڵۆی سپیی پۆڵەندی تێیدا. لەگەڵ زیادبوونی سیاسەتی دژە-پۆڵەندیی ئەڵمانیا و زیادبوونی ناسینەوەی سپی و سوور وەک ڕەنگە نەتەوەییەکانی پۆڵەندا، ئاڵای سوور-و-سپیی پۆزن لە ساڵی ١٨٨٦ جێگەی گیرایەوە بە سێ-هێڵی ئاسۆیی سپی-ڕەش-سپی. <ref>Grand Duchy of Posen... (FOTW)</ref> ئەمڕۆ، زۆرێک لەو ئاڵایانەی لە پۆڵەندا بەکاردەهێنرێن لەسەر بنەمای دیزاینی ئاڵای نەتەوەیی دروستکراون. ئەمە بەتایبەتی بەسەر ئەو ئاڵایانەدا جێبەجێ دەبێت کە بەپێی یاسای پۆڵەندا پێناسە کراون و لەلایەن سوپای پۆڵەندا و خزمەتگوزارییە یەکپۆشەکانی (uniformed services) ترەوە بەکاردەهێنرێن، وەک نیشانەی دەریایی – کە دوو-ڕەنگێکی ئاسۆیی سپی و سوورە کە لای شەکاوەکەی دوو-لقییە و نیشانەی دەوڵەتیی پۆڵەندا لەسەر هێڵە سپییەکەی نەخشێنراوە. <ref>Ustawa o znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (1993)</ref> ئاڵای هەندێک لە دابەشکارییە کارگێڕییەکانیش لە ئاڵای نەتەوەیی دەچن. نموونەکان بریتین لە ئاڵای پێشووی ڤۆیڤۆدشیپی سلیسیای خواروو (Lower Silesian Voivodeship) – دوو-ڕەنگێکی ئاسۆیی سپی و سوور کە نیشانەی دەوڵەتیی ڤۆیڤۆدشیپەکەی لەسەر نەخشێنراوە – یان ئاڵای ڤۆیڤۆدشیپی پۆڵەندای بچووک (Lesser Poland Voivodeship) – سێ-ڕەنگێکی ئاسۆیی لە سپی، زەرد و سوور کە هێڵە زەردەکەی نیوەی پانیی هەر یەکێک لە دوو هێڵەکەی تری هەیە. <ref>Kromer</ref> == تێبینی == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == === وەرگێڕانەکان === [[پەڕگە:Masz_Wolności_w_Warszawie_2015.JPG|وێنۆک|گەورەترین ئاڵای پۆڵەندا کە لە مەستەڵی ئازادی لە وارشۆ هەڵدەفڕێت، کە بە {{Convert|63|m|ft}} ، بەرزترین ستوونی ئاڵای پۆڵەندا]]{{سەرچاوەکان}} === سەرچاوەکان === ==== کتێب ==== * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Russocki Stanisław|سەردێڕ=Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej. Zarys dziejów|دوایین٢=Kuczyński Stefan|دوایین٣=Willaume Juliusz|بڵاوکەرەوە=Wiedza Powszechna|ساڵ=١٩٧٠|شوێن=Warsaw|زمان=pl|trans-title=Arms, Colors, and Anthem of the Republic. A Historical Sketch}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Znamierowski|یەکەم=Alfred|سەردێڕ=Stworzony do chwały|بڵاوکەرەوە=Editions Spotkania|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٨٣-٧١١٥-٠٥٥-٥|شوێن=Warsaw|زمان=pl|trans-title=Created for Glory}} ; یاسا * Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. [Constitution of the Republic of Poland], Dz. U., 1997, vol. 78, No. 483 (2 April 1997) * Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny [Penal Code], Dz. U., 1997, vol. 88, No. 553 (6 June 1997) * Ustawa z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy [Non-Working Days Act], Dz. U., 1951, vol. 4, No. 28 (18 January 1951) * Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych [Arms, Colors, and Anthem of the Republic of Poland, and State Seals Act], Dz. U., 1980, vol. 7, No. 18 (31 January 1980) * Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o przywróceniu Święta Narodowego Trzeciego Maja [Reestablishment of the National Day of the Third of May Act], Dz. U., 1990, vol. 28, No. 160 (6 April 1990) * Ustawa z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej [Amendment to the Arms, Colors, and Anthem of the Republic of Poland Act], Dz. U., 1990, vol. 10, No. 60 (9 February 1990) * Ustawa z dnia 19 lutego 1993 r. o znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej [Insignia of the Armed Forces of the Republic of Poland Act], Dz. U., 1993, vol. 34, No. 154 (19 February 1993) ==== بەڵگەنامە فەرمییەکان ==== * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Informacja o wynikach kontroli używania symboli państwowych przez organy administracji publicznej |ناونیشان=http://www.ko.poznan.pl/pub/ftp/raporty_NIK/px_2005076.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |زمان=pl |بڵاوکەرەوە=[[The Supreme Chamber of Control of Poland|Supreme Chamber of Control]] (Najwyższa Izba Kontroli) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402142356/http://www.ko.poznan.pl/pub/ftp/raporty_NIK/px_2005076.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٥}} * {{In lang|pl|fr}} {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Łoza|یەکەم=Stanisław|سەردێڕ=Godło i barwy Rzeczypospolitej Polskiej – Armoiries et couleurs de la République polonaise|دوایین٢=Czaykowski, Zygmunt|بڵاوکەرەوە=Ministry of Military Affairs|ساڵ=١٩٢١|شوێن=Warsaw|پەڕە=١٠|بەستەری نووسەر=Stanisław Łoza}} * {{In lang|pl}} [https://web.archive.org/web/20080227175814/http://www.senat.gov.pl/k5/dok/SEJM/056/2149.pdf Projekt ustawy o zmianie ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej], Druk 2149, Warsaw, 15 October 2003 ==== هەواڵەکان ==== * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bajtlik|یەکەم=Stanisław|سەردێڕ=Szyjemy flagę narodową|newspaper=[[Gazeta Wyborcza]]|بڵاوکەرەوە=[[Agora SA|Agora]]|ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.gazetawyborcza.pl/1,75248,5164372.html?as=1&ias=5|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٨|زمان=pl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071025211530/http://www.pis.org.pl/article.php?id=7278|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Magiera|یەکەم=Marek|سەردێڕ=Zaczyna się mundial...|newspaper=Życie Częstochowskie|بڵاوکەرەوە=Beta Press S.C.|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.zycie.czest.pl/modules/show.php?id=1438|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٠٨|زمان=pl|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081211124346/http://www.zycie.czest.pl/modules/show.php?id=1438|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Molak |یەکەم١=Wiesław |دوایین٢=Sakiewicz |یەکەم٢=Tomasz |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Bogdan Borusewicz gościem w "Sygnałach dnia" |ناونیشان=http://www.pis.org.pl/article.php?id=7278 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=Interview with Bogdan Borusewicz in Program 1 Polskiego Radia |زمان=pl |بڵاوکەرەوە=[[Law and Justice]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071025211530/http://www.pis.org.pl/article.php?id=7278 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٠٨}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Niezabitowska|یەکەم=Małgorzata|بەستەری نووسەر=Małgorzata Niezabitowska|سەردێڕ=Discovering America|newspaper=[[National Geographic Magazine|National Geographic]]|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٨}} ==== وێب ==== * {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.prezydent.pl/x.node?id=70|سەردێڕ=Prezydent RP - Flaga |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070927190459/http://www.prezydent.pl/x.node?id=70 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|وێبگە=Official website of the President of the Republic of Poland |زمان=pl}} * Flags of the World – subpages: ** {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://flagspot.net/flags/cz_bh.html|سەردێڕ=Bohemia (Czechia) |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}} ** {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/xf-colx.html|سەردێڕ=Colors of Flags |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}} ** {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/de-pr-po.html|سەردێڕ=Grand Duchy of Posen 1815-1849, Posen Province 1849-1920 (Prussia, Germany) |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}} ** {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/Flags/pl_rel.html|سەردێڕ=Polish Religious flags |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٠٨}} * {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kromer |یەکەم=Adam |ناونیشان=http://www.akromer.republika.pl/flagi_pl.html|سەردێڕ=Domena akromer.republika.pl jest utrzymywana na serwerach nazwa.pl |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080204002952/http://akromer.republika.pl/flagi_pl.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٠٨|وێبگە=Polskie flagi, chorągwie, bandery... |زمان=pl}} * {{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.pl.info.pl/IHW_WWW/index.php?act=view&ktg=32&idt=125|سەردێڕ=Instytut Heraldyczno - Weksylologiczny {{!}} albumpolski.pl |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080701114952/http://www.pl.info.pl/IHW_WWW/index.php?act=view&ktg=32&idt=125 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|زمان=pl}} * {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarajčić |یەکەم=Ivan |ناونیشان=http://www.flagid.org/found.asp?qa=1010000&qDI=HOR2,6,,126,,135,136,,0&ci=r,w|سەردێڕ=Flags horizontally divided, additional area: no additional area, division lines: straight, number of stripes: 2 stripes, stripe areas: equal, featuring red and white colors |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٠٨}} == بەستەری دەرەکی == * {{FOTW|id=pl|title=Flag of Poland}} {{پۆلی کۆمنز|National flag of Poland}} {{تووڵی دەروازە|پۆڵەندا}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with manual scaled images]] k6548cpjdzdppdy4qnzut3jpoyfriuu 0 298471 1613816 1605751 2026-07-31T15:50:48Z Ari Qasm 57423 1613816 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--(see above)--> | name = مێژووی میرانی سۆران | image = | image_size = | border = | alt = | caption = بەرگی چاپی دووەم | author = [[حوسێن حوزنی موکریانی]] | audio_read_by = | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = [[کوردیی سۆرانی]] | series = | release_number = | subject = | genre = [[مێژوو|مێژوویی]] | set_in = | publisher = چاپخانەی کوردستان | publisher2 = | pub_date = | english_pub_date = | published = ١٩٣٥ (چاپی یەکەم){{ھن}}١٩٦٢ (چاپی دووەم) لە ھەولێر | media_type = | pages = | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} کتێبی '''''مێژووی میرانی سۆران''''' یان '''''میرانی سۆران''''' لێکۆڵینەوەیەکی [[مێژوو|مێژوویییە]] لە نووسینی مێژوونووسی کورد، [[حوسێن حوزنی موکریانی]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=مێژووی میرانی سۆران |ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20240228182624555524&lng=3 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=kurdipedia.org}}</ref> کتێبەکە باس لە مێژووی [[پێڕستی میرەکانی سۆران|میرەکانی میرنشینی سۆران]] دەکات، لەگەڵ خستنەڕووی ڕۆڵی ھەر یەکێکیان لە سەردەمەکانی ململانێ و داگیرکاری و کردەوە دیارەکانیان لە حکوومەتی سۆران. کتێبەکە بەتایبەتی مێژووی [[میرنشینی سۆران]] دیاردەخات وەکوو حکوومەتێکی کوردی کە لە سەدەی ١٤یەم یان ١٥یەمی زایینی تاوەکوو ١٨٤٧ حوکمڕانیی کردووە. کتێبەکە بە دوو چاپ بڵاوکراوەتەوە. چاپی یەکەمی لە ١٩٣٥ و چاپی دووەمی لە ١٩٦٢ بڵاوکراوەتەوە.<ref>بڕوانە پێشەکیی کتێبەکە</ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=شێرکۆ|یەکەم=ھەژار|ناونیشان=https://kurdarshiv.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/08/d8a6db8ed980d8b1db952.pdf|سەردێڕ=رژێمی ڕەواندزی سەردەمی پاشای کۆرە - توێژینەوەیەک لەسەر مێژووی میرنشینی سۆران|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٦}}</ref> == ناوەڕۆک == کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر مێژووی میرنشینەکە و ڕیزبەندیی میرەکانی ھەر لە سەرەتای دروستبوونی میرنشینەکەوە و باپیرەگەورەی میرانی سۆران کە [[کەڵۆس بەگ]] بوو، تاوەکوو ڕووخانی میرنشینەکە لە ١٨٤٧ و کۆتا میر، کە [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|کتێب}} [[پۆل:کتێبە کوردییەکان]] [[پۆل:کتێبە مێژوویییەکان سەبارەت بە کوردستان]] sgp1r7sr710udcznp2t1n9ui2awsn7i 0 298478 1613957 1605342 2026-08-01T08:19:46Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613957 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag|NAME=ڤانواتوو|Article=|Nickname=ئاڵای ڤانواتوو (بە زمانی ناوخۆیی: Flaeg blong Vanuatu)|Image=Flag of Vanuatu (official).svg|Image_size=250px|Imagetext=ئاڵای ڤانواتوو بە گریمانەی ڕێژەی دوورییەکانی ٢:٣|Use=بەکارهێنان: ئاڵای نەتەوەیی|Symbol=|Proportion=٢:٣، ٣:٥ یان ١٩:٣٦|Adoption=١٨ی شوباتی ١٩٨٠|Design=دوو-ڕەنگێکی ئاسۆیی لە سوور و سەوز لەگەڵ شێوەیەکی پیتی Yی زێڕین، کە بە ڕەش چوارچێوە کراوە، لەگەڵ شێوەیەکی پیتی Vی ڕەش کە بۆشایی لای چەپی پڕکردووەتەوە (یان بە شێوەیەکی تر، شێوەیەکی پیتی Yی باریکی زێڕین کە بەسەر سێگۆشەیەکی ڕەشدا کشاوە) و دوو گەڵای زێڕینی درەختی نامێلێ کە یەکتریان بڕیوە و لە ناو قەپاغێکی بەرازی کێوی زێڕیندا دەورە دراون لە ناوەڕاستی شێوە V ڕەشەکەدا.|Designer=کالۆنتاس ماهلۆن}} [[پەڕگە:Vanuatu_Flags_(23865330525).jpg|وێنۆک|ڕیزە ئاڵای ڤانواتوو کە پێش هەڵبژاردنی گشتیی ڤانواتوو لە ساڵی ٢٠١٦ دەشەکێنەوە]] [[ئاڵای نیشتمانی|ئاڵای نەتەوەیی]] [[ڤانواتوو]] ({{Transliteration|bi|flaeg blong Vanuatu}}) لە ١٨ی شوباتی ١٩٨٠ پەسەند کرا. <ref name="FotW">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 November 2013 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٧ ئاڵایەک کە نزیکەی هەمان ڕەنگ و هێماخوازیی ئاڵا نەتەوەییەکەی داهاتووی هەبوو لەلایەن هونەرمەندی ناوخۆیی کالۆنتاس مالۆنەوە نەخشێندرا و لەلایەن پارتی ڤانواکۆوە پەسەند کرا. کاتێک پارتەکە سەرکردایەتی هێبریدێسی نوێی کرد بۆ سەربەخۆیی وەک ڤانواتوو لە ساڵی ١٩٨٠، ڕەنگەکانی ئاڵای پارتەکە (سوور، سەوز، ڕەش و زەرد) هەڵبژێردران بۆ ئەوەی ببنە بنەمای ئاڵای نەتەوەیی لە ڕۆژی سەربەخۆییدا، کە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٠ بوو. لیژنەیەکی پەرلەمانی لەسەر بنەمای پێشکەشکردنەکانی هونەرمەندانی ناوخۆیی نەخشەی کۆتایی هەڵبژارد. <ref name="FotW"/> == هێماخوازی == [[پەڕگە:Vanuatu_tusk_and_fern.svg|وێنۆک|150x150پیکسڵ|وردەکاری قەپاغ و گەڵای درەختەکە]] ڕەنگی سەوز گوزارشت لە دەوڵەمەندیی دوورگەکان دەکات، سوور هێمایە بۆ ئەو خوێنەی کە مرۆڤایەتی وەک مرۆڤ یەکدەخات، و ڕەشەکە بۆ گەلی مێلانیزیایی نی-ڤانواتوویە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Department of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |ڕێکەوت=2007-09-14 |ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90158.htm |ڕێکەوتی سەردان=2019-10-07 |وێبگە=2001-2009.state.gov |زمان=en}}</ref> سەرۆک وەزیرانی ڤانواتوو، قەشە واڵتەر لینی، داوای کرد کە چوارچێوەی زەرد و ڕەش زیاد بکرێت بۆ ئەوەی ڕەنگە ڕەشەکە بە ڕوونی دەربکەوێت. شێوە Y زەردەکە نوێنەرایەتی شێوەی دوورگەکانی ڤانواتوو دەکات لەسەر نەخشەکە و ڕووناکی ئینجیل کە بە ناو نەخشی دوورگەکاندا تێدەپەڕێت لە [[زەریای هێمن|زەریای هێمندا]] (نزیکەی ٨٣٪ی خەڵکی ڤانواتوو پەیڕەوی ئایینی مەسیحییەت دەکەن). <ref name="FotW"/> <ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Vanuatu |access-date=2019-10-07 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |title=Flag of Vanuatu}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Vanuatu |ڕێکەوتی سەردان=2019-10-07 |وێبگە=Encyclopedia Britannica |زمان=en}}</ref> ئەو هێمایەی کە لە ناو ڕەشەکەدایە قەپاغێکی بەرازی کێوییە—کە هێمای دابونەریتەکانە بەڵام لە هەمان کاتدا خۆشگوزەرانیشە. وەک ملوانکەیەک لە دوورگەکاندا لەبەردەکرێت—لەپاڵ دوو گەڵای درەختی نامێلێی ناوخۆیی. وا بڕیارە ئەم گەڵایانە نیشانەیەکی ئاشتی بن، و ٣٩ پەلەگەڵاکەیان نوێنەرایەتی ٣٩ ئەندامە ڕەسەنەکەی پەرلەمانی ڤانواتوو دەکەن. <ref name="FotW"/> == دروستکردن == حکومەت پەڕەیەکی تایبەتمەندی فەرمی لەسەر ماڵپەڕەکەی بڵاوناکاتەوە. ئەو پەڕەیەی دروستکردن کە لە خوارەوە نیشان دراوە لەسەر بنەمای پێوانەکانی وێنەی فەرمیی ٢:٣ی ئاڵاکەیە کە لە ڕاگەیاندنی گشتی ئاڵای دەوڵەت و نیشانەی دەوڵەتدا هاتووە و بەرواری ١٨ی ئازاری ١٩٨٠ی لەسەرە. <ref name="declaration">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.paclii.org/vu/legis/consol_sub/sfaabpd392/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-02-17 |وێبگە=www.paclii.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716031601/https://www.paclii.org/vu/legis/consol_sub/sfaabpd392/ |url-status=dead }}</ref> [[پەڕگە:Flag_of_Vanuatu_(construction_sheet).svg|360x360پیکسڵ]] == ئاڵاکانی تری ڤانواتوو == === ئاڵای حکومەت === {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_the_President_of_Vanuatu.svg|150x150پیکسڵ]] | ١٩٨٠–ئێستا | ستانداردی سەرۆکایەتی | زەوییەکی سەوز بە چوارچێوەیەکی سوورەوە و نیشانەی دەوڵەتی نەتەوەیی لە ناوەڕاستیدا <ref name="FotW"/> |} === ئاڵا سەربازییەکان === {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Naval_Ensign_of_Vanuatu.svg|150x150پیکسڵ]] | ١٩٨٠–ئێستا |نیشانەی دەریایی | زەوییەکی سپی کە ئاڵای نەتەوەیی لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپیدایە <ref name="FotW"/> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Vanuatu_Mobile_Forces.svg|150x150پیکسڵ]] | |ئاڵای هێزە گەڕۆکەکانی ڤانواتوو | |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_for_Vanuatu_Police_Force.svg|150x150پیکسڵ]] | |ئاڵای هێزی پۆلیسی ڤانواتوو | |} === ئاڵا سیاسییەکان === {| class="wikitable" ! style="width:150px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[:en:File:Logo_of_the_Nagriamel.png|Link to file]] | ١٩٦٦–ئێستا |ئاڵای بزووتنەوەی ناگریامێل | |- ! scope="row" |[[:en:File:Flag_of_the_Vanua'aku_Pati.png|Link to file]] | ١٩٧١–ئێستا |ئاڵای پارتی ڤانواکۆ | |} == ئاڵا لاوەکییە نەتەوەییەکانی ڤانواتوو == === ئاڵای پارێزگاکان === {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Malampa_Province.svg|150x150پیکسڵ]] | ؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای مالامپا | |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Penama_Province.svg|150x150پیکسڵ]] |؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای پێناما | <ref name="FotW Penama">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 April 2013 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu-pe.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Sanma_Province.svg|150x150پیکسڵ]] |؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای سانما | <ref name="FotW Sanma">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 December 2013 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu-sa.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Shefa_Province.svg|150x150پیکسڵ]] |؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای شێفا | <ref name="FotW Shefa">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=8 July 2006 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu-sh.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Tafea_Province_Flag.svg|150x150پیکسڵ]] |؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای تافیا | |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Torba_Province.png|150x150پیکسڵ]] |؟-ئێستا | ئاڵای پارێزگای تۆربا | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/vu-ta.html |ڕێکەوتی سەردان=2022-07-12 |وێبگە=www.fotw.info}}</ref> |} === ئاڵای گروپە جیابووەوەکان === {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Tafea_Flag.svg|150x150پیکسڵ]] | ١٩٨٠ |ئاڵای جیابوونەوەی دروستکراوەی نەتەوەی تافیا | <ref name="FotW Tafea">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 February 2009 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu%7Dtafea.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Bandera_Tanna_Vanuatu.svg|150x150پیکسڵ]] | ١٩٨٠ |ئاڵای دوورگەی تانا، لە پارێزگای تافیا، و بزووتنەوە جیابووەوەکەی | <ref name="FotW Tanna">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 July 2013 |ناونیشان=https://flagspot.net/flags/vu%7Dtanna.html |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]]}}</ref> |} === ئاڵای شارەکان === {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" | ڕێکەوت ! style="width:250px;" | بەکارهێنان ! style="width:250px;" | وەسف |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Port_Vila.svg|150x150پیکسڵ]] | ٢٠٢٠–ئێستا | ئاڵای [[پۆرت ڤیلا]] | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/vu-sh.html#pvila |ڕێکەوتی سەردان=2022-07-12 |وێبگە=www.fotw.info}}</ref> |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Port_Vila_(until_2020).png|150x150پیکسڵ]] | ?–٢٠٢٠ | ئاڵای پێشووی پۆرت ڤیلا | |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Flag_of_Luganville.gif|150x150پیکسڵ]] | ؟-ئێستا | ئاڵای لوگانڤیل | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/vu-lugan.html |ڕێکەوتی سەردان=2022-07-12 |وێبگە=www.fotw.info}}</ref> |} == ئاڵا مێژووییەکانی هێبریدێسی نوێ == {| class="wikitable" ! style="width:110px;" |ئاڵا ! style="width:100px;" |بەروار ! style="width:250px;" |بەکارهێان ! style="width:250px;" |وەسف |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_Tongatapu_(1858-1862).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Tongatapu_(1858-1862).svg|150x150پیکسڵ]] |١٨٤٥-١٨٦٢ |ئاڵای ئیمپراتۆریەتی توی تۆنگا لە ڤانواتوو |زەوییەکی سپی بە دوو خاچی سوور، دوو خاچی شین و پیتێکی شین و پیتێکی سوور لە ناوەڕاستدا |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_Tonga_(1862-1866).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Tonga_(1862-1866).svg|150x150پیکسڵ]] |١٨٦٢-١٨٦٦ |ئاڵای ئیمپراتۆریەتی توی تۆنگا لە ڤانواتوو |زەوییەکی سپی بە خاچێکی سوورەوە لە ناوەڕاستدا |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_Franceville.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Franceville.svg|150x150پیکسڵ]] |١٨٨٧-١٩٠٦ |ئاڵای کۆمیسیۆنی دەریایی هاوبەشی ئەنگلۆ-فەڕەنسی |دوو-ڕەنگێکی ستوونی لە سوور و سپی کە چوارگۆشەیەکی شینی لە ناوەڕاستدایە و پێنج ئەستێرەی پێنج-خاڵی لە ناو چوارگۆشەکەدان <ref name="FotW historical2">{{Cite web |date=10 June 2011 |url=https://flagspot.net/flags/vu_nh.html |access-date=2 August 2014 |work=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]] |title=Historical Flags (Vanuatu)}}</ref> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_the_British_New_Hebrides_(1906–1952).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_British_New_Hebrides_(1906%E2%80%931952).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٠٦-١٩٥٣ |ئاڵای هێبریدێسی نوێی بەریتانی |نیشانەیەکی شین لەگەڵ هێمای هێبریدێسی نوێ (بە تاجی تیودۆرەوە) |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_the_Resident_Commissioner_of_the_British_New_Hebrides_(1906–1952).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Resident_Commissioner_of_the_British_New_Hebrides_(1906%E2%80%931952).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٠٦-١٩٥٣ |ئاڵای کۆمیسیاری نیشتەجێبووی بەریتانی |یەکێتی جاک کە هێمای هێبریدێسی نوێی لەسەر نەخشێنراوە (بە تاجی تیودۆرەوە) <ref name="FotW historical">{{Cite web |date=10 June 2011 |url=https://flagspot.net/flags/vu_nh.html |access-date=2 August 2014 |work=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]] |title=Historical Flags (Vanuatu)}}</ref> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_the_British_New_Hebrides_(1952–1980).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_British_New_Hebrides_(1952%E2%80%931980).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٥٣-١٩٨٠ |ئاڵای هێبریدێسی نوێی بەریتانی |نیشانەیەکی شین لەگەڵ هێمای هێبریدێسی نوێ (بە تاجی سانت ئێدواردەوە) <ref name="FotW historical" /> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_the_Resident_Commissioner_of_the_British_New_Hebrides_(1952–1980).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Resident_Commissioner_of_the_British_New_Hebrides_(1952%E2%80%931980).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٥٣-١٩٨٠ |Flag of the British resident commissioner |یەکێتی جاک کە هێمای هێبریدێسی نوێی لەسەر نەخشێنراوە (بە تاجی سانت ئێدواردەوە) <ref name="FotW historical" /> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_France_(1794–1815,_1830–1974,_2020–present).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_France_(1794%E2%80%931815,_1830%E2%80%931974,_2020%E2%80%93present).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٠٦-١٩٤٠ و ١٩٤٤-١٩٨٠ |ئاڵای هێبریدێسی نوێی فەڕەنسی |سێ ڕەنگێکی ستوونی لە شین، سپی، و سوور (ڕێژەکانی ٣:٢) <ref name="World Statesmen">{{Cite web |date=10 June 2013 |url=http://www.worldstatesmen.org/Vanuatu.html |access-date=27 September 2016 |work=World Statesmen |title=Vanuatu}}</ref> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٤٠-١٩٤٤ |ئاڵای بەڕێوەبەرایەتی فەڕەنسای ئازاد لە هێبریدێسی نوێ |سێ ڕەنگێکی ستوونی لە شین، سپی، و سوور لەگەڵ خاچی لۆرەین <ref name="FotW historical" /> |- ! scope="row" |[[File:Flag_Vanuatu_1963.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_Vanuatu_1963.svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٦٣ |ئاڵایەک کە سەلمێنراوە لە یارییەکانی باشووری زەریای هێمن لە ساڵی ١٩٦٣ بەکارهاتووە |سێ ڕەنگێکی ستوونی لە شین، سپی، و سوور کە ئاڵاکانی فەڕەنسا و شانشینی یەکگرتووی لە ناوەڕاستدایە <ref name="FotW historical" /> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_New_Hebrides.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_New_Hebrides.svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٦٦؛ ١٩٧١ |ئاڵایەک کە سەلمێنراوە لە یارییەکانی باشووری زەریای هێمن لە ساڵی ١٩٦٦ و ١٩٧١ بەکارهاتووە |زەوییەکی شین کە هێمای هێبریدێسی نوێی لە ناوەڕاستدایە <ref name="FotW historical" /> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_New_Hebrides_(1969).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_New_Hebrides_(1969).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٦٩ |وەشانی شینی تۆخ کە لە کاتی یارییەکانی باشووری زەریای هێمن لە ساڵی ١٩٦٩ سەلمێنراوە |هاوشێوەی ئاڵای پێشوو <ref>[https://www.alamy.com/stock-photo-postage-stamp-new-hebrides-condominium-1f-featuring-3rd-south-pacific-62836733.html postage stamp New Hebrides Condominium 1F featuring 3rd South Pacific Games Port Moresby 1969 dated 1969]</ref> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_Vemerana.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Vemerana.svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٨٠ |ئاڵای کۆماری کورتخایەنی ڤێمێرانا |زەوییەکی شین کە ئەستێرەیەکی پێنج-خاڵی سەوزی لە ناوەڕاستدایە <ref name="FotW Vemerana">{{cite web |date=14 February 2007 |url=https://flagspot.net/flags/vu%7Dvemer.html |access-date=2 August 2014 |work=[[Flags of the World (website)|Flags of the World]] |title=State of Vemerana (Vanuatu)}}</ref> |- ! scope="row" |[[File:Flag_of_the_People's_Provisional_Government_of_Vanuatu_(1977-1978).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_People's_Provisional_Government_of_Vanuatu_(1977-1978).svg|150x150پیکسڵ]] |١٩٨٠ |ئاڵای حکومەتی کاتیی گەلی ڤانواتوو بە سەرۆکایەتی پارتی ڤانواکۆ |<ref name="World Statesmen" /> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 June 2014 |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vanuatu/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210109132322/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vanuatu |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 January 2021 |ڕێکەوتی سەردان=2 August 2014 |وێبگە=[[The World Factbook]]}} [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بیسلاما]] kctavihusmxbpu16co4sgpkd830ds7s 0 298484 1613927 1611954 2026-08-01T07:03:05Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613927 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} '''ئاگرکەوتنەوەی وێلۆ''' ئاگرێکی کێوی بوو کە لە بیابانی ڤێنتانا لە [[شارستانی مۆنتری، کالیفۆرنیا|ناوچەی مۆنتەری]] لە ویلایەتی [[کالیفۆڕنیا|کالیفۆرنیا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ دەستیپێکرد و {{Convert|2,877|acre|ha|0}}ی سووتاند و لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢١ کۆنتڕۆڵکرا. ھۆکاری ئاگرەکە لەژێر لێکۆڵینەوەدایە و لە ئێستادا نادیارە. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://inciweb.nwcg.gov/incident/7549/|سەردێڕ=Willow Fire Information - InciWeb the Incident Information System|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=inciweb.nwcg.gov|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210619033836/https://inciweb.nwcg.gov/incident/7549/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کاریگەرییەکان == ئاگرەکەی وێلۆ بووە ھۆی چۆڵکردنی بەزۆر لە ناوچەکانی دەوروبەری ڕێگەی تاساجارا و ڕێگەی ئارۆیۆ سیکۆ لە [[ناوچەی کێوی ڤێنتانا]] لە [[دارستانی نیشتمانی لۆس پادرێس]]. کەمپینگە جۆراوجۆرەکان، لەوانە کەمپینگەی چاینا کامپ و کەمپینگەی ئارۆیۆ سیکۆ، ناچار کران دا بخرێن.<ref name="inciweb evac">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Willow Fire - Evacuation Warnings & Orders_June 21, 2021 |ناونیشان=https://inciweb.nwcg.gov/incident/article/7549/60081/ |وێبگە=InciWeb |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184941/https://inciweb.nwcg.gov/incident/article/7549/60081/ |url-status=dead }}</ref> ئاگرەکە ھەڕەشەی لە [[ناوەندی شاخی تاساجارا زین]] دەکرد، کە پەرستگایەکی [[بودیزم|بودایی]]یە و لە قووڵایی چیاکانی کەناراوەکانی [[بیگ سور]] ھەڵکەوتووە.<ref name=KQED>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Lakshmi Sarah |ناونیشان=https://www.kqed.org/news/11878787/fire-monks-prepared-to-defend-tassajara-zen-center-as-willow-fire-threatens |سەردێڕ='Fire Monks' Prepared to Defend Tassajara Zen Center as Willow Fire Threatens |بڵاوکەرەوە=[[KQED Inc.|KQED]] News |ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> ھەرچەندە بەشێکی زۆری پەرستگاکە چۆڵ کرا، بەڵام ژمارەیەک لە ئاگرکوژێنەوە ڕاھێنراوەکانی ناو پەرستگاکە کە بە «ڕەبەنەکانی ئاگر» ناسرابوون مانەوە بۆ ئەوەی یارمەتی پاراستنی پەرستگاکە بدەن لە ئاگرەکە.<ref name="NPR fire monks">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Diaz |یەکەم١=Jaclyn |سەردێڕ=Firefighting Monks Are Helping To Combat The Willow Fire In A Remote Area Of Big Sur |ناونیشان=https://www.npr.org/2021/06/24/1009727828/firefighting-monks-join-effort-to-combat-the-willow-fire-in-a-remote-area-of-big |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[NPR]] |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> ڕەبەنەکانی ئاگر دەوروبەری پەرستگاکەیان لە بژار و پووش پاک کردەوە و سیستمێکی پرژێنەری ئاویان بەکار ھێنا کە ناویان نابوو «بارانی دارما»، لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دەسەڵاتە خۆجێیییەکان ھەماھەنگییان دەکرد.<ref name=KQED /><ref name="NPR fire monks" /><ref name=AP>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://apnews.com/article/ca-state-wire-california-wildfires-fires-5992a65eaf55151db98ece550da08992 |سەردێڕ='Fire monks' ready to defend monastery from Big Sur blaze |بڵاوکەرەوە=[[Associated Press]] |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} njjwgnpe64fmowrzn3hxlmuislsyqqo 0 298487 1613924 1611955 2026-08-01T06:59:10Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613924 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} '''ئاگری تێنانت''' [[ئاگرکەوتنەوەی دارستان|ئاگرێکی کێوی]] بوو کە لە دارستانی نیشتمانی کلامات لە ناوچەی سیسکیو لە [[کالیفۆڕنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]] لە [[ئەمریکا]] سووتا لە چوارچێوەی وەرزی ئاگرکەوتنەوەی کێوی کالیفۆرنیا لە ساڵی ٢٠٢١. بۆ یەکەمجار ئاگرەکە تەنھا لە ڕۆژھەڵاتی ڕێگای ٩٧، سێ میل لە باکووری ڕۆژاوای شاری برای لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا. ئاگرەکە لە ١٢ی تەمموزی ٢٠٢١ کۆنتڕۆڵکرا، ئاگرەکە {{Convert|10580|acre|ha|0}} ی سووتاند، پێنج بینای لەناوبرد، و بووە ھۆی چۆڵکردنی لە ماکدۆل، کالیفۆرنیا. تا ئێستاش ھۆکارەکەی لەژێر لێکۆڵینەوەدایە. ئاگرەکە یەکێک بوو لەو سێ ئاگرەی کە لە یەک کاتدا لە ناوچەی دەریاچەی شاستا دروست بوون، ئەوانی دیکە [[ئاگرکەوتنەوەی لاڤا (٢٠٢١)|ئاگری لاڤا]] و ئاگری خوێ بوون. == بەرەوپێشچوون == لە کاتێکدا ھۆکاری ئاگرەکە لە ژێر لێکۆڵینەوەدایە، ھاتوچۆی [[سکانەری ڕادیۆیی]] ڕای گەیاند کە ئۆتۆمبێلێک لە کاتی ڕۆیشتن بە درێژاییی ڕێگەی تێنانت ئاگری گرتووە و ئاگرەکەی بۆ زەوییە کێوییەکانی دەوروبەری بڵاو کردووەتەوە.<ref name="Choy" /><ref name="Gailey" /> === حوزەیران === یەکەمجار ڕاپۆرت کرا کە ئاگری تێنانت لە دەوروبەری کاتژمێر ٤ی دوای نیوەڕۆی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لەسەر ڕێگەی تێنانت، ڕێک لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕێگەی ٩٧ی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کالیفۆرنیا|ڕێگەی سەرەکی ٩٧]]، سێ میل لە باکووری ڕۆژاوای برای، کالیفۆرنیا، لە [[دارستانی نیشتمانی کلامات]] لە [[شارستانی سیسکیو، کالیفۆرنیا]] دەسووتێت. فیدەکانی [[سکانەری ڕادیۆیی]] فریاکەوتن ڕایانگەیاند کە ڕەنگە ئاگرەکە کاتێک دەستی پێ کردبێت کە ئاگری ئۆتۆمبێلێک بۆ ڕوەکەکانی دەوروبەری بڵاو بووەتەوە.<ref name="Choy">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Choy |یەکەم١=Bill |دوایین٢=Kinkade |یەکەم٢=Skye |سەردێڕ=Lava Fire updates: Flames 'moving quick' on high winds; new Tennant Fire is 200 acres |ناونیشان=https://www.mtshastanews.com/story/news/2021/06/28/lava-fire-near-weed-south-wind-could-spread-flames-north-monday/5373252001/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=Mount Shasta Herald |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref> تا بەیانی ڕۆژی دواتر، ٢٩ی حوزەیران، ئاگرەکە {{Convert|1700|acre|ha|0|abbr=on}}ی سووتاندبوو و لەسەدا پێنجی کۆنتڕۆڵ کرابوو. ئاگرەکە بە خێرایی لە ناو بژاری وشک و دارە گەنجە سووتەمەنییەکاندا دەسوتا. تا دوای نیوەڕۆ، فەرمانی چۆڵکردنی بەزۆر بۆ بەشێک لە ناوچەی [[ماکدۆیل، کالیفۆرنیا|ماکدۆیل]] لە ڕۆژھەڵاتی ڕێگەی سەرەکی ٩٧ تا ڕێگەی ئی. باڵ ماونتین و لە برای تا ڕێگەی ئۆڵد ستەیت جێبەجێ کرا. بەشێکی ڕێگەی سەرەکی ٩٧یش لە [[دۆریس، کالیفۆرنیا|دۆریس]] بۆ [[وید، کالیفۆرنیا|وید]] داخرا.<ref name="Gardner">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gardner |یەکەم١=Ashley |سەردێڕ=Evacuations ordered as the Tennant Fire grows to 1,700 acres in Siskiyou County |ناونیشان=https://krcrtv.com/news/local/klamath-national-forest-crews-fighting-tennnant-fire-near-montague |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=KRCR |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref><ref name="Gailey"/> تا کۆتاییی ڕۆژەکە، ئاگری تێنانت گەیشتە {{Convert|6000|acre|ha|0|abbr=on}}.<ref name="Parfitt">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |دوایین١=Parfitt |یەکەم١=Jamie |سەردێڕ=Tennant Fire showing 'rapid rates of spread' prompting evacuations |ناونیشان=https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-in-eastern-Siskiyou-County-reaches-1700-acres-574734061.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ئیش=KDRV News |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210729205651/https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-in-eastern-Siskiyou-County-reaches-1700-acres-574734061.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا بەیانی ٣٠ی حوزەیران، ئاگرەکە نزیکەی {{Convert|9500|acre|ha|0|abbr=on}}ی سووتاندبوو، لەسەدا شەش کۆنتڕۆڵ کرابوو، و پێنج بینای وێران کردبوو کە دوانیان ماڵ بوون.<ref name="Parfitt2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |دوایین١=Parfitt |یەکەم١=Jamie |سەردێڕ=Tennant Fire reaches more than 9,400 acres, but fire crews report good progress |ناونیشان=https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-reaches-more-than-9400-acres-but-fire-crews-report-good-progress-574749041.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ئیش=KDRV News |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠٢١ |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210729210523/https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-reaches-more-than-9400-acres-but-fire-crews-report-good-progress-574749041.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Seidman">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Seidman |یەکەم١=Lisa |سەردێڕ=Lava fire still a threat as Salt, Tennant fires destroy homes in Northern California |ناونیشان=https://www.latimes.com/california/story/2021-07-02/lava-fire-expands-as-salt-tennant-fires-destroy-homes |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=Los Angeles Times |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> فەرمانی نوێی چۆڵکردن بۆ ناوچە زیادەکانی ماکدۆیل جێبەجێ کرا، بەھۆی گەشەکردنی ئاگرەکە و ھەڕەشەکردن لە ٣٠٠ ماڵ.<ref name="KOBI">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tennant Fire evacuation zone expanded |ناونیشان=https://kobi5.com/news/tennant-fire-in-siskiyou-county-approximately-1700-acres-95-lined-153145/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=KOBI-TV NBC5 / KOTI-TV NBC2 |ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref><ref name="Seidman"/> === تەممووز === [[File:Tennant Fire - 2021 07 04-20.23.31.461-CDT.jpg|thumb|کارە گڕبەردەرەکانی شەوانە لە ئاگری تێنانت لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢١.]] ئاگری تێنانت تا ٣ی تەممووز زیاتر لە {{Convert|10000|acre|ha|0|abbr=on}}ی سووتاندبوو و لەسەدا ١٧ی کۆنتڕۆڵ کرابوو. ئاگادارکردنەوەیەکی گەرماش بۆ ناوچەکە تا ٤ی تەممووز کاری پێ دەکرا، کە بووە ھۆی نیگەرانی دەربارەی زیادبوونی چالاکیی ئاگرەکە. لایەنی ڕۆژھەڵاتی ئاگرەکە وەک ناوچەیەکی لەپێشینە مایەوە، بەھۆی نیگەرانییەکان لە جووڵەی ئاگرەکە بەرەو ڕۆژھەڵات بۆ لای برای، تێنانت، ماونت شاستا وودز، دەریاچەی خوانێتا و کەمپینگەی شافتر.<ref name="Gailey">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |دوایین١=Gailey |یەکەم١=Brian |سەردێڕ=Tennant Fire reaches 10,000 acres |ناونیشان=https://www.klamathfallsnews.org/news/tennant-fire-reaches-10000-acres |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ئیش=Klamath Falls News |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |archive-date=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729215314/https://www.klamathfallsnews.org/news/tennant-fire-reaches-10000-acres |url-status=dead }}</ref> بەپێی ڕاپۆرتی [[دەزگای دارستانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، تا ڕۆژی دووشەممە، ٥ی تەممووز، ئاگرەکە لەسەدا ٥١ کۆنتڕۆڵ کرابوو، و چاوەڕوان دەکرا تا ٣١ی تەممووز بە تەواوی کۆنتڕۆڵ بکرێت. سووتاندنی کۆنتڕۆڵکراو لە لایەنی ڕۆژھەڵات یارمەتیدەر بوو لە ڕاگرتنی ئاگرەکە، کەمکردنەوەی ھەڕەشەکان بۆ سەر کۆمەڵگە خۆجێیییەکان و زیادکردنی ئاستی کۆنتڕۆڵکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tennant Fire is now 51% contained |ناونیشان=https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-is-now-51-contained-574770171.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=KDRV News |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی دووبارە کردنەوەی ڕێڕەوی ڕێگەی سەرەکی ٩٧ لەو ئێوارەیەدا. لەم کاتەدا، ئاگرەکە دەستی کرد بە سووتان لە شوێنەواری سووتانی ئاگری تێنانتی ساڵی ٢٠٠٩.<ref name="Gafni">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gafni |یەکەم١=Matthias |سەردێڕ=Fire crews get upper hand on Lava and Tennant wildfires |ناونیشان=https://www.sfchronicle.com/california-wildfires/article/Fire-crews-get-upper-hand-on-Lava-and-Tennant-16294473.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=San Francisco Chronicle |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> کەشوھەوای فێنکتر یارمەتیدەر بوو لە زیادکردنی کۆنتڕۆڵکردن، کە تا ڕۆژی پێنجشەممە، ٨ی تەممووز، گەیشتە ٨٩ لەسەدا.<ref name="Alfonso">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Alfonso |یەکەم١=Silvia |سەردێڕ=USFS: Crews bump Tennant Fire to 89% containment |ناونیشان=https://krcrtv.com/north-coast-news/eureka-local-news/usfs-crews-bump-tennant-fire-to-89-containment |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ئیش=KRCR |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> ئاگری تێنانت تا ١٢ی تەممووز ١٠٠ لەسەدا کۆنتڕۆڵ کرا و فەرمانەکانی چۆڵکردن ھەڵگیران. ئاگرەکە بە کۆی گشتی {{Convert|10580|acre|ha|0|abbr=on}}ی سووتاند. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tennant Fire}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} bkoc8gmh8arhd95epn8w0lyuteh0lvk 0 298571 1613759 1613475 2026-07-31T12:11:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613759 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەمیلکار کابرال''' ھەروەھا بە '''فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سال''' ناسراوە، سەرەکیترین [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی]]ی [[کەیپ ڤێرد]]ە. فڕۆکەخانەکە بەناوی ڕابەری شۆڕشگێڕ [[ئەمیلکار کابرال]] ناونراوە. دەکەوێتە ٢ کم لە باشووری ڕۆژاوای [[ئێسپارگۆس]] لەسەر [[ساڵ، کەیپ ڤێرد|دوورگەی ساڵ]]. ساڵ ناوەندی سەرەکییە بۆ ھێڵی ئاسمانی نەتەوەیی، [[ھێڵە ئاسمانییەکانی کابۆ ڤێرد]]؛ و وەک بنکەیەک بۆ گواستنەوەی [[کابۆ ڤێرد ئێکسپرێس]] خزمەت دەکات. ئەم فڕۆکەخانەیە ھەروەھا یەکێک بوو لە شوێنەکانی ناسا بۆ دامەزراوەیەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ [[شاتڵی بۆشایی]] دوای دووبارە چوونە ناوەوە لە خولگە. ==مێژوو== [[پەڕگە:SID - Sal - Cabo Verde - 2016 (3).jpg|وێنۆک|ناوەوەی تێرمیناڵ]] ===دامەزراندن و ساڵانی سەرەتا=== یەکەم فڕۆکەخانە لە دوورگەی ساڵ لە ١٩٣٩ لەلایەن [[ئیتاڵیا|ئیتاڵیا]]وە دروست کرا، وەک خاڵێکی وەستان بۆ سووتەمەنی و پێداویستییەکان لە گەشتەکانی [[ئەورووپا]]وە بۆ [[ئەمریکای باشوور]].<ref name=almeida>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www1.umassd.edu/SpecialPrograms/caboverde/salhist.html|سەردێڕ=A History of Ilha do Sal|نووسەر=Ray Almeida|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160206120818/http://www1.umassd.edu/specialprograms/caboverde/salhist.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم گەشت، کە لە ڕۆما و [[سێڤیلیا، ئیسپانیا|سێڤیلیا]]وە گەیشت، لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٩ بوو. وەک دەرئەنجامی جەنگی جیھانیی دووەم، بەشداریی ئیتاڵیا لە پڕۆژەی فڕۆکەخانەکەدا ڕاوەستا. دوای جەنگی جیھانیی دووەم، حکوومەتی داگیرکەری [[پورتووگال|پورتووگالی]] فڕۆکەخانەکەی لە ئیتاڵیا کڕییەوە و تا ساڵی ١٩٤٩ فڕۆکەخانەکە بە تەواوی کاری دەکرد.<ref name=almeida/> لە ١٩٥٠دا، خزمەتگوزاریی [[دۆگلاس دی-سی-٤|دی-سی-٤]]ی [[ئالیتالیا]] لەسەر ھێڵەکانی ڕۆما — ساڵ — [[بوێنس ئایریس]] و ڕۆما — ساڵ — [[کاراکاس]] دەستی پێ کرد. لە ١٩٦١دا، دوای سەربەخۆیی [[سینیگال]] لە فەڕەنسا، [[داکار]] بوو بە خاڵی وەستان لەسەر ڕێڕەوی باشوور، و دوای چەند ساڵێک وەشانی نوێی [[دۆگلاس دی-سی-٨]] کە لەسەر ڕێڕەوەکە ناسێنرا، وەستانەکانی لە ساڵ یان داکار بە ناپێویست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timetableimages.com/ttimages/complete/az61/az61-03.jpg|سەردێڕ=Alitalia Intercontinental Network - Effective August 1, 1961|وێبگە=www.timetableimages.com|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241207141953/http://timetableimages.com/ttimages/complete/az61/az61-03.jpg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نێوان ١٩٦٠–١٩٦٧ ساڵ خاڵێکی وەستانی «[[Voo da amizade]]» (گەشتی دۆستایەتی) بوو، کە خزمەتگوزارییەکی تەرخانکراو بوو لە نێوان [[بەڕازیل]] و [[پورتووگال]]. لە ١٩٦٠–١٩٦٥ لەلایەن [[پانایر دوو برازیل]] و لە ١٩٦٥–١٩٦٧ لەلایەن [[تاپ پورتووگال|تی-ئەی-پی-ترانسپۆرتس ئایریۆس پورتووگیس]] و [[ڤاریگ]] بەڕێوە دەبرا. تەنھا ھاووڵاتیانی بەڕازیلی و پورتووگالی یان ئەو بیانییانەی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیییان لە بەڕازیل یان پورتووگال ھەبوو دەیانتوانی تکت بۆ ئەو گەشتانە بکڕن، کە بەھۆی نرخە نزمەکانیانەوە زۆر بەناوبانگ بوون. لەو کاتەدا، کەیپ ڤێرد پارێزگایەکی دەرەوەی وڵاتی پورتووگال بوو و لەبەر ئەوە بەشێک بوو لە خاکی پورتووگال. لە ١٩٦٣–١٩٧٥، فڕۆکەخانەی تێپەڕبوونی ژمارە ١ی [[ھێزی ئاسمانیی پورتووگال]] (AT1, ''Aeródromo de Trânsito n.º 1'') لە فڕۆکەخانەی ساڵ جێگیر کرا. AT1 پشتگیریی پەیوەندییە ئاسمانییە سەربازییەکانی نێوان پورتووگالی ئەورووپی و پارێزگا ئەفریقییەکانی پورتووگالی دەکرد، ھەروەھا وەک بنکەیەکی کارپێکردن بۆ فڕۆکەی دەوریەی دەریایی کە جاروبار لە کەیپ ڤێرد جێگیر دەکران، خزمەتی دەکرد. لە سەرەتای ١٩٦٧ەوە، ساڵ وەک وێستگەیەکی سووتەمەنی لەلایەن [[ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور]] بەکار دەھێنرا، بۆ گەشتەکان بۆ ئەورووپا و لەوێوە، چونکە مافی نیشتنەوە لە زۆربەی وڵاتانی ئەفریقا لە ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور زەوت کرابوو بەھۆی بایکۆتی نێونەتەوەییی [[ئاپارتاید]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=G. H.|دوایین=Pirie|سەردێڕ=Aviation, Apartheid and Sanctions: Air Transport to and from South Africa,1945—1989|journal=GeoJournal|بەرگ=٢٢|ساڵ=١٩٩٠|issue=3|پەڕەکان=٢٣١–٤٠|doi=10.1007/BF00192821|bibcode=1990GeoJo..22..231P |s2cid=154691990}}</ref> تا ساڵی ١٩٨٣، ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور ھەفتانە ١٣ گەشتی چوون و ھاتنی لە نێوان ساڵ و جۆھانسبێرگ ئەنجام دەدا، دوورگەکەی وەک وێستگەیەک بۆ خزمەتگوزارییەکانی [[بۆینگ ٧٤٧]]ی خۆی بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنیدی|نیویۆرک]]، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆرج بوش|ھیووستن]]، [[فڕۆکەخانەی ھیسرۆ|لەندەن]]، [[فڕۆکەخانەی برۆکسل|برۆکسل]] و [[فڕۆکەخانەی ئەمستردام شیپۆڵ|ئەمستردام]] بەکار دەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.departedflights.com/JNB83p3.html|سەردێڕ=OAG Schedules to Johannesburg - Effective July 1, 1983|وێبگە=www.departedflights.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> دوورگەکە لە ناوەڕاستی ھەشتاکاندا تا ٣٦ گەشتی ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشووری لە ھەفتەیەکدا بەخۆیەوە بینی، بەڵام ئەم ژمارەیە دوای سەپاندنی سزاکانی ئەمریکا لە ١٩٨٧ بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1987/07/02/world/fighting-apartheid-despite-the-cost.html|سەردێڕ=FIGHTING APARTHEID DESPITE THE COST|دوایین=May|یەکەم=Clifford D.|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ١٩٨٧|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> تا ١٩٩٦ تەنھا یەک گەشتی ھەفتانەی ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور لە ساڵ دەوەستا (خزمەتگوزاریی نێوان جۆھانسبێرگ و نیویۆرک).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.departedflights.com/JNB96p7.html|سەردێڕ=OAG schedules to Johannesburg International Airport - Effective October 1, 1996|وێبگە=www.departedflights.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> دواتر ساڵ وەک وێستگەیەکی سووتەمەنی لە خزمەتگوزاریی [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھارتسفیڵد-جاکسۆن ئەتلانتا|ئەتلانتا]]ی ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور لە سەرەتای ٢٠٠٣ەوە بەکار ھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.iol.co.za/news/south-africa/island-stop-makes-saas-atlanta-hauls-longer-98354|سەردێڕ=Island stop makes SAA's Atlanta hauls longer {{!}} IOL News|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> کۆتا گەشتی ھێڵە ئاسمانییەکانی ئەفریقای باشوور بۆ ئەتلانتا لە ١ی تەممووزی ٢٠٠٦ بوو. [[ئێرۆفلۆت]] ساڵی وەک خاڵێکی وەستان لە خزمەتگوزارییەکانی [[ئیلیوشین ئیڵ-٦٢|ئیڵ-٦٢]]ی خۆی لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی شێرمێتیێڤۆ|مۆسکۆ]] و [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی فێرێنک لیست لە بوداپێست|بوداپێست]]ەوە بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی لیۆپۆڵد سێدار سێنگۆر|داکار]] و [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کۆناکری|کۆناکری]] لە کۆتاییی حەفتاکاندا بەکار ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timetableimages.com/ttimages/su/su77/su77_10.jpg|سەردێڕ=Aeroflot timetable, 1977|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028085425/http://www.timetableimages.com/ttimages/su/su77/su77_10.jpg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[کوبانا دی ئاڤیاسیۆن|کوبانا]] ھەروەھا ئیڵ-٦٢ی لەسەر ڕێڕەوی [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی خۆسێ مارتی|ھاڤانا]]-ساڵ-[[فڕۆکەخانەی کواترۆ دی فێڤێرێرۆ|لواندا]]-[[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ماپوتۆ|ماپوتۆ]] لە سەرەتای ھەشتاکاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/cu84/cu84-2.jpg|سەردێڕ=Cubana timetable, 1984|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028085424/http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/cu84/cu84-2.jpg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ڕێڕەوی ھاڤانا-ساڵ-[[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئۆسڤالدۆ ڤیێرا|بیساو]]-لواندا لە کۆتاییی ھەشتاکاندا بەڕێوە دەبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/cu89/cu89-2.jpg|سەردێڕ=Cubana timetable, 1989|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180725184038/http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/cu84/cu84-2.jpg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٩٨٥دا، [[تی-ئەی-سی-ڤی]] خزمەتگوزاریی بۆ [[بۆستن، ماساچووسیتس]] دەستی پێ کرد بە بەکارھێنانی [[ماکدۆنێڵ دۆگلاس دی-سی-١٠]] کە لەلایەن [[ھێڵە ئاسمانییەکانی ئێڵ-ئەی-ئێم مۆزەمبیق]] دابین کرابوو. بۆستن میوانداریی گەورەترین کۆمەڵگەی کەیپ ڤێردی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات. گەشتەکانی تی-ئەی-سی-ڤی بۆ بۆستن لەو کاتەوە بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پرایا]] گواستراونەتەوە. شوێنە نێونەتەوەیییەکانی تر لە نێوان ئەوانی تردا [[ئەمستردام]]، لیسبۆن، [[لوکسەمبۆرگ (شار)|لوکسەمبۆرگ]]، مەدرید، پاریس، و [[پۆرتۆ]] دەگرێتەوە. شوێنە ناوخۆیییەکان [[سانتیاگۆ، کەیپ ڤێرد|سانتیاگۆ]] و [[ساو ڤیسێنتی، کەیپ ڤێرد|ساو ڤیسێنتی]] دەگرێتەوە.<ref>[http://www.airlineroutemaps.com/maps/TACV_Cape_Verde TACV Cabo Verde Airlines International routes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023084443/http://www.airlineroutemaps.com/maps/TACV_Cape_Verde |date=23 October 2019 }}, airlineroutemaps.com, retrieved 2 October 2015</ref> ===گەشەسەندن لە ساڵانی ٢٠٠٠ەوە=== تا ئەیلوولی ٢٠٠٥، تەنھا فڕۆکەخانە بوو لە کەیپ ڤێرد کە خزمەتگوزاریی گەشتە نێونەتەوەیییەکانی دەکرد. ئێستا خزمەتگوزاریی نێونەتەوەیی بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی نێڵسۆن ماندێلا]] لە پرایا ھەیە. لە ٢٠١٧ەوە ساڵ وێستگەیەکی سووتەمەنی بووە بۆ خزمەتگوزاریی پردی ئاسمانیی ئەتڵەسیی باشوور کە ھەفتانە دوو جار لەلایەن [[ئێرتانکەر سێرڤیسس|ئێرتانکەر]] لە نێوان شانشینی یەکگرتوو و دوورگەکانی فۆڵکلەند بەڕێوە دەچێت. ئەمە ڕێکخستنێکی کاتییە تاوەکو کاتی چاککردنەوەی ڕێڕەوی فڕین لە دوورگەی ئەسێنشن کە چاوەڕوان دەکرێت لە ساڵی ٢٠٢٠ بێت.<ref>[http://en.mercopress.com/2017/07/24/refuelling-hub-for-south-atlantic-airbridge-confirmed-as-cape-verde] Mercopress - South Atlantic Press Agency retrieved 18 January 2018</ref> لە تەممووزی ٢٠٢٣دا [[ڤینچی ئێرپۆرتس]] ڕێکخستنێکی داراییی کۆتایی پێ ھێنا بۆ وەرگرتنی حەوت فڕۆکەخانە لە کەیپ ڤێرد لەژێر ڕێککەوتننامەیەکی ئیمتیازدا کە لەگەڵ حکوومەتی وڵاتە دوورگەیییەکە واژوو کراوە. کۆمپانیاکە بەرپرسیار دەبێت لە دابینکردنی بودجە، کارپێکردن، چاککردنەوە، فراوانکردن و مۆدێرنکردنی فڕۆکەخانەکان بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ، لەگەڵ کۆمپانیای لقی ANA-Aeroportos de Portugal، کە ٣٠٪ی کۆمپانیای ئیمتیازی فڕۆکەخانەکانی کابۆ ڤێردی بەدەستەوەیە.<ref name=CV/> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|فڕین|نژیاروانی}} {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Amílcar Cabral International Airport}} [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: بەستەرە دەرەکییەکان]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 7blhwx0tnl3hsrunpokh5zy98idsaqe 0 298665 1613947 1611937 2026-08-01T07:45:28Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613947 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=March 2016}} {{Infobox flag | Name = هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو سەر بە کۆماری گەلی چین | Type = | Article = | Image = Flag of Macau.svg | Nickname = ئاڵای لووتس | Morenicks = | Use = 110110 | Symbol = {{FIAV|110110}} {{FIAV|normal}} | Proportion = <span dir="ltr">2:3</span> | Adoption = لەلایەن [[کۆنگرەی نەتەوەیی گەل]] لە ٣١ی ئازاری ١٩٩٣ پەسەند کرا، بۆ یەکەمین جار لە {{Start date and age|1999|12|20|df=y}} بەکارهێنرا | Designer = ژانگ لێی و شیاو هۆنگ | Design = پاشخانێکی سەوزی زمروتی لەگەڵ گوڵی [[لووتسی پیرۆز|لووتس]] لە سەرووی پردێکی شێوەدار کە هێمایە بۆ [[پردی حاکم نۆبرێ دێ کارڤالیۆ]] وە ئاو بە ڕەنگی سپی، لە ژێر کەوانەیەک لە پێنج ئەستێرەی زێڕینی پێنج‌پەڕ، کە ئەستێرە گەورەکە لە ناوەڕاستدایە و لە هەر لایەکیدا دوو ئەستێرەی بچووکتر هەیە. }} {{Infobox Chinese | title = ئاڵای هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو | t = 澳門特別行政區區旗 | s = 澳门特别行政区区旗 | p = Àomén Tèbié Xíngzhèngqū Qūqí | y = Oumún Dahkbiht Hàhngjing Kēui Kēuikèih | j = Ou3mun2 Dak6bit6 Hang4zing3 Keoi1 Keoi1kei4 | por = Bandeira regional da Região Administrativa Especial de Macau }} '''ئاڵای هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو سەر بە کۆماری گەلی چین'''{{efn|{{zh|t=中華人民共和國澳門特別行政區區旗}}؛ {{langx|pt|Bandeira regional da Região Administrativa Especial de Macau }}}} ئاڵایەکی سەوزی زمروتییە کە گوڵێکی [[لووتسی پیرۆز|لووتس]]ی لەسەرە لە سەرووی شێوەی [[پردی حاکم نۆبرێ دێ کارڤالیۆ]] و ئاوێکی سپی، لەژێر کەوانەیەکی بازنەیی کە پێنج ئەستێرەی زێڕینی پێنج‌پەڕ لەخۆدەگرێت: یەک ئەستێرەی گەورە لە ناوەڕاستی کەوانەکەدایە و لە هەر لایەکیدا دوو ئەستێرەی بچووکتر هەیە، کە هەریەکەیان بە شێوەیەک لارییان هەیە کە خاڵێکیان ڕووی لە دەرەوەی چەقی ئەو بازنە هاوبەشەیە کە لەسەری جێگیرن. لووتس وەک هێمای گوڵی [[ماکاو]] هەڵبژێردرا. [[پردی حاکم نۆبرێ دێ کارڤالیۆ]] پردێکە کە [[نیمچەدوورگەی ماکاو]] و دوورگەی [[تایپا]] بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پردەکە یەکێکە لە دیارترین هێماکانی ناوچەکە. ئاوەکەی ژێر لووتسەکە و پردەکە هێمایە بۆ پێگەی ماکاو وەک بەندەرێک و ئەو ڕۆڵەی لە ناوچەکەدا دەیگێڕێت. پێنج ئەستێرە پێنج‌پەڕەکە هاوشێوەی دیزاینی [[ئاڵای چین]]ن، کە نوێنەرایەتیی پەیوەندی ماکاو بە دەوڵەتە سەروەرەکەیەوە دەکات. ماکاو پێش ڕادەستکردنەوەی بە چین لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ دەستی بە بەکارهێنانی دیزاینی ئاڵاکە کرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Macao |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/mo.html#:~:text=dates:%20by%20country-,The%20Special%20Region%20flag,that%20he%20first%20visited%20Macao. |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> ئاڵاکە لەلایەن مامۆستای هونەر و پیشە دەستییەکان لە زانکۆی هێنان، شیاو هۆنگ دیزاین کراوە.<ref name=":0" /> <!-- anyone has any info about when/how the lotus was chosen? --> بەپێی [[دەستووری ماکاو|یاسای بنەڕەتیی ماکاو]]، ئاڵای هەرێمیی ماکاو ئاڵایەکی سەوزە بە پێنج ئەستێرە، گوڵێکی لووتس، پردێک و ئاوی دەریایییەوە. ئەم یاسایە هەروەها بڕیار دەدات کە "جگە لە هەڵکردنی [[ئاڵای چین|ئاڵای کۆماری گەلی چین]]، هەرێمی کارگێڕیی تایبەتی ماکاو دەتوانێت ئاڵای هەرێمیی خۆیشی بەکاربهێنێت".<ref>[http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp "Basic Law of the Macao Special Administrative Region of the People' s Republic of China"]. ''Government Printing Bureau''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205042947/http://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp |date=5 February 2012}}.</ref> == پێشنیازەکانی ١٩٩٣ == [[پەڕگە:1-Photo-Flagge-Macao.JPG|وێنۆک|ئاڵا هەڵبژێردراوەکەی ماکاو.]] لە ساڵی ١٩٩٣دا، چەندین دیزاینی پێشنیازکراو خرانە ڕوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/mo!.html|سەردێڕ=1993 Proposals for the Macau Flag|وێبگە=[[Flags of the World]]|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> * هاوشێوەی ئاڵای ئێستای [[ماکاو]]، بەڵام لووتسەکە بە شێوەیەکی جیاوازتر کێشراوە و لە ناو دیسکێکدایە، و ئەستێرەکان لە ناو گوڵەکەدان؛ * [[سێڕەنگ (ئاڵا)|سێڕەنگێکی]] سوور-سپی-سوور؛ باندی ناوەڕاست وێنەی کڵێسای قەشە پۆڵس لە ماکاو لەخۆدەگرێت؛ * [[سێ‌باند (ئاڵا)|سێ‌باندێک]] بە پیتی "[[M]]" کە نوێنەرایەتی ماکاو دەکات؛ ئەستێرەیەکی گەورە لە سەرووی چوار ئەستێرەی بچووکەوە کە نوێنەرایەتی چین دەکەن؛ * [[دووڕەنگ (ئاڵا)|دووڕەنگێکی]] ستوونی لە سەوز و سوور، کە لە [[ئاڵای پورتوگال]] دەچێت، لەگەڵ گوڵێکی لووتس لە بەشی خوارەوەی لای شەکاوە؛ * هێمایەک بە بازنەیەکی سوور، شین، و سەوز کە بە شێوەی هەڕەمی ڕیزکراون و ئەستێرەیەکی زەرد لە ناو بازنە سوورەکەدایە لەسەر دووڕەنگێکی ئاسۆیی لە سپی و زەرد؛ * پیتێکی "[[M]]"ی سوور و شین لەگەڵ ئەستێرەیەکی پێنج‌پەڕی گەورە، کە چرۆی لووتسێکی سوور لە ناوەڕاستی ئەستێرەکەدایە، لە بەشی سەرەوەی لای شەکاوەی ئاڵایەکی سپی بە دوو هێڵی ئاسۆیی شین؛ * هاوشێوەی ئاڵای ئێستای ماکاو، بەڵام ڕەنگی ئاڵاکە سوورە، و هێماکە پردەکە و ئاوەکەی ژێر لووتسەکەی تێدا نییە؛ * گوڵێکی لووتسی نەخشێنراو بە کەوانەیەک لە ئەستێرەی زەرد لەسەر ئاڵایەکی سوور؛ * گوڵێکی لووتس لەگەڵ کەوانەیەک لە ئەستێرەی زەرد لە سەرووی گوڵەکە لەسەر ئاڵایەکی سوور؛ * وێنەیەک بۆ ڕووناککەرەوەی [[قەڵای گویا]]، کە کۆنترینە لە ئاسیا، لە ژێر ئەستێرەیەکی زێڕین؛ خەڵقەیەکی سپی لە دەوری ڕووناککەرەوەکە دروست دەبێت، و دوو هێڵی ڕووناکی بەشی سەرەوەی لای شەکاوە (بە ڕەنگی سوور) و خوارەوەی لای شەکاوە (بە ڕەنگی شین) دابەش دەکەن؛ * دووڕەنگێکی ستوونی لە سەوز و سوور، هاوشێوەی [[ئاڵای پورتوگال]]، لەگەڵ نەورەسێکی سپی لە بەشی سەرەوەی لای شەکاوە و وێنەیەکی سپی لە [[پردی حاکم نۆبرێ دێ کارڤالیۆ]] لە بەشی خوارەوەی لای شەکاوە؛ * گوڵێکی لووتس لەسەر ئاڵایەکی سوور لەگەڵ کەوانەیەک لە ئەستێرەی زەرد لە سەرووی گوڵەکە؛ * سێگۆشەیەکی سوور کە بنکەکەی لەسەر [[لای دارەکە]]یە و لوتکەکەی لە لای شەکاوەیە، و بە ئەستێرەکانی [[ئاڵای چین]] پڕکراوەتەوە؛ * گوڵێکی لووتسی نەخشێنراو، کە ئەستێرەیەکی چوارچێوە سوور لە ناو پەڕەی سەرەوەیدایە؛ * وێنەیەکی تری پردی نۆبرێ دێ کارڤالیۆ لە بەشی خوارەوەی لای شەکاوەی ئاڵایەکی سوور، کە پێنج ئەستێرە زەردەکە بە هاوتەریبی هێڵەکانی پردەکە ڕیزکراون؛ <gallery> File:Proposed flag for Macau SAR 012.svg File:Proposed flag for Macau SAR 014.svg File:Proposed flag for Macau SAR 011.svg File:Proposed flag for Macau SAR 001.svg File:Proposed flag for Macau SAR 009.svg File:Proposed flag for Macau SAR 013.svg File:Proposed flag for Macau SAR 008.svg File:Proposed flag for Macau SAR 007.svg File:Proposed flag for Macau SAR 006.svg File:Proposed flag for Macau SAR 010.svg File:Proposed flag for Macau SAR 002.svg File:Proposed flag for Macau SAR 005.svg File:Proposed flag for Macau SAR 004.svg File:Proposed flag for Macau SAR 015.svg File:Proposed flag for Macau SAR 003.svg </gallery> == دیزاین == === ڕەنگەکان === {{Unreferenced section|date=June 2025}} {| class=wikitable width=60% style="text-align:center;" |- ! [[پەڕگە:Flag of Macau.svg|40px]]<br>سیستەمی ڕەنگەکان ! ! style="background:#067662; width:100px; color:white;"| سەوزی زمروتی ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;"| سپی ! style="background:#FFDF1E; width:100px; color:black;" | زەرد |- | [[مۆدێلی ڕەنگی CMYK|CMYK]] || <span dir="ltr">95-0-17-54</span> || <span dir="ltr">0-0-0-0</span> || <span dir="ltr">0-13-88-0</span> |- |[[ڕەنگەکانی وێب|HEX]] |<span dir="ltr">#067662</span> |<span dir="ltr">#FFFFFF</span> |<span dir="ltr">#FFDF1E</span> |- |[[مۆدێلی ڕەنگی RGB|RGB]] |<span dir="ltr">6-118-98</span> |<span dir="ltr">255-255-255</span> |<span dir="ltr">255-223-30</span> |} == دەسەڵاتی پورتوگال == پێش ڕادەستکردنەوەی بە چین لە ساڵی ١٩٩٩، [[ماکاوی پورتوگالی|ماکاو]] بە فەرمی تەنیا [[ئاڵای پورتوگال|ئاڵای پورتوگالی]] بەکاردەهێنا، بە پێچەوانەی [[هۆنگ کۆنگی بەریتانی]] کە جۆرێک لە [[پێشەنگی شین]]ی وەک [[ئاڵای هۆنگ کۆنگ|ئاڵاکەی]] بەکاردەهێنا لە پاڵ ئاڵای [[ئاڵای یەکێتیی بەریتانیا|یەکێتیی بەریتانیا (Union Jack)]]. لە ساڵی ١٩٦٧دا، پێشنیاز هەبوو کە بە هەر [[ئیمپراتۆریەتیی پورتوگال|هەرێمێکی دەرەوەی وڵات]] ئاڵای تایبەت بە خۆی بدرێت، کە پێکهاتبوو لە ئاڵای پورتوگال و نیشانەی نیشتمانیی ناوچەکە لەسەری، بەڵام هیچیان پەسەند نەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fotw.us/flags/mo-1967.html|سەردێڕ=Macao – 1967 Colonial Flag Proposal|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|وێبگە=Flags of the World|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714232604/http://www.fotw.us/flags/mo-1967.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[حکوومەتی ماکاو]] ئاڵایەکی پەسەند کرد کە [[نیشانی نیشتمانی|نیشانی نیشتمانیی]] کۆلۆنییەکەی لەسەر پاشخانێکی شینی کاڵ لەخۆگرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Handover|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20001006141934/http://www.casademacau.org/handover.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠|ناونیشان=http://www.casademacau.org/handover.htm|وێبگە=Casa de Macau Vancouver – Handover Archives}}</ref> لە هەمان کاتدا، [[ئەنجومەنی شارەوانیی ماکاو]] ئاڵایەکی هەبوو بە نیشانەیەکی هاوشێوەی شێوازی پورتوگالی و دوو فریشتە وەک پاڵپشتی هێمادار، کە لە مەراسیمی ڕادەستکردنەوەکەی ساڵی ١٩٩٩ و هەروەها لە [[یارییە ئاسیایییەکانی ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[یارییە ئاسیایییەکانی ١٩٩٤|١٩٩٤]] و [[یارییە ئاسیایییەکانی ١٩٩٨]] بەکارهێنرا. == ئاڵا مێژووییەکان == {| class="wikitable" |- ! style="width:110px;"|ئاڵا!!style="width:100px;"|ماوە!!style="width:250px;"|بەکارھێنان!!style="width:250px;"|وەسف |- | [[پەڕگە:Flag Portugal (1521).svg|border|100px]] || ١٥٥٧–١٥٧٨ || [[ئاڵای پورتوگال|ئاڵای]] [[پورتوگال]] (١٥٢١–١٥٧٨) لە [[ماکاوی پورتوگالی|ماکاوی]] سەردەمی کۆلۆنیالیزمی [[ئیمپراتۆریەتیی پورتوگال]] بەکارهێنرا. || rowspan="8" | ئاڵای پورتوگال لە سەردەمی کۆلۆنیالیزم لە ماکاو بەکارهێنرا، چونکە هیچ ئاڵایەکی ناوخۆیی و هەرێمی نەبوو. |- | [[پەڕگە:Flag Portugal (1578).svg|border|100px]] || ١٥٧٨–١٦٤٠ || ئاڵای پورتوگال (١٤٩٥–١٥٧٨) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag Portugal (1640).svg|border|100px]] || ١٦٤٠–١٦٦٧ || ئاڵای پورتوگال (١٦٤٠–١٦٦٧) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag Portugal (1667).svg|border|100px]] || ١٦٦٧–١٧٠٧ || ئاڵای پورتوگال (١٦٦٧–١٧٠٧) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag Portugal (1707).svg|border|100px]] || ١٧٠٧–١٨١٦ || ئاڵای پورتوگال (١٧٠٧–١٧٥٠) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and Algarves.svg|border|100px]] || ١٨١٦–١٨٣٠ || ئاڵای پورتوگال (١٨١٦–١٨٣٠) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag of Portugal (1830–1910).svg|border|100px]]|| ١٨٣٠–١٩١٠ || ئاڵای پورتوگال (١٨٣٠–١٩١٠) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag of Portugal.svg|border|100px]]|| ١٩١١–١٩٩٩ || ئاڵای پورتوگال (١٩١١–١٩٩٩) لە ماکاوی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پورتوگال بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Flag of Municipal Council of Macau.svg|border|100x100px]]|| ١٩٧٥–١٩٩٩ || ئاڵای [[شارەوانیی ماکاو]]، یەکێک لە دوو حکوومەتە ناوخۆیییەکەی شارەوانی. || پاشخانێکی شینی کاڵ کە نیشانی نیشتمانیی شارەوانیی ماکاوی لەسەر کێشراوە. ئەم ئاڵایە لە چالاکییە وەرزشییەکان و لە مەراسیمی ڕادەستکردنەوەی ساڵی ١٩٩٩ بەکارهێنرا. |- | [[پەڕگە:Bandeira Leal Senado White.jpg|border|100x100px]]|| ١٩٧٥–١٩٩٩ || ئاڵای [[شارەوانیی ماکاو]]، یەکێک لە دوو حکوومەتە ناوخۆیییەکەی شارەوانی. || وەشانی سپی. |- | [[پەڕگە:Flag of Municipal Council of Ilhas.svg|border|100x100px]]|| ١٩٧٥–١٩٩٩ || ئاڵای [[شارەوانیی ئیلیاس]]، یەکێک لە دوو حکوومەتە ناوخۆیییەکەی شارەوانی. || پاشخانێکی پرتەقاڵی کە نیشانی نیشتمانیی شارەوانیی ئیلیاسی لەسەر کێشراوە. |- | [[پەڕگە:Flag of the Government of Portuguese Macau (1976-1999).svg|border|100px]]|| ١٩٧٥–١٩٩٩ || ئاڵای [[حکوومەتی ماکاو|حکوومەتی]] ماکاوی کۆلۆنیالیستیی پورتوگال. || پاشخانێکی شینی کاڵ کە نیشانە فەرمییەکەی کۆلۆنیی پورتوگالی لە ماکاو لەسەر کێشراوە. لە سەردەمی بەڕێوەبەرایەتی پورتوگالدا ئەم ئاڵایە نوێنەرایەتیی خاکی ماکاویشی دەکرد لە کۆڕبەندە نێونەتەوەیییەکاندا، هەرچەندە ئاڵای فەرمیی کۆلۆنیی پورتوگالی نەبوو. |- | [[پەڕگە:Flag of Portuguese Macau Unofficial.svg|border|100px]]|| ١٩٧٥–١٩٩٩ || ئاڵای وەشانی نیمچە فەرمیی [[ماکاوی پورتوگالی|ماکاو]]ی پورتوگال. || وەشانی نیمچە فەرمی بەبێ تاجێک کە نوێنەرایەتیی قەڵاکانی [[شانشینی ئەلگارڤێ]] بکات لە نیشانە نیشتمانییەکەدا و وشەی "Government of Macau" بە سادەیی گۆڕاوە بۆ "Macau". ئەم ئاڵایە لە [[زانکۆی ماکاو]] لە وێنەیەکی ڕووداوێکی [[فیدراسیۆنی نێونەتەوەییی وەرزشی زانکۆکان]] دۆزرایەوە. هەرچەندە هەرگیز بە فەرمی بەکارنەهاتووە، بەڵام ئەم ئاڵایە لە ڕووداوە وەرزشییەکانی تردا بۆ نوێنەرایەتیکردنی کۆلۆنییەکە بەکارهێنراوە. |- |} == پێشانگا == <gallery> File:Flag of Portuguese Colony Governor.svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[حاکمی ماکاو]]ی پورتوگالی File:Flag of Macau (1932 proposal).svg|{{FIAV|proposal}} ئاڵای پێشنیازکراو بۆ [[ماکاوی پورتوگالی]] (١٩٣٢) File:Flag of Portuguese Macau (proposal).svg|{{FIAV|proposal}} ئاڵای پێشنیازکراو بۆ [[ماکاوی پورتوگالی]] (١٩٦٥) File:Flag of Macau construction 01.svg|نەخشەی دروستکردن </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[نیشانی نیشتمانیی ماکاو]] * [[پێڕستی ئاڵاکانی چین]] * [[ئاڵای هۆنگ کۆنگ]] * [[ئاڵای کۆماری گەلی چین]] * [[سروودی نیشتمانیی کۆماری گەلی چین]] == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Flags of Macau}} *[ Macau Handover Ceremony 1999] *[https://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/01/lei06.asp Lei n.º 6/1999 Utilização e Protecção da Bandeira e do Emblema Regionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205074957/https://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/01/lei06.asp |date= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }} *[https://bo.io.gov.mo/bo/i/2019/05/regadm05.asp Regulamento Administrativo n.º 5/2019 Disposições concretas relativas à utilização das Bandeiras e Emblemas Nacionais e Regionais e à execução instrumental e vocal do Hino Nacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008214637/https://bo.io.gov.mo/bo/i/2019/05/regadm05.asp |date= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ }} *{{FOTW|id=mo|title=Macau}} *[https://www.dsaj.gov.mo/download/forms/080805E.pdf Direcção dos Serviços de Assuntos de Justiça - Symbols of our Country & of the MSAR] {{Asia topic|Flag of|title=[[ئاڵاکانی ئاسیا]]}} {{Macau topics}} {{DEFAULTSORT:ماکاو}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ئاڵاکانی چین]] [[پۆل:ئاڵا ناسێندراوەکانی ١٩٩٩]] [[پۆل:ئاڵاکانی ناوچە پاشکۆکان]] [[پۆل:ئەو ئاڵایانەی ئەستێرەیان تێدایە]] [[پۆل:ئاڵا سەوزەکان]] [[پۆل:ئاڵا هاوتایە ئاسۆیییەکان]] [[پۆل:کەلتووری ماکاو|ئاڵا]] [[پۆل:ئەو ئاڵایانەی گوڵیان لەسەرە]] ex8lrlhlt3206yvouvcya5aobmcu64x 0 298736 1613729 1613715 2026-07-31T12:01:35Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613729 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''پردی تێمسە''' بەسەر ڕووباری شێڵدت لە شارۆچکەی تێمسە دەپەڕێتەوە، کە شارۆچکەیەکی بچووکە و دەکەوێتە نزیکەی ٢٥ کم (١٥ میل) لە باشووری ڕۆژاوای شاری [[ئەنتوێرپ]]. لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥ بۆ ٢٠٠٩، ئەم پردە کە درێژییەکەی دەگاتە {{Convert|365|m|ft|1}} درێژترین پرد بوو لە [[بەلجیکا]].<ref name="Scheldegids">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Raf Stuyck |ڕێکەوت=١٩٨٧|ناونیشان=http://www.scheldegids.org/pdf/Temsebrug.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050116163931/http://www.scheldegids.org/pdf/Temsebrug.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> پردە کۆنەکە ئەو نازناوەی لەدەستدا بەھۆی پردی نوێی شێڵدت کە بە شێوەیەکی ھاوتەریب لەگەڵیدا دەڕوات و درێژییەکەی دەگاتە {{Convert|374|m|ft|1}}.<ref name="TemsebrugvolgesnHYE">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hye.be/en/pages/temse-second-scheldt-bridge/show/328/|سەردێڕ=HYE {{!}} Temse: Second Scheldt bridge {{!}}|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304102338/http://www.hye.be/en/pages/temse-second-scheldt-bridge/show/328/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Scheldebrug (Temse)}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} 19emigl481x22ha68mr9tpmc3306pnu 0 298807 1613832 1608487 2026-07-31T18:08:13Z SpinnerLaserzthe2nd 52212 ([[c:GR|GR]]) [[File:Uz Air Force.png]] → [[File:Uz Air Force.svg]] 1613832 wikitext text/x-wiki {{short description|none}} {{For|ئاڵاکانی ئۆزبەکستان|پێڕستی ئاڵاکانی ئۆزبەکستان}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Infobox flag | Name = کۆماری ئۆزبەکستان | Image = Flag of Uzbekistan.svg | Alt = ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئۆزبەکستان | Nickname = {{nativename|uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}} | Use = 110110 | Symbol = {{FIAV|110110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = <bdi>١:٢</bdi> | Adoption = {{Start date and age|1991|11|18|df=yes}} | Design = سێ‌ڕەنگێکی ئاسۆیی لە شینی ئاسمانی، سپی و سەوز، کە بە دوو شریتی تەسکی سوور جیاکراونەتەوە. مانگێکی سپی و دوانزە ئەستێرەی سپی پێنج-تیژ لە لای چەپی شریتە شینە سەرەکییەکەدا جێگیر کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://lex.uz/en/docs/57181/ |سەردێڕ=О ГОСУДАРСТВЕННОМ ФЛАГЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |زمان=Russian |trans-title=On The National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Republic of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=The National Legal Information Center}}</ref> | Designer = فەرھۆد یۆڵدۆشێڤ }} [[File:Flag of Uzbekistan in Kuksaray Square in Samarkand.jpg|right|thumb|200px|ئاڵای شەکاوەی ئۆزبەکستان لە گۆڕەپانی کوکسارای، [[سەمەرقەند]]]] [[ئاڵای نەتەوەیی|ئاڵای نەتەوەییی]] [[ئۆزبەکستان]]، بە فەرمی '''ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئۆزبەکستان'''،{{efn|{{langx|uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}} / {{lang|uz|Ўзбекистон Республикасининг давлат байроғи}}}} پێکھاتووە لە سێ‌ڕەنگێکی ئاسۆیی لە شینی ئاسمانی، سپی و سەوز، کە بە دوو [[چوارچێوە (ئاڵا)|چوارچێوەی]] تەسکی سوور جیاکراونەتەوە، لەگەڵ مانگێکی سپی و دوانزە ئەستێرەی سپی لە [[زاراوەکانی ئاڵا|کانتۆنەکەیدا]]. لە ساڵی <bdi>١٩٩١</bdi>دا بۆ جێگرتنەوەی [[ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان]] پەسەند کرا، و لەو کاتەوەی وڵاتەکە لە ھەمان ساڵدا سەربەخۆیی بەدەستھێناوە، بووەتە ئاڵای کۆماری ئۆزبەکستان. == دیزاین == === ھێماکاری === سەرەڕای نەبوونی ھێماکارییەکی فەرمی بۆ توخمەکانی ئاڵاکە، چەندین لێکدانەوەی جیاواز ھەن کە لە جوگرافی و مێژووییەوە تا کولتووری و ڕۆحی دەگرێتەوە. ڕەنگی [[شینی ئاسمانی]] لەسەر ئاڵاکە ھێمای ئاسمان و ئاوی ڕوونە. ھەروەھا شین ڕەنگی [[گەلانی تورک]]ە. ڕەنگی سپی ھێمای نەریتیی ئۆزبەکییە بۆ ئاشتی و بەختی باش. سەوز ھێمای سروشت، ژیانی نوێ و بەروبوومی باشە. شریتە سوورەکان نوێنەرایەتیی ھێزی ژیان دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jpYR1rmsgUAC&pg=PA69 |سەردێڕ=Uzbekistan in Pictures|بڵاوکەرەوە=Twenty-First Century Books|ساڵ=٢٠٠٦|دوایین=Waters|یەکەم=Bella|پەڕەکان=١٩١|ژپنک=٩٧٨٠٨٢٢٥٢٦٧٣٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="CIA" /> وێنەی مانگ پەیوەستە بە وێناکردنی مێژوویی ئۆزبەکی و ھەروەھا ھێمای لەدایکبوونی نەتەوەیەکی نوێیە. ئەستێرەکان نوێنەرایەتیی ویلایەتەکانی وڵاتەکە دەکەن، و ھەروەھا ئاماژەیەکیشە بۆ نەریت و ڕۆژژمێری مێژوویی ئۆزبەکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Flags, Symbols & Currency of Uzbekistan |ناونیشان=https://www.worldatlas.com/flags/uzbekistan |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=WorldAtlas |زمان=en-US}}</ref> ئەستێرەکان ھەروەھا ھێمای گەڕان بەدوای کامڵبوون و بەختەوەریی گەلی ئۆزبەکن لە نیشتمانەکەیاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://parliament.gov.uz/en/flag/ |سەردێڕ=Ўзбекистон Республикасининг Давлат Байроғи |زمان=Uzbek |trans-title=National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Legislative Chamber of Oliy Majlis of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=[[Oliy Majlis]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211115232130/https://parliament.gov.uz/uz/flag/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> [[سیاسەتی ئۆزبەکستان|حکومەتی ئۆزبەکستان]] بە وردی پلەی ڕەنگەکان دیاری ناکات و لەبری ئەوە بە شێوەیەکی گشتی وەک شینی ئاسمانی، سپی، سەوز و سوور ناویان دەبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://lex.uz/en/docs/57181/ |سەردێڕ=О ГОСУДАРСТВЕННОМ ФЛАГЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |زمان=Russian |trans-title=On The National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Republic of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=The National Legal Information Center |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> === پاراستنی یاسایی === لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠دا، سەرۆک [[ئیسلام کەریمۆڤ]] ھەموارکردنەوەیەکی یاساکەی واژوو کرد کە پاراستنی ھێماکانی وڵاتەکەی بەھێزتر کرد، لەوانەش ئاڵا و [[نیشانەی دەوڵەتی ئۆزبەکستان|نیشانەی دەوڵەت]]. یاساکە بەکارھێنانی ئاڵای ئۆزبەکستانی بۆ مەبەستی پڕوپاگەندە و بازرگانی قەدەغە کرد، لەوانەش بەکارھێنانی لە ڕیکلام و بەڵگەنامەکاندا. ھەروەھا قەدەغەی کرد لەسەر ھەر ڕێکخراوێک کە سەر بە حکومەتی ئۆزبەکستان نییە لۆگۆیەک بەکاربھێنێت کە لە ھێما نەتەوەیییەکان بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brief: Uzbekistan bans using state symbols in commercial purposes|ناونیشان=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:TNA8&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=13463FBB34D6B3F0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=105B9A93AF33E3E3|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|یەکەم=D.|دوایین=Azizov|بڵاوکەرەوە=Trend News Agency|شوێن=Baku, Azerbaijan}} '''{{subscription required}}'''</ref> === نەخشەی دروستکردن === {{gallery |height=250 |width=475 |File:Flag of Uzbekistan (construction sheet).svg|نەخشەی دروستکردنی ئاڵا }} == مێژوو == {{Main|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان}} لەژێر [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان|دەسەڵاتی سۆڤیەتدا]]، کۆماری یەکێتییەکە – کە دەکەوێتە شوێنی ئۆزبەکستانی مۆدێرنی ئێستا – ئاڵایەکی بەکاردەھێنا کە لە [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە وەرگیرابوو و [[ھێماکانی کۆمۆنیزم|نوێنەرایەتیی کۆمۆنیزمی]] دەکرد، کە لە ساڵی <bdi>١٩٥٢</bdi>دا پەسەند کرا.<ref name="Smith Uzbekistan">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |بەستەری نووسەر=Whitney Smith |سەردێڕ=Flag of Uzbekistan |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uzbekistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Encyclopædia Britannica]] |بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٠١|زمان=en}}</ref> ئاڵاکە لە دیزاینە سۆڤیەتییەکە دەچوو بەڵام شریتێکی شینی لە ناوەڕاستدا ھەبوو بە پانیی <bdi>١/٥</bdi> و دوو لێواری سپی بە پانیی <bdi>١/١٠٠</bdi> لە نێوانیاندا. ئۆزبەکستان لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩١ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند، نزیکەی سێ مانگ پێش [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت]].<ref name=CIA>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Uzbekistan|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110035014/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=The World Factbook|بڵاوکەرەوە=CIA}}</ref> گەڕان بەدوای ئاڵایەکی نەتەوەییدا زوو دوای ئەوە دەستی پێکرد، و پێشبڕکێیەک بۆ دیاریکردنی دیزاینە نوێیەکە ئەنجامدرا.<ref name="Smith Uzbekistan"/> زیاتر لە <bdi>٢٠٠</bdi> پێشنیار پێشکەش کران، و لیژنەیەک بۆ ھەڵسەنگاندنی ئەم پێشنیارانە پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The National Flag of the Republic of Uzbekistan Celebrates 20th Anniversary|ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/news/126498/the-national-flag-of-the-republic-of-uzbekistan-celebrates-20th-anniversary-.html|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Journal of Turkish Weekly|بڵاوکەرەوە=International Strategic Research Organization|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221123114011/https://turkishweekly.net/news/126498/the-national-flag-of-the-republic-of-uzbekistan-celebrates-20th-anniversary-.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیزاینە براوەکە لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ پەسەند کرا،<ref name="Smith Uzbekistan"/> دوای ئەوەی لە دانیشتنێکی نائاساییی [[سۆڤیەتی باڵای ئۆزبەکستان]]دا ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brief: Uzbekistan celebrates Flag Day|ناونیشان=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:TNA8&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=13463FBB34D6B3F0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=105B9A93AF33E3E3|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|یەکەم=D.|دوایین=Azizov|بڵاوکەرەوە=Trend News Agency|شوێن=Baku, Azerbaijan}} '''{{subscription required}}'''</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bIZU25kFhHUC&pg=PA96 |سەردێڕ=Uzbekistan|بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|دوایین١=McCray|یەکەم١=Thomas R.|دوایین٢=Gritzner|یەکەم٢=Charles F.|پەڕەکان=٩٦|ژپنک=٩٧٨١٤٣٨١٠٥٥١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> بەم کارە، ئۆزبەکستان بوو بە یەکەمین کۆماری تازە سەربەخۆ لە [[ئاسیای ناوەڕاست]]دا کە ئاڵایەکی نوێ ھەڵبژێرێت.<ref name=complete>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZauSgqSl6ekC&pg=PA191 |سەردێڕ=Complete Flags of the World|بڵاوکەرەوە=Dorling Kindersley Ltd.|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|دوایین=Kindersley|یەکەم=Dorling|پەڕەکان=١٩١|ژپنک=٩٧٨١٤٠٥٣٣٨٦١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === ئاڵاکان بە دیزاینی ھاوشێوە === سەبارەت بە تێکەڵەی سێ‌ڕەنگی شریتە ئاسۆیییەکانی شین، سپی و سەوز، ئەم ئاڵایە لە [[ئاڵای لیسۆتۆ]] دەچێت، کە وڵاتێکی دەورەدراوە لە ناو سنووری [[ئەفریقای باشوور]]دا، ھەروەھا لە [[ئاڵای پونتلاند]]، کە ویلایەتێکی فیدراڵی [[سۆماڵ]]ییە لە دەنووکی [[قۆچی ئەفریقا]]، و ھەروەھا [[ئاڵای کالی]]، کە شارێکی کۆڵۆمبیایە.<ref>Knowlton, Steven A. "Applying sebeok's typology of signs to the study of flags." Raven: A Journal of Vexillology 19 (2012): 57–97.</ref> == ئاڵاکانی تر == <gallery> Flag of Karakalpakstan.svg|[[ئاڵای کاراکالپاکستان]] Flag of the President of Uzbekistan.svg|ئاڵای سەرۆکایەتیی ئۆزبەکستان Davlat xavfsizlik xizmati bayrog'i.jpg|ئاڵای دەزگای ئاسایشی دەوڵەتی ئۆزبەکستان Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|ئاڵای [[وەزارەتی بەرگری (ئۆزبەکستان)|وەزارەتی بەرگریی ئۆزبەکستان]] Uz Air Force.svg|ئاڵای [[ھێزی ئاسمانی و بەرگریی ئاسمانیی ئۆزبەکستان]] Naval flag of Uzbekistan.svg|ئاڵای [[ھێزە دەریایییەکانی ئۆزبەکستان]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی ئاڵاکانی ئۆزبەکستان]] * [[نیشانەی دەوڵەتی ئۆزبەکستان]] * [[سرودی نەتەوەییی ئۆزبەکستان]] == تێبینییەکان == {{Notelist}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|National flag of Uzbekistan}} * {{FOTW|id=uz|title=ئۆزبەکستان}} * [http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/index.htm ئۆزبەکستان – ڤێکسیلۆگرافیا] {{clear}} {{Asia topic|Flag of|title=[[ئاڵاکانی ئاسیا]]}} {{Uzbekistan topics}} {{DEFAULTSORT:ئۆزبەکستان، ئاڵای}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئۆزبەکستان|ئاڵا]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئۆزبەکستان| ]] [[پۆل:ئاڵا نەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکان بە ئەستێرە و مانگەوە]] [[پۆل:ئاڵا چوارڕەنگەکان]] [[پۆل:ئەو ئاڵایانەی لە ١٩٩١ ناسێندراون]] [[پۆل:ئاڵاکان بە شین، سەوز و سپی]] [[پۆل:ئاڵاکان بە کانتۆنەوە]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] qffi6tzsv4wpx6zh2sh2tnzwub6phlr 1613915 1613832 2026-08-01T05:00:07Z Sàádî 76715 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Uz Air Force.svg]] → [[File:Flag of the Uzbekistan Air and Air Defence Forces.svg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] (maintenance or bug fix) 1613915 wikitext text/x-wiki {{short description|none}} {{For|ئاڵاکانی ئۆزبەکستان|پێڕستی ئاڵاکانی ئۆزبەکستان}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Infobox flag | Name = کۆماری ئۆزبەکستان | Image = Flag of Uzbekistan.svg | Alt = ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئۆزبەکستان | Nickname = {{nativename|uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}} | Use = 110110 | Symbol = {{FIAV|110110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = <bdi>١:٢</bdi> | Adoption = {{Start date and age|1991|11|18|df=yes}} | Design = سێ‌ڕەنگێکی ئاسۆیی لە شینی ئاسمانی، سپی و سەوز، کە بە دوو شریتی تەسکی سوور جیاکراونەتەوە. مانگێکی سپی و دوانزە ئەستێرەی سپی پێنج-تیژ لە لای چەپی شریتە شینە سەرەکییەکەدا جێگیر کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://lex.uz/en/docs/57181/ |سەردێڕ=О ГОСУДАРСТВЕННОМ ФЛАГЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |زمان=Russian |trans-title=On The National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Republic of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=The National Legal Information Center}}</ref> | Designer = فەرھۆد یۆڵدۆشێڤ }} [[File:Flag of Uzbekistan in Kuksaray Square in Samarkand.jpg|right|thumb|200px|ئاڵای شەکاوەی ئۆزبەکستان لە گۆڕەپانی کوکسارای، [[سەمەرقەند]]]] [[ئاڵای نەتەوەیی|ئاڵای نەتەوەییی]] [[ئۆزبەکستان]]، بە فەرمی '''ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئۆزبەکستان'''،{{efn|{{langx|uz|Oʻzbekiston Respublikasining davlat bayrogʻi}} / {{lang|uz|Ўзбекистон Республикасининг давлат байроғи}}}} پێکھاتووە لە سێ‌ڕەنگێکی ئاسۆیی لە شینی ئاسمانی، سپی و سەوز، کە بە دوو [[چوارچێوە (ئاڵا)|چوارچێوەی]] تەسکی سوور جیاکراونەتەوە، لەگەڵ مانگێکی سپی و دوانزە ئەستێرەی سپی لە [[زاراوەکانی ئاڵا|کانتۆنەکەیدا]]. لە ساڵی <bdi>١٩٩١</bdi>دا بۆ جێگرتنەوەی [[ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان]] پەسەند کرا، و لەو کاتەوەی وڵاتەکە لە ھەمان ساڵدا سەربەخۆیی بەدەستھێناوە، بووەتە ئاڵای کۆماری ئۆزبەکستان. == دیزاین == === ھێماکاری === سەرەڕای نەبوونی ھێماکارییەکی فەرمی بۆ توخمەکانی ئاڵاکە، چەندین لێکدانەوەی جیاواز ھەن کە لە جوگرافی و مێژووییەوە تا کولتووری و ڕۆحی دەگرێتەوە. ڕەنگی [[شینی ئاسمانی]] لەسەر ئاڵاکە ھێمای ئاسمان و ئاوی ڕوونە. ھەروەھا شین ڕەنگی [[گەلانی تورک]]ە. ڕەنگی سپی ھێمای نەریتیی ئۆزبەکییە بۆ ئاشتی و بەختی باش. سەوز ھێمای سروشت، ژیانی نوێ و بەروبوومی باشە. شریتە سوورەکان نوێنەرایەتیی ھێزی ژیان دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jpYR1rmsgUAC&pg=PA69 |سەردێڕ=Uzbekistan in Pictures|بڵاوکەرەوە=Twenty-First Century Books|ساڵ=٢٠٠٦|دوایین=Waters|یەکەم=Bella|پەڕەکان=١٩١|ژپنک=٩٧٨٠٨٢٢٥٢٦٧٣٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="CIA" /> وێنەی مانگ پەیوەستە بە وێناکردنی مێژوویی ئۆزبەکی و ھەروەھا ھێمای لەدایکبوونی نەتەوەیەکی نوێیە. ئەستێرەکان نوێنەرایەتیی ویلایەتەکانی وڵاتەکە دەکەن، و ھەروەھا ئاماژەیەکیشە بۆ نەریت و ڕۆژژمێری مێژوویی ئۆزبەکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Flags, Symbols & Currency of Uzbekistan |ناونیشان=https://www.worldatlas.com/flags/uzbekistan |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=WorldAtlas |زمان=en-US}}</ref> ئەستێرەکان ھەروەھا ھێمای گەڕان بەدوای کامڵبوون و بەختەوەریی گەلی ئۆزبەکن لە نیشتمانەکەیاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://parliament.gov.uz/en/flag/ |سەردێڕ=Ўзбекистон Республикасининг Давлат Байроғи |زمان=Uzbek |trans-title=National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Legislative Chamber of Oliy Majlis of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=[[Oliy Majlis]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211115232130/https://parliament.gov.uz/uz/flag/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> [[سیاسەتی ئۆزبەکستان|حکومەتی ئۆزبەکستان]] بە وردی پلەی ڕەنگەکان دیاری ناکات و لەبری ئەوە بە شێوەیەکی گشتی وەک شینی ئاسمانی، سپی، سەوز و سوور ناویان دەبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://lex.uz/en/docs/57181/ |سەردێڕ=О ГОСУДАРСТВЕННОМ ФЛАГЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН |زمان=Russian |trans-title=On The National Flag of the Republic of Uzbekistan |نووسەر=Republic of Uzbekistan |بڵاوکەرەوە=The National Legal Information Center |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> === پاراستنی یاسایی === لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠دا، سەرۆک [[ئیسلام کەریمۆڤ]] ھەموارکردنەوەیەکی یاساکەی واژوو کرد کە پاراستنی ھێماکانی وڵاتەکەی بەھێزتر کرد، لەوانەش ئاڵا و [[نیشانەی دەوڵەتی ئۆزبەکستان|نیشانەی دەوڵەت]]. یاساکە بەکارھێنانی ئاڵای ئۆزبەکستانی بۆ مەبەستی پڕوپاگەندە و بازرگانی قەدەغە کرد، لەوانەش بەکارھێنانی لە ڕیکلام و بەڵگەنامەکاندا. ھەروەھا قەدەغەی کرد لەسەر ھەر ڕێکخراوێک کە سەر بە حکومەتی ئۆزبەکستان نییە لۆگۆیەک بەکاربھێنێت کە لە ھێما نەتەوەیییەکان بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brief: Uzbekistan bans using state symbols in commercial purposes|ناونیشان=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:TNA8&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=13463FBB34D6B3F0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=105B9A93AF33E3E3|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|یەکەم=D.|دوایین=Azizov|بڵاوکەرەوە=Trend News Agency|شوێن=Baku, Azerbaijan}} '''{{subscription required}}'''</ref> === نەخشەی دروستکردن === {{gallery |height=250 |width=475 |File:Flag of Uzbekistan (construction sheet).svg|نەخشەی دروستکردنی ئاڵا }} == مێژوو == {{Main|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان}} لەژێر [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان|دەسەڵاتی سۆڤیەتدا]]، کۆماری یەکێتییەکە – کە دەکەوێتە شوێنی ئۆزبەکستانی مۆدێرنی ئێستا – ئاڵایەکی بەکاردەھێنا کە لە [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە وەرگیرابوو و [[ھێماکانی کۆمۆنیزم|نوێنەرایەتیی کۆمۆنیزمی]] دەکرد، کە لە ساڵی <bdi>١٩٥٢</bdi>دا پەسەند کرا.<ref name="Smith Uzbekistan">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |بەستەری نووسەر=Whitney Smith |سەردێڕ=Flag of Uzbekistan |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uzbekistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Encyclopædia Britannica]] |بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٠١|زمان=en}}</ref> ئاڵاکە لە دیزاینە سۆڤیەتییەکە دەچوو بەڵام شریتێکی شینی لە ناوەڕاستدا ھەبوو بە پانیی <bdi>١/٥</bdi> و دوو لێواری سپی بە پانیی <bdi>١/١٠٠</bdi> لە نێوانیاندا. ئۆزبەکستان لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩١ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند، نزیکەی سێ مانگ پێش [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت]].<ref name=CIA>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Uzbekistan|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210110035014/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uzbekistan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=The World Factbook|بڵاوکەرەوە=CIA}}</ref> گەڕان بەدوای ئاڵایەکی نەتەوەییدا زوو دوای ئەوە دەستی پێکرد، و پێشبڕکێیەک بۆ دیاریکردنی دیزاینە نوێیەکە ئەنجامدرا.<ref name="Smith Uzbekistan"/> زیاتر لە <bdi>٢٠٠</bdi> پێشنیار پێشکەش کران، و لیژنەیەک بۆ ھەڵسەنگاندنی ئەم پێشنیارانە پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The National Flag of the Republic of Uzbekistan Celebrates 20th Anniversary|ناونیشان=http://www.turkishweekly.net/news/126498/the-national-flag-of-the-republic-of-uzbekistan-celebrates-20th-anniversary-.html|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Journal of Turkish Weekly|بڵاوکەرەوە=International Strategic Research Organization|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221123114011/https://turkishweekly.net/news/126498/the-national-flag-of-the-republic-of-uzbekistan-celebrates-20th-anniversary-.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیزاینە براوەکە لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ پەسەند کرا،<ref name="Smith Uzbekistan"/> دوای ئەوەی لە دانیشتنێکی نائاساییی [[سۆڤیەتی باڵای ئۆزبەکستان]]دا ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brief: Uzbekistan celebrates Flag Day|ناونیشان=http://docs.newsbank.com/openurl?ctx_ver=z39.88-2004&rft_id=info:sid/iw.newsbank.com:AWNB:TNA8&rft_val_format=info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx&rft_dat=13463FBB34D6B3F0&svc_dat=InfoWeb:aggregated5&req_dat=105B9A93AF33E3E3|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤|یەکەم=D.|دوایین=Azizov|بڵاوکەرەوە=Trend News Agency|شوێن=Baku, Azerbaijan}} '''{{subscription required}}'''</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bIZU25kFhHUC&pg=PA96 |سەردێڕ=Uzbekistan|بڵاوکەرەوە=Infobase Publishing|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|دوایین١=McCray|یەکەم١=Thomas R.|دوایین٢=Gritzner|یەکەم٢=Charles F.|پەڕەکان=٩٦|ژپنک=٩٧٨١٤٣٨١٠٥٥١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> بەم کارە، ئۆزبەکستان بوو بە یەکەمین کۆماری تازە سەربەخۆ لە [[ئاسیای ناوەڕاست]]دا کە ئاڵایەکی نوێ ھەڵبژێرێت.<ref name=complete>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZauSgqSl6ekC&pg=PA191 |سەردێڕ=Complete Flags of the World|بڵاوکەرەوە=Dorling Kindersley Ltd.|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|دوایین=Kindersley|یەکەم=Dorling|پەڕەکان=١٩١|ژپنک=٩٧٨١٤٠٥٣٣٨٦١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === ئاڵاکان بە دیزاینی ھاوشێوە === سەبارەت بە تێکەڵەی سێ‌ڕەنگی شریتە ئاسۆیییەکانی شین، سپی و سەوز، ئەم ئاڵایە لە [[ئاڵای لیسۆتۆ]] دەچێت، کە وڵاتێکی دەورەدراوە لە ناو سنووری [[ئەفریقای باشوور]]دا، ھەروەھا لە [[ئاڵای پونتلاند]]، کە ویلایەتێکی فیدراڵی [[سۆماڵ]]ییە لە دەنووکی [[قۆچی ئەفریقا]]، و ھەروەھا [[ئاڵای کالی]]، کە شارێکی کۆڵۆمبیایە.<ref>Knowlton, Steven A. "Applying sebeok's typology of signs to the study of flags." Raven: A Journal of Vexillology 19 (2012): 57–97.</ref> == ئاڵاکانی تر == <gallery> Flag of Karakalpakstan.svg|[[ئاڵای کاراکالپاکستان]] Flag of the President of Uzbekistan.svg|ئاڵای سەرۆکایەتیی ئۆزبەکستان Davlat xavfsizlik xizmati bayrog'i.jpg|ئاڵای دەزگای ئاسایشی دەوڵەتی ئۆزبەکستان Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|ئاڵای [[وەزارەتی بەرگری (ئۆزبەکستان)|وەزارەتی بەرگریی ئۆزبەکستان]] Flag of the Uzbekistan Air and Air Defence Forces.svg|ئاڵای [[ھێزی ئاسمانی و بەرگریی ئاسمانیی ئۆزبەکستان]] Naval flag of Uzbekistan.svg|ئاڵای [[ھێزە دەریایییەکانی ئۆزبەکستان]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی ئاڵاکانی ئۆزبەکستان]] * [[نیشانەی دەوڵەتی ئۆزبەکستان]] * [[سرودی نەتەوەییی ئۆزبەکستان]] == تێبینییەکان == {{Notelist}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|National flag of Uzbekistan}} * {{FOTW|id=uz|title=ئۆزبەکستان}} * [http://www.vexillographia.ru/uzbekstn/index.htm ئۆزبەکستان – ڤێکسیلۆگرافیا] {{clear}} {{Asia topic|Flag of|title=[[ئاڵاکانی ئاسیا]]}} {{Uzbekistan topics}} {{DEFAULTSORT:ئۆزبەکستان، ئاڵای}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئۆزبەکستان|ئاڵا]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئۆزبەکستان| ]] [[پۆل:ئاڵا نەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ئاڵاکان بە ئەستێرە و مانگەوە]] [[پۆل:ئاڵا چوارڕەنگەکان]] [[پۆل:ئەو ئاڵایانەی لە ١٩٩١ ناسێندراون]] [[پۆل:ئاڵاکان بە شین، سەوز و سپی]] [[پۆل:ئاڵاکان بە کانتۆنەوە]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] 1bet9h4jvjrue1ykrlqhf1ryejckvsn 0 299022 1613760 1609873 2026-07-31T12:11:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613760 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زنجیرەی سامسۆنگ گالاکسی ئێم''' زنجیرەیەک لە [[تەلەفۆنی زیرەک|تەلەفۆنە زیرەکەکانی]] ئاستی سەرەتایی و ئاستی ناوەندیی ئابوورییە کە بە شێوەیەکی سەرەکی سەرھێڵن، لەلایەن [[سامسۆنگ ئەلیکترۆنیکس]] بەرھەم ھێنراون و گەشەیان پێدراوە، و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ [[ھیندستان]] و [[بازاڕی نوێپێگەیشتوو|بازاڕە نوێپێگەیشتووەکانی]] تر خراونەتە بازاڕەوە. یەکەم مۆدێلەکانی ئەم زنجیرەیە، سامسۆنگ گالاکسی ئێم ١٠ و ئێم ٢٠، لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩دا بڵاوکرانەوە؛ دواتر سامسۆنگ گالاکسی ئێم ٣٠ لە ٧ی ئازار و سامسۆنگ گالاکسی ئێم ٤٠ لە ١٨ی حوزەیراندا بڵاوکرانەوە. سامسۆنگ گالاکسی ئێم ١٠ئێس و سامسۆنگ گالاکسی ئێم ٣٠ئێس لە ١٨ی ئەیلوولدا ڕاگەیەندران، و ھەردووکیان لە ٢٩ی ئەیلوولدا بڵاوکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.gsmarena.com/samsung_introduces_galaxy_m10s_and_m30s_in_india_-news-39232.php|سەردێڕ=Samsung introduces Galaxy M10s and M30s in India |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|وێبگە=gsmArena}}</ref> گالاکسی ئێم ٠١ و ئێم ١١ لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا بڵاوکرانەوە و بۆ فرۆشتن لەسەر ھەردوو پلاتفۆرمی سەرھێڵ و دەرەوەی سەرھێڵ بەردەست بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://news.samsung.com/in/samsung-launches-galaxy-m11-galaxy-m01-two-new-m-series-smartphones-in-sub-inr-15k-segment-in-india|سەردێڕ=Samsung Launches Galaxy M11, Galaxy M01 – Two New M Series Smartphones in Sub INR 15K Segment in India}}</ref> لە ١٠ی ئەیلوولدا، سامسۆنگ گالاکسی ئێم ٥١ی ڕاگەیاند، کە یەکەم مۆدێلی ئاستی ناوەندیی باڵایە لەم زنجیرەیەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://news.samsung.com/in/%c2­samsung-launches-galaxy-m51-in-india-its-meanest-monster-ever-with-7000mah-battery |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=news.samsung.com |زمان=en-IN}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Samsung Galaxy M series}} [[پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید]] [[پۆل:سامسۆنگ گالاکسی]] a1q9ujertb42ddpxm0rfjz6ut80crro 0 299106 1613934 1611942 2026-08-01T07:29:36Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613934 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=August 2025}} {{Infobox flag | Name = کۆماری سوودان | Article = | Image = Flag of Sudan.svg | Alt = | Noborder = | Nickname = | Morenicks = | Use = 111110 | Symbol = {{FIAV|111110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 1:2 | Adoption = {{start date and age|1970|05|20|df=yes}} | Relinquished = | Design = سێڕەنگەیەکی ئاسۆیی لە سوور، سپی و ڕەش؛ لەگەڵ سێگۆشەیەکی سەوز لە لای دارئەڵاکە (لای هەڵدان). | Designer = عەبدولڕەحمان ئەحمەد جەعلی }} '''ئاڵای سوودان''' ({{lang|ar|عَلَم السُّودَان}}) کە لە ٢٠ی ئایاری ١٩٧٠ەوە بەکاردێت، لە [[سێڕەنگە (ئاڵا)|سێڕەنگەیەکی ئاسۆییی]] سوور-سپی-ڕەش لەگەڵ سێگۆشەیەکی سەوز لە لای دارئەڵاکە (لای هەڵدان) پێکهاتووە. ئەم ئاڵایە لەسەر بنەمای [[ئاڵای ڕزگاریی عەرەبی]]ی [[شۆڕشی ١٩٥٢ی میسر]] داڕێژراوە. سوودان لەگەڵ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٥٦دا، ئاڵایەکی سێڕەنگی ئاسۆیی لە ڕەنگەکانی شین، زەرد و سەوز پەسەند کرد. ئەم ئاڵایە دوای [[مێژووی سوودان (١٩٦٩-١٩٨٥)|کودەتا سەربازییەکەی ١٩٦٩]] بە سەرکردایەتیی [[جەعفەر نمەیری]] لادرا. == مێژووی ئاڵا == === ئاڵاکانی مەهدییەکان === لە ساڵی ١٨٨١دا، لە سەرەتای [[جەنگی مھدی|جەنگی مەهدی]]دا، ئەو کەسەی کە خۆی بە [[محەممەد ئەحمەد|مەهدی]] ڕاگەیاندبوو، [[عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد]]ی وەک یەکێک لە چوار خەلیفەکەی خۆی دەستنیشان کرد و ئاڵایەکی ڕەشی پێبەخشی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill |یەکەم=Richard Leslie |سەردێڕ=A Biographical Dictionary of the Sudan |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QS_GYMeSzRMC&pg=PA6 |edition=2nd |orig-year=First published 1951 |ساڵ=١٩٦٧|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-١٠٣٧-٥|پەڕە=٦}}</ref> عەبدوڵڵا ئاڵا ڕەشەکەی خۆی بۆ کۆکردنەوەی [[عەرەبەکانی بەقارا]] و هۆزەکانی تری ڕۆژاوا بەکارهێنا. خەلیفەکانی تریش ئاڵای ڕەنگاودەنگی جیاوازیان بەکاردەهێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Featherstone |یەکەم=Donald F. |بەستەری نووسەر=Donald Featherstone (wargamer) |سەردێڕ=Khartoum 1885: General Gordon's Last Stand |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NPxN5dNSrvEC&pg=PA18 |زنجیرە=Osprey military campaign series, v. 23 |ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٣٠١-٨|پەڕە=١٨}}</ref> هێڵە ڕەشە ئاسۆیییەکەی ئێستای ئاڵای سوودان، ئاماژەیەکە بۆ ئەم ئاڵا ڕەشەی سەردەمی دەسەڵاتی مەهدییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fadlalla |یەکەم=Mohamed Hassan |سەردێڕ=The Problem of Dar Fur |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=oN5LbDnKCt4C&pg=PA33 |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=iUniverse |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٩٥-٣٦٥٠٢-٩|پەڕە=٣٣}}</ref> <gallery class="center"> File:Flag of the Mahdi movement in Sudan.svg|ئەو ئاڵایەی لە کاتی [[جەنگی مھدی|ڕاپەڕینی مەهدی]] و لە [[دەوڵەتی مھدی|سوودانی مەهدی]]دا بەکاردەهат (١٨٨١–١٨٩٩) File:Banner, declaration of faith and allegiance to Allah. Sudanese Mahdist Army, Omdurman, 1889. The Kelvingrove Art Gallery and Museum. Given by Miss Victoria MacBean.jpg|ئاڵایەکی بەکارهاتوو لەلایەن سوپای مەهدی؛ کە لە [[شەڕی ئوم دەرمان|شەڕی ئوم دەرمان]] لە ساڵی ١٨٩٨دا دەستی بەسەردا گیرا. File:Black flag.svg|[[ئاڵای ڕەش]]یش لە سوودانی مەهدیدا بەکاردەهات </gallery> === سوودانی ئینگلیزی-میسری === لە نێوان ساڵانی ١٨٩٩ بۆ ١٩٥٦، [[سوودانی ئینگلیزی-میسری]] بە هاوبەشی وەک [[کۆندۆمینیۆم (یاسای نێودەوڵەتی)|کۆندۆمینیۆم]] لەلایەن [[میسر]] و [[شانشینی یەکگرتوو]]ەوە بەڕێوەدەبرا. کۆندۆمینیۆمەکە خاوەنی ئاڵای تایبەت بە خۆی نەبوو؛ لە جیاتی ئەوە هەمیشە [[ئاڵای میسر]] و [[ئاڵای شانشینی یەکگرتوو]] پێکەوە شەکێندرانەوە، کە تێیدا پێشینەیی بە ئاڵای بەریتانیا دەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://flagspot.net/flags/sd-hist.html#cond |سەردێڕ=Sudan - Historical flags |بڵاوکەرەوە=Flagspot.net |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> ئاڵایەک وەک ئاڵای پلەبەرز بۆ حاکمی گشتیی بەریتانی لە سوودان بوونی هەبوو. هاوشێوەی ئاڵا فەرمییەکانی حاکمەکان لە ناوچەکانی تری دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا، لە ئاڵای یونیۆن جاک پێکهاتبوو کە دیسکێکی سپیی تێدا بوو کە نیشانەی ناوچەکە یان نیشانی نیشتمانیی تێدا جێگیر کرابوو، و بە تاجەگوڵینەیەکی غار دەورە درابوو. بەو پێیەی هیچ نیشانەیەک یان نیشانێکی نیشتمانی بۆ سوودانی ئینگلیزی-میسری نەبوو، دیسکەکە لە جیاتی ئەوە دەقی "'''G'''OVERNOR '''G'''ENERAL OF THE '''SUDAN'''" (حاکمی گشتیی سوودان)ی لەسەر بوو. لە [[کۆنفرانسی باندۆنگ|کۆنفرانسی ئاسیایی-ئەفریقی]] کە لە نێوان ١٨ بۆ ٢٤ی نیسانی ١٩٥٥دا بەڕێوەچوو، سوودان بە ئاڵایەکی سپی کە ناوی "SUDAN"ی بە پیتە گەورەکانی سوور لەسەر بوو نوێنەرایەتی کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://magz.tempo.co/read/29935/days-of-struggle|سەردێڕ=Days of Struggle|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٥|وێبگە=tempo}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shimazu |یەکەم=Naoko |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ='Diplomacy as Theatre': Recasting the Bandung Conference of 1955 as Cultural History |ناونیشان=https://eprints.bbk.ac.uk/4914/2/4914.pdf |وێبگە=Birkbeck Institutional Research Online}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://twitter.com/SudaneseCulture/status/1013461063134793731|سەردێڕ=Sudan's first flag, during the 1st conference of the Non-Alignment Movement in Bandung in 1955, Indonesia #SudaneseCulture #ثقافة_سودانيةpic.twitter.com/idxrMoTwnD|یەکەم=ثقافة|دوایین=سودانية|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> <gallery class="center"> File:Flag of Anglo-Egyptian Sudan (1914–1922).png|ئەو ئاڵایانەی لە [[سوودانی ئینگلیزی-میسری]]دا بەکاردەهاتن (١٩١٤–١٩٢٢) File:Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg|ئەو ئاڵایانەی لە [[سوودانی ئینگلیزی-میسری]]دا بەکاردەهاتن (١٩٢٢–١٩٥٦) File:Flag of the Governor-General of the Anglo-Egyptian Sudan.svg|ئاڵای [[لیستی حاکمەکانی سوودانی پێش سەربەخۆیی|حاکمی گشتیی بەریتانی]] File:Flag of the Sudan Defense Force (1925-1956).svg|ئاڵای [[هێزەکانی بەرگریی سوودان]] (١٩٢٥–١٩٥٦) File:Flag of Sudan (Bandung Conference).svg|ئەو ئاڵایەی بۆ نوێنەرایەتیکردنی سوودان لە [[کۆنفرانسی باندۆنگ|کۆنفرانسی ئاسیایی-ئەفریقی]]دا بەکارهات (نیسانی ١٩٥٥)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://historia.id/politik/articles/sudan-belum-merdeka-benderanya-sudah-berkibar-di-kaa-vqrZJ|سەردێڕ=Sudan Belum Merdeka, Benderanya Sudah Berkibar di KAA|دوایین=Isnaeni|یەکەم=Hendri F.|وێبگە=Historia - Majalah Sejarah Populer Pertama di Indonesia|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|زمان=id-ID|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201205151238/https://historia.id/politik/articles/sudan-belum-merdeka-benderanya-sudah-berkibar-di-kaa-vqrZJ|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> </gallery> === کۆماری سوودان (١٩٥٦–١٩٦٩) === {{Infobox flag | Name = کۆماری سوودان | Article = | Image = Flag of Sudan (1956–1970).svg | Alt = | Noborder = | Nickname = | Morenicks = | Use = 111110 | Symbol = {{FIAV|111110}} {{FIAV|historical}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 1:2 | Adoption = ١٩٥٦ | Relinquished = ١٩٧٠؛ مێژووی بەکارهێنان | Design = سێڕەنگەیەکی ئاسۆیی لە شین، زەرد و سەوز. | Designer = [[مەکی سۆفی]] }} [[File:Sudan independence 2.png|thumb|right|بۆ یەکەمین جار ئاڵای سوودان لە مەراسیمی سەربەخۆییدا لەلایەن سەرۆکوەزیران [[ئیسماعیل ئەزھەری]] و سەرکردەی ئۆپۆزسیۆن [[محەممەد ئەحمەد مەحجووب]] لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦دا بەرزکرایەوە.]] دوابەدوای سەربەخۆیی_ی [[کۆماری سوودان (١٩٥٦-١٩٦٩)|کۆماری سوودان]] لە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیزی-میسری لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦دا، سوودان ئاڵایەکی سێڕەنگی شین-زەرد-سەوزی وەک ئاڵای نیشتمانیی خۆی پەسەند کرد. ئەم ئاڵایە لەلایەن شاعیر [[مەکی سۆفی]]یەوە دیزاین کرابوو<ref name="arabi21">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://arabi21.com/story/1147878/علم-غير-مألوف-يرفعه-السودانيون-في-التظاهرات-ما-قصته|سەردێڕ=علم غير مألوف يرفعه السودانيون في التظاهرات.. ما قصته؟|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=عربي21}}</ref> و تا ساڵی ١٩٧٠ بەکارهات، کاتێک ئاڵای ئێستا پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://flagspot.net/flags/sd-hist.html |سەردێڕ=Sudan - Historical flags |بڵاوکەرەوە=Flagspot.net |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> ڕەنگەکانی ئاڵاکە نوێنەرایەتیی ڕووباری نیل (شین)، بیابانی مەزن (زەرد) و زەوییە کشتوکاڵییەکان (سەوز) دەکرد. ئەوان بەهۆی ئەوەوە هەڵبژێردرابوون کە لە نێوان گرووپە نەتەوەیییەکان و پارتە سیاسییەکاندا بێلایەن بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rbvex.it/africapag/sudanrb.html|سەردێڕ=sudan rb|وێبگە=www.rbvex.it|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Independence Sudan (1956) |وێبگە=[[YouTube]] |ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> بەکارهێنانی ئەم ئاڵایە لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨-٢٠١٩ی سوودان|خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨-٢٠١٩ی سووداندا]] سەرلەنوێ دەرکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://500wordsmag.com/sudan-news/why-is-the-first-and-former-flag-of-sudan-resurfacing-on-social-media/|سەردێڕ=Why is the First and Former Flag of Sudan Resurfacing on Social Media?|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[500 Words Magazine]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190716192344/http://500wordsmag.com/sudan-news/why-is-the-first-and-former-flag-of-sudan-resurfacing-on-social-media/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-africa-48126363|سەردێڕ=The art fuelling Sudan's revolution|یەکەم=Mohanad|دوایین=Hashim|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/flying-the-flag-for-sudan|سەردێڕ=Flying the flag for Sudan – what flag is that?|وێبگە=Radio Dabanga|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.prothomalo.com/international/news/194745/Breakthrough-agreement-between-Sudan-protest|سەردێڕ=Breakthrough agreement between Sudan protest leaders, military|وێبگە=Prothom Alo|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/07/05/africa/sudan-celebrates-intl/index.html|سەردێڕ=Sudan celebrates end of stand-off between military leaders and opposition|نووسەر=Amir Ahmed, Mohammed Tawfeeq and Tamara Qiblawi|وێبگە=CNN|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەروەریی گواستنەوە]]، [[Abdel Fattah al-Burhan|عەبدولفەتاح بورھان]]، لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا و لە ناوەڕاستی [[جەنگی ناوخۆیی_ی سوودان (٢٠٢٣-ئێستا)]]دا پێشنیازی دووبارە پەسەندکردنەوەی ئاڵای سێڕەنگی شین-زەرد-سەوزی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=TSC_SUDAN |ژمارە=١٩٩٥٥٠٤٨٥١٩٣٨٣٢٩٠١٠|سەردێڕ=بورتسودان: ١-٢٣-٢٠٢٥م كلمة رئيس مجلس السيادة القائد العام للقوات المسلحة - تأبين شهداء حركة جيش تحرير السودان}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=TSC_SUDAN |ژمارە=١٩٩٥٥٠٨٦٢٦٥٨٥٤٩٧٦٤٠|سەردێڕ= البرهان: نقدم مقترحاً لإرجاع علم السودان القديم الذي رفعه أجدادنا وآباؤنا في زمن الاستقلال}}</ref><ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.english.alyurae.com/2025/12/02/al-burhan-calls-for-return-to-sudans-independence-flag-rejects-any-deal-keeping-the-rsf-intact/|سەردێڕ=Al-Burhan Calls for Return to Sudan’s Independence Flag, Rejects Any Deal Keeping the RSF Intact - Al-Yurae}}</ref> <gallery class="center"> File:Flag of Sudan (1956–1970, 2-3).svg|ئۆفیسی ئاڵای [[کۆماری سوودان (١٩٥٦-١٩٦٩)]] بە ڕێژەی ٢-٣ (١٩٥٦–١٩٦٩) File:Naval Ensign of Sudan (1956-1970).svg|ئاڵای دەریاییی سەربازیی سوودان (١٩٥٦–١٩٧٠) File:Ensign of the Sudanese Customs Service (1956-1970).svg|ئاڵای دەریاییی گومرگی سوودان (١٩٥٦–١٩٧٠) </gallery> {| class=wikitable width=60% style="text-align:center;" |- ! [[File:Flag of Sudan (1956–1970).svg|40px]]<br>شێوازی ڕەنگ ! style="background:#0F47AF; width:100px; color:white;"| شین ! style="background:#FFF500; width:100px; color:black;" | زەرد ! style="background:#00923F; width:100px; color:white;"| سەوز |- | [[CMYK]] || 91-59-0-31 || 0-3-100-0 || 100-0-56-42 |- |[[Web colors|HEX]] |#0F47AF |#FFF500 |#00923F |- |[[RGB color model|RGB]] |15-71-175 |255-245-0 |0-146-63 |} === کۆماری دیموکراتیی سوودان (١٩٦٩-١٩٨٥) و کۆماری سوودان (١٩٨٥-ئێستا) === دوابەدوای [[کودەتای ١٩٦٩ی سوودان|کودەتایەکی سەربازی]] لە ئایاری ١٩٦٩دا، ناوی وڵاتەکە گۆڕدرا بۆ [[کۆماری دیموکراتیی سوودان]] و پێشبڕکێیەک بۆ دیزاینکردنی ئاڵایەکی نوێ بەڕێوەچوو. دیزاینی براوە لەلایەن هونەرمەند عەبدولڕەحمان ئەحمەد جەعلی لەسەر بنەمای [[Pan-Arab colors|ڕەنگەکانی پان-عەرەبیزم]] دروستکرا و لە ئایاری ١٩٧٠دا وەک ئاڵای ئاسۆیی نیشتمانی پەسەند کرا.<ref name="arabi21"/><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=علم السريرة بت مكي ورمزيته .. بقلم: عواطف عبداللطيف |ناونیشان=https://sudanile.com/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D2%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%83%D9%8A-%D9%88%D8%B1%D9%85%D8%B2%D9%8A%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D9%82%D9%84%D9%85-%D8%B9%D9%82%D9%8 unit-state |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=سودانايل |زمان=ar}}</ref> لە کاتێکدا هیچ ڕێکخستنێکی جێگیر بۆ [[Pan-Arab Colors|ڕەنگەکانی پان-عەرەبیی]] ڕەش، سپی، سوور و سەوز نییە، بەڵام ئەو ئاڵایانەی کە ڕەنگەکانی ڕزگاریی عەرەبی بەکاردەهێنن (کە بەشێکن لە ڕەنگەکانی پان-عەرەبی)، پێکهاتەیەکی سێڕەنگی ئاسۆیی لە هێڵە هاوشێوەکانی سوور، سپی و ڕەش دەپارێزن، و ڕەنگی سەوز بەکاردەهێنرێت بۆ جیاکردنەوەی ئاڵا جیاوازەکان لە یەکتر لە ڕێگەی ئەستێرەی سەوز، [[Arabic script|ڕێنووسی عەرەبی]]، یان لە حاڵەتی [[سوودان]]دا، سێگۆشەی سەوز لە لای هەڵدانی ئاڵاکەدا. لە ئاڵای ڕەسەنی ڕزگاریی عەرەبیدا، سەوز لە شێوەی ئاڵای [[Kingdom of Egypt|شانشینی میسر]] و سوودان لەسەر سنگی [[Eagle of Saladin|داڵی سەڵاحەدین]] لە هێڵی ناوەڕاستدا نەخشێنرابوو. <gallery class="center"> File:Flag of Sudan.svg|ئاڵای [[کۆماری دیموکراتیی سوودان]] (١٩٧٠–١٩٨٥) File:Standard of the President of the Democratic Republic of the Sudan (variant).svg|ئاڵای سەرۆکایەتیی [[مێژووی سوودان (١٩٦٩-١٩٨٥)|کۆماری دیموکراتیی سوودان]] (١٩٧٠–١٩٨٥) File:Presidential Standard of Sudan.svg|ئاڵای سەرۆکایەتیی [[لیستی سەرۆکەکانی سوودان|سەرۆکی سوودان]] (١٩٨٥–ئێستا) File:Ensign of the Sudanese Customs Service.svg|ئاڵای دەریاییی گومرگی سوودان File:Naval Ensign of Sudan.svg|ئاڵای دەریاییی سەربازی (١٩٨٥–ئێستا) File:Air Force Ensign of Sudan.svg|ئاڵای هێزی ئاسمانی (١٩٧٠–ئێستا) </gallery> === دیزاین و هێماکان === [[File:Sudanese protestors celebrate signing of political agreement (cropped).png|thumb|خەڵک بە ئاڵاکانیانەوە لە کاتی [[شۆڕشی سوودان|شۆڕشی سووداندا]] (٢٠١٨–٢٠١٩)]] بەپێی ماڵپەڕی World Flags 101: {{blockquote|text=ڕەنگەکانی سوور، سپی، ڕەش و سەوز بە ڕەنگەکانی پان-عەرەبی ناو دەبرێن و لە ڕووی مێژووییەوە بۆ چەندین سەدەیە بە گەلی عەرەب و ئایینی ئیسلامەوە بەستراونەتەوە. ڕەنگەکان نوێنەرایەتیی یەکێتی و سەربەخۆییی عەرەبی دەکەن. هێڵە سوورەکە نوێنەرایەتیی خەباتی سوودان بۆ سەربەخۆیی و گەلێک خەباتی تر، و قوربانیدانی شەهیدانی وڵات دەکات. سپی نوێنەرایەتیی گەل، ڕووناکی و گەشبینی دەکات. ئەم ڕەنگە هەروەها نوێنەرایەتیی [[White Flag League|کۆمەڵەی ئاڵای سپی]] دەکات کە گرووپێکی نەتەوەخوازی بوون و لە ساڵی ١٩٢٤دا دژ بە دەسەڵاتی کۆلۆنیالی ڕاپەڕین. ڕەش نوێنەرایەتیی سوودان دەکات؛ کە لە زمانى عەرەبیدا 'سوودان' بە واتای 'وڵاتی ڕەشپێستەکان' دێت. ئەم ڕەنگە هەروەها نوێنەرایەتیی ئاڵای ڕەشی نەتەوەخوازەکانی دەکات کە لە کاتی [[جەنگی مھدی|ڕاپەڕینی مەهدیدا]] لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا دژ بە دەسەڵاتی کۆلۆنیالی شەڕیان کرد. سەوز نوێنەرایەتیی [[ئیسلام]]، کشتوکاڵ و بەپیتێتیی خاک دەکات.<ref name="worldflags101">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.worldflags101.com/s/sudan-flag.aspx |سەردێڕ=Sudan Flag |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٠٨|ئیش=World Flags 101 |بڵاوکەرەوە=Moxy Media |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181015211950/http://www.worldflags101.com/s/sudan-flag.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} ;نەخشەی دروستکردنی ئاڵا {{gallery |height=250 |width=475 |File:Flag of Sudan (construction sheet).svg|نەخشەی دروستکردنی ئاڵا }} === شێوازی ڕەنگ === {{Unreferenced section|date=June 2024}} ڕەنگە فەرمییەکان بەم شێوەیەن: {| class=wikitable width=60% style="text-align:center;" |- ! [[File:Flag of Sudan.svg|40px]]<br />شێوازی ڕەنگ ! style="background:#007229; width:100px; color:white;"| سەوز ! style="background:#D21034; width:100px; color:white;"| سوور ! style="background:#000000; width:100px; color:white;" | ڕەش ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;" | سپی |- | [[CMYK]] || 100-0-64-55 || 0-92-75-18 || 0-0-0-100 || 0-0-0-0 |- |[[Web colors|HEX]] |#007229 |#D21034 |#000000 |#FFFFFF |- |[[RGB color model|RGB]] |0-114-41 |210-16-52 |0-0-0 |255-255-255 |} == ئاڵا لۆکاڵییەکان == ئاڵا لۆکاڵییەکان بەزۆری لە نیشانی ویلایەتەکە پێکدێن کە لەسەر پاشبنەمایەکی سپی یان ڕەنگاوڕەنگ نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/sd-.html |سەردێڕ=Sudanese Provincial and State flags}}</ref> هەندێک لە [[ویلایەتەکانی سوودان]] ئاڵای تایبەتی خۆیان پەسەند کردووە، کە بەزۆری لە نیشانی ویلایەتەکەیان لەسەر پاشبنەمایەکی سەوز یان سپی پێکدێت. === ویلایەتەکان === <gallery> Flag of Blue Nile State.png|[[ویلایەتی نیل ئەزرەق]] Flag of Central Darfur State.png|[[ویلایەتی ناوەڕاستی دارفوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rsf.gov.sd/en/news/2067/Central-Darfur-governor-lauds-Transitional-Sovereignty-Council-VP-s-efforts-to-maintain-peace-and-stability |سەردێڕ=Central Darfur governor lauds Transitional Sovereignty Council VP's efforts to maintain peace and stability |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220812165524/https://rsf.gov.sd/en/news/2067/Central-Darfur-governor-lauds-Transitional-Sovereignty-Council-VP-s-efforts-to-maintain-peace-and-stability |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> Flag of North Darfur State.png|[[ویلایەتی باکووری دارفوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-govs-discuss-security-and-peace |سەردێڕ=Darfur Govs discuss security and peace |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> Flag of South Darfur State.png|[[ویلایەتی باشووری دارفوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.darfur24.com/en/2022/03/24/south-darfur-governor-receives-results-of-the-investigation-committee/ |سەردێڕ=South Darfur governor receives results of the investigation committee |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> Flag of West Darfur State.png|[[ویلایەتی ڕۆژاوای دارفوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://unamid.unmissions.org/photo-day-16-january-2020 |سەردێڕ=Photo of the Day- 16 January 2020 |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> File:Flag of Kassala Wilayyah.svg|[[ویلایەتی کەسەلا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.tesfanews.net/sudan-kassala-state-governor-affirm-strength-sudan-eritrea-relations/ |سەردێڕ=Sudan: Governor of Kassala State Affirms Strength of Sudanese Eritrean Relations |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723114642/https://www.tesfanews.net/sudan-kassala-state-governor-affirm-strength-sudan-eritrea-relations/ |url-status=dead }}</ref> Flag of Khartoum Wilayah.png|[[ویلایەتی خەرتووم]] Seal of River Nile State.png|[[ویلایەتی ڕووباری نیل]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://suna-sd.net/posts/oalya-nhr-alnyl-ognob-darfor-yokdan-aal-an-ohd-almgtmaa-alsodany-ako-mn-almomrat |سەردێڕ=The governors of River Nile and South Darfur state affirm that the unity of Sudanese society is stronger than conspiracies |زمان=ar |وێبگە=suna-sd.net }}{{بەستەری مردوو|url=https://suna-sd.net/posts/oalya-nhr-alnyl-ognob-darfor-yokdan-aal-an-ohd-almgtmaa-alsodany-ako-mn-almomrat |date=ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> Flag of Al Qadarif State.png|[[ویلایەتی قەزاریف]]<ref>[https://www.fotw.info/images/s/sd-gadar.jpg Image] fotw.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220811130339/https://www.fotw.info/images/s/sd-gadar.jpg |date=11 August 2022 }}</ref> </gallery> === ناوچە کارگێڕییەکان === <gallery> Flag of the Abyei Area.png|[[ناوچەی ئابیێی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/sd-abyei.html |سەردێڕ=Abyei Special Administrative Area}}</ref> </gallery> === ئاڵا کۆنەکانی پارێزگاکان === <gallery class="center"> File:Flag of North Kurdufan.svg|[[کۆردۆفان]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == {{Portal|Africa}} * [[لیستی ئاڵاکانی سوودان]] * [[نیشانی نیشتمانیی سوودان]] * [[ئاڵای سوودانی باشوور]] * [[ئاڵای میسر]] * [[ئاڵای عێراق]] * [[ئاڵای یەمەن]] == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{FOTW|id=sd|title=Sudan}} {{clear}} {{Sudan topics}} {{Arab Flags}} {{Africa topic|Flag of|title=[[Flags of Africa]]}} {{DEFAULTSORT:سوودان، ئاڵای}} {{پۆلی کۆمنز|National flag of Sudan}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|سیاسەت}} [[پۆل:ئاڵاکانی ناسێنراو لە ١٩٧٠]] [[پۆل:هێما نیشتمانییەکانی سوودان|ئاڵا]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئەفریقا]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان|سوودان]] [[پۆل:ئاڵاکانی چوارڕەنگ]] e5uoao9im3sqlmywm78po3rpdl7h3k2 0 299134 1613939 1610194 2026-08-01T07:35:06Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613939 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Redirect|The Saltire||Saltire}} {{Good article}} {{Use dmy dates|date=February 2021}} {{Use British English|date=May 2020}} {{Infobox flag | Name = سکۆتلاند | Nickname = {{ubl |[[سالتایەر|خاچی سانت ئەندرۆ]] |[[سالتایەر]] }} | Image = Flag of Scotland.svg | Use = 111000 | Symbol = {{FIAV|111000}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Equal}} | Proportion = شێوازە بەرهەمهێنراوە گشتییەکان زیاتر مەیلیان بەرەو ١:٢ یان ٢:٣ هەیە (ڕێژەی ٣:٥ نیشان دراوە) | Adoption = ١٥٤٢<ref name="Explaining the Scottish Flag">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Steele |یەکەم١=Julie |سەردێڕ=Explaining the Scottish Flag |ناونیشان=https://www.wildernessscotland.com/blog/scottish-flag-explained/#:~:text=The%20famous%20Scottish%20Saltire%20–%20the,further%20back%20into%20Scotland's%20history. |وێبگە=Wilderness Scotland |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥|زمان=en |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> <br>(لە ساڵی ٢٠٠٣دا ستاندارد کرا) | Design = کێڵگەیەکی شین (ڕێنمایی کراوە بە Pantone 300) کە تێیدا سالتایەرێکی سپی کێشراوە تاوەکوو گۆشەکانی ئاڵاکە. لە [[نیشانەناسیی فەرمی]]دا، بە شێوەی ''Azure، سالتایەرێکی Argent''. }} '''ئاڵای {{بنز|سکۆتلاند|en|Scotland|lt=سکۆتلاند}}''' (بە {{بنز|زمانی گالیکیی سکۆتلاندی|en|Scottish Gaelic|lt=گالیکی}}: {{lang|gd|bratach na h-Alba}}؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scottishflagtrust.com/AthelsatnefordlanguageLfts.pdf |سەردێڕ=Visit Athelstaneford. Birthplace of Scotland's Flag |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوت=n.d. |بڵاوکەرەوە=Scottish Flag Trust |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110716021436/http://www.scottishflagtrust.com/AthelsatnefordlanguageLfts.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> بە {{بنز|زمانی سکۆتس|en|Scots language|lt=سکۆتس}}: {{lang|sco|Banner o Scotland}}، هەروەها بە '''خاچی سانت ئەندرۆ''' یان '''سالتایەر''' ناسراوە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snpc-04474.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090618161731/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snpc-04474.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Union Flag and Flags of the United Kingdom |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ئیش=SN/PC/04447 |یەکەم١=Kevin |دوایین١=Williams |دوایین٢=Walpole |یەکەم٢=Jennifer |بڵاوکەرەوە=House of Commons Library}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scran.ac.uk/database/record.php?usi=000-00-113-368-C |سەردێڕ=Scotland's National Flag, the Saltire or St Andrews Cross |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|دوایین=Gardiner |یەکەم=James |ئیش=Scran |بڵاوکەرەوە=Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland}}</ref> {{بنز|ئاڵای نیشتمانی|en|National flag|lt=ئاڵای نیشتمانیی}} سکۆتلاندە، کە پێکهاتووە لە خاچێکی سپیی چەپ کێشراو (سالتایەر) لەسەر کێڵگەیەکی شین. سالتایەرەکە، لە جیاتی {{بنز|ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Standard of Scotland|lt=ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند}}، ئاڵا دروستەکەیە بۆ ئەوەی لە لایەن هەموو تاکە کەسەکان و ڕێکخراو و دەستەکانەوە هەڵبکرێت.<ref name='lyon'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lyon-court.com/lordlyon/236.html |سەردێڕ=The Saltire |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=The Court of the Lord Lyon |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180425205459/http://www.lyon-court.com/lordlyon/236.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەروەها، لە هەر شوێنێک کە گونجاو بێت، هەموو ڕۆژێک لە کاتژمێر ٨:٠٠ی بەیانییەوە تا ئاوابوونی خۆر لەسەر باڵاخانەکانی {{بنز|حکوومەتی سکۆتلاند|en|Scottish Government|lt=حکوومەتی سکۆتلاند}} دەشەکێندرێتەوە، بە چەند بەدەرکردنێکی دیاریکراو.<ref name='Govt'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/royal-ceremonial/flag-guidance |سەردێڕ=Flag Flying Guidance |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Issue No. 13 (Valid from January 2009) |بڵاوکەرەوە=The Government of Scotland}}</ref> بەکارهێنانی ئاڵاکە بۆ یەکەم جار لە تۆمارەکاندا لە وێنەکێشانی ئاڵایەکی نیشانەناسیدا لە پەڕتووکی ''تۆماری نیشانەکانی سکۆتلاند'' لە نووسینی {{بنز|دەیڤد لیندسی|en|David Lyndsay|lt=سێر دەیڤد لیندسی لە ماونت}} لە ساڵی {{Circa|١٥٤٢}}دا بەدی دەکرێت.<ref name='SCRAN'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scran.ac.uk/database/record.php000-000-578-942-C&scache=2u90s101bf&searchdb=scran |سەردێڕ=Plate from the Lindsay Armorial |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|نووسەر=National Library of Scotland |ساڵ=١٥٤٢|ئیش=Scran |بڵاوکەرەوە=Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland}}</ref> ئەمەش ئەگەری هەیە کە لەسەر بنەمای پێشینەیەکی کۆتایی سەدەی ١٥یەم داڕێژرابێت، کە بەکارهێنانی سالتایەرێکی سپی بوو لە کانتۆنی ئاڵایەکی شیندا کە دەوترێت لەلایەن {{بنز|مارگرێتی دانمارک، شاژنی سکۆتلاند|en|Margaret of Denmark, Queen of Scotland|lt=شاژن مارگرێت}}، هاوسەری {{بنز|جەیمسی سێیەمی سکۆتلاند|en|James III of Scotland|lt=جەیمسی سێیەم}} (١٤٥١-١٤٨٨) دروست کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=British Flags & Emblems|بڵاوکەرەوە=Tuckwell Press|ژپنک=١-٨٦٢٣٢-٢٩٧-X|دوایین=Bartram|یەکەم=Graham|ساڵ=٢٠٠٤|وتەگێڕانەوە=The blue background dates back to at least the 15th century.|پەڕە=١٠}} [http://www.flaginstitute.org/images/page10_large.gif www.flaginstitute.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121109055700/http://www.flaginstitute.org/images/page10_large.gif |date=9 November 2012 }}</ref> ئەم ئاڵایە وەک کۆنترین ئاڵا لە {{بنز|ئەورووپا|en|Europe|lt=ئەورووپا}}دا دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=St Andrew & the Saltire, the Scottish Flag |ناونیشان=https://www.visitscotland.com/things-to-do/attractions/arts-culture/st-andrew-the-saltire |وێبگە=VisitScotland |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥|زمان=en-gb}}</ref> == دیزاین == زاراوەی {{بنز|نیشانەناسی|en|Heraldry|lt=نیشانەناسی}} بۆ خاچێکی هاوشێوەی پیتی X بریتییە لە 'سالتایەر' (سالتایەر)، کە لە وشەی {{بنز|زمانی فەڕەنسیی کۆن|en|Old French|lt=فەڕەنسیی کۆن}}ی {{lang|fro|saultoir}} یان {{lang|fro|salteur}} وەرگیراوە (کە خۆیشی لە زمانی لاتینی {{lang|la|saltatorium}} وەرگیراوە)، کە زاراوەیەکە هەم بۆ جۆرە پەرژینێکی پەڕینەوە کە لە دوو دار پێکهاتووە و هەم بۆ جۆرە پێوەندییەکی ڕکێف بە شێوەی خاچ بەکاردێت.<ref>''Oxford English Dictionary'', Second edition, 1989</ref> لە زمانی نیشانەناسیدا، دەتوانرێت ئاڵای سکۆتلاند بەم شێوەیە وەسف بکرێت: ''{{بنز|شین (نیشانەناسی)|en|Azure (heraldry)|lt=شین}}، سالتایەرێکی {{بنز|زێو (نیشانەناسی)|en|Argent|lt=زێو}}ی لەسەرە''. {{بنز|ڕەنگ (نیشانەناسی)|en|Tincture (heraldry)|lt=ڕەنگی}} سالتایەرەکە دەکرێت بە زیو یان سپی دەربکەوێت. بەڵام، زاراوەی 'شین' ئاماژە بە هیچ تۆنێکی تایبەتی ڕەنگی شین ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.college-of-arms.gov.uk/Faq.htm |سەردێڕ=Frequently Asked Questions |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=College of Arms |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090413213138/http://www.college-of-arms.gov.uk/Faq.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە درێژەی مێژووی بەرهەمهێنانی قوماشدا، {{بنز|ڕەنگی سروشتی|en|Natural dye|lt=ڕەنگە سروشتییەکان}} بۆ دەستکەوتنی ڕەنگ بەکارهێنراون،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=All about fabrics: an introduction to needlecraft|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٠-١٩-٨٣٢٧٥٥-٢|دوایین=Holland|یەکەم=Stephanie|ساڵ=١٩٨٧|وتەگێڕانەوە=Throughout the history of fabric production, natural dyes have been used. They came from plant and animal sources, usually relating to the area in which the fabric was produced.|پەڕە=[https://archive.org/details/allaboutfabricsi٠٠٠٠holl/page/٣١ ٣١]|ناونیشان=https://archive.org/details/allaboutfabricsi0000holl/page/31}} [https://archive.org/details/allaboutfabricsi0000holl/page/31 <!-- quote="what dyes were available". --> Internet Archive] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160426212033/https://books.google.com/books?id=Fgoy0G0_T4oC&pg=PA31&dq=%22what+dyes+were+available%22&cd=1#v=onepage&q=%22what%20dyes%20were%20available%22&f=false |date=26 April 2016 }}</ref> بە شێوەیەک کە ئەو ڕەنگانەی لە ڕووەکەکان وەرگیراون، لەوانەش {{بنز|ئیندگۆ|en|Indigo dye|lt=ئیندگۆ}} و {{بنز|وۆد|en|وۆد}}، خاوەنی دەیان پێکهاتە بوون کە ڕێژەکانیان بەپێی جۆری خاک و کەشوهەوا گۆڕانی بەسەردا دەهات؛ بەمەش جیاوازی لە تۆنەکانی ڕەنگەکەدا دروست دەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.wildcolours.co.uk/html/natural_dyes_comparison.html |سەردێڕ=Natural Dyes vs. synthetic dyes|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ئیش=Natural Dyes|بڵاوکەرەوە=WildColours}}</ref> لە دۆخی سالتایەردا، جیاوازی لە تۆنەکانی شیندا بووەتە هۆی ئەوەی کێڵگەی دواوەی ئاڵاکە لە نێوان {{بنز|شینی ئاسمانی|en|Sky blue|lt=شینی ئاسمانی}} بۆ {{بنز|شینی کاڵتۆخ|en|Navy blue|lt=شینی تۆخ}}دا بێت. کاتێک ئاڵاکە وەک بەشێک لە ئاڵای یونیۆن جاک لە سەدەی ١٧دا تێکەڵ کرا، ئەو شینە تۆخەی کە بۆ ئاڵاکانی بەکارهێنانی دەریایی بەکاردەهێنرا، بەهۆی بەرگەگرتنی زیاتری ڕەنگە تۆخەکانەوە دەستنیشان کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/gb.html#col |سەردێڕ=Colour of the flag|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Flags of the World}}</ref> کە لە کۆتاییدا ئەم تۆنە شینە تۆخە بوو بە ستاندارد بۆ ئاڵای یەکێتی چ لە دەریا و چ لە وشکانیشدا. هەندێک لە کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئاڵا هەمان تۆنی شینی تۆخی ئاڵای یونیۆن جاکیان بۆ سالتایەرەکەش بەکار دەهێنا، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی جۆرەها تۆنی جیاوازی شین لەسەر ئاڵای سکۆتلاند دروست ببێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Hamish |دوایین=Macdonell |سەردێڕ=Parliament to set standard colour for Saltire |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Johnston Press Digital Publishing |ناونیشان=http://thescotsman.scotsman.com/standrewscross/Parliament-to-set-standard-colour.2403689.jp |ئیش=The Scotsman |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> ئەم جیاوازییانە لە تۆنی ڕەنگەکەدا لە کۆتاییدا بوونە هۆی ئەوەی داوای ستانداردکردنی ڕەنگی ئاڵای نیشتمانیی سکۆتلاند بکرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Hamish |دوایین=Macdonell |سەردێڕ=MSPs are feeling blue over shady Saltire business |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Johnston Press Digital Publishing |ناونیشان=http://thescotsman.scotsman.com/standrewscross/MSPs-are-feeling-blue-over.2332166.jp |ئیش=The Scotsman |ڕێکەوتی سەردان= ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> و لە ساڵی ٢٠٠٣دا {{بنز|پەرلەمانی سکۆتلاند|en|Scottish Parliament|lt=لیژنەیەکی پەرلەمانی سکۆتلاند}} کۆبووەوە بۆ پێداچوونەوە بە داواکارییەک بۆ ئەوەی {{بنز|دەسەڵاتی جێبەجێکردنی سکۆتلاند|en|Scottish Executive|lt=دەسەڵاتی جێبەجێکردنی سکۆتلاند}} ڕەنگی {{بنز|پانتۆن|en|Pantone|lt=پانتۆن}} ٣٠٠ وەک ستاندارد پەسەند بکات (ئەم شینە کاڵترە لە Pantone 280ی ئاڵای یونیۆن جاک). دوای وەرگرتنی ڕاوێژ لە چەند سەرچاوەیەکەوە، لەوانەش نووسینگەی {{بنز|لۆرد لایۆن کینگ ئۆف ئارمس|en|Lord Lyon King of Arms|lt=لۆرد لایۆن کینگ ئۆف ئارمس}}، لیژنەکە پێشنیاری کرد کە گونجاوترین تۆنی ڕەنگی شین بۆ سالتایەرەکە پانتۆن ٣٠٠ بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Hector |دوایین١=MacQueen |دوایین٢=Wortley |یەکەم٢=Scott |سەردێڕ=(208) Pantone 300 and the Saltire |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=The University of Edinburgh, School of Law. |ناونیشان=http://www.law.ed.ac.uk/sln/blogentry.aspx?blogentryref=7261 |ئیش=Scots Law News |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120513070521/http://www.law.ed.ac.uk/sln/blogentry.aspx?blogentryref=7261 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> هەر بۆیە، وەشانی نوێی سالتایەرەکە بە گشتی لەسەر ئەم پێشنیارە فەرمییە ڕێککەوتوون (پانتۆن ٣٠٠ هاوتایە لەگەڵ #005EB8 وەک {{بنز|ڕەنگەکانی وێب|en|Web colors|lt=ڕەنگی وێب}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx |سەردێڕ=Pantone 300 Coated |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=Find a PANTONE color |بڵاوکەرەوە=Pantone LLC}}</ref><ref name="BBCAzureThing">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/2778189.stm |سەردێڕ=Flag colour is azure thing: Politicians have finally nailed their colours to the mast by specifying the precise shade of blue in Scotland's national flag |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٠٣|شوێن=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |ئیش=BBC News |نووسەر=BBC News |بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20031101170046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/2778189.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣}}</ref><ref name="PE512">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scottish.parliament.uk/petitions/public/petit-child/PE512.htm |سەردێڕ=Petition PE512 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٤|ئیش=Public Petitions Committee – Petition PE512 Detail Page |بڵاوکەرەوە=The Scottish Parliament |شوێن=Scotland, United Kingdom |وتەگێڕانەوە=Tuesday, February 18, 2003: The Education, Culture and Sport Committee considered a petition from Mr George Reid on the Saltire flag. The Committee agreed that the colour of the Saltire flag should be colour reference Pantone 300. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040506123227/http://www.scottish.parliament.uk/petitions/public/petit-child/PE512.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠٠٤}}</ref> {| class="wikitable" ! نیشانە ! style="background-color:#005EB8; color:white; width:150px" | شین ! style="background-color:white; color:black; width:150px" | سپی |- align="center" |[[Pantone]] |300 C |White |- align="center" |[[Web colour]] |#005EB8 |#FFFFFF |- align="center" |[[RGB]] |0, 94, 184 |255, 255, 255 |- align="center" |[[CMYK]] | 72-35-0-28 |0-0-0-0 |} ڕێژەی ڕەهەندەکانی ئاڵاکە جێگیر نییە، بەڵام زیاتر ڕێژەی ٣:٥ بەکاردێت، وەک ئاڵاکانی تری وڵاتانی شانشینی یەکگرتوو (دروستکەرانی ئاڵا خۆیان ڕەنگە ڕێژەی تری وەک ١:٢ یان ٢:٣ بەکار بهێنن).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.flyingcolours.org/product-detail.php?ID=8 |سەردێڕ=Scotland – St Andrews Saltire) |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ئیش=UK Flags |بڵاوکەرەوە=Flying Colours Flagmakers |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110726061622/http://www.flyingcolours.org/product-detail.php?ID=8 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> لۆرد لایۆن ڕایدەگەیەنێت کە ڕێژەی ٤:٥ گونجاوە.<ref name="lyon" /> ڕێژەی پانیی هێڵەکانی سالتایەرەکە بە بەراورد بە پانیی {{بنز|کێڵگە (نیشانەناسی)|en|Field (heraldry)|lt=کێڵگەکە}} لە نیشانەناسیدا بەگوێرەی پانیی {{بنز|قەڵغان (نیشانەناسی)|en|Escutcheon (heraldry)|lt=قەڵغانەکە}} دیاری دەکرێت نەک پانیی ئاڵاکە. بەڵام، ئەم ڕێژەیە، هەرچەندە زۆر توند نییە، وەک یەک لەسەر سێ بۆ یەک لەسەر پێنجی پانیی کێڵگەکە دیاری کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Discovering Heraldry|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٧٨-٠٦٦٠-٨|دوایین=Fearn|یەکەم=Jacqueline|ساڵ=٢٠٠٨|وتەگێڕانەوە=The proportions of the ordinaries and diminutives to the shield have been defined but are not rigid and are secondary to good heraldic design. Thus the chief, fess and pale occupy up to one third of the shield, as do the bend, saltire and cross, unless uncharged, when they occupy one fifth, together with the bar and chevron.|پەڕە=٢١}} [https://books.google.com/books?id=GzDDnhcuOoIC&dq=saltire+one-third+one-fifth+width+charged+uncharged&pg=PA21 Google Books] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160504145712/https://books.google.com/books?id=GzDDnhcuOoIC&pg=PA21&dq=saltire+one-third+one-fifth+width+charged+uncharged&as_brr=3&cd=1#v=onepage&q=saltire%20one-third%20one-fifth%20width%20charged%20uncharged&f=false |date=4 May 2016 }}</ref> <gallery> Flag of Scotland (traditional).svg|{{FIAV|historical}} سالتایەر لەگەڵ کێڵگەی شینی ئاسمانی File:Flag of Scotland (navy blue).svg|{{FIAV|historical}} سالتایەر لەگەڵ کێڵگەی شینی تۆخ </gallery> == مێژوو == [[File:Unicorn and Thistle, heraldic panel of King James V at the gatehouse of Holyrood Palace, Edinburgh.jpg|thumb|left|upright|نیشانی شاهانەی جەیمسی پێنجەمی سکۆتلاند (١٥١٣-٤٢)<ref>کەرکەدەنێک کە سالتایەرێکی بەدەستەوەیە (کە لەسەری تاجێک هەیە) پشتگیری لە قەڵغانێک دەکات کە وێنەی شێرێکی ڕامپانت لەسەرە، لە هەردوو لا و لە خوارەوەش دڕکە هەن، لە خوارەوە بە پیتی زێڕینی کێشراو نووسراوە I R 5. Public Monuments and Sculpture Association (PMSA Work Ref.: EDIN0720) {{Historic Environment Scotland|cat=PLA|num=52391|num2=NT27SE 35.8|desc=Edinburgh, Holyrood Palace, Holyrood Abbey, Abbey Pend}}</ref>]] بەپێی ئەفسانەکان، بەکارهێنانی سالتایەر وەک ئاڵای سکۆتلاند لە شەوی پێش {{بنز|شەڕی ئەتڵستانفۆرد|en|Battle of Athelstaneford|lt=شەڕی ئەتڵستانفۆرد}} لە ساڵی ٨٣٢دا دەستی پێکردووە. لە {{بنز|ڕاگەیاندنی ئاربڕۆس|en|Declaration of Arbroath|lt=ڕاگەیاندنی ئاربڕۆس}}ی ساڵی ١٣٢٠دا ئاماژە بە گۆڕینی سکۆتلاند بۆ مەسیحییەت لەلایەن سانت ئەندرۆوە کراوە، کە وەک «یەکەم نێردراو» ناسێندراوە. وێنەکێشانی ئەو پیرۆزە لە کاتی لەخاچدانی لەسەر خاچێکی چەپ، لەسەر مۆرەکانی سکۆتلاند لە ساڵی ١١٨٠ بەدواوە بینراوە و لەسەر مۆری {{بنز|پارێزەرانی سکۆتلاند|en|Guardians of Scotland|lt=پارێزەرانی سکۆتلاند}} بە مێژووی ١٢٨٦ بەکارهاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp |سەردێڕ=Feature: Saint Andrew seals Scotland's independence |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=The National Archives of Scotland |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130916085046/http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> مەتڕان {{بنز|ویلیام دی لامبێرتۆن|en|William de Lamberton|lt=ویلیام دی لامبێرتۆن}} (١٢٩٧-١٣٢٨) هەروەها وێنەی لەخاچدانی ئەو پیرۆزەی لەسەر مۆرەکەی خۆی بەکارهێناوە.<ref>Henry Laing, ''Descriptive Catalogue of Impressions from Ancient Scottish Seals'' (1850), [https://books.google.com/books?id=hlQJAAAAQAAJ&pg=PA145 no. 865]</ref> [[File:Model of 'The Michael', Newhaven Primary School, Edinburgh.JPG|thumb|upright|<small>مۆدێلی کەشتیی {{بنز|گرەیت مایکڵ (کەشتی)|en|Great Michael|lt=گرەیت مایکڵ}}</small>]] سالتایەر (خاچی چەپ یان خاچی مایل) لە سەردەمی ناوڕاستدا وەک نیشانەیەکی سەربازیی سەر کێڵگە بەبێ هیچ پەیوەندییەک بە سانت ئەندرۆوە بەکاردەهێنرا. پەیوەندی نێوان ئەو نیشانەیە و شێوازی لەخاچدانی ئەفسانەییی ئەو پیرۆزە ڕەنگە لە کۆتایی سەدەی ١٤یەم لە سکۆتلاندەوە دەستی پێکردبێت. پەرلەمانی سکۆتلاند لە ساڵی ١٣٨٥دا لە کاتی {{بنز|داگیرکاریی ئینگلیز بۆ سەر سکۆتلاند (١٣٨٥)|en|English invasion of Scotland (1385)|lt=داگیرکاریی ئینگلیز بۆ سەر سکۆتلاند}} فەرمانی دەرکرد کە هەموو سەربازێکی سکۆتلاندی و فەڕەنسی (کە دژی ئینگلیزەکان لەژێر دەسەڵاتی {{بنز|ڕیچاردی دووەمی ئینگلتەرا|en|Richard II of England|lt=ڕیچاردی دووەم}}دا دەجەنگان) «پێویستە نیشانەیەکیان لە پێشەوە و دواوەوە هەبێت، کە بریتییە لە خاچێکی سپیی سانت ئەندرۆ».<ref>The Records of the Parliaments of Scotland to 1707, K.M. Brown et al. (eds.), St Andrews (2007–2019), [http://www.rps.ac.uk/mss/1385/6/4 1385/6/4] "ordinance made in council concerning the French army": ''Item, que tout homme, Francois et Escot, ait un signe devant et derrere cest assavoir une croiz blanche Saint Andrieu et se son jacque soit blanc ou sa cote blanche il portera la dicte croiz blanche en une piece de drap noir ronde ou quarree.''</ref> دەوترێت کە {{بنز|جەیمس دۆگلاس، دووەم لۆردی دۆگلاس|en|James Douglas, 2nd Earl of Douglas|lt=جەیمس دۆگلاس، دووەم لۆردی دۆگلاس}} لە {{بنز|شەڕی ئۆتەربێرن|en|Battle of Otterburn|lt=شەڕی ئۆتەربێرن}} (١٣٨٨) ئاڵایەکی بچووکی بەکارهێناوە کە سالتایەری لەسەر بووە. بە هەمان شێوە، سالتایەرێکی سپی لە کانتۆنی «پۆشاکی شینی پیشەوەرانی ئێدینبەرە» نیشان دراوە، کە دەوترێت لەلایەن شاژن مارگرێت، هاوسەری جەیمسی سێیەم (١٤٥١-١٤٨٨) دروست کرابوو.<ref name='Bartram'>{{Cite conference| first=Graham | last=Bartram| contribution=The Story of Scotland's Flags| title=Proceedings of the XIX International Congress of Vexillology| publisher=Fédération internationale des associations vexillologiques| place=York, United Kingdom| pages=167–172| year=2001 | contribution-url=http://www.flaginstitute.org/pdfs/Graham%20Bartram.pdf}}</ref> ئەم ئاڵایە ئاڵای {{بنز|پیشە یەکگرتووەکانی ئێدینبەرە|en|Incorporated Trades of Edinburgh|lt=پیشە یەکگرتووەکانی ئێدینبەرە}}یە، و خاڵی سەرەکیی ڕێوڕەسەمی ساڵانەی سوارچاکی لە شارەکەدا پێکهێنانیەتی. بەکارهێنانی «خاچی سپیی سانت ئەندرۆ» لەسەر ڕەنگی شین وەک ئاڵای دەریایی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٥٠٧دا بۆ کەشتیی {{بنز|کاراک (کەشتی)|en|Carrack|lt=کاراک}}ی بەناوبانگی {{بنز|گرەیت مایکڵ (کەشتی)|en|Great Michael|lt=گرەیت مایکڵ}} تۆمار کراوە.<ref name="Treas">Balfour Paul, Sir James (1902). ''Accounts of the Lord High Treasurer of Scotland. Vol. iv. A.D. 1507–1513.'' H.M. General Register House, Edinburgh. p. 477. {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://archive.org/stream/accountslordhig01offigoog#page/n573/mode/2up |سەردێڕ=Accounts of the Lord High Treasurer of Scotland = Compota thesaurariorum Regum Scotorum |ساڵ=١٨٧٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160403173248/https://archive.org/stream/accountslordhig01offigoog |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> وەک ئاڵایەکی نیشانەناسی، سالتایەری سپی لەسەر کێڵگەی شین بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٥٤٢ لە تۆمارەکەی دەیڤد لیندسیدا نیشان دراوە. لەم وێنەیەدا، نیشانی نیشتمانیی شاهانەی سکۆتلاند لەلایەن دوو کەرکەدەنەوە پشتگیری دەکرێت کە هەریەکەیان ئاڵای سالتایەریان بەدەستەوەیە.<ref name="SCRAN" /> == پرۆتۆکۆڵ == === بەکارهێنان لەلایەن حکوومەتی سکۆتلاندەوە === [[File:Scottish Government Logo.svg|250px|thumb|left|لۆگۆی {{بنز|حکوومەتی سکۆتلاند|en|Scottish Government|lt=حکوومەتی سکۆتلاند}}]] حکوومەتی سکۆتلاند بڕیاری داوە کە دەبێت لە هەر شوێنێک کە گونجاو بێت، سالتایەر لەسەر هەموو باڵاخانەکانی هەموو ڕۆژێک لە کاتژمێر ٨ی بەیانییەوە تا ئاوابوونی خۆر بشەکێتەوە.<ref name="Govt" /> بەدەرکردنێک بۆ «ڕۆژە نیشتمانییەکانی» شانشینی یەکگرتوو کراوە، کاتێک لەسەر ئەو باڵاخانانەی تەنها یەک ستوونی ئاڵایان هەیە، پێویستە سالتایەرەکە دابگیرێت و بە ئاڵای یونیۆن جاک بگۆڕدرێت.<ref name='ukflagdates'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.culture.gov.uk/flagflying/dates.html |سەردێڕ=Dates for Hoisting Flags on UK Government Buildings 2009 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ئیش=Flying the Flag on UK Government Buildings |بڵاوکەرەوە=Department for Culture, Media and Sport |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316062848/http://www.culture.gov.uk/flagflying/dates.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref> ئەم ڕۆژانەی هەڵکردنی ئاڵا لە سەرانسەری شانشینی یەکگرتوودا ستانداردن، جگە لە ڕۆژی کەشتیگەلی بازرگانی (٣ی ئەیلوول) کە ڕۆژێکی تایبەتە لە سکۆتلاند کە تێیدا ڕێگە دەدرێت ئاڵای سووری کەشتیگەلی بازرگانی لە جیاتی سالتایەر یان یونیۆن جاک لەسەر وشکانی شەکاوە بێت.<ref name="Govt" /> جیاوازییەکی تری سکۆتلاند لە ڕۆژانی ئاڵای شانشینی یەکگرتوو ئەوەیە کە لە {{بنز|ڕۆژی سانت ئەندرۆ|en|Saint Andrew's Day|lt=ڕۆژی سانت ئەندرۆ}}دا (٣٠ی تشرینی دووەم) ئاڵای یونیۆن جاک تەنها لەو شوێنانە هەڵدەکرێت کە باڵاخانەکە زیاتر لە یەک ستوونی ئاڵای هەبێت؛ بە هیچ شێوەیەک سالتایەرەکە داناگیرێت بۆ ئەوەی ڕێگا بۆ یونیۆن جاک چۆڵ بکات ئەگەر تەنها یەک ستوون هەبێت.<ref name="Govt" /> ئەگەر دوو یان زیاتر ستوونی ئاڵا هەبێت، دەکرێت سالتایەر لەگەڵ یونیۆن جاک بەیەکەوە هەڵبکرێن بەڵام نابێت لە پێگەیەکی باڵاتردا بێت.<ref name='ukflagdates'/> ئەم جیاوازییە دوای ئەوە دروست بوو کە {{بنز|ئەندامی پەرلەمانی سکۆتلاند|en|Member of the Scottish Parliament|lt=ئەندامانی پەرلەمانی سکۆتلاند}} ناڕەزایەتییان دەربڕی کە سکۆتلاند تەنها وڵاتە لە جیهاندا کە هاووڵاتیانی لە ڕۆژی نیشتمانیی وڵاتەکەیاندا ناتوانن ئاڵای نیشتمانیی خۆیان هەڵ بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ministers agree flag day review |ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٢|ئیش=BBC News |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1997980.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> لە ساڵانی ڕابردوودا، باڵیۆزخانەکانی شانشینی یەکگرتوو ئاڵای سالتایەریان بەرزکردووەتەوە بۆ یادکردنەوەی ڕۆژی سانت ئەندرۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2006/11/07155736 |سەردێڕ=St Andrews Day celebrations |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=The Scottish Executive}}</ref> زۆرێک لە دامەزراوەکانی حکوومەتی سکۆتلاند ئاڵاکە وەک بنەمایەک بۆ دیزاینی لۆگۆکانیان بەکاردەهێنن. بۆ نموونە لۆگۆی (Safer Scotland) وێنەی منارەیەکی ڕووناکی پیشان دەدات کە تیشکەکانی بە شێوەی سالتایەر بەسەر ئاسمانی شیندا دەهاوێژێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/public-safety/17141/practitioners |سەردێڕ=Community Safety in Scotland – Information for Practitioners |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=Law, Order & Public Safety |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=The Government of Scotland}}</ref> هەروەها دامەزراوەکانی تری سکۆتلاند، چ تایبەت و چ گشتی، بە هەمان شێواز سالتایەریان بەکارهێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scottishflagtrust.com/FactTheFlag.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110716020224/http://www.scottishflagtrust.com/FactTheFlag.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=The Flag of Scotland |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=FactTheFlag |بڵاوکەرەوە=The Scottish Flag Trust}}</ref> === بەکارهێنان لەلایەن دامەزراوە سەربازییەکان لەسەر وشکانی === [[File:Challenger Desert Storm 1.jpg|thumb|right|تانکی [[Challenger 1]] سەر بە {{بنز|پاسەوانانی دراگۆنی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Scots Dragoon Guards|lt=پاسەوانانی دراگۆنی شاهانەی سکۆتلاند}} کە ئاڵایەکی سالتایەری لەسەر ئەنتێنەکەی شەکاندووەتەوە]] حەوت {{بنز|کەرت (سەربازی)|en|Battalion|lt=کەرتە}} پیادەیەکەی سوپای بەریتانیا لە {{بنز|فیرقەی سکۆتلاندی|en|Scottish Division|lt=فیرقەی سکۆتلاندی}}، لەگەڵ {{بنز|پاسەوانانی سکۆتلاند|en|Scots Guards|lt=پاسەوانانی سکۆتلاند}} و {{بنز|پاسەوانانی دراگۆنی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Scots Dragoon Guards|lt=پاسەوانانی دراگۆنی شاهانەی سکۆتلاند}}، سالتایەر بە شێوازی جۆراوجۆر بەکاردەهێنن. ئۆتۆمبێلە جەنگی و گواستنەوەکانی ئەم یەکە سەربازییانە ڕەنگە بە ستیکەرێکی بچووکی سالتایەر (نزیکەی ١٣٠ بە ٨٠ ملم) بڕازێندرێنەوە؛ ئەم ستیکەرانە لە پێشەوە یان دواوەی ئۆتۆمبێلەکەدا دەلکێنرێن (لەسەر تانکەکاندا ڕەنگە لەسەر بورجی تانکەکەش هەڵبکریت).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.operations.mod.uk/telic/images/bwbg/bw_prep_turret_hr.jpg |سەردێڕ=MoD image |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Defence (United Kingdom)|MoD]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090716124551/http://www.operations.mod.uk/telic/images/bwbg/bw_prep_turret_hr.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٩}}</ref> لە {{بنز|عێراق|en|Iraq|lt=عێراق}}دا، لە کاتی هەردوو {{بنز|ئۆپراسیۆنی گرانبی|en|Operation Granby|lt=ئۆپراسیۆنی گرانبی}} و پاشان {{بنز|ئۆپراسیۆنی تێلیک|en|Operation Telic|lt=ئۆپراسیۆنی تێلیک}}، سالتایەر لەسەر ئەنتێنەی پەیوەندییەکانی ئۆتۆمبێلەکانی ئەم یەکانە بینراوە کە دەشەکایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.operations.mod.uk/telic/images/land/rsdg_flag_hr.jpg |سەردێڕ=MoD image |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=MoD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050514041537/http://www.operations.mod.uk/telic/images/land/rsdg_flag_hr.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠٠٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.operations.mod.uk/telic/images/bwbg/shaibah_saltire_hr.jpg |سەردێڕ=MoD image |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=MoD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070610061522/http://www.operations.mod.uk/telic/images/bwbg/shaibah_saltire_hr.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> ڕێوڕەسمی پرسە سەربازییە فەرمییەکانی قوربانیانی ئەم ئۆپراسیۆنانە لە عێراق و هەروەها ئەوانەی لە ئۆپراسیۆنەکانی {{بنز|ئەفغانستان|en|Afghanistan|lt=ئەفغانستان}}دا کوژراون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://img147.imageshack.us/img147/5817/610xxe.jpg |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120730190025/http://img147.imageshack.us/img147/5817/610xxe.jpg |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=The coffin of Black Watch soldier Kevin Elliot is carried from St Mary's Church on September 15, 2009 in Dundee, Scotland. |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=trackpads.com}}</ref> بە هەمان شێوە بینراوە کە سالتایەر بەسەر تابووتی کۆچکردووەکەدا دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://news.sky.com/home/article/13250061 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://./20120714222416/http://news.sky.com/home/article/13250061 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Funeral Of Black Watch Bomb Victim |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=sky.com}}</ref> لە شەڕی دۆزینەوەی «دڵ و مێشکەکان» لە عێراقدا، سالتایەر دیسانەوە لەلایەن سوپای بەریتانیاوە وەک ئامرازێک بۆ جیاکردنەوەی هێزەکانی سەر بە فەوجە سکۆتلاندییەکان لە هێزەکانی تری هاوپەیمانان بەکاردەهێنرا، بەو هیوایەی پەیوەندییەکی باشتر لەگەڵ دانیشتووانی مەدەنی لە ناوچەی باشووری ڕۆژاوای {{بنز|بەغدا|en|Baghdad|lt=بەغدا}} دروست بێت. نامیلکە بەسەر هاووڵاتیانی مەدەنیی عێراقیدا لەلایەن ئەندامانی {{بنز|بلاک واچ|en|Black Watch|lt=بلاک واچ}} دابەشکران کە تێیدا سەرباز و ئۆتۆمبێلەکان لە پاشبنەمای سالتایەردا نیشان درابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psywarrior.com/OpnIraqiFreedomcont3.html |سەردێڕ=Operation Iraqi Freedom |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Psywarrior.com}}</ref> ڕێک پێش و دوای یەکگرتنی فەوجە مێژووییەکانی پیادەی سکۆتلاند لە ئازاری ٢٠٠٦دا بۆ پێکهێنانی یەک فەوج بە ناوی {{بنز|فەوجی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Regiment of Scotland|lt=فەوجی شاهانەی سکۆتلاند}}، کەمپەینێکی ڕیکلامی بە ملیۆنان پاوەند لە سکۆتلاند دەستی پێکرد بەو هیوایەی سەرنجی گەنجان ڕابکێشێت بۆ پەیوەندیکردن بەم پیادە نوێکراوەیە. لەم کەمپەینەدا سالتایەر وەک لۆگۆیەک بەکارهێنرا؛ بە شێوەیەک کە دەستەواژەی «پیادەی سکۆتلاند. بەرەو پێشەوە وەک یەک.» لە تەنیشت وێنەیەکی سالتایەرەوە داندرابوو. بۆ ماوەی ئەم کەمپەینە، ئەم لۆگۆیە هاوشان لەگەڵ لۆگۆی دێرینی وەرگرتنی سوپا کە دەنووسرا «سوپا. باشترین بە.» لە ژێر هێمای ئاڵای یونیۆن جاک بەکاردەهێنرا. سەرەڕای ئەوەی ئەم کەمپەینە مالتیمیدیایە ئەنجامی تێکەڵی هەبوو لە ڕووی سەرکەوتنی گشتییەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Ian |دوایین=Bruce |سەردێڕ=Recruits down 15% as Army severs local links |ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Herald & Times Group |ناونیشان=http://www.heraldscotland.com/recruits-down-15-as-army-severs-local-links-1.865513 |ئیش=The Herald |ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> بەڵام سالتایەر هێشتا لە زۆرێک لە کەرەستەکانی وەرگرتنی سەربازاندا لە سکۆتلاند دەبینرێت. [[File:050625-Kiel-x82-600.jpg|thumb|left|هەلیکۆپتەری (Sea King Mk5)ی سەر بە {{بنز|لقی فڕۆکەوانیی دەریایی شاهانە|en|Fleet Air Arm|lt=لقی فڕۆکەوانیی دەریایی شاهانە}}ی {{بنز|کەشتیی شاهانەی گانێت|en|HMS Gannet (shore establishment)|lt=کەشتیی شاهانەی گانێت}}]] بەکارهێنانەکانی تری سالتایەر لەلایەن سوپاوە بریتییە لە دیزاینی نیشانەی کڵاوی فەوجی شاهانەی سکۆتلاند، کە پێکهاتووە لە سالتایەرێکی (زیوی)، کە شێرێکی ڕامپانتی (زێڕین) لەسەرە و تاجی سکۆتلاندی لە سەروویەوە کێشراوە (هەمان ئەم دیزاینە، بێجگە لە تاجەکە، لەسەر ئاڵای فەوجەکە و {{بنز|نیشانەی ناسینەوەی تاکتیکی|en|Tactical recognition flash|lt=نیشانەی ناسینەوەی تاکتیکی}} فەوجەکە بەکاردێت).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/593DD958-A1EE-4EE1-B1BB-F054822C0810/0/BlackWatch2.JPG |سەردێڕ=MoD image |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=MoD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090806102825/http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/593DD958-A1EE-4EE1-B1BB-F054822C0810/0/BlackWatch2.JPG |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref> نیشانەی {{بنز|سکۆادرۆنی ژمارە ٦٧٩ (دوکی کۆنات)|en|No. 679 (The Duke of Connaught's) Squadron AAC|lt=سکۆادرۆنی ژمارە ٦٧٩ (دوکی کۆنات)}}ی سەر بە {{بنز|فڕۆکەوانیی سوپای بەریتانیا|en|Army Air Corps (United Kingdom)|lt=فڕۆکەوانیی سوپای بەریتانیا}} سالتایەرێکی لە نێوان دوو تاجەگوڵینەدا هەیە کە لەسەری نووسراوە 'Scottish Horse'، ئەمەش ڕێزلێنانێک بوو کە لە ساڵی ١٩٧١دا پێیان بەخشرا بەهۆی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هێزی تۆپخانەی شاهانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.army.mod.uk/aviation/22432.aspx |سەردێڕ=MoD web page |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=MOD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111126025101/http://army.mod.uk/aviation/22432.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١١}}</ref> یەکەکانی {{بنز|مەشقگەی ئەفسەرانی یەدەگ|en|Officer Training Corps|lt=مەشقگەی ئەفسەرانی یەدەگ}} (OTC) کە بەستراونەتەوە بە زانکۆکانی ئێدینبەرە و گلاسکۆ، لەگەڵ OTC زانکۆی تایفۆرس، هەموویان سالتایەر لەسەر نیشانەی کڵاوەکانیان بەکاردەهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.army.mod.uk/UOTC/5487.aspx |سەردێڕ=MoD web page |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=MOD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110903133135/http://www.army.mod.uk/UOTC/5487.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠١١}}</ref> {{بنز|لقی فڕۆکەوانیی دەریایی شاهانە|en|Fleet Air Arm|lt=لقی فڕۆکەوانیی دەریایی شاهانە}}ی هێزی دەریایی شاهانە سێ لە فڕۆکەکانیان بە سالتایەر ڕازاندبووەوە. بە تایبەت فڕۆکەی (Westland Sea King Mk5)ی سەر بە {{بنز|کەشتیی شاهانەی گانێت|en|HMS Gannet (shore establishment)|lt=کەشتیی شاهانەی گانێت}}، کە لە دەوری {{بنز|گەڕان و ڕزگارکردن|en|Search and rescue|lt=گەڕان و ڕزگارکردن}}دا لە فڕۆکەخانەی سەربازیی پرێستویک لە {{بنز|ئێرشایر|en|Ayrshire|lt=ئێرشایر}} کاری دەکرد، ستیکەرێکی سالتایەری لەسەر لووتی هەر فڕۆکەیەک دانا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.royalnavy.mod.uk/operations-and-support/fleet-air-arm/sar-operations/hms-gannet/about-us/ |سەردێڕ=MoD web page |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=MOD |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101027174415/http://www.royalnavy.mod.uk/operations-and-support/fleet-air-arm/sar-operations/hms-gannet/about-us/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> هەرچەندە وەک ئاڵا پیشان نەدراوە، بەڵام {{بنز|سکۆادرۆنی ژمارە ٦٠٢|en|No. 602 Squadron RAF|lt=سکۆادرۆنی ژمارە ٦٠٢ (شاری گلاسکۆ)}}ی سەر بە {{بنز|هێزی ئاسمانیی یەدەگی شاهانە|en|Royal Auxiliary Air Force|lt=هێزی ئاسمانیی یەدەگی شاهانە}} سالتایەرێکی لەگەڵ شێرێکی ڕامپانت وەک هێمای سەر نیشانەی فەرمیی سکۆادرۆنەکە بەکاردەهێننت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://bshistorian.files.wordpress.com/2009/02/602sqn1.jpg |سەردێڕ=602sqn image |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=The BS Historian}}</ref> نیشانەی بنکەی ئاسمانیی پێشووی {{بنز|بنکەی ئاسمانیی لۆکارز|en|RAF Leuchars|lt=بنکەی ئاسمانیی لۆکارز}} لە {{بنز|فایف|en|Fife|lt=فایف}}یش سالتایەری تێدا پیشان دەدرا کە شمشێرێکی لەسەر بوو. نیشانەی بنکەی پێشووی {{بنز|بنکەی ئاسمانیی ڕۆژهەڵاتی فۆرتوون|en|RAF East Fortune|lt=بنکەی ئاسمانیی ڕۆژهەڵاتی فۆرتوون}} لە {{بنز|لۆسیانی ڕۆژهەڵات|en|East Lothian|lt=لۆسیانی ڕۆژهەڵات}}یش شمشێرێکی نیشان دەدا کە بەسەر سالتایەرەکەدا کێشراوە، بەڵام بە پێچەوانەی لۆکارز، ئەم شمشێرە بە سەرەوخوار پیشان دراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rafweb.org/Stations/Stations-E.htm |سەردێڕ=RAF Stations – E |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Air of Authority – A History of RAF Organisation}}</ref> و نیشانەی بنکەی پێشووی {{بنز|بنکەی ئاسمانیی تێرنهاوس|en|RAF Turnhouse|lt=بنکەی ئاسمانیی تێرنهاوس}} لە ئێدینبەرە سالتایەرێکی نیشان دەدا کە سەری هەڵۆیەکی لەسەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rafweb.org/Stations/Stations-T.htm |سەردێڕ=RAF Stations – T |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Air of Authority – A History of RAF Organisation}}</ref> نیشانەی {{بنز|سکۆادرۆنی ئاسمانیی زانکۆکانی ڕۆژهەڵاتی سکۆتلاند|en|East of Scotland Universities Air Squadron|lt=سکۆادرۆنی ئاسمانیی زانکۆکانی ڕۆژهەڵاتی سکۆتلاند}} سالتایەرێکی هەیە کە پەرتووکێکی کراوەی لەسەرە؛ و پەرتووکەکە خۆی لەلایەن دوو شێری سووری ڕامپانتەوە پشتگیری دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.raf.mod.uk/eastofscotlanduas/ |سەردێڕ=East of Scotland Universities Air Sqn |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=MOD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111012070303/http://www.raf.mod.uk/eastofscotlanduas/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بەکارهێنانی گشتی === لە سکۆتلانددا، دەکرێت سالتایەر لەلایەن هەر کەسێک، کۆمپانیایەک، دەسەڵاتێکی خۆجێیی، نەخۆشخانەیەک یان قوتابخانەیەکەوە لە هەر کاتێکدا بەبێ وەرگرتنی مۆڵەتی فەرمی شەکاوە بێت.<ref name="lyon" /><ref name="Govt"/> زۆرێک لە دەسەڵاتە خۆجێییەکان لە سکۆتلانددا سالتایەر لەسەر باڵاخانەکانی ئەنجومەنەکانیان هەڵدەکەن. بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧دا ئەنجومەنی {{بنز|ئانگوس|en|Angus, Scotland|lt=ئانگوس}} پێشنیارێکی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی سالتایەر لەسەر باڵاخانەکانی ئەنجومەن بە ئاڵایەکی نوێی ئانگوس، کە لەسەر بنەمای نیشانی فەرمیی ئەنجومەنەکە داڕێژرابوو. ئەم هەنگاوە ناڕەزایەتییەکی گەورەی گشتی لە سەرانسەری سکۆتلانددا لێکەوتەوە و زیاتر لە ٧،٠٠٠ کەس واژووی داواکارییەکیان کرد دژی ئەم هەنگاوە، ئەمەش بووە هۆی سازشێک کە ئاڵای ئانگوس لە جیاتی سالتایەر نەبێت بەڵکو لە تەنیشت سالتایەرەوە لەسەر باڵاخانەکانی ئەنجومەن هەڵبکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Philip |دوایین=Murray |سەردێڕ=Saltire and new Angus Flag will be pole buddies |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Johnston Press Digital Publishing |ناونیشان=http://www.forfardispatch.co.uk/local/SALTIRE-AND-NEW-ANGUS-FLAG.3479868.jp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://./20120530080023/http://www.forfardispatch.co.uk/local/SALTIRE-AND-NEW-ANGUS-FLAG.3479868.jp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٢|ئیش=Forfar Dispatch |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> لە شانشینی یەکگرتوودا، خاوەنی ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە {{بنز|بەریتانیای مەزن|en|Great Britain|lt=بەریتانیای مەزن}}دا تۆمارکراون بژاردەی ئەوەیان هەیە کە سالتایەر لەسەر {{بنز|تابلۆی ژمارەی ئۆتۆمبێل لە بەریتانیا|en|Vehicle registration plates of the United Kingdom|lt=تابلۆی ژمارەی ئۆتۆمبێلەکە}}یاندا لەگەڵ پیتی «SCO» یان وشەی «Scotland» نمایش بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.direct.gov.uk/prod_consum_dg/groups/dg_digitalassets/@dg/@en/@motor/documents/digitalasset/dg_067666.pdf |سەردێڕ=Section 9: National Flags on number plates |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩|ئیش=(PDF), INF104: Vehicle registration numbers and number plates |بڵاوکەرەوە=DVLA}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩دا، {{بنز|پۆستی شاهانە|en|Royal Mail|lt=پۆستی شاهانە}} زنجیرەیەک پوولی پۆستەی وێنەیی بۆ سکۆتلاند دەرکرد، کە تێیدا پوولی بەهای (2nd) وێنەی ئاڵای سکۆتلاندی لەسەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Stanley Gibbons Great Britain Concise Stamp Catalogue|بڵاوکەرەوە=Stanley Gibbons Ltd|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٢٥٩-٨٠٨-٥|ساڵ=٢٠١١|یەکەم=Hugh|دوایین=Jeffries}}</ref> لە ئێرلەندی باکووردا، بەشێک لە کۆمەڵگەی پرۆتستانت سالتایەر بە شێوەیەکی ڕۆتینی وەک هێمایەک بۆ بەرزڕاگرتن و ئاهەنگگێڕان بە میراتی {{بنز|ئولستەر-سکۆتەکان|en|Ulster Scots people|lt=ئولستەر-سکۆتی}} خۆیان بەکاردەهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cain.ulst.ac.uk/images/symbols/flags.htm |سەردێڕ=Symbols in Northern Ireland – Flags Used in the Region |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=CAIN Web Service |بڵاوکەرەوە=University of Ulster |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110514131904/http://cain.ulst.ac.uk/images/symbols/flags.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[File:Scottish Red Ensign.svg|thumb|{{FIAV|historical}} ئاڵای سووری {{بنز|هێزی دەریاییی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Scots Navy|lt=هێزی دەریاییی شاهانەی سکۆتلاند}}]] بەکارهێنانی سالتایەر لە دەریادا وەک {{بنز|ئاڵای پێشەوەی کەشتی|en|Jack (flag)|lt=ئاڵای پێشەوەی کەشتی}} یان {{بنز|ئاڵای ڕێزلێنان|en|Courtesy flag|lt=ئاڵای ڕێزلێنان}} بینراوە، لەوانەش وەک ئاڵای پێشەوەی کەشتیی سەر بە حکوومەتی سکۆتلاند بۆ چاودێری دەریایی (MPV Jura).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotland.gov.uk/Topics/marine/Compliance |سەردێڕ=Marine and Fisheries – Compliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Scottish Government}}</ref> کۆمپانیای گواستنەوەی دەریاییی {{بنز|کالیدۆنیان ماکبرەین|en|Caledonian MacBrayne|lt=کالیدۆنیان ماکبرەین}} بە شێوەیەکی ڕۆتینی سالتایەر وەک ئاڵای پێشەوەی کەشتی لەسەر ئەو کەشتییانە بەکاردەهێنێت کە خاوەنی ستوونی پێشەوەن کاتێک کەشتییەکان لە ڕێگادان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.calmac.co.uk/getimage.aspx.ID-146922 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110613205238/http://www.calmac.co.uk/getimage.aspx.ID-146922 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=CalMac image |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=CalMac}}</ref> ئەم نەریتە لەسەر {{بنز|کەشتیی هەڵمی وەیڤەرلی|en|PS Waverley|lt=کەشتیی هەڵمی وەیڤەرلی}}ش لە کاتی کارکردنیدا لە ناوچەی {{بنز|فێرس ئۆف کلاید|en|Firth of Clyde|lt=فێرس ئۆف کلاید}} بینراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.waverleyexcursions.co.uk/pictures/25.jpg |سەردێڕ=Waverley Excursions image |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Waverley Excursions |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110608124506/http://www.waverleyexcursions.co.uk/pictures/25.jpg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> نەریتی بەکارهێنانی سالتایەر لەلایەن کەشتییە دەریایییەکانەوە ڕەنگە ببێتە هۆی تێکەڵبوونی ماناکان بەهۆی ئەوەی سالتایەر زۆر لە {{بنز|ئاڵاکانی ئاماژەی دەریایی نێودەوڵەتی|en|International maritime signal flags|lt=ئاڵای ئاماژەی دەریایی نێودەوڵەتی}} پیتى '''M''' (پیتى MIKE) دەچێت، کە بەکاردێت بۆ نیشاندانی ئەوەی «کەشتییەکەم وەستاوە؛ پێشڕەوی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.navy.mil/navydata/navy_legacy_hr.asp?id=273 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070211081152/http://www.navy.mil/navydata/navy_legacy_hr.asp?id=273 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=US Navy Signal Flags |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=United States Navy}}</ref> بۆ سودوەرگرتنی دەریاوانانی سکۆتلاندی کە دەیانەوێت ئاڵایەکی تری غەیری سالتایەر بەکاربهێنن تا دووربن لە تێکەڵبوونی ماناکان و غەرامەی پێشبینیکراو، کەمپەینێک لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٧دا دەستی پێکرد بۆ وەرگرتنی دانپێدانانی فەرمی بۆ ئاڵای مێژوویی سکۆتلاندی {{بنز|ئاڵای سوور (دەریایی)|en|Red Ensign|lt=ئاڵای سووری دەریایی}}. سەرەڕای ئەوەی کە بۆ کۆتا جار بە فەرمی لە لایەن {{بنز|هێزی دەریاییی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal Scots Navy|lt=هێزی دەریاییی شاهانەی سکۆتلاند}} و کەشتیگەلی بازرگانی لە سەدەی ١٨دا پێش {{بنز|یاساکانی یەکێتیی ١٧٠٧|en|Acts of Union 1707|lt=یاساکانی یەکێتی}} بەکارهاتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Flags at sea: a guide to the flags flown at sea by British and some foreign ...|بڵاوکەرەوە=HMSO|ژپنک=٠-١١-٢٩٠٣٨٩-٤|ساڵ=١٩٨٦|یەکەم=Timothy|دوایین=Wilson|نووسەر٢=National Maritime Museum (Great Britain)|وتەگێڕانەوە=Scottish red ensign 17th-18th century|پەڕە=٦٦}} [https://books.google.com/books?id=0mUTAAAAYAAJ&q=%22scottish+red+ensign%22 Google Books] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160424193959/https://books.google.com/books?id=0mUTAAAAYAAJ&q=%22scottish+red+ensign%22&dq=%22scottish+red+ensign%22&lr=&as_brr=0&client=firefox-a&cd=6 |date=24 April 2016 }}</ref> ئەم ئاڵایە هێشتا لە لایەن کۆمپانیاکانەوە بەرهەم دەهێنرێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.duncanyacht.co.uk/showpartnumber.asp?CategoryID=2558&PartNumberID=302707 |سەردێڕ=1yd Scottish Ensign |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=www.duncanyacht.co.uk |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120402124540/http://www.duncanyacht.co.uk/showpartnumber.asp?CategoryID=2558&PartNumberID=302707 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scottishflagtrust.com/AboutFlagssheet.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110716020145/http://www.scottishflagtrust.com/AboutFlagssheet.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=Supply of Flags |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=n.d. |ئیش=PDF, Proper use of the Saltire |بڵاوکەرەوە=The Scottish Flag Trust}}</ref> و بەکارهێنانی نادەرمیی لە لایەن هاووڵاتیانەوە لەسەر ئاو بەدی کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotsindependent.org/features/orgs/images/red_ensign.jpg |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081121115618/http://www.scotsindependent.org/features/orgs/images/red_ensign.jpg |ڕەوشی ناونیشان=usurped |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=The Scottish Flag Trust: "Scottish Red Ensign" (.jpg image) |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Scots Independent Newspaper}}</ref> == تێکەڵبوون لەگەڵ ئاڵای یونیۆن جاک == {{main|یونیۆن جاک}} {{see also|ئاڵای بەریتانیای مەزن}} سالتایەر یەکێکە لە پێکهاتە سەرەکییەکانی ئاڵای یونیۆن جاک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scotshistoryonline.co.uk/saltire/saltire.html |سەردێڕ=Saint Andrew and his flag |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Scots History Online}}</ref> کە لە کاتی دروستبوونییەوە لە ساڵی ١٦٠٦دا بە شێوازی جیاواز دەرکەوتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |سەردێڕ=Symbols of the Monarchy: Union Jack |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Royal Website |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130630062430/https://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> ئەمەش بەدوای ئەوەدا هات کە بۆ یەکەم جار ئاڵای سکۆتلاند و {{بنز|ئاڵای ئینگلتەرا|en|Flag of England|lt=ئاڵای ئینگلتەرا}} بۆ نیشاندانی {{بنز|یەکێتیی تاجەکان|en|Union of the Crowns|lt=یەکێتیی تاجەکان}} یەکیان گرت؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.flaginstitute.org/index.php?location=7 |سەردێڕ=British flags |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|دوایین=Bartram |یەکەم=Graham |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=The Flag Institute}}</ref> ڕووداوێک کە لە ساڵی ١٦٠٣دا ڕوویدا کاتێک {{بنز|جەیمسی یەکەمی ئینگلتەرا|en|James I of England|lt=جەیمسی شەشەم، پاشای سکۆتلاند}} دوای کۆچی دوایی {{بنز|ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|en|Elizabeth I of England|lt=ئێلیزابێتی یەکەم}} چووە سەر تەختی هەردوو شانشینی ئینگلتەرا و ئێرلەند. ڕاگەیاندنی پاشا جەیمس، کە لە ١٢ی نیسانی ١٦٠٦دا بڵاوکرایەوە و بووە هۆی دروستکردنی ئاڵای یونیۆن جاک دەڵێت: {{blockquote|لە لایەن پاشاوە: لە کاتێکدا کە هەندێک ناکۆکی لە نێوان هاووڵاتیانی ئێمە لە باشوور و باکووری بەریتانیا کە بە دەریادا گەشت دەکەن لەسەر هەڵکردنی ئاڵاکانیان دروست بووە: بۆ ڕێگریکردن لە هەموو کێشەیەک لە داهاتوودا. ئێمە، بە ڕاوێژی ئەنجومەنەکەمان، بڕیارمان داوە: کە لەمەودوا هەموو هاووڵاتیانی ئێمە لەم دوورگە و شانشینی بەریتانیای مەزنەدا، و هەموو ئەندامانیان، دەبێت لەسەر دۆڵابی سەرەکیی کەشتییەکەیان {{بنز|خاچی سانت جۆرج|en|St. George's Cross|lt=خاچی سوور}} هەڵبکەن کە بە خاچی سانت جۆرج ناسراوە، لەگەڵ خاچی سپی کە بە خاچی سانت ئەندرۆ ناسراوە، کە پێکەوە بەستراونەتەوە بەپێی ئەو شێوازەی لەلایەن بەرپرسانی نیشانەناسیمانەوە دروست کراوە و لەلایەن ئێمەوە بۆ ئەدمیڕاڵەکەمان نێردراوە بۆ ئەوەی بەسەر هاووڵاتیانماندا بڵاوبکرێتەوە؛ و هاووڵاتیانی ئێمە لە باشووری بەریتانیا دەبێت لەسەر دۆڵابی پێشەوەیان تەنها خاچە سوورەکە هەڵبکەن وەک چۆن لە پێشوودا ڕاهاتبوون، و هاووڵاتیانی ئێمە لە باکووری بەریتانیا لەسەر دۆڵابی پێشەوەیان تەنها خاچە سپییەکە هەڵبکەن وەک چۆن ڕاهاتبوون. – ١٦٠٦.|sign=ڕاگەیاندنی جەیمسی شەشەم، پاشای سکۆتلاند: بڕیارەکانی ئەنجومەن – ١٢ی نیسانی ١٦٠٦.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fox-Davies|یەکەم=Arthur Charles|بەستەری نووسەر=Arthur Charles Fox-Davies|سەردێڕ=The Art of Heraldry: An Encyclopædia of Armory|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Books|شوێن=London|ساڵ=١٩٨٦|orig-year=1904|پەڕە=٣٩٩|ژپنک=٠-٩٠٦٢٢٣-٣٤-٢}}</ref>}} بەڵام، بەهۆی ناڕەزایەتی توندی سکۆتلاندییەکان بۆ شێواز و نەخشەی ئاڵای یەکێتی کە لەلایەن {{بنز|کۆلێژی نیشانەکان|en|College of Arms|lt=کۆلێژی نیشانەکان}}ەوە دیزاین کرابوو و لەلایەن پاشا جەیمسەوە پەسەند کرابوو، کە تێیدا خاچی سانت جۆرج بەسەر خاچی سانت ئەندرۆدا درابوو، ئەمەش لە سکۆتلانددا وەک سووکایەتی بە نەتەوەی سکۆتلاند سەیر دەکرا، زۆرێک لە کاپتنەکان و خاوەن کەشتییەکان لە سکۆتلاند ئەم بابەتەیان لەگەڵ {{بنز|جۆن ئێرستن، لۆردی مار|en|John Erskine, Earl of Mar (1558–1634)|lt=جۆن ئێرستن، ١٩یەمین لۆردی مار}} باس کرد و هانیان دا کە نامەیەکی ناڕەزایەتی بە مێژووی ٧ی ئابی ١٦٠٦ بۆ جەیمسی شەشەم بنێرێت لە ڕێگەی {{بنز|ئەنجومەنی تایبەتی سکۆتلاند|en|Privy Council of Scotland|lt=ئەنجومەنی تایبەتی سکۆتلاند}}ەوە کە تێیدا هاتبوو: {{blockquote|مەزنترین پاشای پیرۆز. ژمارەیەکی زۆر لە کاپتن و خاوەن کەشتییەکانی ئەم شانشینییەی جەنابتان بە توندی ناڕەزایەتییان گەیاندووەتە ئەنجومەنی جەنابتان کە شێواز و نەخشەی ئاڵای کەشتییەکان، کە بۆ ئێرە نێردراوە و فەرمانی پێکراوە کە لەلایەن هاووڵاتیانی هەردوو شانشینەکەوە بەکاربهێنرێت، زۆر زیانبەخشە بۆ ئازادی و کەرامەتی ئەم خاکە و دەبێتە هۆی سەرشۆڕی بۆ ئەم نەتەوەیە لە هەر شوێنێک کە ئەم ئاڵایە لە دەرەوەی وڵات هەڵبکرێت، چونکە وەک چۆن جەنابتان دەبینن، خاچی سکۆتلاندی کە بە خاچی سانت ئەندرۆ ناسراوە دوو جار دابەشکراوە، و خاچی ئینگلیزی کە بە خاچی سانت جۆرج ناسراوە بە تەواوی و بە بێ دابەشبوون بەسەر خاچی سکۆتلاندیدا کێشراوە، کە بەم هۆیەوە شاردراوەتەوە و هیچ نیشانەیەک لە نیشانی نیشتمانیی سکۆتلاند بەدی ناکرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی تووڕەیی و نائارامی لە نێوان هاووڵاتیانی جەنابتان، و ترسی ئەوە هەیە کە هەندێک ڕووداوی نەخوازراو لە نێوانیاندا ڕووبدات، چونکە دەریاوانانی ئێمە ناتوانن قبووڵی ئەو ئاڵایە بکەن وەک چۆن داڕێژراوە. ئەوان دوو نەخشەی نوێیان دروستکردووە کە زۆر بێلایەنترن بۆ هەردوو شانشینەکە کە پێشکەشی ئەنجومەنیان کردووە و داوای پەسەندکردنیان کردووە؛ بەڵام ئێمە ئەوەمان هێشتووەتەوە بۆ بڕیاری پاشایانەی جەنابتان.|sign=نامە لە ئەنجومەنی تایبەتی سکۆتلاندەوە بۆ جەیمسی شەشەم، پاشای سکۆتلاند – ٧ی ئابی ١٦٠٦.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Perrin |یەکەم=William G|سەردێڕ=British Flags; Their Early History and their Development at Sea, with an Account of the Origin of the Flag as a National Device |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.169115 |ساڵ=١٩٢٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕە=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.٢٠١٥.١٦٩١١٥/page/n٢٤٧ ٢٠٧]}} [https://books.google.com/books?id=mtc8AAAAIAAJ Google Books]</ref>}} [[File:BeaumontScottishUnionFlag.png|thumb|right|alt=خاچی سپی بە ڕوونی بەسەر خاچی سوور لەسەر پاشبنەمای شیندا دەبینرێت.|ئاڵا لە پەڕتووکی (The Present State of the Universe) نیشان دراوە (١٧٠٤)]] سەرەڕای ئەوەی کە ئەو وێنانەی لەم نامەیەدا وەک نەخشەی دوو جۆرە نوێیەکە وەسف کرابوون، لەگەڵ هەر وەڵامێکی شاهانە کە لەگەڵیاندا بووبێت، ون بوون (ڕەنگە لە ڕووداوی سووتانی پەرلەمان لە ساڵی ١٨٣٤دا)، بەڵام بەڵگەی تر لانی کەم لەسەر کاغەز هەیە کە جۆرێکی سکۆتلاندی هەبووە کە تێیدا خاچی سکۆتلاندی لە سەرەوە بووە. لە کاتێکدا کە زۆربەی لێکۆڵەرانی ئاڵا ئەم جۆرە بە «نادەرمی» دادەنێن، بەڵام هۆکار هەیە بۆ بڕوابوون بەوەی کە ئەم ئاڵایانە لە سەدەی ١٧دا لەسەر کەشتییە سکۆتلاندییەکان لە دەریادا بەکارهاتوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bartram |یەکەم=Graham |سەردێڕ=British Flags & Emblems |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Flag Institute/Tuckwell |پەڕە=١٢٢}} [https://books.google.com/books?id=TD1mAAAAMAAJ&q=%22Scottish+Union+Flag%22 Google books: ''"Unofficial 1606 Scottish Union Flag"''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160822143725/https://books.google.com/books?id=TD1mAAAAMAAJ&q=%22Scottish+Union+Flag%22&dq=%22Scottish+Union+Flag%22&pgis=1 |date=22 August 2016 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crampton |یەکەم=William |سەردێڕ=Flags of the World |ساڵ=١٩٩٢}}</ref><ref name="Smith 1973">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |سەردێڕ=The Flag Bulletin |ساڵ=١٩٧٣|بڵاوکەرەوە=Flag Research Center}}</ref> دیزاینی ئەم ئاڵایە هەروەها لە چاپکراوی ساڵی ١٧٠٤ی پەڕتووکی ''The Present State of the Universe'' نووسینی جۆن بیومۆنت وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beaumont |یەکەم=John |سەردێڕ=The Present State of the Universe: Or an Account of I. The Rise, Births, Names, ... of All the Present Chief Princes of the World. ... |ساڵ=١٧٠٤|orig-year=First published 1701) |بڵاوکەرەوە=Benj. Motte, and are to be sold by [[John Nutt (printer)|John Nutt]], 1704 |پەڕە=١٦٤}}</ref> [[File:Edinburgh Castle John Slezer.jpg|thumb|left|alt=نەخشاندنی قەڵایەک لەسەر لوتکەی گردێکی بەرزدا.|وێنەکێشانی {{بنز|قەڵای ئێدینبەرە|en|Edinburgh Castle|lt=قەڵای ئێدینبەرە}} لە لایەن {{بنز|جۆن سلیزەر|en|John Slezer|lt=جۆن سلیزەر}} نزیکەی {{Circa|١٦٩٣}} لەگەڵ ئاڵای یەکێتیی سکۆتلاند لەسەر ژوورە شاهانەییەکان<ref>[http://www.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 National Library of Scotland] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090225215448/http://www.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 |date=25 February 2009 }}, Slezer's Scotland. Accessed 4 July 2010</ref>]] لە وشکانیدا، بەڵگەیەک کە ئاماژە بە بەکارهێنانی ئەم ئاڵایە دەکات لە وێنەکێشانی قەڵای ئێدینبەرە لە لایەن جۆن سلیزەرەوە دەردەکەوێت، لە زنجیرە نەخشاندنەکانیدا بە ناونیشانی ''Theatrum Scotiae'' نزیکەی ساڵی {{Circa|١٦٩٣}}. نەخشاندنی «ڕوانگەی باکووری ڕۆژهەڵاتی قەڵای ئێدینبەرە» ئاڵای یەکێتیی وەشانی سکۆتلاندی نیشان دەدات کە لەسەر تاوەری کاتژمێری قەڵاکە دەشەکێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 |سەردێڕ=Slezer's Scotland |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=National Library of Scotland |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180104153449/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=59 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=John Slezer, Robert Sibbald and Abel Swall |سەردێڕ=Theatrum Scotiae: Containing the prospects of their Majesties castles and palaces: together with those of the most considerable towns and colleges; the ruins of many ancient abbeys, churches, monasteries and convents, within the said kingdom. All curiously engraven on copper plates. With a short ... |ساڵ=١٦٩٣|بڵاوکەرەوە=John Leake |پەڕە=١١٤}}</ref> دیمەنێکی بچووککراوەی ئەم نەخشاندنە لەسەر نەخشەی شارەکەشدا هەیە.<ref name='Slezer - Edenburgh, Exactly Done'>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=70 |سەردێڕ=Slezer's Scotland |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ |بڵاوکەرەوە=National Library of Scotland |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202162325/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=70 |url-status=dead }}</ref> بەڵام لەسەر نەخشاندنی «ڕوانگەی باکووری شاری ئێدینبەرە» بەشەکانی ئاڵاکە بە ڕوونی بەدی ناکرێن و هیچ نەخشێک کە هاوشێوەی سالتایەر بێت نابینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://maps.nls.uk/slezer/view/?sl=58 |سەردێڕ=Slezer's Scotland |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=National Library of Scotland}}</ref> بەڵام وەشانی بچووککراوەی دیمەنەکە وەک ئەوەی لەسەر نەخشی شارەکە پیشان دراوە، بەشێکی لکنەکراوی سالتایەر نیشان دەدات کە وا پێشنیاز دەکات مەبەست لێی جۆرە سکۆتلاندییەکە بێت.<ref name="Slezer - Edenburgh, Exactly Done"/> [[File:Union Jack 1606 Scotland.svg|thumb|right|{{FIAV|alternate}} «ئاڵای یەکێتیی سکۆتلاند وەک ئەوەی دەوترێت لە لایەن سکۆتلاندییەکانەوە بەکارهێنراوە.»<ref name="de Burton"/>]] لە ١٧ی نیسانی ١٧٠٧دا، تەنها دوو هەفتە پێش چوونە بواری جێبەجێکردنی یاساکانی یەکێتی، سێر هێنری سانت جۆرج، کە پێگەی {{بنز|گارتەر کینگ ئۆف ئارمس|en|Garter King of Arms|lt=گارتەر کینگ ئۆف ئارمس}}ی هەبوو، چەندین دیزاینی پێشکەشی {{بنز|شاژن ئانی بەریتانیای مەزن|en|Anne, Queen of Great Britain|lt=شاژن ئان}} و {{بنز|ئەنجومەنی تایبەت|en|Privy Council of the United Kingdom|lt=ئەنجومەنی تایبەتەکەی}} کرد بۆ پێداچوونەوە وەک ئاڵای شانشینی نوێی بەریتانیای مەزن کە بەم زووانە یەکدەگرێت. لەسەر داوای نوێنەرانی سکۆتلاند، ئەو دیزاینانەی کە پێشکەشکران ئەو وەشانی ئاڵای یەکێتییەی تێدابوو کە خاچی سانت ئەندرۆ لە سەرەوە بوو؛ کە ناسراو بوو بە «ئاڵای یەکێتیی سکۆتلاند وەک ئەوەی دەوترێت لە لایەن سکۆتلاندییەکانەوە بەکارهێنراوە».<ref name='de Burton'>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Simon |دوایین=de Burton|سەردێڕ=How Scots lost battle of the standard |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Johnston Press plc |ناونیشان=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-18715263.html|ئیش=The Scotsman|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}{{dead link|date=September 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} ''Partial view at [http://www.encyclopedia.com/ Encyclopedia.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161108025215/http://www.encyclopedia.com/ |date=8 November 2016 }}''</ref> بەڵام شاژن ئان و ئەنجومەنەکەی دیزاینە ڕەسەنەکەی سێر هێنرییان پەسەند کرد کە تێیدا خاچی سانت جۆرج لە سەرەوە بوو.<ref name="de Burton"/> لە ساڵی ١٨٠١ەوە، بۆ هێماکردنی یەکێتیی شانشینی بەریتانیای مەزن لەگەڵ {{بنز|شانشینی ئێرلەند|en|Kingdom of Ireland|lt=شانشینی ئێرلەند}}، دیزاینێکی نوێ پەسەند کرا کە {{بنز|خاچی سانت پاتریک|en|St Patrick's Cross|lt=خاچی سانت پاتریک}}ی تێدابوو بۆ ئاڵای {{بنز|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئێرلەند|en|United Kingdom of Great Britain and Ireland|lt=شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئێرلەند}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.crwflags.com/fotw/flags/gb-hist.html |سەردێڕ=United Kingdom – History of the Flag |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Flags of the World}}</ref> دەستنووسێک کە لە ساڵی ١٧٨٥ەوە لە لایەن ویلیام فۆکسەوە نووسراوەتەوە و لە لایەن {{بنز|ناوەندی تویژینەوەی ئاڵاکان|en|Flag Research Center|lt=ناوەندی توێژینەوەی ئاڵاکان}}ەوە پارێزراوە، پەڕەیەکی تەواوی تێدایە کە ئاڵای «یەکێتیی سکۆتلاند» پیشان دەدات لەگەڵ زیادکردنی خاچی سانت پاتریک. ئەمەش دەکرێت وا لێکبدرێتەوە کە هێشتا جۆرە سووربوونێک لەسەر وەشانی جیاوازی سکۆتلاند لە دوای ساڵی ١٨٠١یش هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |سەردێڕ=The Flag Bulletin |ساڵ=١٩٧٣|بڵاوکەرەوە=Flag Research Center}}</ref> سەرەڕای پێگە نادەرمی و مێژووییەکەی، ئاڵای یەکێتیی سکۆتلاند هێشتا لە لایەن کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئاڵاوە بەرهەم دەهێنرێت، و بەکارهێنانی نادەرمیی لە لایەن هاووڵاتیانەوە لەسەر وشکانی بەدی کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flickr.com/photos/30178831@N02/3589637303/ |سەردێڕ=Scottish Union (.jpg image) |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=boonjiepam (Flickr)}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦دا مێژوونووس {{بنز|دەیڤد ڕ. ڕۆس|en|David R. Ross|lt=دەیڤد ڕ. ڕۆس}} داوای کرد کە سکۆتلاند دیسانەوە ئەم دیزاینە بەکاربهێنێتەوە بۆ ئەوەی «ڕەنگدانەوەی ناسنامە نیشتمانییە جیاوازەکان لە سەرانسەری شانشینی یەکگرتوودا بێت».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=George |دوایین=Mair|سەردێڕ=Let's have a Scottish version of Union flag, says historian|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://news.scotsman.com/standrewscross/Lets-have-a-Scottish-version.2785666.jp |ئیش=The Scotsman|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٠٩}}</ref> بەڵام دیزاینی ساڵی ١٨٠١ی ئاڵای یونیۆن جاک وەک ئاڵای فەرمیی تەواوی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئێرلەندی باکوور دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |سەردێڕ=Union Jack |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=The official website of the British Monarchy |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130630062430/https://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> <gallery perrow="5"> File:Godspeed replica.jpg|right|upright|کۆپییەکی کەشتیی ئینگلیزیی سەدەی ١٧ بە ناوی {{بنز|گرەیت مایکڵ (کەشتی)|en|Godspeed (ship)|lt=گۆدسپید}}، لەگەڵ ئاڵای یەکگرتووی بەریتانیای مەزن لەسەر دۆڵابی سەرەکییەکەی و خاچی سووری باشووری بەریتانیا لە پێشەوەیدا. File:Scottish Union Flag - detail.JPG|ئاڵای یەکێتیی سکۆتلاند. وەشانی نادەرمی کە لە شانشینی سکۆتلاند لە سەدەی ١٧دا دوای یەکێتیی تاجەکان بەکاردەهێنرا. File:Châté Lîzabé Couleu d'la Grande Brétangne c (reverse).jpg|ئاڵای یەکێتیی بەکارهاتوو لە شانشینی ئینگلتەرا لە ساڵی ١٦٠٦ەوە و پاشان ئاڵای بەریتانیای مەزن لە نێوان ساڵانی ١٧٠٧ تا ١٨٠٠. File:Union flag.jpg|ئاڵای یەکێتی لە دوای ساڵی ١٨٠١ەوە، کە خاچی سانت پاتریک لەخۆدەگرێت دوای یاسای یەکێتیی ١٨٠٠. File:Development of The Union Jack.gif|ئاڵا پێکهێنەرەکانی ئاڵای شانشینی یەکگرتوو: خاچی سانت جۆرج، سالتایەری سانت ئەندرۆ و سالتایەری سانت پاتریک. </gallery> == ئاڵا پەیوەندیدارەکان == {{see also|لیستی ئاڵاکانی سکۆتلاند}} ئاڵای {{بنز|کەنیسەی سکۆتلاند|en|Church of Scotland|lt=کەنیسەی سکۆتلاند}} بریتییە لە ئاڵای سکۆتلاند کە وێنەی {{بنز|دەوەنی گڕگرتوو|en|Burning bush|lt=دەوەنی گڕگرتوو}}ی لەسەر کێشراوە. چەندین ئاڵا لە دەرەوەی شانشینی یەکگرتوودا لەسەر بنەمای سالتایەری سکۆتلاندی داڕێژراون. لە کەنەدادا، وێنەیەکی پێچەوانەی ئاڵاکە (واتە سالتایەری شین لەسەر کێڵگەیەکی سپی)، لەگەڵ قەڵغانی نیشانی شاهانەی سکۆتلانددا ئاوێتە کراوە، کە ئاڵای مۆدێرنی {{بنز|ئاڵای نۆڤا سکۆشیا|en|Flag of Nova Scotia|lt=ئاڵای پارێزگای نۆڤا سکۆشیا}} پێکدەهێنێت. نۆڤا سکۆشیا (بە زمانی لاتینی بە واتای «سکۆتلاندی نوێ» دێت) یەکەم {{بنز|کۆلۆنیالیزمی سکۆتلاند لە ئەمریکا|en|Scottish colonization of the Americas|lt=هەوڵی کۆلۆنیالیی شانشینی سکۆتلاند}} بوو لە ئەمریکاکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gov.ns.ca/cmns/flagspublic.asp |سەردێڕ=Public Flag, Tartan Images |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Communications Nova Scotia]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091202225111/http://www.gov.ns.ca/cmns/flagspublic.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> لە بەرامبەردا، لۆگۆی سالتایەری دەزگای {{بنز|فریاکوزاریی سەرەتاییی سانت ئەندرۆ|en|St. Andrew's First Aid|lt=فریاکوزاریی سەرەتاییی سانت ئەندرۆ}} بە ڕەنگی سوور لەسەر ڕەنگی سپییە نەک سپی لەسەر شین، ئەمەش بەهۆی گۆڕینی دیزاینی خاچی سوورەوە بووە. هەروەها بەشی کۆڵۆمبی لە {{بنز|کۆمەڵەدوورگەی سان ئەندرێس، پرۆڤیدێنسیا و سانتا کاتالینا|en|Archipelago of San Andrés, Providencia and Santa Catalina|lt=کۆمەڵەدوورگەی سان ئەندرێس، پرۆڤیدێنسیا و سانتا کاتالینا}} ئاڵایەکی وەشانی شینی کاڵ بەکاردەهێنێت بەهۆی ناوی دوورگە سەرەکییەکەوە (سان ئەندرێس، هاوشێوەی سانت ئەندرۆ)، هەرچەندە یەکەم نیشتەجێبووانی دوورگەکەش لە بنەڕەتدا سکۆتلاندی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herrera|یەکەم=Tatiana|display-authors=etal|ناونیشان=https://issuu.com/cayamrl/docs/wen_san_andres_05_13_2_c68e124c325ae9|سەردێڕ=Monografía Breve del Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina|بڵاوکەرەوە=independent edition|ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨٩٥٨٤٨٦٥٠٢١|شوێن=Bogotá|پەڕەکان=٨٢–٨٣|زمان=es|access-date=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٦|archive-date=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417134426/https://issuu.com/cayamrl/docs/wen_san_andres_05_13_2_c68e124c325ae9|url-status=dead}}</ref> شارەوانیی هۆڵەندیی {{بنز|سینت-ئۆدێنڕۆدێ|en|Sint-Oedenrode|lt=سینت-ئۆدێنڕۆدێ}}، کە بە ناوی شازادە خانمی سکۆتلاندی {{بنز|سانت ئۆدا|en|Saint Oda|lt=سانت ئۆدا}} ناونراوە، وەشانێکی ئاڵای سکۆتلاند بەکاردەهێنێت کە قەڵایەکی زێڕینی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sint-oedenrode.nl/sint-oedenrode.aspx |سەردێڕ=Gemeentevlag |ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Gemeente Sint-Oedenrode |زمان=nl}} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}</ref> <gallery> File:Flag of the Church of Scotland.svg|ئاڵای کەنیسەی سکۆتلاند File:Flag of Stirling.svg|ئاڵای ستێرلینگ File:Flag of the University of Edinburgh.svg|ئاڵای زانکۆی ئێدینبەرە File:Royal Regiment of Scotland Flag.PNG|ئاڵای فەوجی شاهانەی سکۆتلاند File:National Scottish Antarctic Expedition Flag.svg|ئاڵای گەشتی نیشتمانیی سکۆتلاند بۆ جەمسەری باشوور (١٩٠٢-١٩٠٤) File:James Wordie's sledge flag.svg|ئاڵای سەر بەفر کە لە لایەن {{بنز|جەیمس وۆردی|en|James Wordie|lt=جەیمس وۆردی}} لە گەشتی جەمسەریی ترانس-ئانتارکتیکی ئیمپراتۆری هێنرا بوو (١٩١٤-١٩١٧)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/gb%5Esled.html#shackwordie |سەردێڕ=United Kingdom: Sledge Flags - James Wordie's flag |نووسەر=David Prothero |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|ئیش=Flags of the World |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> File:Flag of Saint Andrew Parish, Bailiwick of Guernsey.gif|ئاڵای سانت ئەندرۆ لە گێرنزی File:Australian Scottish-heritage flag.svg|ئاڵای ئەنجومەنی میراتی ئوسترالیی سکۆتلاندی، ئوسترالیا File:Flag of Scotland Island.svg|ئاڵای دوورگەی سکۆتلاند لە نیو ساوس وێڵز، ئوسترالیا File:Flag of Nova Scotia.svg|ئاڵای پارێزگای نۆڤا سکۆشیا، کەنەدا File:Sint-Oedenrode vlag.svg|ئاڵای سینت-ئۆدێنڕۆدێ، هۆڵەندا File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|ئاڵای کۆمەڵەدوورگەی سان ئەندرێس، پرۆڤیدێنسیا و سانتا کاتالینا لە کۆڵۆمبیا File:Flag of Tenerife.svg|ئاڵای تێنێریف لە دوورگەکانی کەناری لە ئیسپانیا </gallery> == ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند == {{main|ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند}} {{see also|ئاڵای شاهانەی شانشینی یەکگرتوو}} [[File:Lionrampant.svg|thumb|ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند]] ئاڵای شاهانەی سکۆتلاند، کە بە ئاڵای پاشای سکۆتلاند ناسراوە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Innes of Learney |یەکەم=Sir Thomas |سەردێڕ=Scots heraldry: a practical handbook on the historical principles and modern application of the art and science |ساڵ=١٩٣٤|بڵاوکەرەوە=Oliver and Boyd |پەڕە=١٨٦}} [https://books.google.com/books?id=-7UrAAAAIAAJ&q=Banner+of+the+king+of+scots ''Google Books''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160511193431/https://books.google.com/books?cd=1&id=-7UrAAAAIAAJ&dq=Scots+heraldry%3A+a+practical+handbook&q=Banner+of+the+king+of+scots |date=11 May 2016 }}</ref> یان بە شێوەیەکی باوتر بە شێری ڕامپانتی سکۆتلاند ناسراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tytler, Patrick F |بەستەری نووسەر=Patrick Fraser Tytler |سەردێڕ=History of Scotland Volume 2, 1149–1603 |ساڵ=١٨٤٥|بڵاوکەرەوە=William Tait |پەڕە=٤٣٣}} [https://books.google.com/books?id=RtJJAAAAMAAJ&q=Lion+Rampant Google Books] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160528172442/https://books.google.com/books?id=RtJJAAAAMAAJ&q=Lion+Rampant+of+Scotland#v=snippet&q=Lion%20Rampant&f=false |date=28 May 2016 }}</ref> ئاڵای شاهانەی فەرمیی سکۆتلاندە.<ref name="lyon2" /> ئەم ئاڵایە پێشتر لە لایەن پاشاکانی سکۆتلاندەوە بەکارهاتووە، و لە ئاڵای نیشتمانیی سکۆتلاند (سالتایەر) جیاوازە، بەو پێیەی بەپێی بڕیاری پەرلەمانی سکۆتلاند، بەکارهێنانی تەنها بۆ چەند بەرپرسێکی باڵای دەوڵەت سنووردار کراوە کە نوێنەرایەتی فەرمیی پاشای بەریتانیا لە سکۆتلاند دەکەن.<ref name="lyon2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lyon-court.com/lordlyon/237.html |سەردێڕ=The "Lion Rampant" Flag |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=The Court of the Lord Lyon |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605030445/http://www.lyon-court.com/lordlyon/237.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} pointing at the [http://www.legislation.gov.uk/aosp/1672/47/paragraph/p1 Lyon King of Arms Act 1672, c. 47] and the [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/Vict/30-31/17 Lyon King of Arms Act 1867, 30 & 31 Vict. cap. 17]</ref> بەڵام هێشتا ڕێنمایی شاهانەی ساڵی ١٩٣٤ بۆ یۆبیلی زیوینی پاشا جۆرجی پێنجەم، کە ڕێگەی بە بەکارهێنانی هاوشێوەی دەستی داوە، لە لایەن هاندەرانی وەرزش لە یاریگاکاندا پشتی پێ دەبەسترێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.djmcgeachie.co.uk/forum/viewtopic.php?t=60&sid=8a73745574828ff4e1edcebf28785078 |سەردێڕ=The Lion Rampant & Heraldry |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=The McGeachie Surname Forum |ڕەوشی ناونیشان=usurped |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120301181901/http://www.djmcgeachie.co.uk/forum/viewtopic.php?t=60&sid=8a73745574828ff4e1edcebf28785078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> هەروەها ئەم ئاڵایە لە کۆشکە شاهانەیییەکان لە سکۆتلاند کاتێک پاشا ئامادە نییە بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |سەردێڕ=Union Jack |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=The Royal Household |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130630062430/https://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> == لە یونیکۆددا == [[File:Twemoji12 1f3f4-e0067-e0062-e0073-e0063-e0074-e007f.svg|thumb|100px|ئاڵای سکۆتلاند بە فۆنتی توئیمۆجی (وەک تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکسی پێشوو)]] لە ساڵی ٢٠١٧دا، {{بنز|کۆنسۆرسیۆمی یونیکۆد|en|Unicode Consortium|lt=کۆنسۆرسیۆمی یونیکۆد}} پشتگیریی {{بنز|ئیمۆجی|en|Emoji|lt=ئیمۆجی}} بۆ ئاڵای سکۆتلاند پەسەند کرد، لە پاڵ ئاڵاکانی ئینگلتەرا و {{بنز|وێڵز|en|Flag of Wales|lt=وێڵز}}دا، لە وەشانی ١٠.٠ی یونیکۆد و وەشانی ٥.٠ی ئیمۆجیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-wales-36985749 |سەردێڕ=Wales flag emoji decision awaited |دوایین=Thomas |یەکەم=Huw |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=BBC News |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/technology/2017/01/27/emoji-england-scotland-wales-flags-released-year/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/technology/2017/01/27/emoji-england-scotland-wales-flags-released-year/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=Emoji for England, Scotland and Wales flags to be released this year |دوایین=Titcomb |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٠١٧|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}{{cbignore}}</ref> ئەمەش بەدوای پێشنیارێکی {{بنز|جێرمی بێرگ|en|Jeremy Burge|lt=جێرمی بێرگ}} لە {{بنز|ئیمۆجیپیدیا|en|Emojipedia|lt=ئیمۆجیپیدیا}} و ئۆین ویلیامز لە {{بنز|بی بی سی وێڵز|en|BBC Cymru Wales|lt=بی بی سی وێڵز}} لە ئازاری ٢٠١٦دا هات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-wales-36985749 |سەردێڕ=Wales flag emoji decision awaited |دوایین=Thomas |یەکەم=Huw |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=BBC News |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/technology/2017/01/27/emoji-england-scotland-wales-flags-released-year/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/technology/2017/01/27/emoji-england-scotland-wales-flags-released-year/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=Emoji for England, Scotland and Wales flags to be released this year |دوایین=Titcomb |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٠١٧|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}{{cbignore}}</ref> ئاڵاکە بەکارهێنانی هێمای پاشکۆی ناوچەیی GB-SCT بەکاردێنێت، بۆیە 🏴󠁧󠁢󠁳󠁣󠁴󠁿 پێویستی بە کۆی ٧ خاڵی کۆد هەیە: U+1F3F4، U+E0067، U+E0062، U+E0073، U+E0063، U+E0074، و U+E007F.<ref>[https://emojipedia.org/flag-scotland "Flag:Scotland"] Emojipedia</ref> پێش ئەم نوێکردنەوەیە، ڕۆژنامەی {{بنز|دەیلی تەلەگراف|en|The Daily Telegraph|lt=دەیلی تەلەگراف}} ڕاپۆرتی دابوو کە بەکارهێنەران تەنها «دەتوانن ئیمۆجی ئاڵای یونیۆن جاک بنێرن، نەک ئاڵای نەتەوە جیاوازەکان».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/12/11/flags-england-wales-scotland-given-thumbs-emoji-chiefs/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/12/11/flags-england-wales-scotland-given-thumbs-emoji-chiefs/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |سەردێڕ=Flags of England, Wales and Scotland given thumbs up by emoji chiefs |ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ئیش=[[The Daily Telegraph]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}{{cbignore}}</ref> == پێشانگا == <gallery> File:Flag of Scotland.jpg|سالتایەر، ئاڵای نیشتمانیی سکۆتلاند: سالتایەرێکی سپی لەسەر کێڵگەیەکی شین. File:Flags outside Parliament.jpg|ئاڵای شانشینی یەکگرتوو، ئاڵای سکۆتلاند و ئاڵای ئەورووپا لەسەر باڵاخانەی پەرلەمانی سکۆتلاند. File:Slag om Grolle 2008-1 - Linie van Staatse troepen vuurt.jpg|ئاڵای سووری سکۆتلاند لە کاتی یادکردنەوەیەکی مێژوویی بۆ شەڕی گرۆڵ. File:The Saltire - geograph.org.uk - 718800.jpg|جۆرەها سالتایەر لە {{بنز|یاریگای ماریفیڵد|en|Murrayfield Stadium|lt=یاریگای ماریفیڵد}}؛ یاریگای نیشتمانیی {{بنز|یەکێتیی ڕەگبی لە سکۆتلاند|en|Rugby union in Scotland|lt=یەکێتیی ڕەگبی لە سکۆتلاند}}. File:Flags of Scotland-England border.jpg|سێ ئاڵای سکۆتلاند کە سنووری نێوان ئینگلتەرا و سکۆتلاند نیشان دەدەن. File:Highland Games-Opening ceremonies in Canmore.jpg|ئاڵای سکۆتلاند و ئاڵای کەنەدا لە کاتی یارییەکانی هایلاند لە {{بنز|کانمۆر، ئالبێرتا|en|Canmore, Alberta|lt=کانمۆر}}. File:Hampden_Park_WP_EN.JPG|دیزاینی سالتایەر لەسەر کورسییەکانی {{بنز|ھامپدن پارک|en|Hampden Park|lt=یاریگای هامپدن پارک}}؛ یاریگای نیشتمانیی {{بنز|تۆپی پێ لە سکۆتلاند|en|Football in Scotland|lt=تۆپی پێ لە سکۆتلاند}}. File:Replica Covenanter flag, National Museum of Scotland.JPG|کۆپییەک لە ئاڵای پەیمانبەستەکانی سکۆتلاند لە سەدەی ١٧دا. File:The flag at North Berwick Golf Course - geograph.org.uk - 1523656.jpg|سالتایەرێکی جیاکەرەوەدار کە سەر بە یانەی گۆڵفی {{بنز|باس ڕاک|en|Bass Rock|lt=باس ڕاک}}ە لە نۆرس بێریک. File:Carrying the Royal Burgh Flag on Peat Hill - geograph.org.uk - 1354482.jpg|سالتایەری فەرمیی {{بنز|شارۆچکەی شاهانە|en|Royal burgh|lt=شارۆچکەی شاهانەی}} {{بنز|سێلکیرک|en|Selkirk, Scottish Borders|lt=سێلکیرک}} لە پێشەوەی ڕێوڕەسەکەدا. File:Flying the Flag - geograph.org.uk - 7550335.jpg|ئاڵای سکۆتلاند (ڕێژەی ٣:٥) File:Scottish Flag.jpg|ئاڵای سکۆتلاند (ڕێژەی ٢:٣) File:Saltire.jpg|ئاڵای سکۆتلاند (ڕێژەی ١:٢) </gallery> == ئەمانەش ببینە == {{Portal|نیشانەناسی|سکۆتلاند}} * {{بنز|لیستی ئاڵاکانی سکۆتلاند|en|List of Scottish flags|lt=لیستی ئاڵاکانی سکۆتلاند}} * {{بنز|نیشانی شاهانەی سکۆتلاند|en|Royal coat of arms of Scotland|lt=نیشانی شاهانەی سکۆتلاند}} * {{بنز|هەڵگری ئاڵای نیشتمانیی سکۆتلاند|en|Bearer of the National Flag of Scotland|lt=هەڵگری ئاڵای نیشتمانیی سکۆتلاند}} * {{بنز|لیستی ئاڵاکانی بەریتانیا|en|List of British flags|lt=لیستی ئاڵاکانی بەریتانیا}} * {{بنز|ئاڵاکانی ئەورووپا|en|Flags of Europe|lt=ئاڵاکانی ئەورووپا}} * {{بنز|ئاڵای کیبێک|en|Flag of Quebec|lt=ئاڵای کیبێک}} * {{بنز|ئاڵای تێنێریف|en|Flag of Tenerife|lt=ئاڵای تێنێریف}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Flags of Scotland}} * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/gb-scotl.html ئاڵای سکۆتلاند] لە Flags of the World * [https://web.archive.org/web/20110605020055/http://www.lyon-court.com/lordlyon/CCC_FirstPage.jsp ماڵپەڕی دادگای لۆرد لایۆن] * [http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/royal-ceremonial/flag-guidance ڕێنمایییەکانی هەڵکردنی ئاڵا] لە ماڵپەڕی حکوومەتی سکۆتلاند * [https://web.archive.org/web/20130916085046/http://www.nas.gov.uk/about/051124.asp سانت ئەندرۆ] لە ئەرشیفی نیشتمانیی سکۆتلاند * [http://www.visitscotland.com/about/arts-culture/uniquely-scottish/saltire سالتایەر] لە ''VisitScotland'' * [https://web.archive.org/web/20050914144924/http://www.scottish.parliament.uk/business/petitions/docs/PE512.htm داواکاریی ژمارە ٥١٢] {{Navboxes|list= {{UKFlags}} {{Subnational flags of the United Kingdom}} {{Flag of Europe}} {{Scotland topics}} }} {{DEFAULTSORT:سکۆتلاند، ئاڵای}} [[Category:ئاڵاکانی سکۆتلاند| ]] [[Category:ئاڵا دووڕەنگەکان]] [[Category:ئاڵای پیرۆزەکان|ئەندرۆ]] [[Category:ئاڵاکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[Category:هێما نیشتمانییەکانی سکۆتلاند|ئاڵا]] [[Category:ئاڵاکانی خاوەن سالتایەر]] [[Category:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[Category:ئاڵاکانی خاوەن خاچ]] [[Category:ئاڵا شینەکان]] [[Category:ئاڵاکان بە ڕەنگی شین و سپی]] [[Category:ئاڵاکانی خاوەن ھاوسەنگیی لاکێشەیی]] cg1aqx7m8v8rxenoj6rtpxdt8dzr3u0 0 299139 1613890 1610187 2026-08-01T01:53:12Z Ђидо 50382 1613890 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{See also|لیستی ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ}} {{Use dmy dates|date=April 2020}} {{Infobox flag | Name = مۆنتینیگرۆ | Image = Flag of Montenegro.svg | Use = 111110 | Symbol = {{FIAV|normal}} {{FIAV|111110}} | Proportion = 1:2<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=flag of Montenegro {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Montenegro |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200716175709/https://www.britannica.com/topic/flag-of-Montenegro |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | Adoption = {{Start date and age|2004|07|13}}<ref name=":0"/> | Design = کێڵگەیەکی سوور کە بە لیوارێکی زێڕین دەورەدراوە؛ نیشانی نیشتمانی لە ناوەڕاستیدا کێشراوە. نیشانی نیشتمانی لەم ئاڵایەدا دوو لەسەر سێی بەرزاییکەی دەگرێتەوە. پانیی لیوارە زێڕینەکە یەک لەسەر بیستی پانیی لای هەڵکردنی ئاڵاکەیە. | Designer = {{بنز|رادۆسلاڤ ڕۆتکۆڤیچ|en|Radoslav Rotković|lt=رادۆسلاڤ ڕۆتکۆڤیچ}} | Image2 = [[File:Flag of Montenegro (vertical).svg|110px]] | Use2 = ئاڵای نیشتمانی، بەنەری ستوونی }} [[File:Montenegro (10349359213).jpg|thumb|ئاڵای مۆنتینیگرۆ]] {{بنز|ئاڵای نیشتمانی|en|National flag|lt=ئاڵای نیشتمانیی}} {{بنز|مۆنتینیگرۆ|en|Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}} (بە زمانی مۆنتینیگرۆیی: {{lang|cnr|zastava Crne Gore}}) کێڵگەیەکی سووری هەیە لەگەڵ لیوارێکی زێڕین و {{بنز|نیشانی نیشتمانیی مۆنتینیگرۆ|en|Coat of arms of Montenegro|lt=نیشانی نیشتمانیی مۆنتینیگرۆ}} لە ناوەڕاستیدا جێگیرکراوە. بە فەرمی لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٤دا پەسەند کرا، کاتێک {{بنز|کۆماری مۆنتینیگرۆ (١٩٩٢-٢٠٠٦)|en|Republic of Montenegro (1992–2006)|lt=کۆماری مۆنتینیگرۆ}}ی ئەو کاتە بەشێک بوو لە {{بنز|سربیا و مۆنتینیگرۆ|en|Serbia and Montenegro|lt=کۆمەڵەی دەوڵەتانی سربیا و مۆنتینیگرۆ}}، و مەرجە تایبەتە وردەکانی لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا ستاندارد کرا.<ref name="specification">{{multiref| {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Odluka o utvrđivanju etalona Zastave Crne Gore |ناونیشان=https://www.gov.me/dokumenta/1136b33c-b998-4ffc-b282-7e537ad74ac3 |وێبگە=Vlada Crne Gore |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=cnr-Latn |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٠}}| {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201217191440/https://senat.me/wp-content/uploads/Grb-Zastava-Himna-dr%C5%BEavni-simboli-Crne-Gore.pdf |ناونیشان=https://senat.me/wp-content/uploads/Grb-Zastava-Himna-dr%C5%BEavni-simboli-Crne-Gore.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|journal=Službeni list Republike Crne Gore |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٤|issn=0354-1541 |issue=58 |سەردێڕ=Odluka o utvrđivanju etalona Zastave Crne Gore |زمان=cnr}} }}</ref> ئاڵاکە دوای بەدەستهێنانی {{بنز|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی مۆنتینیگرۆ لە ٢٠٠٦|en|2006 Montenegrin independence referendum|lt=سەربەخۆیی مۆنتینیگرۆ}} لە ساڵی ٢٠٠٦دا هێڵرایەوە، و لەلایەن ماددەی ٤ی {{بنز|دەستووری مۆنتینیگرۆ|en|Constitution of Montenegro|lt=دەستووری مۆنتینیگرۆ}}ەوە کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا پەسەند کرا، جێگیر کرا. == وەسف == ئاڵای مۆنتینیگرۆ سوورە، لە ناوەڕاستیدا نیشانی نیشتمانی کێشراوە و خاوەنی لیواری زێڕینە. ڕێژەی ڕەهەندەکانی ئاڵاکە ١:٢یە.<ref name=":0"/> نیشانی نیشتمانی دوو لەسەر سێی بەرزایی ئاڵاکە دەگرێتەوە. خاڵی ناوەڕاستی نیشانی نیشتمانی لەگەڵ خاڵی ناوەڕاستی ئاڵاکەدا دەگونجێت. پانیی لیوارەکە یەک لەسەر بیستی بەرزایی ئاڵاکەیە. دوو وەشانی ئاڵای مۆنتینیگرۆ بەکاردێن، ئاسۆیی کە زیاتر لە دەرەوە بەکاردێت؛ و ستوونی کە زیاتر لە ناوەوە بەکاردێت. == بەکارهێنانی ئاڵاکە == ئاڵاکە بە بەردەوامی هەڵدەکرێت لەسەر: * پەرلەمانی مۆنتینیگرۆ؛ * ئەو باڵاخانانەی کە نووسینگەی فەرمیی سەرۆکی کۆمار، سەرۆک وەزیران، سەرۆکی دادگای باڵا، سەرۆکی دادگای دەستووری، داواکاری گشتیی باڵا و کۆمیساری مافەکانی مرۆڤن؛ * شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی سەرۆکی مۆنتینیگرۆ. ئاڵاکە هەروەها هەڵدەکرێت لەسەر: * ڕۆژی دەوڵەتبوونی مۆنتینیگرۆ و لە ڕۆژانی تری پشووە نیشتمانییەکانی مۆنتینیگرۆدا، لەسەر ئەو باڵاخانانەی کە دامەزراوەکانی دەوڵەت و لایەنەکانی تری حکوومەتیان تێدا جێگیرە؛ * باڵاخانەکانی نوێنەرایەتییەکانی مۆنتینیگرۆ لە دەرەوەی وڵات؛ * فڕۆکە، کەشتی و دەفرە ئاوییەکانی تر بەپێی ڕێسا تایبەتەکان؛ * بنکەکانی دەنگدان لە کاتی هەڵبژاردن و ڕیفراندۆمەکاندا؛ * ڕۆژانی ماتەمینی نیشتمانی کە لەلایەن حکوومەتەوە دیاری دەکرێت، بە شێوەی نیوەهەڵکراو. ئاڵاکە هەروەها دەکرێت لە کاتی کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکان، بزووتنەوە سیاسییەکان، کۆنفرانسە زانستی، کولتووری، هونەری، وەرزشی و ڕووداوەکانی تری هاوشێوەدا کە مۆنتینیگرۆ نوێنەرایەتی تێدا دەکرێت، بەپێی ڕێساکانی ئەو ڕووداوانە هەڵبکرێت. بەپێی نەریتی نێودەوڵەتی، کاتێک ئاڵاکە لەگەڵ یەک یان چەند ئاڵای تری دەوڵەتان یان ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لەسەر خاکی مۆنتینیگرۆ هەڵدەکرێت، ئاڵای مۆنتینیگرۆ شوێنی شەرەف (پێگەی باڵا) دەگرێت. شوێنی شەرەف بە ناوەڕاستی بازنەیەک، بەشی سەرەوەی نیوەبازنەیەک، یەکەم پێگە لە ڕیزێک یان گرووپێکی ئاڵاکان، شوێنی ناوەڕاستی نێوان ئاڵاکان و لای چەپ بەپێی تێڕوانینی پێشەوەی ئاڵای دەوڵەتەکانی تر یان ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دادەنرێت. ئاڵاکە بە ڕێوڕەسمی پێویست (ڕاوەستان، سڵاوی سەربازی و هتد) هەڵدەکرێت، دادەگیرێت و هەڵدەگیرێت. ئاڵاکە نابێت بە شێوازێک هەڵبکرێت کە زەوی بکوێت، و نابێت وەک بەرگی مێز، پەردە یان هاوشێوەکانی بەکاربهێنرێت.<ref>[http://flagspot.net/flags/me_l.html Law of state symbols]</ref> == مێژوویی == {{see also|لیستی ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ}} ئاڵا مێژووییەکانی شەڕ بریتی بوون لە '''''{{بنز|کڕستاش-باریاک|en|krstaš-barjak|lt=کڕستاش-باریاک}}'''''، کە ئاڵایەکی سادە بوون و خاچێک لە ناوەڕاستیاندا هەبوو. * ئاڵای شەڕی مۆنتینیگرۆ کە لە {{بنز|شەڕی ڤوچی دۆ|en|Battle of Vučji Do|lt=شەڕی ڤوچی دۆ}}دا (١٨٧٦) بەکارهێنرا، سوور بوو و خاچێکی سپیی {{بنز|خاچی پاتی|en|Cross pattée|lt=پاتی}} لە ناوەڕاستیدا بوو لەگەڵ لیوارێکی سپی. ئەم ئاڵایە وەک ئاڵای سەربازی لە کاتی شەڕەکانی نێوان مۆنتینیگرۆ و عوسمانیدا بەکارهێنرا. هەمان ئەم ئاڵایە لە سێتینیێ لە ساڵی ١٨٧٨دا بەکارهێنرا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nenadović|یەکەم=Ljubomir P.|سەردێڕ=O Crnogorcima: pisma sa Cetinja 1878. godine, Volume 212|بڵاوکەرەوە=Štamparija "Sv. Sava,"|ساڵ=١٩٢٩|پەڕە=١٨٧|زمان=Serbian|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIo2AAAAMAAJ&q=Црногорска+застава}}</ref> کاتێک سەربەخۆیی مۆنتینیگرۆ لەلایەن {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|en|Empire of Japan|lt=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} لە {{بنز|پەیماننامەی سان ستیفانۆ|en|Treaty of San Stefano|lt=سان ستیفانۆ}}دا دانی پێدانرا. لە کاتی ململانێکان لەگەڵ عوسمانییەکاندا، کە لە نێوان مۆنتینیگرۆی مەسیحی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی ئیسلامیدا لە سەردەمی نوێی پێشینەدا ئەنجامدرا، لایەنی ئایینیی خەباتی ڕزگاریخوازی لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئاڵا جیاوازەکانەوە گوزارشتی لێکرا کە خاچی مەسیحییان لەسەر بوو، کە بەهۆی نەخشی سەرەکییانەوە بە بەنەرەکانی کڕستاش (صلیبی) ناو دەبران. * بەپێی دەستووری ساڵی ١٩٠٥، ئاڵای نیشتمانی بریتی بوو لە ئاڵایەکی {{بنز|ئاڵای سێڕەنگ|en|Tricolour (flag)|lt=سێڕەنگ}} بە ڕەنگی سوور-شینی کاڵ-سپی،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Grbovi, zastave i himne u istoriji Crne Gore|پەڕە=٦٦|وتەگێڕانەوە=У члану 39. стоји: "Народне су боје: црвена плаветна и бијела". Ова уставна одредба може се сматрати првим законским утемељењем црногорске државне (народне) заставе. Претхо- дним планом (38) прописан је државни грб ...}}</ref> کە ڕەنگەکانی جلی فۆلکلۆریی مۆنتینیگرۆیی بوون. ئاڵاکان وەک هێمای دەوڵەت تەنها لە سەردەمی {{بنز|پیتەری دووەم پێترۆڤیچ-نیێگۆش|en|Petar II Petrović-Njegoš|lt=پیتەری دووەم پێترۆڤیچ-نیێگۆش}}دا ناسێندران. پێش ئەو, ئاڵای سەرەکیی مۆنتینیگرۆ بریتی بوو لە ئالای-باریاک (Alaj-barjak) کە هێمایەکی تاقانەی لەسەر بوو – خاچەکە (''krst''). یەکەم وەسفی نووسراو بۆ ئاڵای مۆنتینیگرۆ بۆ سەردەمی {{بنز|ستیفانی بچووک|en|Šćepan Mali|lt=ستیفانی بچووک}} دەگەڕێتەوە: سپی بوو، خاوەن چوارچێوەیەکی سوور و خاچێکی زێڕین لە سەرووی ڕمەکەیەوە. وەسفی دواتر لە ساڵی ١٨٣٨دا دێت: زەردێکی کاڵ بوو لەگەڵ خاچێکی سووری بچووک، و لە ساڵی ١٨٧٦دا ئاڵاکە بە ڕەنگی سوور لەگەڵ خاچێکی سپی وەسف کرا. لە سەردەمی شازادە دانیلۆدا، خاچەکەی سەر ئالای-باریاک بە {{بنز|هەڵۆی دووسەر|en|Double-headed eagle|lt=هەڵۆی دووسەر}}ێک گۆڕدرا کە پیتی کورتکراوەی DI (دانیلۆی یەکەم) لەسەر سنگی بوو، لەگەڵ شێرێکی {{بنز|ڕاوەستانی ئاژەڵ لە نیشانەناسیدا|en|Attitude (heraldry)|lt=پاسانت}} لە خوارەوەی. شازادە/پاشا {{بنز|نیکۆلای یەکەمی مۆنتینیگرۆ|en|Nicholas I of Montenegro|lt=نیکۆلای یەکەم}} چەندین ئاڵای جیاوازی لە سەردەمی خۆیدا بەکارهێنا. یەکەم وەشان هاوشێوەی وەشانی دانیلۆ بوو، تەنها لە پیتە کورتکراوەکاندا جیاواز بوو – NI (نیکۆلای یەکەم). لە دەوری ساڵی ١٩١٠دا، دوو وەشانی نوێ دەرکەوتن: یەکێکیان سێڕەنگ (سوور، شین و سپی) لەگەڵ هەڵۆی دووسەر کە پیتی کورتکراوەی ''NI'' لەسەر سنگی بوو و شێرێکی پاسانت لە لای چەپی بوو، ئەوی تریان تەنها هەڵۆی دووسەری لە سەرووی پیتە کورتکراوەکانی ''NI'' پیشان دەدا.<ref>[http://www.me/english/podaci/symbols.htm Historical symbols, Official Montenegrin web presentation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100628060457/http://www.me/english/podaci/symbols.htm |date=28 June 2010 }}</ref> چونکە مۆنتینیگرۆ بەهۆی هۆکاری جۆراوجۆرەوە لە سەدەی ١٦یەم تا ١٨یەم لەژێر دەسەڵاتی کۆماری ڤینیسدا بوو، کە ئاڵاکانیان شێرێکی نیشانەناسییان لەسەر بوو، ئەم هێمایە دوای دامەزراندنی فەرمانڕەوایی ڤینیس لە مۆنتینیگرۆدا دەستی بە بەکارهێنان کرا وەک نیشانی دەسەڵاتی باڵای ڤینیسی. جگە لەم هێمایەی دەسەڵاتی دەرەکی، وێنەکێشانی دێرینی هەڵۆی دووسەریش لەسەر ئاڵاکان دەرکەوت. بەکارهێنانی ئەم هێمایە نیشانەناسییە مێژوویەکی درێژی هەبوو، کە بۆ سەردەمی ناوڕاست دەگەڕایەوە، کاتێک ناوچەی زێتا بەشێک بوو لە دەوڵەتەکانی نێمانجیچ و کرانۆجیڤیچ. لە سەردەمانی دواتردا، نەخشی هەڵۆی دووسەر لەسەر ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ لەسەر مۆدێلی ئاڵاکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی داڕێژرانەوە، و ئاڵای سێڕەنگی سپی-شین-سووری ڕووسی بوو بە مۆدێل بۆ دیزاینی ئاڵای نیشتمانیی سڕبی لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمدا، کە بە پێچەوانەی ڕەنگەکانەوە (سوور-شین-سپی) کرا بە فەرمی. لە کۆتاییی ساڵی ١٩٤٦دا، ئاڵایەکی نوێ بۆ {{بنز|کۆماری سۆشیالیستیی مۆنتینیگرۆ|en|Socialist Republic of Montenegro|lt=کۆماری گەلی مۆنتینیگرۆ}} وەک کۆمارێکی پێکهێنەری {{بنز|کۆماری فیدراڵی سۆشیالیستیی یوگۆسلاڤیا|en|Socialist Federal Republic of Yugoslavia|lt=یوگۆسلاڤیای فیدراڵ}} پەسەند کرا. ئاڵای چەندین کۆماری یوگۆسلاڤیا سێڕەنگی دێرینی خۆیان بەکارهێنا، بە گۆڕینی نیشانی نیشتمانیی شاهانەیی بۆ {{بنز|ئەستێرەی سوور|en|Red star|lt=ئەستێرەی سووری}} {{بنز|کۆمۆنیزم|en|Communism|lt=کۆمۆنیزم}}. ئەم گۆڕانکارییە ئاڵاکانی {{بنز|کۆماری سۆشیالیستیی سربیا|en|Socialist Republic of Serbia|lt=سڕبیای سۆشیالیستی}} و مۆنتینیگرۆی سۆشیالیستی بە هاوشێوەی یەک هێشتەوە. دوای {{بنز|هەڵوەشاندنەوەی یوگۆسلاڤیا|en|Breakup of Yugoslavia|lt=هەڵوەشاندنەوەی یوگۆسلاڤیا}} لە ساڵانی ١٩٩١-١٩٩٢دا، {{بنز|کۆماری فیدراڵیی یوگۆسلاڤیا|en|Federal Republic of Yugoslavia|lt=کۆماری فیدراڵیی یوگۆسلاڤیای}} نەکۆمۆنیست لەلایەن {{بنز|کۆماری سربیا (١٩٩٢-٢٠٠٦)|en|Republic of Serbia (1992–2006)|lt=کۆماری سربیا}} و {{بنز|کۆماری مۆنتینیگرۆ (١٩٩٢-٢٠٠٦)|en|Republic of Montenegro (1992–2006)|lt=کۆماری مۆنتینیگرۆ}}وە پێکهێنرا. لە ساڵی ١٩٩٣دا، مۆنتینیگرۆ ئاڵایەکی سێڕەنگی ئاسۆیی لە ڕەنگەکانی سوور، شینی کاڵ و سپی پەسەند کرد، کە ڕێژەی ڕەهەندەکانی ١:٣ بوو، ئەمەش وای لێکرد ببێتە درێژترین ئاڵای دەوڵەتی لە جیهاندا. گەشەسەندنی {{بنز|ناسیۆنالیزمی مۆنتینیگرۆ|en|Montenegrin nationalism|lt=ناسیۆنالیزمی مۆنتینیگرۆ}} بووە هۆی ئەوەی کە کۆماری فیدراڵیی یوگۆسلاڤیا لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە کۆمەڵەیەکی دەوڵەتیی شلتر بە ناوی سڕبیا و مۆنتینیگرۆ بگۆڕدرێت، کە ئەمەش نەبووە ڕێگر لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک لە ساڵی ٢٠٠٦دا کە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ئەم یەکێتییە.<ref name=":0" /> لەم ماوەیەدا، لە ساڵی ٢٠٠٤دا، پەرلەمانی کۆماری مۆنتینیگرۆ یاسای «هێما نیشتمانییەکان و ڕۆژی دەوڵەتبوونی مۆنتینیگرۆ»ی پەسەند کرد کە ئاڵایەکی نوێ و جیاوازی تێدابوو کە لەسەر بنەمای ئاڵایەکی شاهانەی کۆن داڕێژرابوو.<ref name=":0" /> ئەم یاسایە لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٤دا لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاوکرایەوە و ڕۆژی دواتر کە وەک ڕۆژی دەوڵەتبوون دیاریکرابوو، چووە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|journal=Službeni list Republike Crne Gore |date=12 July 2004 |issue=47 |title=O Proglašenju Zakona o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore |url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta/?id={214A927E-6076-4C51-A955-77D4DFA0E78E} |language=cnr}}</ref> یاسای تەممووز دەرفەتی ٦٠ ڕۆژی دایە حکوومەت بۆ داڕشتنی ڕێسا و مەرجە فەرمییەکان؛ بە کردەیی ئەم مەرجانە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا کۆتایی پێهات و ڕۆژی دواتر بڵاوکرایەوە.<ref name="specification"/> لەو ماوەیەدا، هەندێک لە کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئاڵا دەستەواژەی «zlatnim obrubom» بە واتای «لیواری زێڕین» وەک ڕیشووی دەرەکی لێکدابووەوە نەک لیواری ناو ئاڵاکە؛ کە ئەم لێکدانەوەیە بە وەرگرتنی مەرجەکانی ئەیلوول چاککرایەوە کە تێیدا جەخت لەسەر لیواری زێڕینی کێشراوی ناوەوەی ئاڵاکە کرایەوە.<ref name="fotw">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Montenegro|ناونیشان=https://www.fotw.info/flags/me.html|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|وتەگێڕانەوە=Different versions of the national flag of Montenegro were seen during the period between the adoption of the law (12 July 2004) and the release of the official etalon of the flag and arms (15 September 2004). The flags used in the first days after the flag was adopted had a golden fringe instead of the golden border. It has passed quite some time that the initially made fringed flag has been used up and the flags with proper golden border were introduced into usage. The borderless fringed flag are still to be seen in use occasionally.|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230406154204/https://www.fotw.info/flags/me.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕۆژی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی فەرمیدا، ئاڵای ساڵی ٢٠٠٤ بوو بە ئاڵای نیشتمانیی مۆنتینیگرۆ.<ref name=":0" /> ئاڵاکە بەپێی ماددەی ٤ی دەستووری مۆنتینیگرۆ کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا پەسەند کرا جێگیرکراوە. بڕگەکانی پێوەندیدار بە ئاڵاکە لە یاسای ساڵی ٢٠٠٤ لەسەر هێما نیشتمانییەکان بەهۆی هەمووارکردنە کاتییەکانی ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٩ گۆڕانکارییان بەسەردا هات.<ref>{{multiref| {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|title=Zakon o izmjenama i dopunama Zakona kojima su propisane novčane kazne za prekršaje |journal=Službeni list Crne Gore |date=8 August 2011 |issue=40/11 |url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta/?id={214A927E-6076-4C51-A955-77D4DFA0E78E} |access-date=22 December 2021 |language=cnr}}| {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|title=Zakon o izmjeni i dopunama Zakona o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore |journal=Službeni list Crne Gore |date=21 June 2019 |issue=34/19 |url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta/?id={6D43D2BB-3578-4573-8DF4-79D14E8247F7} |access-date=22 December 2021 |language=cnr}}| {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|title=Zakon o izmjeni Zakona o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore |journal=Službeni list Crne Gore |date=12 August 2019 |issue=47/19 |url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta/?id={B6C12359-307C-4B2A-9BEA-FBC9A6008A98} |access-date=22 December 2021 |language=cnr}}| }}</ref> پرۆتۆکۆڵێکی نوێکراوەی ئاڵاکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بڵاوکرایەوە.<ref>{{cite press release |title=Ministry of Culture: Conditions for implementation of Law on State Symbols created |url=https://www.gov.me/en/article/221730--ministry-of-culture-conditions-for-implementation-of-law-on-state-symbols-created |publisher=Government of Montenegro |access-date=22 December 2021 |language=en |date=18 February 2020}}</ref> === ئاڵا مێژووییەکانی مۆنتینیگرۆ === {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! ئاڵا!! ڕێککەوت!! بەکارهێنان!! وەسف |- ! scope="row" | [[File:Flag of Zeta.svg|100px]] | 1451–1496 | ئاڵای دەوڵەتی مۆدێرنی مۆنتینیگرۆی کۆن بە ناوی {{بنز|زێتا لەژێر دەسەڵاتی کرانۆجیڤیچەکان|en|Zeta under the Crnojevići|lt=زێتا}} | ئاڵایەکی سوور لەگەڵ هەڵۆی دووسەری زێڕین. |- ! scope="row" | [[File:Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg|100px]] | 1516–1852 | ئاڵای {{بنز|شازادە-مەتڕاننشینی مۆنتینیگرۆ|en|Prince-Bishopric of Montenegro|lt=شازادە-مەتڕاننشینی مۆنتینیگرۆ}} | {{بنز|خاچی پاتی|en|Cross pattée|lt=خاچی پاتیی}} سپی لەسەر پاشبنەمای سوور. |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro during Stephen the Little.png|100px]] | 1767–1773 | ئاڵای مۆنتینیگرۆ لە سەردەمی پاشایەتیی {{بنز|ستیفانی بچووک|en|Šćepan Mali|lt=ستیفانی بچووک}}دا | پاشبنەمای سپی لەگەڵ لیوارە سوورەکان. |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro (1852–1860).svg|100px]] | 1852–1860 | ئاڵای {{بنز|میرنشینی مۆنتینیگرۆ|en|Principality of Montenegro|lt=میرنشینی مۆنتینیگرۆ}} لە ژێر فەرمانڕەوایی {{بنز|دانیلۆی یەکەم، میرنشینی مۆنتینیگرۆ|en|Danilo I, Prince of Montenegro|lt=دانیلۆی یەکەم}}دا | rowspan="2" | ئاڵایەکی سوور لەگەڵ هەڵۆی دووسەری سپی لە سەرووی شێرێکەوە. |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro (1852–1905).svg|100px]] | 1860–1905 | ئاڵای میرنشینی مۆنتینیگرۆ لە ژێر فەرمانڕەوایی {{بنز|نیکۆلای یەکەمی مۆنتینیگرۆ|en|Nicholas I of Montenegro|lt=نیکۆلای یەکەم}}دا |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|100px]] <br /><br />[[File:Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|100px]] | 1905–1918 | ''سەرەوە:'' ئاڵای نیشتمانیی میرنشینی مۆنتینیگرۆ (١٩٠٥–١٠) و {{بنز|شانشینی مۆنتینیگرۆ|en|Kingdom of Montenegro|lt=شانشینی مۆنتینیگرۆ}} (١٩١٠–١٨)<ref>[http://www.me/english/podaci/symbols.htm Historical symbols, Official Montenegrin web presentation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100628060457/http://www.me/english/podaci/symbols.htm |date=28 June 2010 }}</ref> <br /><br />''خوارەوە:'' ئاڵای شارستانیی میرنشین و شانشینی مۆنتینیگرۆ | ''سەرەوە:'' سێڕەنگی سوور-شین-سپی لەگەڵ هەڵۆی دووسەری سپی. <br /><br />''خوارەوە:'' سێڕەنگی سوور-شین-سپی. |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro (1946–1993), Flag of Serbia (1947–1992).svg|100px]] | 1945–1993 | ئاڵای {{بنز|کۆماری سۆشیالیستیی مۆنتینیگرۆ|en|Socialist Republic of Montenegro|lt=کۆماری سۆشیالیستیی مۆنتینیگرۆ}} | سێڕەنگی دێرینی سوور-شین-سپی لەگەڵ {{بنز|ئەستێرەی سوور|en|Red star|lt=ئەستێرەی سووری}} کۆمۆنیستی. |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro (1993–2004).svg|100px]] | 1993–2004 | ئاڵای {{بنز|کۆماری مۆنتینیگرۆ (١٩٩٢-٢٠٠٦)|en|Republic of Montenegro (1992–2006)|lt=کۆماری مۆنتینیگرۆ}} | ڕەنگی سوور-شینی کاڵ-سپی بە پانیی یەکسان، لەگەڵ بەکارهێنانی شینی کاڵ (''plavetna'') بە مانای شینی کەمڕەنگ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://zeljko-heimer-fame.from.hr/descr/cs-cg.html#cs-cg993|سەردێڕ=Republic of Montenegro, 1993 – 2004|بڵاوکەرەوە=The Flags & Arms of the Modern Era|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170927063208/http://zeljko-heimer-fame.from.hr/descr/cs-cg.html#cs-cg993|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! scope="row" | [[File:Flag of Montenegro.svg|100px]] | 2004–present | ئاڵای کۆماری مۆنتینیگرۆ / مۆنتینیگرۆ | |} == ئەمانەش ببینە == * {{بنز|مۆنتینیگرۆ|en|Montenegro|lt=مۆنتینیگرۆ}} * {{بنز|لیستی ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ|en|List of flags of Montenegro|lt=لیستی ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ}} * {{بنز|نیشانی نیشتمانیی مۆنتینیگرۆ|en|Coat of arms of Montenegro|lt=نیشانی نیشتمانیی مۆنتینیگرۆ}} * {{بنز|لیستی نیشانەکانی مۆنتینیگرۆ|en|Armorial of Montenegro|lt=لیستی نیشانەکانی مۆنتینیگرۆ}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == سەرچاوە نووسراوەکان == * {{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=((Ministry of Education, Science, Culture and Sports)) |authorlink=Ministry of Education, Science, Culture and Sports (Montenegro) |شوێن=Podgorica |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Zakon o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore |ناونیشان=https://www.gov.me/en/documents/b8e6c8c8-f87e-4ddd-91fd-620e5ea87a1d |وێبگە=Government of Montenegro |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=cnr}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|National flag of Montenegro}} *{{FOTW|id=me|title=Montenegro}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9435238/Montenegro-flag-of ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا، ئاڵای مۆنتینیگرۆ] * [https://www.gov.me/dokumenta/13cd0812-89b7-4c90-86b3-d165f3eeae44 بەڵگەنامەی فەرمی] {{Clear}} {{Montenegro topics |collapsed}} {{Flag of Europe}} [[Category:ئاڵا نیشتمانییەکان|مۆنتینیگرۆ]] [[Category:ئاڵاکانی مۆنتینیگرۆ| ]] [[Category:هێما نیشتمانییەکانی مۆنتینیگرۆ]] [[Category:ئاڵاکانی ٢٠٠٤]] [[Category:ئاڵاکان بە وێنەی ئاژەڵانەوە|مۆنتینیگرۆ]] [[Category:ئاڵاکان بە نیشانی نیشتمانییەوە|مۆنتینیگرۆ]] [[Category:ئاڵاکانی خاوەن خاچ|مۆنتینیگرۆ]] 7pov14jhbav4a9asjpro94hgiswynuv 0 299170 1613959 1611490 2026-08-01T08:26:22Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613959 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use dmy dates|date=August 2022}} {{Infobox flag | Name = کۆماری ھۆندووراس | Image = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg | Nickname = | Morenicks = | Use = 111110 | Symbol = {{FIAV|111110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Equal}} | Proportion = 1:2 | Adoption = {{plainlist| * {{start date and age|1839}} * (دیزاینی ڕەسەن) * {{start date and age|1949|01|26|df=y}} * (دیزاینی مۆدێرن) * {{start date and age|2026|01|27|df=y}} * (بەکارهێنانی ئێستا) }} | Design = ئاڵایەکی ئاسۆیی {{بنز|ئاڵای سێڕەنگ|en|Triband (flag)|lt=سێڕەنگ}} بە ڕەنگەکانی شین (سەرەوە و خوارەوە) و سپی، لەگەڵ پێنج ئەستێرەی پێنجپەڕی شین کە بە شێوەی پیتی X لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەیدا جێگیر کراون. | Designer = | Image2 = Naval Ensign of Honduras.svg | Nickname2 = | Morenicks2 = | Use2 = 000001 | Symbol2 = {{FIAV|000001}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion2 = 1:2 | Adoption2 = | Design2 = ئاڵایەکی ئاسۆیی سێڕەنگ بە ڕەنگەکانی شین (سەرەوە و خوارەوە) و سپی، لەگەڵ نیشانی نیشتمانی لە سەرووی کەوانەیەکی پێچەوانەی پێکهاتوو لە پێنج ئەستێرەی پێنجپەڕی شین کە لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەیدا جێگیر کراون. | Designer2 = }} [[File:Fiesta DC 2019 Parade.jpg|thumb|ئاڵای نیشتمانی و خانمێک بە ڕەنگەکانی ئاڵای نیشتمانییەوە لە کاتی ڕێپێوانی جەژنی دی سی لە ساڵی ٢٠١٩دا.]] '''ئاڵای {{بنز|ھۆندووراس|en|Honduras|lt=ھۆندووراس}}''' لە سێ هێڵی ئاسۆییی یەکسان بە ڕەنگەکانی شینی فیروزەیی، سپی و هەمان تۆنی شین پێکهاتووە، لەگەڵ پێنج ئەستێرەی فیروزەیی کە بە شێوازی {{بنز|کوینکۆنکس|en|Quincunx|lt=کوینکۆنکسی}} لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەیدا ڕیزکراون. دوو هێڵە دەرەکییەکە نوێنەرایەتی {{بنز|زەریای ھێمن|en|Pacific Ocean|lt=زەریای هێمن}} و {{بنز|دەریای کارائیب|en|Caribbean Sea|lt=دەریای کارائیب}} دەکەن، و هەروەها نوێنەرایەتی ئاسمانی شین و برایەتی دەکەن. هێڵە ناوەکییەکە نوێنەرایەتی زەویی نێوان زەریا و دەریاکە، ئاشتی و گەشەسەندنی گەلەکەی، و پاکیی بیرکردنەوەکان دەکات. پێنج ئەستێرەکە نوێنەرایەتی پێنج نەتەوەکەی پێشووی {{بنز|کۆماری فیدراڵیی ئەمریکای ناوەڕاست|en|Federal Republic of Central America|lt=کۆماری فیدراڵیی ئەمریکای ناوەڕاست}} و ئەو هیوایە دەکەن کە نەتەوەکان دووبارە یەکێتییەک پێکبهێننەوە. لە ساڵی ١٨٢٣دا، ھۆندووراس چووە پاڵ {{بنز|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست|en|United Provinces of Central America|lt=ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست}} و ئاڵاکەی گرتەبەر. دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتییەکە لە ساڵی ١٨٣٨دا، بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی ئاڵایەکی سێڕەنگی شین و سپیی سادە. لە ٧ی ئازاری ١٨٦٦دا پێنج ئەستێرەی شین لەسەر ئاڵاکە داڕێژران بۆ نوێنەرایەتیکردنی پێنج پارێزگا سەرەتاییکە کە بریتین لە: {{بنز|ئێلسالڤادۆر|en|El Salvador|lt=ئێلسالڤادۆر}}، {{بنز|کۆستاریکا|en|Costa Rica|lt=کۆستاریکا}}، {{بنز|نیکاراگوا|en|Nicaragua|lt=نیکاراگوا}}، {{بنز|ھۆندووراس|en|Honduras|lt=ھۆندووراس}} و {{بنز|گواتیمالا|en|Guatemala|lt=گواتیمالا}}.<ref>Znamierowski, Alfred. ''The World Encyclopedia of Flags''. Italy: Lorenz Books, 1999. 201. Print.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠٢٣ |زمان=es-HN |دوایین=Presencia Universitaria UNAH |سەردێڕ=Investigadores de la UNAH identifican color original de la Bandera Nacional |ناونیشان=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-identifican-color-original-de-la-bandera-nacional/ |وێبگە=blogs.unah.edu.hn }}{{بەستەری مردوو|url=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-identifican-color-original-de-la-bandera-nacional/ |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> دەستەواژەی «پێنج ئەستێرەی شینی کاڵ» سەر بە کۆراسی {{بنز|سروودی نیشتمانیی ھۆندووراس|en|National Anthem of Honduras|lt=سروودی نیشتمانیی ھۆندووراس}}ە، کە لەلایەن ئۆگوستۆ سی. کۆیلۆ (هۆنراوە) و کارلۆس هارتلینگ (ئاواز) داندراوە. ئەم دێڕە وەسفی ئەو پێنج ئەستێرەیە دەکات کە لەسەر هێڵە سپییە ناوەندییەکەی ئاڵای نیشتمانیدا جێگیرکراون، کە بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ تۆنێکی شینی کاڵ یان شینی ئاسمانی بەستراونەتەوە، سەرەڕای گۆڕانکارییە مێژووییەکان لە تۆنە فەرمییەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=es-HN |دوایین=Gobierno de la República de Honduras |سەردێڕ=Himno Nacional de Honduras |ناونیشان=https://presidencia.gob.hn/index.php/honduras/himno-nacional |وێبگە=presidencia.gob.hn |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220127105227/https://presidencia.gob.hn/index.php/honduras/himno-nacional |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئاڵای ھۆندووراس لە ١٦ی شوباتی ١٨٦٦دا، لە ژێر بڕیاری یاسایی ژمارە ٧، لە سەردەمی سەرۆکایەتیی {{بنز|خۆسێ ماریا مەدینا|en|José María Medina|lt=خۆسێ ماریا مەدینا}}دا دروست کرا. دیزاینەکەی لەسەر بنەمای ئاڵای پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست داڕێژرابوو. دواتر، بڕیاری یاسایی ژمارە ٢٩، کە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩دا لە ژێر سایەی فەرمانڕەواییی {{بنز|خوان مانوێل گالڤێز|en|Juan Manuel Gálvez|lt=خوان مانوێل گالڤێز}}دا دەرچوو، ڕێساکانی ئاڵای نیشتمانیی نوێکردەوە. ئەم بڕیارە بە فەرمی ڕەنگی شینی فیروزەیی دیاریکرد و ئاڵاکەی بە شێوەیەک پێناسەکرد کە لە سێ هێڵی ئاسۆییی یەکسان پێکهاتبێت: هێڵەکانی سەرەوە و خوارەوە شینی فیروزەیین، و هێڵی ناوەڕاستیش سپییە. پێنج ئەستێرەی شینی فیروزەیی لە ناوەڕاستی هێڵە سپییەکەدا ڕیزکراون. ئەم دیزاینە پارێزگاری لە مۆدێلی یەکێتیی ئەمریکای ناوەڕاست دەکات کە لە فیدراسیۆنی پێشووەوە بە میرات ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=es-HN |دوایین=Secretaría de Educación de Honduras |سەردێڕ=Guía de símbolos, próceres, heroínas y héroes patrios de Honduras |ناونیشان=https://www.se.gob.hn/media/files/coleccion_civica/documentos/Guia_de_Simbolos_Pr%C3%B3cers_Hero%C3%ADnas_y_H%C3%A9roes_Patrios_de__meQafbh.pdf |وێبگە=se.gob.hn}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=es-HN |دوایین=Secretaría de Educación de Honduras |سەردێڕ=Colección Cívica - Himnario |ناونیشان=https://www.se.gob.hn/coleccion_civica_himnario/ |وێبگە=se.gob.hn}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=es-HN |دوایین=Xplor Honduras |سەردێڕ=Cuestionario cívico del Himno Nacional de Honduras |ناونیشان=https://www.xplorhonduras.com/cuestionario-civico-del-himno-nacional-de-honduras/ |وێبگە=xplorhonduras.com}}</ref> حکوومەتی ھۆندووراس تەنها دوای دەستبەکاربوونی سەرۆک کۆمار {{بنز|سیۆمارا کاسترۆ|en|Xiomara Castro|lt=سیۆمارا کاسترۆ}} لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا دەستی بە هەڵکردنی ئاڵا فیروزەیییەکان کرد، دوای ئەوەی {{بنز|زانکۆی نیشتمانیی سەربەخۆی ھۆندووراس|en|National Autonomous University of Honduras|lt=زانکۆی نیشتمانیی سەربەخۆی ھۆندووراس}} لە ساڵی ٢٠٢١دا ئەو پێشنیارەی پێشکەش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠٢٣ |زمان=es-HN |دوایین=Presencia Universitaria UNAH |سەردێڕ=Investigadores de la UNAH identifican color original de la Bandera Nacional |ناونیشان=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-identifican-color-original-de-la-bandera-nacional/ |وێبگە=blogs.unah.edu.hn }}{{بەستەری مردوو|url=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-identifican-color-original-de-la-bandera-nacional/ |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ |زمان=es-HN |دوایین=Presencia Universitaria UNAH |سەردێڕ=Investigadores de la UNAH describen proceso para identificar los colores de la Bandera Nacional de Honduras |ناونیشان=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-describen-proceso-para-identificar-los-colores-de-la-bandera-de-nacional-de-honduras/ |وێبگە=blogs.unah.edu.hn }}{{بەستەری مردوو|url=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/investigadores-de-la-unah-describen-proceso-para-identificar-los-colores-de-la-bandera-de-nacional-de-honduras/ |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> کەشتییەکانی {{بنز|هێزی دەریاییی ھۆندووراس|en|Honduran Navy|lt=هێزی دەریاییی ھۆندووراس}} {{بنز|ئاڵای دەریایی|en|Naval ensign|lt=ئاڵایەکی دەریایی}} هەڵدەکەن کە خاوەنی {{بنز|نیشانی نیشتمانیی ھۆندووراس|en|Coat of arms of Honduras|lt=نیشانی نیشتمانیی ھۆندووراس}}ە لە سەرووی کەوانەیەکی پێچەوانەی پێکهاتوو لە پێنج ئەستێرەی بچووک. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا، ئاڵای ھۆندووراس گەڕایەوە بۆ ڕەنگی شینی تۆخ (شینی کەشتیگەلی دەریایی) کە بە کردەیی پێش ساڵی ٢٠٢٢ بەکار دەهێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=es-HN |دوایین=Redacción La Tribuna |سەردێڕ=La bandera de Honduras vuelve a flamear con azul profundo en el Cerro Juana Laínez |ناونیشان=https://www.latribuna.hn/2026/02/07/la-bandera-de-honduras-vuelve-a-flamear-con-azul-profundo-en-el-cerro-juana-lainez/ |وێبگە=latribuna.hn}}</ref> == ئاڵا مێژووییەکان == === [[کۆماری فیدراڵیی ئەمریکای ناوەڕاست|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست]] === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست، ١٨٢٣-١٨٢٤ |File:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست، ١٨٢٥-١٨٣٩ }} سەرچاوەی ئاڵای ھۆندووراس بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ناوەڕاست دەگەڕێتەوە، کە ھۆندووراس بەشێک بوو لێی. ئەمە یەکەمین وڵات بوو لە {{بنز|ئەمریکای ناوەڕاست|en|Central America|lt=ئەمریکای ناوەڕاستدا}} کە ئاڵایەکی سێڕەنگی شین-سپی-شین بەکار بهێنێت، کە بە نۆرەی خۆی لەسەر بنەمای {{بنز|ئاڵای ئەرژەنتین|en|Flag of Argentina|lt=ئاڵای ئەرژەنتین}} داڕێژرابوو. === ئاڵای یەکەم === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Honduras (1839-1866).svg|١٨٣٩-١٨٦٦ }} ئەو ئاڵایەی کە لە دوای سەربەخۆیییەوە بەکارهێنرا، و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٤٩دا هەڵوەشێندرایەوە. ئاڵاکە وەک ئاڵای UPOCA بە بێ نیشانە پێناسە کرابوو. === ئاڵا دووەمەکان === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Honduras (1866-1949).svg|١٨٦٦-١٩٤٩ |File:Flag of Honduras (1866-1898).svg|١٨٦٦-١٨٩٨ |File:Flag of Honduras (1866-1898 Alternative).svg|١٨٦٦-١٨٩٨ (جۆرێکی تر) }} لە ١٦ی شوباتی ١٨٦٦دا، سەرۆک خۆسێ ماریا مەدینا دەستکاریی {{بنز|نیشانی نیشتمانیی ھۆندووراس|en|Coat of arms of Honduras|lt=نیشانی نیشتمانی}} و ئاڵاکەی کرد، بە زیادکردنی ٥ ئەستێرە کە نوێنەرایەتی ٥ پارێزگا یەکگرتووە سەرەتایییەکە بکەن. باوترین ڕێکخستنی ئەستێرە شینەکان هاوشێوەی ڕێکخستنی خاڵەکانی سەر {{بنز|زار|en|Dice|lt=زارێک}} بوو، بەڵام ڕێکخستنی جێگرەوەی تریش بوونیان هەبوو. وەشانی جیاواز لە هی ئێستا تاوەکوو سییەکانی سەدەی ٢٠ەم بە تەواوی ون بوون. هەرچەندە ئامژەیەک بە تۆنی وردی شینی بەکارهاتوو نەکرابوو، بەڵام لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، باوترین وەشان (لە نێویاندا ئەو وەشانەی لەلایەن هێزە سەربازییەکانەوە بەکاردەهێنرا) ڕەنگی {{بنز|شینی کاڵتۆخ|en|Navy blue|lt=شینی تۆخ}}ی بەکارهێنا.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rodríguez |یەکەم=Yonny |سەردێڕ=La Bandera de Honduras y el azul turquesa |ناونیشان=https://www.tunota.com/blogs-detalles/la-bandera-de-honduras-y-el-azul-turquesa/jrodriguez |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.tunota.com |زمان=es}}</ref> ==== [[کۆماری گەورەی ئەمریکای ناوەڕاست]] ==== {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of the Greater Republic of Central America (1898).svg|ئاڵای کۆماری گەلی ئەمریکای ناوەڕاست، ١٨٩٦-١٨٩٨ |File:Flag of Honduras (1890s yellow star variant).svg|١٨٩٨-١٩٣٠کان (جۆرێکی تر) }} لە نێوان ساڵانی ١٨٩٦ بۆ ١٨٩٨دا ھۆندووراس بەشێک بوو لە یەکێتییەک کە بە {{بنز|کۆماری گەورەی ئەمریکای ناوەڕاست|en|Greater Republic of Central America|lt=کۆماری گەورەی ئەمریکای ناوەڕاست}} ناسرابوو، لە کاتێکدا ئاڵای تایبەت بە خۆی پاراست، هەرچەندە هەندێک لە کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئاڵا دەستیان کرد بە کێشانی پێنج ئەستێرەکە بە ڕەنگی زێڕین، ڕێک وەک ئاڵای GRCA. ئەم دیزاینە هەرگیز بە فەرمی ڕانەگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/hn-hist.html |سەردێڕ=Honduras - Historical Flags}}</ref> === ئاڵا سێیەمەکان === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|١٩٤٩-٢٠٢٢، ٢٠٢٦-ئێستا }} لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩دا، سەرۆک خوان مانوێل گالڤێز هەموارکردنی بۆ بڕیاری ساڵی ١٨٦٦ کرد، کە تێیدا پێگەی ئەستێرەکانی پشتڕاستکردەوە. بڕیارەکە هەروەها تۆنی شینی بەکارهاتوو لەسەر هێڵەکان و ئەستێرەکانی وەک {{بنز|فیروزەیی|en|Turquoise (color)|lt=فیروزەیی}} پێناسە کرد. بەڵام دروستکردنی ئاڵاکە بە بەکارهێنانی ڕەنگی شینی تۆخ بۆ ماوەی ٧٣ ساڵ بەردەوام بوو.<ref name=":1" /> {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Honduras (2022–2026).svg|٢٠٢٢ (ڕەنگی دەستکاریکراو) }} لە ساڵی ٢٠٢٠دا، زانکۆی نیشتمانیی سەربەخۆی ھۆندووراس ڕێنمایییەکانی خۆی لەسەر تۆنەکانی شینی بەکارهاتوو لەسەر ئاڵاکە بڵاوکردەوە، بەهۆی «نەبوونی» هەڵوێستێکی فەرمی لەسەر ئەم بابەتە. بەپێی ئامانجی بڕیاری ساڵی ١٩٤٩، ڕێنمایییەکان تۆنێکی کاڵتری شینیان بۆ ئاڵای ھۆندووراس دیاریکرد «تاوەکوو ڕەنگەکانی لە ڕێگەی بڕیاری یاسایییەوە پێناسە و ڕێکدەخرێن». زانکۆکە بەکارهێنانی ڕەنگی شینی بە کۆدی شانزەجاڕیی #00BCE4 بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئاڵاکە فەرمی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |سەردێڕ=UNAH confirma: usará azul turquesa en Bandera Nacional |ناونیشان=https://blogs.unah.edu.hn/dircom/bandera-nacional-simbolo-mayor-que-llena-de-mucho-patriotismo-a-los-hondurenos/ |ئیش=UNAH |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |access-date=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-date=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427183715/https://blogs.unah.edu.hn/dircom/bandera-nacional-simbolo-mayor-que-llena-de-mucho-patriotismo-a-los-hondurenos/ |url-status=dead }}</ref> لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا، {{بنز|هێزە چەکدارەکانی ھۆندووراس|en|Armed Forces of Honduras|lt=هێزە چەکدارەکانی ھۆندووراس}} گۆڕانکارییەک لەم مانگە بەدواوە لەسەر نیشانە، جلوبەرگ و لۆگۆکانیان ڕاگەیاند بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئاڵای نیشتمانی بە ڕەنگی فیروزەیی. ئەم ڕاگەیاندنە ماوەیەکی کەم دوای ئەوە هات کە سەرۆک کۆمار سیۆمارا کاسترۆش بەکارهێنانی ئاڵاکەی بەو تۆنەی شین ڕاگەیاند. ھۆندووراس بە فەرمی ڕەنگی شینی فیروزەیی لە ئاڵای نیشتمانیدا پەسەند کرد، و گەڕایەوە بۆ ئەو ڕەنگەی کە لە بڕیاری یاسایی ژمارە ٧ی ساڵی ١٨٦٦ و چاکسازیی ساڵی ١٩٤٩دا دەستنیشانکرابوو. ئەم گۆڕانکارییە هەوڵێک بوو بۆ «بەرگرییەکی مێژوویی» دژ بەو شینە تۆخەی کە لەلایەن بەڕێوبەرایەتییەکانی پێشووەوە بەکاردەهێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Congreso Nacional regresa el color azul marino a la Bandera Nacional |ناونیشان=https://www.laprensa.hn/fotogalerias/honduras/honduras-congreso-nacional-regresa-color-azul-marino-bandera-nacional-OO29055391 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|agency=La Prensa}}</ref> == دیزاین == === نەخشەی دروستکردنی ئاڵاکە === {{gallery |height=250 |width=450 |File:Flag of Honduras (construction sheet).svg|ڕێنمایی نەخشەکێشانی دروستکردنی ئاڵاکە }} == ئاڵای دابەشکارییە کارگێڕییەکان== ===بەشەکان=== <gallery> File:Flag of Colon Department (Honduras).gif|{{بنز|دیپارتمانی کۆلۆن (ھۆندووراس)|en|Colón Department (Honduras)|lt=کۆلۆن}} File:Bandera de Comayagua.png|{{بنز|دیپارتمانی کۆمایاگوا|en|Comayagua Department|lt=کۆمایاگوا}} File:Bandera de Copán.svg|{{بنز|دیپارتمانی کۆپان|en|Copán Department|lt=کۆپان}} File:Flag of Tegucigalpa.svg|{{بنز|دیپارتمانی فرانسیسکۆ مۆرازان|en|Francisco Morazán Department|lt=فرانسیسکۆ مۆرازان}} File:Bandera de Ocotepeque.svg|{{بنز|دیپارتمانی ئۆکۆتێپێکی|en|Ocotepeque Department|lt=ئۆکۆتێپێکی}} File:Bandera de olancho.jpg|{{بنز|دیپارتمانی ئۆلانچۆ|en|Olancho Department|lt=ئۆلانچۆ}} File:Bandera de Santa Barbara Honduras.svg|{{بنز|دیپارتمانی سانتا باربارا (ھۆندووراس)|en|Santa Bárbara Department, Honduras|lt=سانتا باربارا}} File:Flag of Atlantida Department.png|{{بنز|دیپارتمانی ئەتلانتیدا|en|Atlántida Department|lt=ئەتلانتیدا}} </gallery> == ئاڵای نەتەوە جیاوازەکان == {| class="wikitable" style="background: #f9f9f9" |- ! ئاڵا!! بەکارهێنان |- ! scope="row" | [[File:Flag of Garifuna (3-5).svg|150px]] | ئاڵای {{بنز|گاریفونا (گەل)|en|Garifuna|lt=گاریفونا}} |- ! scope="row" | [[File:Lenca Flag.svg|150px]] | ئاڵای گەلی {{بنز|لێنکا (گەل)|en|Lenca|lt=لێنکا}} |} == ئەمانەش ببینە == {{portal|ھۆندووراس}} * {{بنز|نیشانی نیشتمانیی ھۆندووراس|en|Coat of arms of Honduras|lt=نیشانی نیشتمانیی ھۆندووراس}} * {{بنز|سروودی نیشتمانیی ھۆندووراس|en|National Anthem of Honduras|lt=سروودی نیشتمانیی ھۆندووراس}} * {{بنز|ئاڵای ئەرژەنتین|en|Flag of Argentina|lt=ئاڵای ئەرژەنتین}} (هاوشێوەیە، تەنها بێجگە لە هێمای سەرەکیی ناوەڕاستی) * {{بنز|ئاڵای ئێلسالڤادۆر|en|Flag of El Salvador|lt=ئاڵای ئێلسالڤادۆر}} * {{بنز|ئاڵای نیکاراگوا|en|Flag of Nicaragua|lt=ئاڵای نیکاراگوا}} ==سەرچاوەکان== {{reflist}} ==بەستەرە دەرەکییەکان== {{پۆلی کۆمنز|National flag of Honduras|ئاڵای ھۆندووراس}} *{{FOTW|id=hn|title=Honduras}} {{Honduras topics}} {{Flags of North America}} {{DEFAULTSORT:ھۆندووراس، ئاڵای}} [[Category:دامەزراوەکانی ١٨٦٦ لە ھۆندووراس|ئاڵا]] [[Category:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[Category:هێما نیشتمانییەکانی ھۆندووراس|ئاڵا]] [[Category:ئاڵاکانی ساڵی ١٨٦٦]] [[Category:ئاڵاکانی ١٩٤٩]] [[Category:ئاڵاکانی ٢٠٢٢]] [[Category:ئاڵاکانی ٢٠٢٦]] [[Category:کولتووری ھۆندووراس]] [[Category:ئاڵاکان بە ڕەنگی شین و سپی]] [[Category:ئاڵاکانی خاوەن ھاوسەنگیی ئاسۆیی]] e01yu3mt4tidqiqw7j8qkwovmx090dw 0 299252 1613944 1610904 2026-08-01T07:45:07Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1613944 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Infobox flag | Name = کۆماری مەداگاسکار | Image = Flag of Madagascar.svg | Use = 111111 | Symbol = {{FIAV|111111}} {{FIAV|Normal}} {{FIAV|Vertical normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 2:3 | Adoption = {{Start date and age|1958|10|21|df=y}} | Design = دوو کەمەری ئاسۆییی یەکسانی سوور و سەوز لەگەڵ کەمەرێکی ستوونیی سپی بە ھەمان قەبارە لە {{بنز|لای بەرزکەرەوە (ئاڵا)|en|Hoist (flag)|lt=لای بەرزکەرەوەدا}} | Designer = ئەندریانۆمێ ڕانایڤۆسۆوا }} {{بنز|ئاڵای نیشتمانی|en|National flag|lt=ئاڵای نیشتمانیی}} {{بنز|مەداگاسکار|en|Madagascar|lt=مەداگاسکار}} {{بنز|سێ‌ڕەنگ (ئاڵا)|en|Tricolour (flag)|lt=سێ‌ڕەنگێکە}} کە پێکھاتووە لە دوو کەمەری ئاسۆییی یەکسانی سوور و سەوز لەگەڵ کەمەرێکی ستوونیی سپی بە ھەمان قەبارە لە {{بنز|لای بەرزکەرەوە (ئاڵا)|en|Hoist (flag)|lt=لای بەرزکەرەوەدا}}. ئاڵاکە لەلایەن ئەندریانۆمێ ڕانایڤۆسۆوا، کارمەندی پەیمانگەی نیشتمانیی جوگرافیای مەلاگاسی دیزاین کراوە. دیزاینەکە لەلایەن لیژنەیەکی تەکنیکییەوە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨دا ھەڵبژێردرا و بە فەرمی لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا پەسەند کرا، کە دەکاتە ڕۆژێک و ھەفتەیەک دوای ڕاگەیاندنی {{بنز|کۆماری مەلاگاسی|en|Malagasy Republic|lt=کۆماری مەلاگاسی}}. {{TOC limit|3}} == دیزاین و ھێماگەری == [[File:Flag of Madagascar.jpg|thumb|upright|ڕووی پشتەوەی ئاڵاکە]] دیزاینی ئاڵاکە لە بەشی یەکەم، ماددەی ٤ی {{بنز|دەستووری مەداگاسکار|en|Constitution of Madagascar|lt=دەستووری مەداگاسکار}}، ٢٠١٠دا وەسف کراوە:{{sfn|Constitution of Madagascar|2010|loc=Title I, Article 4}} {{blockquote|[نیشانی نیشتمانیی مەداگاسکار] ئاڵای سێ‌ڕەنگی سپی، سوور، و سەوزە، کە لە سێ کەمەری لاکێشەییی یەکسان پێکھاتووە: یەکەمیان ستوونیی سپییە لە لای دارەکەوە، دوو کەمەرەکەی تر ئاسۆیین، سووری سەرەوە و سەوزی خوارەوە.}} ڕەنگەکانی ئاڵاکە لە سەرەتادا ھیچ مانایەکیان نەبوو.{{sfn|Tétaud|2020}} دوای پەسەندکردنی ئاڵاکە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨دا، بارینیا تسارا لە نووسینگەی {{بنز|کۆمەڵەی نیشتمانی (مەداگاسکار)|en|National Assembly (Madagascar)|lt=کۆمەڵەی نیشتمانیی دامەزرێنەر}} ئەم گرنگییەی بە ڕەنگەکانی بەخشی: "سپی پاکییە؛ سوور سەروەرییە. سەبارەت بە سەوزیش، بەڕێزان، ھیوایە".{{sfn|Tétaud|2020}}{{sfn|Madagascar Photography Museum|2021}} مانای ڕەنگەکان لەو کاتەوە گۆڕاون، و مانای ئاڵۆزتریان دراوەتە پاڵ.{{sfn|Tétaud|2020}} نووسینگەی {{بنز|پێڕستی سەرۆکەکانی مەداگاسکار|en|List of presidents of Madagascar|lt=سەرۆکی مەلاگاسی}} گرنگیی ئێستای ڕەنگەکانی ئاڵاکە بەم شێوەیە وەسف دەکات: سوور نوێنەرایەتیی یەکێتیی نیشتمانی دەکات، سەوز نوێنەرایەتیی ھیوا دەکات، و سپی نوێنەرایەتیی ئازادی، ئاسایش، و پاکوخاوێنی دەکات.{{sfn|Government of Madagascar}} جگە لەوەش، نووسینگەکە ڕەنگەکان بە ڕەگەزە جیاوازەکانی جوگرافیا و کۆمەڵگەی مەداگاسکارەوە دەبەستێتەوە. سوور ھێمای پاشایەتییە مێژووییەکانی وڵاتەکە بووە و ڕەنگی خشتی قوڕە کە بۆ دروستکردنی زۆربەی خانووکان لە مەداگاسکار بەکاردێت. نزیکەی تەواوی مەداگاسکار بە ڕووەکی سەوز داپۆشراوە، وەک {{بنز|ڕاڤێنالا|en|Ravenala|lt=''ڕاڤێنالا''}} لە ناوچە دارستانییەکانی کەناراوەکان و دارستانەکانی بەرزایییە ناوەندییەکان. سپی ڕەنگی ئەو پۆشاکەیە کە بە شێوەیەکی نەریتی لەلایەن ژنانی مەلاگاسییەوە دەپۆشرێت و ڕەنگی برنجە، کە خۆراکی سەرەکیی گەلی مەلاگاسییە.{{sfn|Government of Madagascar}} == دروستکردن و پەسەندکردن == لە ساڵی ١٩٥٨دا، پەخشکەری کۆلۆنیالیی ڕادیۆی تاناناریڤ داوای دیزاینی بۆ ئاڵای نیشتمانی کرد، وەک ئامادەکارییەک بۆ سەربەخۆییی نزیکی مەداگاسکار. لیژنەیەکی تەکنیکی لە نوێنەرانی مەلاگاسی لە سەرانسەری وڵاتەوە پێکھێنرا بۆ ھەڵبژاردنی دیزاینی کۆتایی.{{sfn|Tétaud|2020}} لیژنەکە لە ١٥ی تشرینی یەکەمدا کۆبووەوە، ڕۆژێک دوای ڕاگەیاندنی کۆماری مەلاگاسی، بۆ بڕیاردان. پێشنیارەکان کەمکرانەوە بۆ پێنج دیزاین کە بە گونجاوترین دیزاین بۆ مەداگاسکار ھەژمار کران، کە دواتر لەلایەن پێشکەشکارانەوە لەسەر شانۆیەک لە بەردەم نوێنەراندا پێشکەش کران. دیزاینی دووەم لەلایەن ئەندریانۆمێ ڕانایڤۆسۆوا، کارمەندی پەیمانگەی نیشتمانیی جوگرافیای مەلاگاسی، لە کۆتاییدا لەلایەن نوێنەرانەوە ھەڵبژێردرا.{{sfn|Tétaud|2020}} بەپێی وتەی مێژوونووسی مەلاگاسی تسیۆری ڕاندریامانانتێنا، نوێنەران بڕوایان وابوو دیزاینەکە لە ڕووی جوانکارییەوە دڵگیرە و ڕەنگەکانیش بە ئاسانی بۆ گەلی مەلاگاسی دەناسرێنەوە و لە یاد دەمێننەوە.{{sfn|Tétaud|2020}} ئاڵای نیشتمانیی مەداگاسکار بە فەرمی لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا پەسەند کرا، ھەفتەیەک دوای ڕاگەیاندنی کۆماری مەلاگاسی.{{sfn|Tétaud|2020}}{{sfn|Smith|2001}} بۆ یەکەم جار لە ھەمان ڕۆژدا لە ڕێوڕەسمێکی گشتیدا لە شەقامی ڕزگاری بەرزکرایەوە (کە ناوی گۆڕدرا بۆ {{بنز|شەقامی سەربەخۆیی (ئانتاناناریڤۆ)|en|Independence Avenue (Antananarivo)|lt=شەقامی سەربەخۆیی}} دوای سەربەخۆییی مەداگاسکار لە فەڕەنسا لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٦٠).{{sfn|Tétaud|2020}} سەرەڕای گۆڕانکاریی فرە لە حکوومەت و دەستووردا، ئاڵای نیشتمانی لەو کاتەوە بە نەگۆڕی مایەوە.{{sfn|Tétaud|2020}} ئاڵاکە لە سەرەتادا ڕەخنەیەکی زۆری لێگیرا بەھۆی ھەڵبژاردنی ڕەنگەکانییەوە. ھەندێک لە ڕەخنەگران ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ناکرێت ببێتە ھێمای یەکێتیی نیشتمانی چونکە ڕەنگی سوور و سپیی تێدابوو، کە ڕەنگە پاشایەتییەکانی {{بنز|شانشینی مەڕینا|en|Merina Kingdom|lt=شانشینی مەڕینا}} بوون، کە فەرمانڕەواکانی لە زۆرینەی نەتەوەییی {{بنز|گەلی مەڕینا|en|Merina people|lt=مەڕینا}}وە ھاتبوون. لە ھەمان کاتدا، ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی وڵاتەکە ڕەخنەی لە بەکارھێنانی سوور و سەوز گرت، کە ڕەنگەکانی {{بنز|پارتی سۆسیال دیموکراتی مەداگاسکار|en|Social Democratic Party of Madagascar|lt=پارتی سۆسیال دیموکراتی مەداگاسکار}} بوون، کە پارتە فەرمانڕەواکەی ئەو سەردەمە بوو.{{sfn|Tétaud|2020}} == ئاڵا مێژووییەکان == ئەورووپییەکان یەکەم کەس بوون کە ئاڵایان لە مەداگاسکاردا چەقاند، و ئەم چەمکە لەلایەن خەڵکی خۆماڵیی دوورگەکەوە دوای پەیوەندیی نێوانیان وەرگیرا. پورتوگال لە ساڵی ١٥١٥دا {{بنز|ئاڵای پورتوگال|en|Flag of Portugal|lt=ئاڵای خۆی}} چەقاند، بەدوایدا {{بنز|ئاڵای ھۆڵەندا|en|Flag of the Netherlands|lt=ھۆڵەندا}} لە ساڵی ١٥٩٥ و {{بنز|ئاڵای فەڕەنسا|en|Flag of France|lt=فەڕەنسا}} لە ساڵی ١٦٠٢دا.{{sfn|Philippe|1975|p=47}} لە ساڵی ١٧٧٢دا، کۆنت {{بنز|مۆریس بێنیۆڤسکی|en|Maurice Benyovszky|lt=مۆریس بێنیۆڤسکی}} لە {{بنز|شانشینی مەجاریستان|en|Kingdom of Hungary|lt=مەجاریستانەوە}} بە ٣٠٠ سەربازەوە گەیشتە مەداگاسکار. ئەو و سوپاکەی دژی {{بنز|گەلی ساکالاکا|en|Sakalava people|lt=گەلی ساکالاڤا}} جەنگان، و پشتیوانیی خەڵکی خۆماڵیی {{بنز|کەنداوی ئانتۆنگیل|en|Antongil Bay|lt=کەنداوی ئانتۆنگیل}}یان بەدەستھێنا، کە ئەویان وەک پاشای خۆیان ڕاگەیاند. بێنیۆڤسکی گوایە ئاڵای شینی وەک ئاڵای تایبەتی خۆی پەسەند کردبوو کە بە یەک یان دوو مانگی یەکشەوەی سپی، یان مانگێکی یەکشەوەی سپی و دوو ئەستێرەی سپی نەخشێنرابوو.{{sfn|Philippe|1975|p=47}} سوور و سپی لە مێژوودا ڕەنگە باوەکانی ئاڵا بوون لە مەداگاسکاردا.{{sfn|Smith|2001}} نەتەوەی {{بنز|ئانتالاۆترا|en|Antalaotra|lt=ئانتالاۆترا}} لە باکووری ڕۆژاوای مەداگاسکار گوایە ئاڵایەکی سێ‌ڕەنگی ئاسۆییی سوور، سپی، و ڕەشیان ھەڵکردبوو. کاتێک لە دەریاوە بازرگانییان لەگەڵ خەڵکی {{بنز|قومور|en|Comoros|lt=دوورگەکانی قومور}} و کیشوەری ئەفریقادا دەکرد، ئانتالاۆتراکان ئاڵای سوور، سپی یان ڕەشیان بە نووسینی {{بنز|زمانی عەرەبی|en|Arabic|lt=عەرەبییەوە}} نیشان دەدا.{{sfn|Philippe|1975|p=47}} خێزانی پاشایەتیی ساکالاڤا، کە فەرمانڕەوایەتیی شانشینی ڕۆژاوای {{بنز|مێنابێ|en|Menabe|lt=مێنابێ}}یان دەکرد (مێنابێ واتە "سووری گەورە")، دابەش بووبوون بۆ دوو بڕەخوێن: ڤۆلامێنا، نەوەکانی ژنی یەکەمی ئەندریانیسارا کە بە ڕەنگی سوور نوێنەرایەتی دەکران؛ و ڤۆلافۆتسی، نەوەکانی ژنەکانی تر کە بە ڕەنگی سپی نوێنەرایەتی دەکران.{{sfn|Philippe|1975|p=47}}{{sfn|Smith|2001}} ئاڵای شانشینی {{بنز|ئانتانکارانا|en|Antankarana|lt=ئانتانکارانا}} بوارێکی سپی بوو کە بە {{بنز|ئەستێرە و مانگی یەکشەوە|en|Star and crescent|lt=ئەستێرە و مانگی یەکشەوەی}} سوور نەخشێنرابوو، کە ئاماژەیەک بوو بۆ کەلەپووری {{بنز|ئیسلام|en|Islam|lt=ئیسلامیی}} گەلی ئانتانکارانا.{{sfn|Philippe|1975|p=50}} {{بنز|ئەندریانامپۆینیمێڕینا|en|Andrianampoinimerina|lt=ئەندریانامپۆینیمێڕینا}} لە {{بنز|شانشینی مەڕینا|en|Merina Kingdom|lt=ئیمێڕینا}} پێشڕەویی کورەکەی {{بنز|ڕادامای یەکەم|en|Radama I|lt=ڕادامای}} دەکرد بە دوو {{بنز|ئاڵای نیشانناسی|en|Heraldic flag|lt=ئاڵای بەرزەوە}} کاتێک گەشتی دەکرد: ئاڵایەکی سپی کە نوێنەرایەتیی {{بنز|سامپی|en|Sampy|lt=بتی}} کەلینالازای دەکرد، و ئاڵایەکی سوور کە نوێنەرایەتیی بتەکانی مانجاکاتسیرۆا و فانتاکای دەکرد.{{sfn|Philippe|1975|p=47}} دوای ئەوەی لە ساڵی ١٨١٠دا شوێنی باوکی گرتەوە، ڕاداما وای لە شانشینەکەی کرد ئاڵایەکی {{بنز|دووڕەنگ (ئاڵا)|en|Bicolour (flag)|lt=دووڕەنگ لە}} سپی و سوور پەسەند بکات، کە تێکەڵەیەک بوو لە ئاڵا تایبەتەکانی خۆی.{{sfn|Philippe|1975|p=48}} لەو کاتەوە، نەریتێکی باو بوو بۆ فەرمانڕەواکانی ئیمێڕینا کە ناو و ناونیشانی خۆیان بە پێتەکانی سوور لەسەر ئاڵایەکی سپی یان سپی و سوور بنووسن.{{sfn|Smith|2001}} {{Gallery | mode = nolines | align = center | Flag of the Antongila Kingdom (1773-1786).svg | {{FIAV|historical}} ئاڵای تایبەتیی ڕاگەیەندراوی کۆنت {{بنز|مۆریس بێنیۆڤسکی|en|Maurice Benyovszky|lt=مۆریس بێنیۆڤسکی}} | Flag of Yemen (Pantone colors).svg | {{FIAV|historical}} ئاڵای {{بنز|ئانتالاۆترا|en|Antalaotra|lt=ئانتالاۆترا}} | Flag of the Antankarana Kingdom.svg | {{FIAV|historical}} ئاڵای شانشینی {{بنز|ئانتانکارانا|en|Antankarana|lt=ئانتانکارانا}} | Merina Kingdom flag.svg | {{FIAV|historical}} ئاڵای {{بنز|شانشینی مەڕینا|en|Merina Kingdom|lt=شانشینی ئیمێڕینا}} }} == بەستەرە پەیوەندیدارەکان == * {{بنز|پێڕستی ئاڵاکانی مەداگاسکار|en|List of Malagasy flags|lt=پێڕستی ئاڵاکانی مەداگاسکار}} * {{بنز|نیشانی ھێزی مەداگاسکار|en|Seal of Madagascar|lt=نیشانی ھێزی مەداگاسکار}} == سەرچاوەکان == === پەراوێزەکان === {{Reflist}} === سەرچاوە نووسراوەکان === {{refbegin}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitution of Madagascar |ناونیشان=https://www.constituteproject.org/constitution/Madagascar_2010 |translator-last=del Carmen Gress |translator-first=Maria |بڵاوکەرەوە=Government of Madagascar |وێبگە=Constitute Project |ڕێکەوت=٢٠١٢|orig-date=2010 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ref={{harvid|Constitution of Madagascar|2010}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Déclaration de Barinia Tsara du 21 octobre 1958 |trans-title=Barinia Tsara's 21 October 1958 declaration |ناونیشان=https://www.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/le-21-octobre-1958-barinia-tsara-membre-du-bureau-de-lassembl%C3%A9e-nationale-consti/2071377143004699 |ئیش=Madagascar Photography Museum |via=[[Facebook]] |زمان=fr |ref={{harvid|Madagascar Photography Museum|2021}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Les symboles de la République / Ireo famantarana ny Repoblika |trans-title=The Symbols of the Republic |ناونیشان=https://www.presidence.gov.mg/presidence/les-symboles-de-la-republique.html |بڵاوکەرەوە=Government of Madagascar |وێبگە=Presidency of Madagascar |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤ |ref={{harvid|Government of Madagascar}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719075739/https://www.presidence.gov.mg/presidence/les-symboles-de-la-republique.html |url-status=dead }} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Philippe |یەکەم=Lucien |سەردێڕ=Les anciens drapeaux de Madagascar |trans-title=The Former Flags of Madagascar |ناونیشان=https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/03/ICV06-06-IJsselmeer-Philippe-Anciens-drapeaux-de-Madagascar-p46-54.pdf |شوێن=[[IJsselmeer]] |بڵاوکەرەوە=[[International Federation of Vexillological Associations]] |ڕێکەوت=١٩٧٥|زمان=fr}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |بەستەری نووسەر=Whitney Smith |سەردێڕ=Flag of Madagascar |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Madagascar |وێبگە=[[Encyclopædia Britannica]] |بڵاوکەرەوە=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٠١|زمان=en}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tétaud |یەکەم=Sarah |سەردێڕ=Madagascar: les débuts mouvementés du drapeau national |trans-title=Madagascar: The Turbulent Beginnings of the National Flag |ناونیشان=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20200622-madagascar-histoire-drapeau-origines-mouvement%C3%A9es |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=[[Radio France Internationale]] |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|زمان=fr}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Commons category-inline|Flags of Madagascar}} * {{FOTW|id=mg_index|title=Madagascar}} {{clear}} {{Africa topic|Flag of|title={{بنز|ئاڵاکانی ئەفریقا|en|Flags of Africa|lt=ئاڵاکانی ئەفریقا}}}} {{Madagascar topics}} {{DEFAULTSORT:مەداگاسکار، ئاڵای}} {{پۆلی کۆمنز|Flags of Madagascar}} [[پۆل:ئاڵاکانی ئەفریقا|مەداگاسکار]] [[پۆل:ھێما نیشتمانییەکانی مەداگاسکار]] [[پۆل:ئاڵاکانی ١٩٥٨|مەداگاسکار]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان|مەداگاسکار]] [[پۆل:ئاڵاکانی بە سەوز، سوور و سپی|مەداگاسکار]] 8vagpm09p6ryvwv00regbvina3vw2fg 1 299271 1613892 1610538 2026-08-01T01:53:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613892 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[کوالالومپور]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1610537 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20251220021043/http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/ بۆ http://statistics.gov.my/portal-main/release-content/malaysia-human-development-index-2024/ زیاد کرا *بەستەری ئەرشیڤ https://glosbe.com/ms/en/kuala گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20210306052231/https://glosbe.com/ms/en/kuala لە https://glosbe.com/ms/en/kuala *بەستەری ئەرشیڤ http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120724042742/http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/ لە http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/ *بەستەری ئەرشیڤ http://www.welcome-kl.com/sri-mahamariamman-temple گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20260719024349/http://www.welcome-kl.com/sri-mahamariamman-temple/ لە http://www.welcome-kl.com/sri-mahamariamman-temple تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:١٧، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کوالالومپور]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613891 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230110134807/https://theculturetrip.com/asia/malaysia/articles/the-top-10-things-to-do-and-see-in-kuala-lumpurs-golden-triangle/ بۆ https://theculturetrip.com/asia/malaysia/articles/the-top-10-things-to-do-and-see-in-kuala-lumpurs-golden-triangle/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 08dbm8slenfro51bn7szpi4ci3ifxmt 1 299353 1613925 1611368 2026-08-01T06:59:11Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613925 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئاگرکەوتنەوەی تێنانت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1611367 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210729205651/https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-in-eastern-Siskiyou-County-reaches-1700-acres-574734061.html بۆ https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-in-eastern-Siskiyou-County-reaches-1700-acres-574734061.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210729210523/https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-reaches-more-than-9400-acres-but-fire-crews-report-good-progress-574749041.html بۆ https://www.kdrv.com/content/news/Tennant-Fire-reaches-more-than-9400-acres-but-fire-crews-report-good-progress-574749041.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:١٤، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاگرکەوتنەوەی تێنانت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613924 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210729215314/https://www.klamathfallsnews.org/news/tennant-fire-reaches-10000-acres بۆ https://www.klamathfallsnews.org/news/tennant-fire-reaches-10000-acres زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٥٩، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) fygwxxpyul7w6vo64tjz34vlrk6smvn 1 299354 1613928 1611370 2026-08-01T07:03:05Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613928 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاگرکەوتنەوەی وێلۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1611369 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210619033836/https://inciweb.nwcg.gov/incident/7549/ بۆ https://inciweb.nwcg.gov/incident/7549/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:١٨، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاگرکەوتنەوەی وێلۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613927 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210709184941/https://inciweb.nwcg.gov/incident/article/7549/60081/ بۆ https://inciweb.nwcg.gov/incident/article/7549/60081/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٠٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) fnohqfaihzb3pbxky9yk0127a1wug9i 1 299368 1613935 1611431 2026-08-01T07:29:37Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613935 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای سوودان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1611430 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190716192344/http://500wordsmag.com/sudan-news/why-is-the-first-and-former-flag-of-sudan-resurfacing-on-social-media/ بۆ http://500wordsmag.com/sudan-news/why-is-the-first-and-former-flag-of-sudan-resurfacing-on-social-media/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٣٧، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای سوودان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613934 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260723114642/https://www.tesfanews.net/sudan-kassala-state-governor-affirm-strength-sudan-eritrea-relations/ بۆ https://www.tesfanews.net/sudan-kassala-state-governor-affirm-strength-sudan-eritrea-relations/ زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://suna-sd.net/posts/oalya-nhr-alnyl-ognob-darfor-yokdan-aal-an-ohd-almgtmaa-alsodany-ako-mn-almomrat تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٩، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) omb2xcylmeign6zbx05ms4g4fufrfr0 1 299382 1613952 1611465 2026-08-01T08:04:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613952 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای پۆڵەندا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1611464 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071025211530/http://www.pis.org.pl/article.php?id=7278 بۆ http://www.gazetawyborcza.pl/1,75248,5164372.html?as=1&ias=5 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٤٧، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای پۆڵەندا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613951 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250613235314/https://podroze.onet.pl/aktualnosci/polski-astronauta-zabiera-pierogi-w-kosmos/eflxxz0 بۆ https://podroze.onet.pl/aktualnosci/polski-astronauta-zabiera-pierogi-w-kosmos/eflxxz0 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٠٤، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) h0k9a7anvt07hg4tjjswgqd93n9mtbg 4 299446 1613811 1613131 2026-07-31T15:39:34Z Aro Salar 50592 /* Aram */ بەشی نوێ 1613811 wikitext text/x-wiki {{سەری خەرمانەی ڕێزلێنان/٢}} <div style=" width:100%; border:3px solid #C9A227; background:#FFFDF3; border-radius:12px; padding:20px; box-sizing:border-box; "> <div style="text-align:center;"> <span style=" font-size:180%; font-weight:bold; color:#8B6B00; "> 🏅 بەشی پاڵاوتنی پاڵێوراوان </span> </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style=" font-size:108%; line-height:1.8; color:#4A3A00; text-align:justify; "> ئەم بەشە تایبەتە بە '''پاڵاوتنی ئەو پاڵێوراوانەی''' کە پێوەرەکان لەخۆ دەگرن. پاش ئەوەی لێرە ئاماژە بە ناویان دەدرێت، لەلایەن '''لیژنەی هەڵسەنگاندنەوە''' بڕیار لەسەر ڕێزلێنانیان دەدرێت. ئەمەش بە لێکۆڵینەوە لە پاڵێوراو لەلایەن لیژنەکەوە ئەنجام دەدرێت. </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style="text-align:center;font-size:95%;"> [[#toc|خشتەی ناوەڕۆک]] • [[#firstHeading|سەرەتای پەڕە]] • [[#footer|کۆتایی پەڕە]] • [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} بەشی نوێ] </div> </div> <span id="toc"></span> __TOC__ <span id="below_toc"></span> {{Clear}} <span id="footer"></span> __NEWSECTIONLINK__ == زێڕین == پاش ئەوەی یەکە ئەوانەی دەبنە براوەی پێوەری زێڕین، لێرە ناویان دەهێنرێت و پاشان لەلایەن لیژنەوە دەنگ دەدرێت، بەڵام جارێ پێوەرەکان یەکلای نەبوونەتەوە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢٠:٣١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Tessla == {{Atopg|result={{نەکرا}}:لەلایەن پاڵێوراوە داواکرا بۆ نەپاڵێورانی.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)|status=ئەنجام}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو لە ئەندامانی لیژنە، بەپێی پێوەرەکان ئێمە دەتوانین بەکارهێنەر تێسلا بپاڵێوین بۆ بەدەستهێنانی ئەم ناسناوە ئەویش بە بەدەستهێنانی شەش پێوەر لە کۆی ٨ پێوەری زێڕین (پێوەری بەدەست نەهاتوو وتاری باش و هەڵبژێردراو). ڕاتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Aro Salar}} {{لەگەڵ}}، پێویستە بزانین پێشتر بەڕێز تێسلا ژمارەیەکی بەرچاویشی وتاری باش و ھەڵبژێردراو ھەبوو کە لەبەر ھەندێک ھۆکار نەمان! واتە مەبەستم ئەوەیە لەو بوارەشدا ئەزموونی ھەبووە؛ ھەروەھا ئەو چەند ساڵە وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ویکیپیدیای لێ ھاتووە، ھەر بۆیەش لەگەڵ پێدانی ئەو نیشانەن بە بەڕێز تێسلا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :من پێویستە ڕاشکاو بم، ناتوانم وتارەکانی بەڕێزیان بە پاسدراو حیساب بکەم و کێشەیان ھەیە و زۆربەی ھەرە زۆریان پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە، بۆیە لەسەر ئاستی وتار من وەک خۆم لەگەڵ ئەوە نیم و بوارەکانی تر لێدوانم لەسەری نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] وتاری زۆر نووسیون، ڕاستە بەشێکیان کێشەیان دەکرێ ھەبێ بەڵام بەشێکی زۆریشیان بێ کێشەن، هەروەها ئەگەر بێت کۆمەڵە وتارەکان هەژمار بکەین کە ئەو کاری سەرەکیی تێدا کردووە (وەک ئەکتەرەکان) ئەوە ژمارەی وتارەکانی دەگاتە دە هەزاریش! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::سەبارەت بە کۆمەڵە وتارەکان نازانم، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] چەن وتاری لەژێر ئەم پڕۆژەیە درووستکردووە؟ بەڵام وتارەکانی تری زۆربەی زۆری پێداچوونەوەی پێویستە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:١٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::{{داڕێژە:Smallrejected}} لەبواری زێڕیندا: هەمان بیروڕای ساکورام هەیە، هەرچەندە ژمارەی وتارەکانی زۆر زۆرن، بەڵام تەنها ژمارەن و کەسێکی تەواو شایستە نییە بۆ ڕێزلێنانەکە، دەبێت ئەو کەسەی کە بەدەستی دەهێنێت کەسێکی شایستە بێت لەبری ئەوە، وەک ڕێزێک بۆ خزمەتەکەی ئەوا خەڵاتی بڕۆنزی پێدەدرێت و ئەوکاتەی شایستە و بێ کەموکوڕی بوو، بۆ زێڕین دەپاڵێورێتەوە، سوپاس. ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تانەت لیی هەیە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٢٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو، سپاسی متمانەت دەکەم کە بە تێسلا هەتە، من لەسەرەتای دەست بەکاربوونم لە ویکیپیدیا خولیای دروستکردنی وتار بووم، پێش ژیریی دەستکرد من بەیارمەتی وەرگێڕە ئامێرییەکانی وەک گووگڵ ترانزلەیت وتارم دەنووسی، و پاش هاتنی ژیریی دەستکرد و ناسراوبوونی، ئەوکات دەستم بۆ ژیریی دەستکردیش برد وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر. من ئێستا زیاتر لە ١٠ هەزار و ٥٠٠ وتارم دروست کردووە، ئەمە ڕێژەیەکی زۆرە! بەڵام نابێت ئەوەمان بیر بچێت کە هەموو کەس لەسەرەتای دەست بەکاربوونی دا هەڵە دەکات و منیش بێبەش نەبوومە لە هەڵە. بەڵێ ڕاستە بەهۆی ژیریی دەستکردەوە کۆمەڵێک هەڵەم لە وتارەکان دا کردووە (هەنێکیان شوێنیان دیارە وەک [[بەکارھێنەر:Tessla/داڕێژەی وتارەکان|ئێرە]]، هەنێکیان بەداخەوە کە شوێنیان دیار نییە کام وتارانەن). ئەوەی کە شوێنیان دیارە و ئاماژەم پێ کردووە هەنێکیان چاککراون و دووبارە خەریکی چاککردنیان دەبم. :::::بەهۆی ئەم کێشانەی وتارەکانمەوە گەر شایەنم بێت یاخوود نا، گرنگ نییە، چونکە هەرخۆی مافی بەڕێوەبەرایەتی لە تێسلا وەردەگرمەوە و بە هەژمارێکی نوێ بەردەوام دەبم و هەوڵ دەدەم بەبێ هەبوونی هەڵە وتار لەو هەژمارە دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سپاس بۆ بەڕێزت، بێگومان هەموو کارەکانی ئێوە دیارە، تەواو بۆ هەمووانیش ڕوونە کە ڕۆژ بە ڕۆژ دەستکارییەکانی ئێوە باشتر بووە، ھیوادارم ھەموو کات ھەر بەردەوام بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] دە ھەزاری وتاری ڕاستەوخۆ و دە ھەزاری تری ناڕاستەوخۆ دروست کردوون. ئایا ھەزاری تێدا نین کە ئێوە پێتان باش بن؟ چۆن لە دوورەوە لەسەر ٢٠ هەزار وتار بڕیار دەدرێت و زیاتر لە ٩٥٪یان بە پاسنەدراو دەزانن؟ دواتر باشە بۆ لەسەر زێڕینەوە پەڕینە سەڕ بڕۆنزی؟ ئەی زیوین چی لێ ھات؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ھاوڕا نیم، چونکە بەڕێز تێسلا دڵنیام ھەر ئەم چەند مانگە بە سەتان وتاری دروست کردوون، ئایا ١٠٪ی گشت وتارەکانی پاسدراو نین کە ئەو خاڵە بگرێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] خۆی بابەتەکە ڕێزڵێنان نییە بەتەنھا و لاشم گرنگ نییە گەر خەڵاتی زێڕینیشی پێبدەن، بەڵام وتارێک کە بەھۆی وەرگێرەوە درووست بکرێت و پێداچوونەوەی پێنەکرێت و بەتەواوی خەریکی نەبیت کێشە بۆ پڕۆژەکە درووست دەکات و کوالێتی ویکیی سۆرانی دەھێنێتە خوارەوە، ئەمە کێشە سەرەکییەکەی ئێرەیە، ئێستا باشە خۆی پێداچوونەوەیان بۆدەکات چونکە ھەموومان خۆبەخشین ھیچ کەسمان نییە بتوانین پێی بڵێین فەرموو بەسەر دە ھەزار وتار دا بچۆوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٤٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەڕەڕای ئەوەی کە کاک تێسلا کارێکی باشی کردووە، بەڵام ئەمە بە سێ کەس یەکلای ناکرێتەوە، و بانگی کەسانێکی شارەزا دەکەم بزانم دەڵێن چی، تا داپەروەری بچەسپێت. :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] داواتان لێدەکەم ڕای خۆتان بڵێن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::پێویست بە بانگکردنی کەس ناکات، هەرخۆی من سپاسم نارد و نامەوێت، بەس ویستم بزانم کە بەکارھێنەر Sakura وەک لێژنە گەر نەتوانێت ١٠٠ وتاری بەکارهێنەری پاڵێوراو پێداچوونەوە بۆ بکات ئەی کاری لێژنەکە چییە سەبارەت بە بەکارھێنەرێک کە شایەنییەتی یاخوود نا، خۆ تەنیا لەسەر ئەوە نەوەستاوە پاڵێوراوەکە سنووری پێوەری وتاری تێپەڕداوە. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٥٩، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئێمە وەک لیژنە بە کۆدەنگی بڕیاردەدەین و خۆشت باش ئەوە دەزانیت کە ژمارەی وتارەکان تەنها وەک بنەمایەکی سەرەتاییە، و ئێمەش هەمان کارمان کردووە و جەنابتان هەندێک کارتان کردووە کە وادەکات ئێمە بیر بکەینەوە لەوەی چی بکەین، سەرەڕای زۆری ژمارەکانت بەڵام زۆر باش دیارە کە بارگرانی دروست کردووە، گشتیان وتاری کۆلکەن، بۆیە وەک سەرۆکی لیژنە ئەم بابەتە دادەخەم.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Aram == @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، سڵاوتان لێبێت، بۆ ئەمجارە کاک ئارام پێنج مەرج لەخۆ دەگرێت و ئەو سێ مەرجی کە تێیدا نییە (ژمارەی وتار وتاری هەڵبژێردراو و باشە)، ئێوە ڕاتان چییە، بەڕای من کاک ئارام مێژوویەکی زۆرە لێرەیە و زۆرینەی کارە باشەکان ئەو ئەنجامی داوە و تا ئێستا ئەو ویکیپیدیای پاراستووە، سەڕەڕای ئەوەی نیمچە خانەنشینە بەڵام خاننشینی تەواو نییە و دەتوانرێت خەڵاتی پێ ببەخشریت، من وەکو خۆم ڕازیم خەڵاتی پێ بدرێت و پێشنیاری زێڕین دەکەم چونکە خزمەتی زۆرە، خزمەتێکی بێ وچان. ئێوە ڕاتان چییە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٣٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) qd49pci5anq5fn210ikiefb0u80ntvv 1613818 1613811 2026-07-31T16:03:07Z Sakura emad 42467 /* Tessla */ +R 1613818 wikitext text/x-wiki {{سەری خەرمانەی ڕێزلێنان/٢}} <div style=" width:100%; border:3px solid #C9A227; background:#FFFDF3; border-radius:12px; padding:20px; box-sizing:border-box; "> <div style="text-align:center;"> <span style=" font-size:180%; font-weight:bold; color:#8B6B00; "> 🏅 بەشی پاڵاوتنی پاڵێوراوان </span> </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style=" font-size:108%; line-height:1.8; color:#4A3A00; text-align:justify; "> ئەم بەشە تایبەتە بە '''پاڵاوتنی ئەو پاڵێوراوانەی''' کە پێوەرەکان لەخۆ دەگرن. پاش ئەوەی لێرە ئاماژە بە ناویان دەدرێت، لەلایەن '''لیژنەی هەڵسەنگاندنەوە''' بڕیار لەسەر ڕێزلێنانیان دەدرێت. ئەمەش بە لێکۆڵینەوە لە پاڵێوراو لەلایەن لیژنەکەوە ئەنجام دەدرێت. </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style="text-align:center;font-size:95%;"> [[#toc|خشتەی ناوەڕۆک]] • [[#firstHeading|سەرەتای پەڕە]] • [[#footer|کۆتایی پەڕە]] • [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} بەشی نوێ] </div> </div> <span id="toc"></span> __TOC__ <span id="below_toc"></span> {{Clear}} <span id="footer"></span> __NEWSECTIONLINK__ == زێڕین == پاش ئەوەی یەکە ئەوانەی دەبنە براوەی پێوەری زێڕین، لێرە ناویان دەهێنرێت و پاشان لەلایەن لیژنەوە دەنگ دەدرێت، بەڵام جارێ پێوەرەکان یەکلای نەبوونەتەوە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢٠:٣١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Tessla == {{Atopg|result={{نەکرا}}:لەلایەن پاڵێوراوە داواکرا بۆ نەپاڵێورانی.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)|status=ئەنجام}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو لە ئەندامانی لیژنە، بەپێی پێوەرەکان ئێمە دەتوانین بەکارهێنەر تێسلا بپاڵێوین بۆ بەدەستهێنانی ئەم ناسناوە ئەویش بە بەدەستهێنانی شەش پێوەر لە کۆی ٨ پێوەری زێڕین (پێوەری بەدەست نەهاتوو وتاری باش و هەڵبژێردراو). ڕاتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Aro Salar}} {{لەگەڵ}}، پێویستە بزانین پێشتر بەڕێز تێسلا ژمارەیەکی بەرچاویشی وتاری باش و ھەڵبژێردراو ھەبوو کە لەبەر ھەندێک ھۆکار نەمان! واتە مەبەستم ئەوەیە لەو بوارەشدا ئەزموونی ھەبووە؛ ھەروەھا ئەو چەند ساڵە وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ویکیپیدیای لێ ھاتووە، ھەر بۆیەش لەگەڵ پێدانی ئەو نیشانەن بە بەڕێز تێسلا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :من پێویستە ڕاشکاو بم، ناتوانم وتارەکانی بەڕێزیان بە پاسدراو حیساب بکەم و کێشەیان ھەیە و زۆربەی ھەرە زۆریان پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە، بۆیە لەسەر ئاستی وتار من وەک خۆم لەگەڵ ئەوە نیم و بوارەکانی تر لێدوانم لەسەری نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] وتاری زۆر نووسیون، ڕاستە بەشێکیان کێشەیان دەکرێ ھەبێ بەڵام بەشێکی زۆریشیان بێ کێشەن، هەروەها ئەگەر بێت کۆمەڵە وتارەکان هەژمار بکەین کە ئەو کاری سەرەکیی تێدا کردووە (وەک ئەکتەرەکان) ئەوە ژمارەی وتارەکانی دەگاتە دە هەزاریش! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::سەبارەت بە کۆمەڵە وتارەکان نازانم، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] چەن وتاری لەژێر ئەم پڕۆژەیە درووستکردووە؟ بەڵام وتارەکانی تری زۆربەی زۆری پێداچوونەوەی پێویستە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:١٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::{{داڕێژە:Smallrejected}} لەبواری زێڕیندا: هەمان بیروڕای ساکورام هەیە، هەرچەندە ژمارەی وتارەکانی زۆر زۆرن، بەڵام تەنها ژمارەن و کەسێکی تەواو شایستە نییە بۆ ڕێزلێنانەکە، دەبێت ئەو کەسەی کە بەدەستی دەهێنێت کەسێکی شایستە بێت لەبری ئەوە، وەک ڕێزێک بۆ خزمەتەکەی ئەوا خەڵاتی بڕۆنزی پێدەدرێت و ئەوکاتەی شایستە و بێ کەموکوڕی بوو، بۆ زێڕین دەپاڵێورێتەوە، سوپاس. ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تانەت لیی هەیە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٢٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو، سپاسی متمانەت دەکەم کە بە تێسلا هەتە، من لەسەرەتای دەست بەکاربوونم لە ویکیپیدیا خولیای دروستکردنی وتار بووم، پێش ژیریی دەستکرد من بەیارمەتی وەرگێڕە ئامێرییەکانی وەک گووگڵ ترانزلەیت وتارم دەنووسی، و پاش هاتنی ژیریی دەستکرد و ناسراوبوونی، ئەوکات دەستم بۆ ژیریی دەستکردیش برد وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر. من ئێستا زیاتر لە ١٠ هەزار و ٥٠٠ وتارم دروست کردووە، ئەمە ڕێژەیەکی زۆرە! بەڵام نابێت ئەوەمان بیر بچێت کە هەموو کەس لەسەرەتای دەست بەکاربوونی دا هەڵە دەکات و منیش بێبەش نەبوومە لە هەڵە. بەڵێ ڕاستە بەهۆی ژیریی دەستکردەوە کۆمەڵێک هەڵەم لە وتارەکان دا کردووە (هەنێکیان شوێنیان دیارە وەک [[بەکارھێنەر:Tessla/داڕێژەی وتارەکان|ئێرە]]، هەنێکیان بەداخەوە کە شوێنیان دیار نییە کام وتارانەن). ئەوەی کە شوێنیان دیارە و ئاماژەم پێ کردووە هەنێکیان چاککراون و دووبارە خەریکی چاککردنیان دەبم. :::::بەهۆی ئەم کێشانەی وتارەکانمەوە گەر شایەنم بێت یاخوود نا، گرنگ نییە، چونکە هەرخۆی مافی بەڕێوەبەرایەتی لە تێسلا وەردەگرمەوە و بە هەژمارێکی نوێ بەردەوام دەبم و هەوڵ دەدەم بەبێ هەبوونی هەڵە وتار لەو هەژمارە دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سپاس بۆ بەڕێزت، بێگومان هەموو کارەکانی ئێوە دیارە، تەواو بۆ هەمووانیش ڕوونە کە ڕۆژ بە ڕۆژ دەستکارییەکانی ئێوە باشتر بووە، ھیوادارم ھەموو کات ھەر بەردەوام بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] دە ھەزاری وتاری ڕاستەوخۆ و دە ھەزاری تری ناڕاستەوخۆ دروست کردوون. ئایا ھەزاری تێدا نین کە ئێوە پێتان باش بن؟ چۆن لە دوورەوە لەسەر ٢٠ هەزار وتار بڕیار دەدرێت و زیاتر لە ٩٥٪یان بە پاسنەدراو دەزانن؟ دواتر باشە بۆ لەسەر زێڕینەوە پەڕینە سەڕ بڕۆنزی؟ ئەی زیوین چی لێ ھات؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ھاوڕا نیم، چونکە بەڕێز تێسلا دڵنیام ھەر ئەم چەند مانگە بە سەتان وتاری دروست کردوون، ئایا ١٠٪ی گشت وتارەکانی پاسدراو نین کە ئەو خاڵە بگرێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] خۆی بابەتەکە ڕێزڵێنان نییە بەتەنھا و لاشم گرنگ نییە گەر خەڵاتی زێڕینیشی پێبدەن، بەڵام وتارێک کە بەھۆی وەرگێرەوە درووست بکرێت و پێداچوونەوەی پێنەکرێت و بەتەواوی خەریکی نەبیت کێشە بۆ پڕۆژەکە درووست دەکات و کوالێتی ویکیی سۆرانی دەھێنێتە خوارەوە، ئەمە کێشە سەرەکییەکەی ئێرەیە، ئێستا باشە خۆی پێداچوونەوەیان بۆدەکات چونکە ھەموومان خۆبەخشین ھیچ کەسمان نییە بتوانین پێی بڵێین فەرموو بەسەر دە ھەزار وتار دا بچۆوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٤٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەڕەڕای ئەوەی کە کاک تێسلا کارێکی باشی کردووە، بەڵام ئەمە بە سێ کەس یەکلای ناکرێتەوە، و بانگی کەسانێکی شارەزا دەکەم بزانم دەڵێن چی، تا داپەروەری بچەسپێت. :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] داواتان لێدەکەم ڕای خۆتان بڵێن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::پێویست بە بانگکردنی کەس ناکات، هەرخۆی من سپاسم نارد و نامەوێت، بەس ویستم بزانم کە بەکارھێنەر Sakura وەک لێژنە گەر نەتوانێت ١٠٠ وتاری بەکارهێنەری پاڵێوراو پێداچوونەوە بۆ بکات ئەی کاری لێژنەکە چییە سەبارەت بە بەکارھێنەرێک کە شایەنییەتی یاخوود نا، خۆ تەنیا لەسەر ئەوە نەوەستاوە پاڵێوراوەکە سنووری پێوەری وتاری تێپەڕداوە. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٥٩، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئێمە وەک لیژنە بە کۆدەنگی بڕیاردەدەین و خۆشت باش ئەوە دەزانیت کە ژمارەی وتارەکان تەنها وەک بنەمایەکی سەرەتاییە، و ئێمەش هەمان کارمان کردووە و جەنابتان هەندێک کارتان کردووە کە وادەکات ئێمە بیر بکەینەوە لەوەی چی بکەین، سەرەڕای زۆری ژمارەکانت بەڵام زۆر باش دیارە کە بارگرانی دروست کردووە، گشتیان وتاری کۆلکەن، بۆیە وەک سەرۆکی لیژنە ئەم بابەتە دادەخەم.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ|}} == Aram == @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، سڵاوتان لێبێت، بۆ ئەمجارە کاک ئارام پێنج مەرج لەخۆ دەگرێت و ئەو سێ مەرجی کە تێیدا نییە (ژمارەی وتار وتاری هەڵبژێردراو و باشە)، ئێوە ڕاتان چییە، بەڕای من کاک ئارام مێژوویەکی زۆرە لێرەیە و زۆرینەی کارە باشەکان ئەو ئەنجامی داوە و تا ئێستا ئەو ویکیپیدیای پاراستووە، سەڕەڕای ئەوەی نیمچە خانەنشینە بەڵام خاننشینی تەواو نییە و دەتوانرێت خەڵاتی پێ ببەخشریت، من وەکو خۆم ڕازیم خەڵاتی پێ بدرێت و پێشنیاری زێڕین دەکەم چونکە خزمەتی زۆرە، خزمەتێکی بێ وچان. ئێوە ڕاتان چییە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٣٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ie59g5cnhm1gykvoz6s2nmbtwu9n1du 1613819 1613818 2026-07-31T16:03:54Z Sakura emad 42467 /* Aram */ وەڵامدانەوە 1613819 wikitext text/x-wiki {{سەری خەرمانەی ڕێزلێنان/٢}} <div style=" width:100%; border:3px solid #C9A227; background:#FFFDF3; border-radius:12px; padding:20px; box-sizing:border-box; "> <div style="text-align:center;"> <span style=" font-size:180%; font-weight:bold; color:#8B6B00; "> 🏅 بەشی پاڵاوتنی پاڵێوراوان </span> </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style=" font-size:108%; line-height:1.8; color:#4A3A00; text-align:justify; "> ئەم بەشە تایبەتە بە '''پاڵاوتنی ئەو پاڵێوراوانەی''' کە پێوەرەکان لەخۆ دەگرن. پاش ئەوەی لێرە ئاماژە بە ناویان دەدرێت، لەلایەن '''لیژنەی هەڵسەنگاندنەوە''' بڕیار لەسەر ڕێزلێنانیان دەدرێت. ئەمەش بە لێکۆڵینەوە لە پاڵێوراو لەلایەن لیژنەکەوە ئەنجام دەدرێت. </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style="text-align:center;font-size:95%;"> [[#toc|خشتەی ناوەڕۆک]] • [[#firstHeading|سەرەتای پەڕە]] • [[#footer|کۆتایی پەڕە]] • [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} بەشی نوێ] </div> </div> <span id="toc"></span> __TOC__ <span id="below_toc"></span> {{Clear}} <span id="footer"></span> __NEWSECTIONLINK__ == زێڕین == پاش ئەوەی یەکە ئەوانەی دەبنە براوەی پێوەری زێڕین، لێرە ناویان دەهێنرێت و پاشان لەلایەن لیژنەوە دەنگ دەدرێت، بەڵام جارێ پێوەرەکان یەکلای نەبوونەتەوە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢٠:٣١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Tessla == {{Atopg|result={{نەکرا}}:لەلایەن پاڵێوراوە داواکرا بۆ نەپاڵێورانی.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)|status=ئەنجام}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو لە ئەندامانی لیژنە، بەپێی پێوەرەکان ئێمە دەتوانین بەکارهێنەر تێسلا بپاڵێوین بۆ بەدەستهێنانی ئەم ناسناوە ئەویش بە بەدەستهێنانی شەش پێوەر لە کۆی ٨ پێوەری زێڕین (پێوەری بەدەست نەهاتوو وتاری باش و هەڵبژێردراو). ڕاتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Aro Salar}} {{لەگەڵ}}، پێویستە بزانین پێشتر بەڕێز تێسلا ژمارەیەکی بەرچاویشی وتاری باش و ھەڵبژێردراو ھەبوو کە لەبەر ھەندێک ھۆکار نەمان! واتە مەبەستم ئەوەیە لەو بوارەشدا ئەزموونی ھەبووە؛ ھەروەھا ئەو چەند ساڵە وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ویکیپیدیای لێ ھاتووە، ھەر بۆیەش لەگەڵ پێدانی ئەو نیشانەن بە بەڕێز تێسلا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :من پێویستە ڕاشکاو بم، ناتوانم وتارەکانی بەڕێزیان بە پاسدراو حیساب بکەم و کێشەیان ھەیە و زۆربەی ھەرە زۆریان پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە، بۆیە لەسەر ئاستی وتار من وەک خۆم لەگەڵ ئەوە نیم و بوارەکانی تر لێدوانم لەسەری نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] وتاری زۆر نووسیون، ڕاستە بەشێکیان کێشەیان دەکرێ ھەبێ بەڵام بەشێکی زۆریشیان بێ کێشەن، هەروەها ئەگەر بێت کۆمەڵە وتارەکان هەژمار بکەین کە ئەو کاری سەرەکیی تێدا کردووە (وەک ئەکتەرەکان) ئەوە ژمارەی وتارەکانی دەگاتە دە هەزاریش! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::سەبارەت بە کۆمەڵە وتارەکان نازانم، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] چەن وتاری لەژێر ئەم پڕۆژەیە درووستکردووە؟ بەڵام وتارەکانی تری زۆربەی زۆری پێداچوونەوەی پێویستە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:١٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::{{داڕێژە:Smallrejected}} لەبواری زێڕیندا: هەمان بیروڕای ساکورام هەیە، هەرچەندە ژمارەی وتارەکانی زۆر زۆرن، بەڵام تەنها ژمارەن و کەسێکی تەواو شایستە نییە بۆ ڕێزلێنانەکە، دەبێت ئەو کەسەی کە بەدەستی دەهێنێت کەسێکی شایستە بێت لەبری ئەوە، وەک ڕێزێک بۆ خزمەتەکەی ئەوا خەڵاتی بڕۆنزی پێدەدرێت و ئەوکاتەی شایستە و بێ کەموکوڕی بوو، بۆ زێڕین دەپاڵێورێتەوە، سوپاس. ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تانەت لیی هەیە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٢٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو، سپاسی متمانەت دەکەم کە بە تێسلا هەتە، من لەسەرەتای دەست بەکاربوونم لە ویکیپیدیا خولیای دروستکردنی وتار بووم، پێش ژیریی دەستکرد من بەیارمەتی وەرگێڕە ئامێرییەکانی وەک گووگڵ ترانزلەیت وتارم دەنووسی، و پاش هاتنی ژیریی دەستکرد و ناسراوبوونی، ئەوکات دەستم بۆ ژیریی دەستکردیش برد وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر. من ئێستا زیاتر لە ١٠ هەزار و ٥٠٠ وتارم دروست کردووە، ئەمە ڕێژەیەکی زۆرە! بەڵام نابێت ئەوەمان بیر بچێت کە هەموو کەس لەسەرەتای دەست بەکاربوونی دا هەڵە دەکات و منیش بێبەش نەبوومە لە هەڵە. بەڵێ ڕاستە بەهۆی ژیریی دەستکردەوە کۆمەڵێک هەڵەم لە وتارەکان دا کردووە (هەنێکیان شوێنیان دیارە وەک [[بەکارھێنەر:Tessla/داڕێژەی وتارەکان|ئێرە]]، هەنێکیان بەداخەوە کە شوێنیان دیار نییە کام وتارانەن). ئەوەی کە شوێنیان دیارە و ئاماژەم پێ کردووە هەنێکیان چاککراون و دووبارە خەریکی چاککردنیان دەبم. :::::بەهۆی ئەم کێشانەی وتارەکانمەوە گەر شایەنم بێت یاخوود نا، گرنگ نییە، چونکە هەرخۆی مافی بەڕێوەبەرایەتی لە تێسلا وەردەگرمەوە و بە هەژمارێکی نوێ بەردەوام دەبم و هەوڵ دەدەم بەبێ هەبوونی هەڵە وتار لەو هەژمارە دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سپاس بۆ بەڕێزت، بێگومان هەموو کارەکانی ئێوە دیارە، تەواو بۆ هەمووانیش ڕوونە کە ڕۆژ بە ڕۆژ دەستکارییەکانی ئێوە باشتر بووە، ھیوادارم ھەموو کات ھەر بەردەوام بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] دە ھەزاری وتاری ڕاستەوخۆ و دە ھەزاری تری ناڕاستەوخۆ دروست کردوون. ئایا ھەزاری تێدا نین کە ئێوە پێتان باش بن؟ چۆن لە دوورەوە لەسەر ٢٠ هەزار وتار بڕیار دەدرێت و زیاتر لە ٩٥٪یان بە پاسنەدراو دەزانن؟ دواتر باشە بۆ لەسەر زێڕینەوە پەڕینە سەڕ بڕۆنزی؟ ئەی زیوین چی لێ ھات؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ھاوڕا نیم، چونکە بەڕێز تێسلا دڵنیام ھەر ئەم چەند مانگە بە سەتان وتاری دروست کردوون، ئایا ١٠٪ی گشت وتارەکانی پاسدراو نین کە ئەو خاڵە بگرێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] خۆی بابەتەکە ڕێزڵێنان نییە بەتەنھا و لاشم گرنگ نییە گەر خەڵاتی زێڕینیشی پێبدەن، بەڵام وتارێک کە بەھۆی وەرگێرەوە درووست بکرێت و پێداچوونەوەی پێنەکرێت و بەتەواوی خەریکی نەبیت کێشە بۆ پڕۆژەکە درووست دەکات و کوالێتی ویکیی سۆرانی دەھێنێتە خوارەوە، ئەمە کێشە سەرەکییەکەی ئێرەیە، ئێستا باشە خۆی پێداچوونەوەیان بۆدەکات چونکە ھەموومان خۆبەخشین ھیچ کەسمان نییە بتوانین پێی بڵێین فەرموو بەسەر دە ھەزار وتار دا بچۆوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٤٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەڕەڕای ئەوەی کە کاک تێسلا کارێکی باشی کردووە، بەڵام ئەمە بە سێ کەس یەکلای ناکرێتەوە، و بانگی کەسانێکی شارەزا دەکەم بزانم دەڵێن چی، تا داپەروەری بچەسپێت. :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] داواتان لێدەکەم ڕای خۆتان بڵێن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::پێویست بە بانگکردنی کەس ناکات، هەرخۆی من سپاسم نارد و نامەوێت، بەس ویستم بزانم کە بەکارھێنەر Sakura وەک لێژنە گەر نەتوانێت ١٠٠ وتاری بەکارهێنەری پاڵێوراو پێداچوونەوە بۆ بکات ئەی کاری لێژنەکە چییە سەبارەت بە بەکارھێنەرێک کە شایەنییەتی یاخوود نا، خۆ تەنیا لەسەر ئەوە نەوەستاوە پاڵێوراوەکە سنووری پێوەری وتاری تێپەڕداوە. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٥٩، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئێمە وەک لیژنە بە کۆدەنگی بڕیاردەدەین و خۆشت باش ئەوە دەزانیت کە ژمارەی وتارەکان تەنها وەک بنەمایەکی سەرەتاییە، و ئێمەش هەمان کارمان کردووە و جەنابتان هەندێک کارتان کردووە کە وادەکات ئێمە بیر بکەینەوە لەوەی چی بکەین، سەرەڕای زۆری ژمارەکانت بەڵام زۆر باش دیارە کە بارگرانی دروست کردووە، گشتیان وتاری کۆلکەن، بۆیە وەک سەرۆکی لیژنە ئەم بابەتە دادەخەم.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ|}} == Aram == @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، سڵاوتان لێبێت، بۆ ئەمجارە کاک ئارام پێنج مەرج لەخۆ دەگرێت و ئەو سێ مەرجی کە تێیدا نییە (ژمارەی وتار وتاری هەڵبژێردراو و باشە)، ئێوە ڕاتان چییە، بەڕای من کاک ئارام مێژوویەکی زۆرە لێرەیە و زۆرینەی کارە باشەکان ئەو ئەنجامی داوە و تا ئێستا ئەو ویکیپیدیای پاراستووە، سەڕەڕای ئەوەی نیمچە خانەنشینە بەڵام خاننشینی تەواو نییە و دەتوانرێت خەڵاتی پێ ببەخشریت، من وەکو خۆم ڕازیم خەڵاتی پێ بدرێت و پێشنیاری زێڕین دەکەم چونکە خزمەتی زۆرە، خزمەتێکی بێ وچان. ئێوە ڕاتان چییە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٣٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەم نییە، ئەوەی تێسلاش ئەتوانین خەڵاتی پێبدەین و کێشەی نابێت چونکە تا ئێستا تەنھا کێشەی وتارم لێی بینیوە شتی تر نا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) rz5td5mkrv70c3j2i7snbs4amptbjc7 1613863 1613819 2026-07-31T22:59:47Z Hivja 64112 /* Aram */ وەڵامدانەوە 1613863 wikitext text/x-wiki {{سەری خەرمانەی ڕێزلێنان/٢}} <div style=" width:100%; border:3px solid #C9A227; background:#FFFDF3; border-radius:12px; padding:20px; box-sizing:border-box; "> <div style="text-align:center;"> <span style=" font-size:180%; font-weight:bold; color:#8B6B00; "> 🏅 بەشی پاڵاوتنی پاڵێوراوان </span> </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style=" font-size:108%; line-height:1.8; color:#4A3A00; text-align:justify; "> ئەم بەشە تایبەتە بە '''پاڵاوتنی ئەو پاڵێوراوانەی''' کە پێوەرەکان لەخۆ دەگرن. پاش ئەوەی لێرە ئاماژە بە ناویان دەدرێت، لەلایەن '''لیژنەی هەڵسەنگاندنەوە''' بڕیار لەسەر ڕێزلێنانیان دەدرێت. ئەمەش بە لێکۆڵینەوە لە پاڵێوراو لەلایەن لیژنەکەوە ئەنجام دەدرێت. </div> <hr style="border:none;border-top:2px solid #C9A227;margin:15px 0;"> <div style="text-align:center;font-size:95%;"> [[#toc|خشتەی ناوەڕۆک]] • [[#firstHeading|سەرەتای پەڕە]] • [[#footer|کۆتایی پەڕە]] • [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} بەشی نوێ] </div> </div> <span id="toc"></span> __TOC__ <span id="below_toc"></span> {{Clear}} <span id="footer"></span> __NEWSECTIONLINK__ == زێڕین == پاش ئەوەی یەکە ئەوانەی دەبنە براوەی پێوەری زێڕین، لێرە ناویان دەهێنرێت و پاشان لەلایەن لیژنەوە دەنگ دەدرێت، بەڵام جارێ پێوەرەکان یەکلای نەبوونەتەوە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢٠:٣١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Tessla == {{Atopg|result={{نەکرا}}:لەلایەن پاڵێوراوە داواکرا بۆ نەپاڵێورانی.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC)|status=ئەنجام}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سڵاو لە ئەندامانی لیژنە، بەپێی پێوەرەکان ئێمە دەتوانین بەکارهێنەر تێسلا بپاڵێوین بۆ بەدەستهێنانی ئەم ناسناوە ئەویش بە بەدەستهێنانی شەش پێوەر لە کۆی ٨ پێوەری زێڕین (پێوەری بەدەست نەهاتوو وتاری باش و هەڵبژێردراو). ڕاتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Aro Salar}} {{لەگەڵ}}، پێویستە بزانین پێشتر بەڕێز تێسلا ژمارەیەکی بەرچاویشی وتاری باش و ھەڵبژێردراو ھەبوو کە لەبەر ھەندێک ھۆکار نەمان! واتە مەبەستم ئەوەیە لەو بوارەشدا ئەزموونی ھەبووە؛ ھەروەھا ئەو چەند ساڵە وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ویکیپیدیای لێ ھاتووە، ھەر بۆیەش لەگەڵ پێدانی ئەو نیشانەن بە بەڕێز تێسلا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :من پێویستە ڕاشکاو بم، ناتوانم وتارەکانی بەڕێزیان بە پاسدراو حیساب بکەم و کێشەیان ھەیە و زۆربەی ھەرە زۆریان پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە، بۆیە لەسەر ئاستی وتار من وەک خۆم لەگەڵ ئەوە نیم و بوارەکانی تر لێدوانم لەسەری نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] وتاری زۆر نووسیون، ڕاستە بەشێکیان کێشەیان دەکرێ ھەبێ بەڵام بەشێکی زۆریشیان بێ کێشەن، هەروەها ئەگەر بێت کۆمەڵە وتارەکان هەژمار بکەین کە ئەو کاری سەرەکیی تێدا کردووە (وەک ئەکتەرەکان) ئەوە ژمارەی وتارەکانی دەگاتە دە هەزاریش! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::سەبارەت بە کۆمەڵە وتارەکان نازانم، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] چەن وتاری لەژێر ئەم پڕۆژەیە درووستکردووە؟ بەڵام وتارەکانی تری زۆربەی زۆری پێداچوونەوەی پێویستە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:١٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::{{داڕێژە:Smallrejected}} لەبواری زێڕیندا: هەمان بیروڕای ساکورام هەیە، هەرچەندە ژمارەی وتارەکانی زۆر زۆرن، بەڵام تەنها ژمارەن و کەسێکی تەواو شایستە نییە بۆ ڕێزلێنانەکە، دەبێت ئەو کەسەی کە بەدەستی دەهێنێت کەسێکی شایستە بێت لەبری ئەوە، وەک ڕێزێک بۆ خزمەتەکەی ئەوا خەڵاتی بڕۆنزی پێدەدرێت و ئەوکاتەی شایستە و بێ کەموکوڕی بوو، بۆ زێڕین دەپاڵێورێتەوە، سوپاس. ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تانەت لیی هەیە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٢٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو، سپاسی متمانەت دەکەم کە بە تێسلا هەتە، من لەسەرەتای دەست بەکاربوونم لە ویکیپیدیا خولیای دروستکردنی وتار بووم، پێش ژیریی دەستکرد من بەیارمەتی وەرگێڕە ئامێرییەکانی وەک گووگڵ ترانزلەیت وتارم دەنووسی، و پاش هاتنی ژیریی دەستکرد و ناسراوبوونی، ئەوکات دەستم بۆ ژیریی دەستکردیش برد وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر. من ئێستا زیاتر لە ١٠ هەزار و ٥٠٠ وتارم دروست کردووە، ئەمە ڕێژەیەکی زۆرە! بەڵام نابێت ئەوەمان بیر بچێت کە هەموو کەس لەسەرەتای دەست بەکاربوونی دا هەڵە دەکات و منیش بێبەش نەبوومە لە هەڵە. بەڵێ ڕاستە بەهۆی ژیریی دەستکردەوە کۆمەڵێک هەڵەم لە وتارەکان دا کردووە (هەنێکیان شوێنیان دیارە وەک [[بەکارھێنەر:Tessla/داڕێژەی وتارەکان|ئێرە]]، هەنێکیان بەداخەوە کە شوێنیان دیار نییە کام وتارانەن). ئەوەی کە شوێنیان دیارە و ئاماژەم پێ کردووە هەنێکیان چاککراون و دووبارە خەریکی چاککردنیان دەبم. :::::بەهۆی ئەم کێشانەی وتارەکانمەوە گەر شایەنم بێت یاخوود نا، گرنگ نییە، چونکە هەرخۆی مافی بەڕێوەبەرایەتی لە تێسلا وەردەگرمەوە و بە هەژمارێکی نوێ بەردەوام دەبم و هەوڵ دەدەم بەبێ هەبوونی هەڵە وتار لەو هەژمارە دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٢٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سپاس بۆ بەڕێزت، بێگومان هەموو کارەکانی ئێوە دیارە، تەواو بۆ هەمووانیش ڕوونە کە ڕۆژ بە ڕۆژ دەستکارییەکانی ئێوە باشتر بووە، ھیوادارم ھەموو کات ھەر بەردەوام بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] دە ھەزاری وتاری ڕاستەوخۆ و دە ھەزاری تری ناڕاستەوخۆ دروست کردوون. ئایا ھەزاری تێدا نین کە ئێوە پێتان باش بن؟ چۆن لە دوورەوە لەسەر ٢٠ هەزار وتار بڕیار دەدرێت و زیاتر لە ٩٥٪یان بە پاسنەدراو دەزانن؟ دواتر باشە بۆ لەسەر زێڕینەوە پەڕینە سەڕ بڕۆنزی؟ ئەی زیوین چی لێ ھات؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ھاوڕا نیم، چونکە بەڕێز تێسلا دڵنیام ھەر ئەم چەند مانگە بە سەتان وتاری دروست کردوون، ئایا ١٠٪ی گشت وتارەکانی پاسدراو نین کە ئەو خاڵە بگرێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٣٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] خۆی بابەتەکە ڕێزڵێنان نییە بەتەنھا و لاشم گرنگ نییە گەر خەڵاتی زێڕینیشی پێبدەن، بەڵام وتارێک کە بەھۆی وەرگێرەوە درووست بکرێت و پێداچوونەوەی پێنەکرێت و بەتەواوی خەریکی نەبیت کێشە بۆ پڕۆژەکە درووست دەکات و کوالێتی ویکیی سۆرانی دەھێنێتە خوارەوە، ئەمە کێشە سەرەکییەکەی ئێرەیە، ئێستا باشە خۆی پێداچوونەوەیان بۆدەکات چونکە ھەموومان خۆبەخشین ھیچ کەسمان نییە بتوانین پێی بڵێین فەرموو بەسەر دە ھەزار وتار دا بچۆوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٤٦، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەڕەڕای ئەوەی کە کاک تێسلا کارێکی باشی کردووە، بەڵام ئەمە بە سێ کەس یەکلای ناکرێتەوە، و بانگی کەسانێکی شارەزا دەکەم بزانم دەڵێن چی، تا داپەروەری بچەسپێت. :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] داواتان لێدەکەم ڕای خۆتان بڵێن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٥٤، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::پێویست بە بانگکردنی کەس ناکات، هەرخۆی من سپاسم نارد و نامەوێت، بەس ویستم بزانم کە بەکارھێنەر Sakura وەک لێژنە گەر نەتوانێت ١٠٠ وتاری بەکارهێنەری پاڵێوراو پێداچوونەوە بۆ بکات ئەی کاری لێژنەکە چییە سەبارەت بە بەکارھێنەرێک کە شایەنییەتی یاخوود نا، خۆ تەنیا لەسەر ئەوە نەوەستاوە پاڵێوراوەکە سنووری پێوەری وتاری تێپەڕداوە. [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#4682b4; font-weight: bold;">Tessla</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#666666;">لێدوان</span>]]} ١٥:٥٩، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئێمە وەک لیژنە بە کۆدەنگی بڕیاردەدەین و خۆشت باش ئەوە دەزانیت کە ژمارەی وتارەکان تەنها وەک بنەمایەکی سەرەتاییە، و ئێمەش هەمان کارمان کردووە و جەنابتان هەندێک کارتان کردووە کە وادەکات ئێمە بیر بکەینەوە لەوەی چی بکەین، سەرەڕای زۆری ژمارەکانت بەڵام زۆر باش دیارە کە بارگرانی دروست کردووە، گشتیان وتاری کۆلکەن، بۆیە وەک سەرۆکی لیژنە ئەم بابەتە دادەخەم.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٦:٣٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ|}} == Aram == @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، سڵاوتان لێبێت، بۆ ئەمجارە کاک ئارام پێنج مەرج لەخۆ دەگرێت و ئەو سێ مەرجی کە تێیدا نییە (ژمارەی وتار وتاری هەڵبژێردراو و باشە)، ئێوە ڕاتان چییە، بەڕای من کاک ئارام مێژوویەکی زۆرە لێرەیە و زۆرینەی کارە باشەکان ئەو ئەنجامی داوە و تا ئێستا ئەو ویکیپیدیای پاراستووە، سەڕەڕای ئەوەی نیمچە خانەنشینە بەڵام خاننشینی تەواو نییە و دەتوانرێت خەڵاتی پێ ببەخشریت، من وەکو خۆم ڕازیم خەڵاتی پێ بدرێت و پێشنیاری زێڕین دەکەم چونکە خزمەتی زۆرە، خزمەتێکی بێ وچان. ئێوە ڕاتان چییە؟.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٥:٣٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەم نییە، ئەوەی تێسلاش ئەتوانین خەڵاتی پێبدەین و کێشەی نابێت چونکە تا ئێستا تەنھا کێشەی وتارم لێی بینیوە شتی تر نا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٠٣، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بۆ ژمارەی وتارەکان دەتوانین ئارامبۆتیش ھەژمار بکەین، بەڵام بەپێی پێوەرەکان ژمارەی دەروازەکانی ناگاتە ئەوەی پێویست. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 7hsaoi7qt2zct82si0ow7hpd2we367c 0 299454 1613825 1612496 2026-07-31T16:43:05Z Ari Qasm 57423 /* ژیان */ 1613825 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=دۆقوز خاتوون|title=|more=|type=|image=HulaguAndDokuzKathun.JPG|image_size=|alt=|caption=[[ھۆلاکۆ خان]] و دۆقوز خاتوون لە تەنیشت یەک|succession=[[خاتوون]]ی [[ئیلخانی]]یەکان|reign=١٢٥٦ – ٨ی شوباتی ١٢٦٥|coronation=|predecessor=|successor=[[بولوغان خاتوون]]|regent=|succession1=|reign1=|coronation1=|predecessor1=|successor1=|regent1=|succession2=|reign2=|coronation2=|predecessor2=|successor2=|regent2=|succession3=|reign3=|coronation3=|predecessor3=|successor3=|regent3=|birth_name=|birth_date=<!-- For Gregorian dates: {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} -->|birth_place=|death_date=١٦ی حوزەیرانی ١٢٦٥ <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} -->|death_place=|burial_date=|burial_place=|spouse=[[ھۆلاکۆ خان]]|consort=بەڵێ|issue=<!--list children in order of birth. Use {{plainlist}} or {{unbulleted list}} -->|house=[[کیراییتەکان]]|father=ئوویکوو|mother=|religion=[[مەسیحییەت]] * کڵێسای ڕۆژھەڵات|occupation=|signature_type=|signature=}}'''دۆقوز خاتوون''' (١٢٦٥ کۆچی دواییی کردووە) شازادەیەکی [[کیراییتەکان]] بووە کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ [[ھۆلاکۆ خان]] کرد؛ ھاوسەرەکەی دامەزرێنەری [[ئیلخانی|دەوڵەتی ئێلخانی]] بووە و نەوەیەکی [[چەنگیزخان|جەنگیزخان]] بووە.{{Sfn|Runciman|1987}} دۆقوز خاتوون لەسەر دینی [[مەسیحییەت]] بوو. == ژیان == ڕەنگە دۆقوز خاتوون نەوەیەکی خانی کیراییی [[تۆغروول]] بووبێت، لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە ئوویکوو یان ئەباقوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=May|یەکەم=Timothy|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4gB9DQAAQBAJ&q=%22Doquz%20Khatun%22%20uyku&pg=PA146|سەردێڕ=The Mongol Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ژپنک=٩٧٨١٦١٠٦٩٣٤٠٠|پەڕەکان=١٤٦|زمان=en}}</ref> سەرەتا دوای کۆچی دواییی باپیرەی، درا بە [[تۆلی خان|تۆلی خانی]] کوڕە بچووکەکەی جەنگیز خان و [[بۆرتە|بۆرتەی]] ھاوسەری. دوای مردنی لە ساڵی ١٢٣٢، ھاوسەرگیریی کرد لەگەڵ [[ھۆلاکۆ خان|ھۆلاکۆ خانی]] زڕکوڕی. ئەو بە یاوەری ھۆلاکۆ لە ھەڵمەتەکاندا ناسرابوو. لە [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)]]، [[مەغۆل|مەغۆلەکان]] دەیان ھەزار دانیشتوویان کۆمەڵکوژکرد، بەڵام لە ڕێگەی کاریگەریی دۆقوزەوە مەسیحییەکان ڕزگاریان بوو.{{Sfn|Runciman|1987}} ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە دۆقوز خاتوون لە بنەڕەتدا [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بووە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wigram|یەکەم=W. A. (William Ainger)|ناونیشان=http://archive.org/details/assyrianstheirne0000wigr|سەردێڕ=The Assyrians and their neighbours|ڕێکەوت=١٩٢٩|بڵاوکەرەوە=London : G. Bell & sons|ئەوانی تر=Internet Archive|پەڕەکان=١٢٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prazniak|یەکەم=Roxann|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mVnGDwAAQBAJ|سەردێڕ=Sudden Appearances: The Mongol Turn in Commerce, Belief, and Art|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=University of Hawaii Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٨-٧٨٠٨-٥|پەڕەکان=١٢٤|زمان=en}}</ref>، کە پابەند بووە بە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتەوە، و زۆرجار وەک خێرخوازێکی گەورەی باوەڕی مەسیحی باس دەکرێت. == سەرچاوەکان == <references /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن}} [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]] [[پۆل:مردووانی ١٢٦٥]] psa2beggu3nty9pwt06i5ad58fcecet 2 299516 1613867 1613634 2026-08-01T00:13:25Z Hivja 64112 1613867 wikitext text/x-wiki {{نەخشەی شارە گەورەکانی ئیسرائیل}} This article lists the 78 localities in [[Israel]] that the [[Ministry of Interior (Israel)|Israeli Ministry of Interior]] has designated as a [[City council (Israel)|city council]]. The list is based on the current index of the [[Israel Central Bureau of Statistics (CBS)]]. Within [[Local government in Israel|Israel's system of local government]], an urban municipality can be granted a city council by the Interior Ministry when its population exceeds 20,000.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/State/Democracy/Pages/Israeli%20Democracy%20-%20How%20does%20it%20work.aspx |title=Israeli Democracy: How Does It Work? |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |access-date=8 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622174411/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/democracy/pages/israeli%20democracy%20-%20how%20does%20it%20work.aspx |archive-date=22 June 2013 }}</ref> The term "city" does not generally refer to [[Local council (Israel)|local council]]s or [[urban agglomeration]]s, even though a defined city often contains only a small portion of an urban area or [[metropolitan area]]'s population. == List of cities == [[File:Israel cities.svg|thumb|100px|left|Israel cities and [[Districts of Israel|districts]] including the occupied Syrian [[Golan Heights]]]] As for 2025, Israel has 18 cities with populations over 100,000, including [[Jerusalem]] and [[Tel Aviv-Yafo]].<!-- removed reference with no information at all about the subject --> In all, there are 80 Israeli localities granted "municipalities" (or "city") status by the Ministry of the Interior, including [[List of Israeli settlements with city status in the West Bank|four Israeli settlements in the West Bank]].<ref>{{cite web |date=19 January 2025 |title=Localities and Population, by Municipal Status and District |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_22.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> Two more cities, [[Kasif, Israel|Kasif]] and [[Tila, Israel|Tila]], are [[Planned community|planned]] to be built in the [[Negev]].<ref>{{cite news |date=1 July 2024 |title=Government approves new ultra-Orthodox city in the northern Negev, addressing housing crisis |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-808445 |publisher=The Jerusalem Post |access-date=23 March 2026}}</ref> The area and population of [[Jerusalem]] includes that of [[East Jerusalem]] which has been ''de facto'' annexed by Israel and incorporated within Jerusalem's municipal borders under the [[Jerusalem Law]]. This, however, is not recognized by the international community who regard East Jerusalem to be Palestinian territory [[Israeli occupation of the West Bank|held under Israeli occupation]].<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/issues/1682594.stm |title=Jerusalem: Crucible of the conflict |last=Symon |first=Fiona |date=4 December 2001 |work=BBC News Online |access-date=11 October 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.btselem.org/jerusalem |title=Background on East Jerusalem |date=8 July 2012 |publisher=B'Tselem |access-date=11 October 2012}}</ref> If East Jerusalem is considered part of Israel, Tel Aviv is the country's second most populous city with {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} residents after Jerusalem with {{Israel populations|Jerusalem}}; if not, Tel Aviv is the most populous city, followed by [[West Jerusalem]] with 362,960.<ref>{{cite report |date=2023 |title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2025/05/shnaton_C1025.pdf |work=Statistical Yearbook of Jerusalem |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |access-date=16 August 2025}}</ref> The following table lists Israeli cities, not including [[List of Israeli settlements|the settlements]], by name, district, population, area, and the Socio-Economic Index, according to the [[Israel Central Bureau of Statistics]]: {{sticky header}}{{table alignment}}{{static row numbers}}{{sort under}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers sort-under col1left col2center col3center col4center" {{right}} |- ! rowspan=2 | Name ! rowspan=2 class="unsortable" | Photo ! rowspan=2 | [[Districts of Israel|District]] ! rowspan=2 | {{tooltip|Metro<br>area|Metropolitan area}}<ref>{{cite report |date=2023 |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Metropolin |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 August 2025}}</ref> ! rowspan=2 data-sort-type="number" | Founded ! rowspan=2 | Area<br>({{km2}})<br><ref>{{cite web |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! colspan=4 | Population ! rowspan=2 | {{tooltip|SEI|Socio-Economic Index}}<ref>{{cite report |date=2021 |title=Local Authorities, in Alphabetical Order of Hebrew Names: Socio-Economic Index Value 2021, Rank and Cluster, and Variables Used in the Computation of the Index |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/1955/t01.pdf |work=Characterization and Classification of Geographical Units by the Socio-Economic Level of the Population |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> |- class="static-row-header" ! Estimate<br>({{Israel populations|Year}})<br>{{Israel populations|reference}} ! Census<br>(2022)<br><ref>{{cite web |date=2022 |title=Population Census |url=https://www.cbs.gov.il/en/Surveys/Pages/Population-Census.aspx |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! Change<br>(2022–<br>–{{Israel populations|Year}}) ! Density<br>(per<br>{{km2}}) |- | [[عەکا]] | [[پەڕگە:Aerial view of Acre 1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-2000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٨٫٠٩ | {{change |{{Israel populations|Akko}} |50555 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Akko}}}} |18.09 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٦٧– |- | [[عەفوولە]] | [[پەڕگە:Afula Culture Center1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1900| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Afula}} |60828 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Afula}}}} |29.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٧– |- | [[عەراد]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 29843 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٢ | ١٢٦٫١٣ | {{change |{{Israel populations|Arad}} |27586 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arad}}}} |126.13 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٨٧٦– |- | [[عەڕابە]] | [[پەڕگە:Arrabe7.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|0| [[Second Temple period|Antiquity]]}} | ٨٫٤ | {{change |{{Israel populations|Arrabe}} |26119 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arrabe}}}} |8.4 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٨– |- | [[ئەشدۆد]] | [[پەڕگە:פארק ואגם המרינה לקראת סוף עבודות הבנייה, מרץ 2024.jpg 03.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٦{{refn|group=note| [[Isdud|Tel Ashdod]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ٦٣٫٩ | {{change |{{Israel populations|Ashdod}} |227865 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashdod}}}} |63.9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٦– |- | [[ئەشکەلۆن]] | [[پەڕگە:Ashkelonskyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | {{sort|-5000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ٥٢٫٣٢ | {{change |{{Israel populations|Ashqelon}} |152370 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashqelon}}}} |52.32 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٥– |- | [[باقە ئەلغەربییە]] | [[پەڕگە:Baqa el gharbiya 2007 04 14.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{sort|1265| [[سەدەکانی ناوین]]}} | ٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}} |29868 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}}}} |9.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٠– |- | [[بات یام]] | [[پەڕگە:Bat Yam view.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٦ | ٩٫٤١ | {{change |{{Israel populations|Bat Yam}} |128152 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bat Yam}}}} |9.41 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢١٩– |- | [[بێئێر یەئکۆڤ]] | [[پەڕگە:Be'er Ya'akov railway station.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٧ | ٩٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}} |31439 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}}}} |9.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨٣ |- | [[بێئرشێبا]] | [[پەڕگە:BeershebaCityHallDec142022.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٠٠{{refn|group=note| [[Tel Be'er Sheva]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ١١٧٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Be'er Sheva}} |217577 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Sheva}}}} |117.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١١– |- | [[بەیت شێئان]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 2382 Geography of Israel בית שאן.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-6000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ١٠٫٩٧ | {{change |{{Israel populations|Bet She'an}} |19825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet She'an}}}} |10.97 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٢– |- | [[بەیت شەمەش]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11209 Landscape view.jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | ١٩٥٠ | ٣٨٫٢٩ | {{change |{{Israel populations|Bet Shemesh}} |145554 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet Shemesh}}}} |38.29 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٨٥– |- | [[بنێی براک]] | [[پەڕگە:BBC and Nahalat Ganim 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ترل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٧٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Bene Beraq}} |216869 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bene Beraq}}}} |7.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٢٧– |- | [[دیمۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 4562 Dimona renewal.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٥ | ٢٢٠٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Dimona}} |37213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Dimona}}}} |220.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٨٧– |- | [[ئیلات]] | [[پەڕگە:North Beach Eilat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠١٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|Elat}} |55213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Elat}}}} |101.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٥١ |- | [[ئێلعاد]] | [[پەڕگە:Elad03.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٩٨ | ٣٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|El'ad}} |48825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|El'ad}}}} |3.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٥٢– |- | [[گەنێی تیکڤا]] | [[پەڕگە:רותם שני גני תקווה.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ٢٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Ganne Tiqwa}} |23650 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ganne Tiqwa}}}} |2.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٧٤ |- | [[گیڤعات شموئێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 8994 Cities in Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٤ | ٢٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}} |27472 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}}}} |2.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٣٥ |- | [[گیڤعاتایم]] | [[پەڕگە:Tel Aviv - תל אביב (15845688503).jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ٣٫٢٤ | {{change |{{Israel populations|Giv'atayim}} |58052 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'atayim}}}} |3.24 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٩ |- | [[خەدێرا]] | [[پەڕگە:92251 kfar haim beach PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[Haifa District|Haifa]] | {{n/a}} | ١٨٩١ | ٥٦٫٢٨ | {{change |{{Israel populations|Hadera}} |103847 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hadera}}}} |56.28 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٤ |- | [[حەیفا]] | [[پەڕگە:Haifa Shrine and Port.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|0| [[Second Temple period|Antiquity]]}} | ٧٢٫٩٣ | {{change |{{Israel populations|Haifa}} |289507 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Haifa}}}} |72.93 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩١ |- | [[حەریش]] | [[پەڕگە:Harish1.jpg|100px]] | [[Haifa District|Haifa]] | {{n/a}} | ١٩٨٢ | ٩ | {{change |{{Israel populations|Harish}} |31733 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Harish}}}} |9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٢– |- | [[ھێرتزلیا]] | [[پەڕگە:Herzliyya skyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٢٤٫٠٧ | {{change |{{Israel populations|Herzliyya}} |105273 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Herzliyya}}}} |24.07 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٦١ |- | [[ھۆد ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:הוד השרון 5.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ١٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Hod Hasharon}} |65020 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hod Hasharon}}}} |19.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٧ |- | [[خۆلۆن]] | [[پەڕگە:94765 holon from the drone PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٥ | ١٩٫٠٤ | {{change |{{Israel populations|Holon}} |192655 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Holon}}}} |19.04 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٧١ |- | [[ئورشەلیم]] | [[پەڕگە:Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | {{sort|-3000| [[نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[East Jerusalem]])</small><br>{{sort|1850|mid-1800s}}<br><small>([[Expansion of Jerusalem in the 19th century|West Jerusalem]])</small> | ١٢٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Jerusalem}} |1005919 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Jerusalem}}}} |125.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٦– |- | [[کەفر قەرەع]] | [[پەڕگە:Kafr Qara P1070763.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٧٫٨١ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qara}} |19890 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qara}}}} |7.81 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١٢– |- | [[کەفر قاسم]] | [[پەڕگە:Kafr Qasim aerial.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1850|سەدەی نۆزدەیەم}} | ٩٫٣ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qasem}} |26389 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qasem}}}} |9.3 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٧٤– |- | [[کەرمیێل]] | [[پەڕگە:Karmiel - Israel 2008.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٤ | ٢٢٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Karmi'el}} |47450 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Karmi'el}}}} |22.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٢٠ |- | [[کفار سابا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 61141 kfar saba - weizman street.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٣ | ١٤٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Kefar Sava}} |100262 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Sava}}}} |14.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٢ |- | [[کفار یۆنا]] | [[پەڕگە:כפר יונה - צילום רן אליהו.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٢ | ١١٫٥١ | {{change |{{Israel populations|Kefar Yona}} |28135 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Yona}}}} |11.51 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[کیریات ئاتا]] | [[پەڕگە:Kiryat ata3.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٥ | ٢٤٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Atta}} |60465 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Atta}}}} |24.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٩٠ |- | [[کیریات بیالیک]] | [[پەڕگە:Krayon.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٨٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Bialik}} |44806 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Bialik}}}} |8.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٨ |- | [[کیریات گات]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16194 kiryat gat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٤ | ١٥٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Gat}} |63386 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Gat}}}} |15.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٢– |- | [[کیریات مەلاخی]] | [[پەڕگە:Kiryat Mal'achi town hall plaza.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٠ | ٤٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}} |26362 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}}}} |4.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٧١– |- | [[کیریات مۆتسکین]] | [[پەڕگە:Kiryat Motzkin Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٣٫٨٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Motzkin}} |49057 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Motzkin}}}} |3.84 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٠٢ |- | [[کیریات ئۆنۆ]] | [[پەڕگە:Qiryatono2.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٩ | ٤٫٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Ono}} |41537 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Ono}}}} |4.6 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٩٤ |- | [[کیریات شمۆنێ]] | [[پەڕگە:Qiryat Shemona 2007.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٤٩ | ١٤٫٣٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Shemona}} |23083 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Shemona}}}} |14.38 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٦٣– |- | [[کیریات یام]] | [[پەڕگە:Krayot - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٤١ | ١١٫٣٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Yam}} |38906 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Yam}}}} |11.34 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٧– |- | [[لۆد]] | [[پەڕگە:Downtown area of Lod, Israel 00262.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-5500| [[نیۆلیتیک]]}} | ١٤٫٧٩ | {{change |{{Israel populations|Lod}} |87430 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Lod}}}} |14.79 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٨– |- | [[مەعالۆت تەرشیحا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 14587 Maalot.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٣ | ٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}} |22720 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}}}} |9.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٥٧– |- | [[مەغار]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17800 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢١٫١١ | {{change |{{Israel populations|Mughar}} |22564 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Mughar}}}} |21.11 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٣– |- | [[میگدال ھائێمێک]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11196 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٣ | ٨٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Migdal Haemeq}} |27045 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Migdal Haemeq}}}} |8.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٨– |- | [[مۆدیعین مەکابیم ڕیعووت]] | [[پەڕگە:Modi'in 02003.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٨٥ | ٤٨٫٣٣ | {{change |{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}} |92307 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}}}} |48.33 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٢٠ |- | [[نەھاریا]] | [[پەڕگە:Naharia IMG 1324.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٥ | ١٣٫٨٣ | {{change |{{Israel populations|Nahariyya}} |63318 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nahariyya}}}} |13.83 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٤٣ |- | [[ناسرە]] | [[پەڕگە:Habsora from selezian.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-2200| [[[سەردەمی بڕۆنز]}} | ١٤٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Nazareth}} |77295 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nazareth}}}} |14.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٠٤– |- | [[نێشێر]] | [[پەڕگە:Nesher, Givat Nesher, Tel Hanan 008.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٣ | ١٢٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Nesher}} |22911 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nesher}}}} |12.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٤ |- | [[نێس زیۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10181 lerer square in ness ziona.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٣ | ١٥٫٦٨ | {{change |{{Israel populations|Nes Ziyyona}} |47620 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nes Ziyyona}}}} |15.68 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٠٤ |- | [[نێتانیا]] | [[پەڕگە:KIKATZNETDAY.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٩ | ٣٤٫٧٥ | {{change |{{Israel populations|Netanya}} |223920 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netanya}}}} |34.75 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٨٤ |- | [[نێتیڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 44402 Aerial photo of Netivot .jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٦ | ١٦٫٢٢ | {{change |{{Israel populations|Netivot}} |45024 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netivot}}}} |16.22 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٦٢– |- | [[نۆف ھەگەلیل]] | [[پەڕگە:Nazareth Illit view.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٧ | ٣٢٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Nof Hagalil}} |43479 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nof Hagalil}}}} |32.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٩٨– |- | [[ئۆفاکیم]] | [[پەڕگە:Ofaqim 4.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٥٥ | ١٦٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Ofaqim}} |35355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ofaqim}}}} |16.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٠– |- | [[ئۆر عەکیڤا]] | [[پەڕگە:Israel by Jim Greenhill 100526-A-3715G-0961 (4643198024).jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Or Aqiva}} |22173 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Aqiva}}}} |5.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٩– |- | [[ئۆر یەھوودا]] | [[پەڕگە:פארק נווה סביון - אור יהודה.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٥ | ٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Or Yehuda}} |36850 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Yehuda}}}} |6.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٥ |- | [[پێتاخ تیکڤا]] | [[پەڕگە:Market Towers Petah Tikva 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٧٨ | ٣٥٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Petah Tiqwa}} |264046 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Petah Tiqwa}}}} |35.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٠ |- | [[قەلەنسووە]] | [[پەڕگە:Qalansuwa-498.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1000| [[سەدەکانی ناوەند]]}} | ٨٫٣٧ | {{change |{{Israel populations|Qalansawe}} |23951 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qalansawe}}}} |8.37 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٢– |- | [[ڕەعەنانا]] | [[پەڕگە:Raanana city.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ١٤٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Ra'annana}} |80155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ra'annana}}}} |14.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٨٠ |- | [[ڕەھەت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 43465 RAHAT.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٧٢ | ٣٣٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Rahat}} |71355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rahat}}}} |33.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٨٤٥– |- | [[ڕامەت گان]] | [[پەڕگە:View Of Ramat Gan Diamond Exchange District.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢١ | ١٦٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramat Gan}} |165155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Gan}}}} |16.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٠٩٩ |- | [[ڕامەت ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 7457 Ramat Hasharon from the top of tops.JPG|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٣ | ١٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Ramat Hasharon}} |48986 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Hasharon}}}} |16.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٩٩ |- | [[ڕەملە]] | [[پەڕگە:Ramla 6780a.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|700|سەدەی ھەشتەم}} | ١٣٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramla}} |81126 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramla}}}} |13.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٩– |- | [[ڕێخۆڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 13823 Rehovot Mall and Municipality.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٩٠ | ٢٣٫٧٦ | {{change |{{Israel populations|Rehovot}} |150471 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rehovot}}}} |23.76 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٠١ |- | [[ڕیشۆن لێتسیۆن]] | [[پەڕگە:Rishon LeZion West Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٢ | ٦١٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Rishon Leziyyon}} |252413 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rishon Leziyyon}}}} |61.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٧ |- | [[ڕۆش ھاعەین]] | [[پەڕگە:Rosh HaAyin.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ١٥٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Rosh Haayin}} |74572 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rosh Haayin}}}} |15.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[سەفەد]] | [[پەڕگە:Safed1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1300| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Zefat}} |37801 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Zefat}}}} |29.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٥١– |- | [[سەخنین]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17718 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١١٫٥٣ | {{change |{{Israel populations|Sakhnin}} |32355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sakhnin}}}} |11.53 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١١– |- | [[سدێرۆت]] | [[File:שדרות, רחוב הרב בן-נון , הוא רחוב ניר-עם, הוא רחוב הגדוד השני. - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠٫٦٦ | {{change |{{Israel populations|Sederot}} |31108 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sederot}}}} |10.66 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٢– |- | [[شیفا عەمر]] | [[File:PikiWiki Israel 11070 Photo fortress.JPG|100px]] | [[Northern District (Israel)|North]] | [[Haifa metropolitan area|Haifa]] | {{sort|-3000| [[Bronze Age]]}} | 19.63 | {{change |{{Israel populations|Shefar'am}} |42713 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Shefar'am}}}} |19.63 |km2 |prec=0 |disp=num}} | −0.712 |- | [[تەمرە]] | [[پەڕگە:Tamra2.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[Haifa metropolitan area|Haifa]] | {{Unknown|؟}} | ٢٩٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Tamra}} |35349 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tamra}}}} |29.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٣– |- | [[تەییبە]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16164 Center of Taybee.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[Gush Dan]] | {{Unknown|؟}} | ١٨٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Tayibe}} |45071 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tayibe}}}} |18.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٨٠– |- | [[تێل ئەڤیڤ]] | [[پەڕگە:Sarona CBD 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | {{sort|-8000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[یافا]])</small><br>{{sort|1887|١٨٨٧}}<br><small>([[نێڤی تسێدێک]])</small> | ٥٧٫١ | {{change |{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} |492872 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}}}} |57.1 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٩٣ |- | [[تەبەریە]] | [[پەڕگە:TIBERIAS - GALILEE (7723477802).jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | 20 | ١٦٫١٩ | {{change |{{Israel populations|Tiberias}} |48509 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tiberias}}}} |16.19 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٩– |- | [[تیرە، ئیسرائیل|تیرە]] | [[پەڕگە:Potsdam-9 (15757509164).jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١١٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Tire}} |26567 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tire}}}} |11.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٧٥– |- | [[تیرات کارمێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10963 Architecture of Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٦٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Tirat Karmel}} |29069 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tirat Karmel}}}} |6.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٠٨ |- | [[ئوم ئەلفەحم]] | [[پەڕگە:Ummalfahm.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢٦٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Umm Al-fahm}} |57560 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Umm Al-fahm}}}} |26.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٦٦– |- | [[یەڤنە]] | [[پەڕگە:Yavne panoramic view2.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-2500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Yavne}} |54981 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yavne}}}} |29.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١٤ |- | [[یەھوود مۆنۆسۆن]] | [[پەڕگە:Jahud023.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ٥٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Yehud-Monoson}} |30977 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yehud-Monoson}}}} |5.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٩٦٣ |- | [[یۆکنێعام عیلیت]] | [[پەڕگە:12 6 2008 .1597864 25 43 11 PROTOCOL 800 1 park.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٥٠ | ٨٫٣١ | {{change |{{Israel populations|Yoqne'am Illit}} |23729 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yoqne'am Illit}}}} |8.31 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٥ |} == ئەمانەش ببینە == {{div col|colwidth=25em}} *[[Arab localities in Israel]] *[[Chronology of Aliyah in modern times]] *[[Demographics of Israel]] *[[Districts of Israel]] *[[Four Holy Cities]] *[[Jewish population by city]] *[[List of cities in Palestine]] *[[List of kibbutzim]] *[[List of largest cities in the Levant region by population]] *[[List of modern names for biblical place names]] *[[List of moshavim]] *[[List of twin towns and sister cities in Israel]] *[[List of villages depopulated during the Arab–Israeli conflict]] *[[Lists of cities by country]] *[[Population displacements in Israel after 1948]] *[[Population statistics for Israeli settlements in the West Bank]] *[[Urban planning in Israel]] {{div col end}} == تێبینییەکان == ;General {{Reflist|group=note}} ;Official spellings {{Reflist|15em|group=cbs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=yes}} * [https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx Regional Statistics] at the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007545418805171 Cities and towns] at the [[National Library of Israel]] * {{Britannica|2060226|List of cities and towns in Israel}} {{Largest Israeli cities}} {{Geography of Israel}} {{List of cities in the Middle East}} {{Authority control}} {{Portal bar|Cities|Israel|Lists}} [[Category:Cities in Israel| ]] [[Category:Demographics of Israel|Cities]] [[Category:Lists of cities by country|Israel]] [[Category:Lists of cities by population|Israel]] [[Category:Lists of cities in Asia|Israel]] [[Category:Lists of populated places in Israel|Cities]] [[Category:Ranked lists of country subdivisions|Israel]] 5eof418zka96vpja6g9iyp7olkfhlab 1613869 1613867 2026-08-01T00:29:57Z Hivja 64112 1613869 wikitext text/x-wiki {{نەخشەی شارە گەورەکانی ئیسرائیل}} This article lists the 78 localities in [[Israel]] that the [[Ministry of Interior (Israel)|Israeli Ministry of Interior]] has designated as a [[City council (Israel)|city council]]. The list is based on the current index of the [[Israel Central Bureau of Statistics (CBS)]]. Within [[Local government in Israel|Israel's system of local government]], an urban municipality can be granted a city council by the Interior Ministry when its population exceeds 20,000.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/State/Democracy/Pages/Israeli%20Democracy%20-%20How%20does%20it%20work.aspx |title=Israeli Democracy: How Does It Work? |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |access-date=8 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622174411/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/democracy/pages/israeli%20democracy%20-%20how%20does%20it%20work.aspx |archive-date=22 June 2013 }}</ref> The term "city" does not generally refer to [[Local council (Israel)|local council]]s or [[urban agglomeration]]s, even though a defined city often contains only a small portion of an urban area or [[metropolitan area]]'s population. == پێڕستی شارەکان == [[File:Israel cities.svg|thumb|100px|left|Israel cities and [[Districts of Israel|districts]] including the occupied Syrian [[Golan Heights]]]] As for 2025, Israel has 18 cities with populations over 100,000, including [[Jerusalem]] and [[Tel Aviv-Yafo]].<!-- removed reference with no information at all about the subject --> In all, there are 80 Israeli localities granted "municipalities" (or "city") status by the Ministry of the Interior, including [[List of Israeli settlements with city status in the West Bank|four Israeli settlements in the West Bank]].<ref>{{cite web |date=19 January 2025 |title=Localities and Population, by Municipal Status and District |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_22.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> Two more cities, [[Kasif, Israel|Kasif]] and [[Tila, Israel|Tila]], are [[Planned community|planned]] to be built in the [[Negev]].<ref>{{cite news |date=1 July 2024 |title=Government approves new ultra-Orthodox city in the northern Negev, addressing housing crisis |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-808445 |publisher=The Jerusalem Post |access-date=23 March 2026}}</ref> The area and population of [[Jerusalem]] includes that of [[East Jerusalem]] which has been ''de facto'' annexed by Israel and incorporated within Jerusalem's municipal borders under the [[Jerusalem Law]]. This, however, is not recognized by the international community who regard East Jerusalem to be Palestinian territory [[Israeli occupation of the West Bank|held under Israeli occupation]].<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/issues/1682594.stm |title=Jerusalem: Crucible of the conflict |last=Symon |first=Fiona |date=4 December 2001 |work=BBC News Online |access-date=11 October 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.btselem.org/jerusalem |title=Background on East Jerusalem |date=8 July 2012 |publisher=B'Tselem |access-date=11 October 2012}}</ref> If East Jerusalem is considered part of Israel, Tel Aviv is the country's second most populous city with {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} residents after Jerusalem with {{Israel populations|Jerusalem}}; if not, Tel Aviv is the most populous city, followed by [[West Jerusalem]] with 362,960.<ref>{{cite report |date=2023 |title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2025/05/shnaton_C1025.pdf |work=Statistical Yearbook of Jerusalem |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |access-date=16 August 2025}}</ref> The following table lists Israeli cities, not including [[List of Israeli settlements|the settlements]], by name, district, population, area, and the Socio-Economic Index, according to the [[Israel Central Bureau of Statistics]]: {{sticky header}}{{table alignment}}{{static row numbers}}{{sort under}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers sort-under col1left col2center col3center col4center" {{right}} |- ! rowspan=2 | Name ! rowspan=2 class="unsortable" | Photo ! rowspan=2 | [[Districts of Israel|District]] ! rowspan=2 | {{tooltip|Metro<br>area|Metropolitan area}}<ref>{{cite report |date=2023 |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Metropolin |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 August 2025}}</ref> ! rowspan=2 data-sort-type="number" | Founded ! rowspan=2 | Area<br>({{km2}})<br><ref>{{cite web |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! colspan=4 | Population ! rowspan=2 | {{tooltip|SEI|Socio-Economic Index}}<ref>{{cite report |date=2021 |title=Local Authorities, in Alphabetical Order of Hebrew Names: Socio-Economic Index Value 2021, Rank and Cluster, and Variables Used in the Computation of the Index |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/1955/t01.pdf |work=Characterization and Classification of Geographical Units by the Socio-Economic Level of the Population |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> |- class="static-row-header" ! Estimate<br>({{Israel populations|Year}})<br>{{Israel populations|reference}} ! Census<br>(2022)<br><ref>{{cite web |date=2022 |title=Population Census |url=https://www.cbs.gov.il/en/Surveys/Pages/Population-Census.aspx |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! Change<br>(2022–<br>–{{Israel populations|Year}}) ! Density<br>(per<br>{{km2}}) |- | [[عەکا]] | [[پەڕگە:Aerial view of Acre 1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-2000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٨٫٠٩ | {{change |{{Israel populations|Akko}} |50555 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Akko}}}} |18.09 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٦٧– |- | [[عەفوولە]] | [[پەڕگە:Afula Culture Center1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1900| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Afula}} |60828 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Afula}}}} |29.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٧– |- | [[عەراد]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 29843 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٢ | ١٢٦٫١٣ | {{change |{{Israel populations|Arad}} |27586 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arad}}}} |126.13 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٨٧٦– |- | [[عەڕابە]] | [[پەڕگە:Arrabe7.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٨٫٤ | {{change |{{Israel populations|Arrabe}} |26119 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arrabe}}}} |8.4 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٨– |- | [[ئەشدۆد]] | [[پەڕگە:פארק ואגם המרינה לקראת סוף עבודות הבנייה, מרץ 2024.jpg 03.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٦{{refn|group=note| [[Isdud|Tel Ashdod]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ٦٣٫٩ | {{change |{{Israel populations|Ashdod}} |227865 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashdod}}}} |63.9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٦– |- | [[ئەشکەلۆن]] | [[پەڕگە:Ashkelonskyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | {{sort|-5000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ٥٢٫٣٢ | {{change |{{Israel populations|Ashqelon}} |152370 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashqelon}}}} |52.32 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٥– |- | [[باقە ئەلغەربییە]] | [[پەڕگە:Baqa el gharbiya 2007 04 14.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{sort|1265| [[سەدەکانی ناوین]]}} | ٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}} |29868 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}}}} |9.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٠– |- | [[بات یام]] | [[پەڕگە:Bat Yam view.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٦ | ٩٫٤١ | {{change |{{Israel populations|Bat Yam}} |128152 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bat Yam}}}} |9.41 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢١٩– |- | [[بێئێر یەئکۆڤ]] | [[پەڕگە:Be'er Ya'akov railway station.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٧ | ٩٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}} |31439 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}}}} |9.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨٣ |- | [[بێئرشێبا]] | [[پەڕگە:BeershebaCityHallDec142022.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٠٠{{refn|group=note| [[Tel Be'er Sheva]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ١١٧٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Be'er Sheva}} |217577 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Sheva}}}} |117.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١١– |- | [[بەیت شێئان]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 2382 Geography of Israel בית שאן.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-6000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ١٠٫٩٧ | {{change |{{Israel populations|Bet She'an}} |19825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet She'an}}}} |10.97 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٢– |- | [[بەیت شەمەش]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11209 Landscape view.jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | ١٩٥٠ | ٣٨٫٢٩ | {{change |{{Israel populations|Bet Shemesh}} |145554 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet Shemesh}}}} |38.29 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٨٥– |- | [[بنێی براک]] | [[پەڕگە:BBC and Nahalat Ganim 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ترل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٧٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Bene Beraq}} |216869 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bene Beraq}}}} |7.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٢٧– |- | [[دیمۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 4562 Dimona renewal.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٥ | ٢٢٠٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Dimona}} |37213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Dimona}}}} |220.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٨٧– |- | [[ئیلات]] | [[پەڕگە:North Beach Eilat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠١٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|Elat}} |55213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Elat}}}} |101.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٥١ |- | [[ئێلعاد]] | [[پەڕگە:Elad03.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٩٨ | ٣٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|El'ad}} |48825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|El'ad}}}} |3.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٥٢– |- | [[گەنێی تیکڤا]] | [[پەڕگە:רותם שני גני תקווה.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ٢٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Ganne Tiqwa}} |23650 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ganne Tiqwa}}}} |2.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٧٤ |- | [[گیڤعات شموئێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 8994 Cities in Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٤ | ٢٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}} |27472 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}}}} |2.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٣٥ |- | [[گیڤعاتایم]] | [[پەڕگە:Tel Aviv - תל אביב (15845688503).jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ٣٫٢٤ | {{change |{{Israel populations|Giv'atayim}} |58052 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'atayim}}}} |3.24 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٩ |- | [[خەدێرا]] | [[پەڕگە:92251 kfar haim beach PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٨٩١ | ٥٦٫٢٨ | {{change |{{Israel populations|Hadera}} |103847 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hadera}}}} |56.28 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٤ |- | [[حەیفا]] | [[پەڕگە:Haifa Shrine and Port.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٧٢٫٩٣ | {{change |{{Israel populations|Haifa}} |289507 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Haifa}}}} |72.93 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩١ |- | [[حەریش]] | [[پەڕگە:Harish1.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٨٢ | ٩ | {{change |{{Israel populations|Harish}} |31733 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Harish}}}} |9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٢– |- | [[ھێرتزلیا]] | [[پەڕگە:Herzliyya skyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٢٤٫٠٧ | {{change |{{Israel populations|Herzliyya}} |105273 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Herzliyya}}}} |24.07 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٦١ |- | [[ھۆد ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:הוד השרון 5.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ١٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Hod Hasharon}} |65020 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hod Hasharon}}}} |19.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٧ |- | [[خۆلۆن]] | [[پەڕگە:94765 holon from the drone PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٥ | ١٩٫٠٤ | {{change |{{Israel populations|Holon}} |192655 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Holon}}}} |19.04 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٧١ |- | [[ئورشەلیم]] | [[پەڕگە:Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی نیۆلیتیک|نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات]])</small><br>{{sort|1850|ناوەندەکانی دەیەی ١٨٠٠}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]])</small> | ١٢٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Jerusalem}} |1005919 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Jerusalem}}}} |125.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٦– |- | [[کەفر قەرەع]] | [[پەڕگە:Kafr Qara P1070763.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٧٫٨١ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qara}} |19890 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qara}}}} |7.81 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١٢– |- | [[کەفر قاسم]] | [[پەڕگە:Kafr Qasim aerial.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1850|سەدەی نۆزدەیەم}} | ٩٫٣ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qasem}} |26389 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qasem}}}} |9.3 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٧٤– |- | [[کەرمیێل]] | [[پەڕگە:Karmiel - Israel 2008.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٤ | ٢٢٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Karmi'el}} |47450 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Karmi'el}}}} |22.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٢٠ |- | [[کفار سابا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 61141 kfar saba - weizman street.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٣ | ١٤٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Kefar Sava}} |100262 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Sava}}}} |14.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٢ |- | [[کفار یۆنا]] | [[پەڕگە:כפר יונה - צילום רן אליהו.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٢ | ١١٫٥١ | {{change |{{Israel populations|Kefar Yona}} |28135 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Yona}}}} |11.51 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[کیریات ئاتا]] | [[پەڕگە:Kiryat ata3.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٥ | ٢٤٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Atta}} |60465 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Atta}}}} |24.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٩٠ |- | [[کیریات بیالیک]] | [[پەڕگە:Krayon.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٨٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Bialik}} |44806 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Bialik}}}} |8.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٨ |- | [[کیریات گات]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16194 kiryat gat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٤ | ١٥٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Gat}} |63386 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Gat}}}} |15.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٢– |- | [[کیریات مەلاخی]] | [[پەڕگە:Kiryat Mal'achi town hall plaza.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٠ | ٤٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}} |26362 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}}}} |4.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٧١– |- | [[کیریات مۆتسکین]] | [[پەڕگە:Kiryat Motzkin Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٣٫٨٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Motzkin}} |49057 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Motzkin}}}} |3.84 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٠٢ |- | [[کیریات ئۆنۆ]] | [[پەڕگە:Qiryatono2.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٩ | ٤٫٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Ono}} |41537 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Ono}}}} |4.6 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٩٤ |- | [[کیریات شمۆنێ]] | [[پەڕگە:Qiryat Shemona 2007.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٤٩ | ١٤٫٣٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Shemona}} |23083 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Shemona}}}} |14.38 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٦٣– |- | [[کیریات یام]] | [[پەڕگە:Krayot - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٤١ | ١١٫٣٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Yam}} |38906 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Yam}}}} |11.34 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٧– |- | [[لۆد]] | [[پەڕگە:Downtown area of Lod, Israel 00262.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-5500| [[نیۆلیتیک]]}} | ١٤٫٧٩ | {{change |{{Israel populations|Lod}} |87430 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Lod}}}} |14.79 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٨– |- | [[مەعالۆت تەرشیحا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 14587 Maalot.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٣ | ٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}} |22720 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}}}} |9.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٥٧– |- | [[مەغار]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17800 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢١٫١١ | {{change |{{Israel populations|Mughar}} |22564 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Mughar}}}} |21.11 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٣– |- | [[میگدال ھائێمێک]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11196 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٣ | ٨٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Migdal Haemeq}} |27045 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Migdal Haemeq}}}} |8.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٨– |- | [[مۆدیعین مەکابیم ڕیعووت]] | [[پەڕگە:Modi'in 02003.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٨٥ | ٤٨٫٣٣ | {{change |{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}} |92307 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}}}} |48.33 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٢٠ |- | [[نەھاریا]] | [[پەڕگە:Naharia IMG 1324.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٥ | ١٣٫٨٣ | {{change |{{Israel populations|Nahariyya}} |63318 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nahariyya}}}} |13.83 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٤٣ |- | [[ناسرە]] | [[پەڕگە:Habsora from selezian.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-2200| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٤٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Nazareth}} |77295 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nazareth}}}} |14.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٠٤– |- | [[نێشێر]] | [[پەڕگە:Nesher, Givat Nesher, Tel Hanan 008.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٣ | ١٢٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Nesher}} |22911 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nesher}}}} |12.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٤ |- | [[نێس زیۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10181 lerer square in ness ziona.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٣ | ١٥٫٦٨ | {{change |{{Israel populations|Nes Ziyyona}} |47620 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nes Ziyyona}}}} |15.68 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٠٤ |- | [[نێتانیا]] | [[پەڕگە:KIKATZNETDAY.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٩ | ٣٤٫٧٥ | {{change |{{Israel populations|Netanya}} |223920 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netanya}}}} |34.75 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٨٤ |- | [[نێتیڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 44402 Aerial photo of Netivot .jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٦ | ١٦٫٢٢ | {{change |{{Israel populations|Netivot}} |45024 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netivot}}}} |16.22 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٦٢– |- | [[نۆف ھەگەلیل]] | [[پەڕگە:Nazareth Illit view.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٧ | ٣٢٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Nof Hagalil}} |43479 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nof Hagalil}}}} |32.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٩٨– |- | [[ئۆفاکیم]] | [[پەڕگە:Ofaqim 4.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٥٥ | ١٦٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Ofaqim}} |35355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ofaqim}}}} |16.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٠– |- | [[ئۆر عەکیڤا]] | [[پەڕگە:Israel by Jim Greenhill 100526-A-3715G-0961 (4643198024).jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Or Aqiva}} |22173 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Aqiva}}}} |5.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٩– |- | [[ئۆر یەھوودا]] | [[پەڕگە:פארק נווה סביון - אור יהודה.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٥ | ٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Or Yehuda}} |36850 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Yehuda}}}} |6.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٥ |- | [[پێتاخ تیکڤا]] | [[پەڕگە:Market Towers Petah Tikva 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٧٨ | ٣٥٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Petah Tiqwa}} |264046 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Petah Tiqwa}}}} |35.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٠ |- | [[قەلەنسووە]] | [[پەڕگە:Qalansuwa-498.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1000| [[سەدەکانی ناوەند]]}} | ٨٫٣٧ | {{change |{{Israel populations|Qalansawe}} |23951 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qalansawe}}}} |8.37 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٢– |- | [[ڕەعەنانا]] | [[پەڕگە:Raanana city.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ١٤٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Ra'annana}} |80155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ra'annana}}}} |14.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٨٠ |- | [[ڕەھەت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 43465 RAHAT.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٧٢ | ٣٣٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Rahat}} |71355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rahat}}}} |33.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٨٤٥– |- | [[ڕامەت گان]] | [[پەڕگە:View Of Ramat Gan Diamond Exchange District.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢١ | ١٦٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramat Gan}} |165155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Gan}}}} |16.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٠٩٩ |- | [[ڕامەت ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 7457 Ramat Hasharon from the top of tops.JPG|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٣ | ١٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Ramat Hasharon}} |48986 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Hasharon}}}} |16.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٩٩ |- | [[ڕەملە]] | [[پەڕگە:Ramla 6780a.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|700|سەدەی ھەشتەم}} | ١٣٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramla}} |81126 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramla}}}} |13.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٩– |- | [[ڕێخۆڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 13823 Rehovot Mall and Municipality.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٩٠ | ٢٣٫٧٦ | {{change |{{Israel populations|Rehovot}} |150471 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rehovot}}}} |23.76 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٠١ |- | [[ڕیشۆن لێتسیۆن]] | [[پەڕگە:Rishon LeZion West Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٢ | ٦١٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Rishon Leziyyon}} |252413 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rishon Leziyyon}}}} |61.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٧ |- | [[ڕۆش ھاعەین]] | [[پەڕگە:Rosh HaAyin.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ١٥٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Rosh Haayin}} |74572 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rosh Haayin}}}} |15.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[سەفەد]] | [[پەڕگە:Safed1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1300| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Zefat}} |37801 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Zefat}}}} |29.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٥١– |- | [[سەخنین]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17718 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١١٫٥٣ | {{change |{{Israel populations|Sakhnin}} |32355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sakhnin}}}} |11.53 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١١– |- | [[سدێرۆت]] | [[پەڕگە:שדרות, רחוב הרב בן-נון , הוא רחוב ניר-עם, הוא רחוב הגדוד השני. - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠٫٦٦ | {{change |{{Israel populations|Sederot}} |31108 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sederot}}}} |10.66 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٢– |- | [[شیفا عەمر]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11070 Photo fortress.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٩٫٦٣ | {{change |{{Israel populations|Shefar'am}} |42713 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Shefar'am}}}} |19.63 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧١٢– |- | [[تەمرە]] | [[پەڕگە:Tamra2.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٢٩٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Tamra}} |35349 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tamra}}}} |29.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٣– |- | [[تەییبە]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16164 Center of Taybee.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١٨٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Tayibe}} |45071 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tayibe}}}} |18.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٨٠– |- | [[تێل ئەڤیڤ]] | [[پەڕگە:Sarona CBD 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | {{sort|-8000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[یافا]])</small><br>{{sort|1887|١٨٨٧}}<br><small>([[نێڤی تسێدێک]])</small> | ٥٧٫١ | {{change |{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} |492872 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}}}} |57.1 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٩٣ |- | [[تەبەریە]] | [[پەڕگە:TIBERIAS - GALILEE (7723477802).jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | 20 | ١٦٫١٩ | {{change |{{Israel populations|Tiberias}} |48509 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tiberias}}}} |16.19 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٩– |- | [[تیرە، ئیسرائیل|تیرە]] | [[پەڕگە:Potsdam-9 (15757509164).jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١١٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Tire}} |26567 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tire}}}} |11.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٧٥– |- | [[تیرات کارمێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10963 Architecture of Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٦٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Tirat Karmel}} |29069 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tirat Karmel}}}} |6.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٠٨ |- | [[ئوم ئەلفەحم]] | [[پەڕگە:Ummalfahm.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢٦٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Umm Al-fahm}} |57560 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Umm Al-fahm}}}} |26.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٦٦– |- | [[یەڤنە]] | [[پەڕگە:Yavne panoramic view2.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-2500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Yavne}} |54981 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yavne}}}} |29.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١٤ |- | [[یەھوود مۆنۆسۆن]] | [[پەڕگە:Jahud023.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ٥٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Yehud-Monoson}} |30977 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yehud-Monoson}}}} |5.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٩٦٣ |- | [[یۆکنێعام عیلیت]] | [[پەڕگە:12 6 2008 .1597864 25 43 11 PROTOCOL 800 1 park.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٥٠ | ٨٫٣١ | {{change |{{Israel populations|Yoqne'am Illit}} |23729 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yoqne'am Illit}}}} |8.31 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٥ |} == ئەمانەش ببینە == {{div col|colwidth=25em}} *[[Arab localities in Israel]] *[[Chronology of Aliyah in modern times]] *[[Demographics of Israel]] *[[Districts of Israel]] *[[Four Holy Cities]] *[[Jewish population by city]] *[[List of cities in Palestine]] *[[List of kibbutzim]] *[[List of largest cities in the Levant region by population]] *[[List of modern names for biblical place names]] *[[List of moshavim]] *[[List of twin towns and sister cities in Israel]] *[[List of villages depopulated during the Arab–Israeli conflict]] *[[Lists of cities by country]] *[[Population displacements in Israel after 1948]] *[[Population statistics for Israeli settlements in the West Bank]] *[[Urban planning in Israel]] {{div col end}} == تێبینییەکان == ;General {{Reflist|group=note}} ;Official spellings {{Reflist|15em|group=cbs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=yes}} * [https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx Regional Statistics] at the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007545418805171 Cities and towns] at the [[National Library of Israel]] * {{Britannica|2060226|List of cities and towns in Israel}} {{Largest Israeli cities}} {{Geography of Israel}} {{List of cities in the Middle East}} {{Authority control}} {{Portal bar|Cities|Israel|Lists}} [[Category:Cities in Israel| ]] [[Category:Demographics of Israel|Cities]] [[Category:Lists of cities by country|Israel]] [[Category:Lists of cities by population|Israel]] [[Category:Lists of cities in Asia|Israel]] [[Category:Lists of populated places in Israel|Cities]] [[Category:Ranked lists of country subdivisions|Israel]] bv8p2fv9798vfgr1i136xjzlvev0wdh 1613875 1613869 2026-08-01T00:46:30Z Hivja 64112 /* پێڕستی شارەکان */ 1613875 wikitext text/x-wiki {{نەخشەی شارە گەورەکانی ئیسرائیل}} This article lists the 78 localities in [[Israel]] that the [[Ministry of Interior (Israel)|Israeli Ministry of Interior]] has designated as a [[City council (Israel)|city council]]. The list is based on the current index of the [[Israel Central Bureau of Statistics (CBS)]]. Within [[Local government in Israel|Israel's system of local government]], an urban municipality can be granted a city council by the Interior Ministry when its population exceeds 20,000.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/State/Democracy/Pages/Israeli%20Democracy%20-%20How%20does%20it%20work.aspx |title=Israeli Democracy: How Does It Work? |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |access-date=8 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622174411/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/democracy/pages/israeli%20democracy%20-%20how%20does%20it%20work.aspx |archive-date=22 June 2013 }}</ref> The term "city" does not generally refer to [[Local council (Israel)|local council]]s or [[urban agglomeration]]s, even though a defined city often contains only a small portion of an urban area or [[metropolitan area]]'s population. == پێڕستی شارەکان == [[File:Israel cities.svg|thumb|100px|left|Israel cities and [[Districts of Israel|districts]] including the occupied Syrian [[Golan Heights]]]] As for 2025, Israel has 18 cities with populations over 100,000, including [[Jerusalem]] and [[Tel Aviv-Yafo]].<!-- removed reference with no information at all about the subject --> In all, there are 80 Israeli localities granted "municipalities" (or "city") status by the Ministry of the Interior, including [[List of Israeli settlements with city status in the West Bank|four Israeli settlements in the West Bank]].<ref>{{cite web |date=19 January 2025 |title=Localities and Population, by Municipal Status and District |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_22.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> Two more cities, [[Kasif, Israel|Kasif]] and [[Tila, Israel|Tila]], are [[Planned community|planned]] to be built in the [[Negev]].<ref>{{cite news |date=1 July 2024 |title=Government approves new ultra-Orthodox city in the northern Negev, addressing housing crisis |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-808445 |publisher=The Jerusalem Post |access-date=23 March 2026}}</ref> The area and population of [[Jerusalem]] includes that of [[East Jerusalem]] which has been ''de facto'' annexed by Israel and incorporated within Jerusalem's municipal borders under the [[Jerusalem Law]]. This, however, is not recognized by the international community who regard East Jerusalem to be Palestinian territory [[Israeli occupation of the West Bank|held under Israeli occupation]].<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/issues/1682594.stm |title=Jerusalem: Crucible of the conflict |last=Symon |first=Fiona |date=4 December 2001 |work=BBC News Online |access-date=11 October 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.btselem.org/jerusalem |title=Background on East Jerusalem |date=8 July 2012 |publisher=B'Tselem |access-date=11 October 2012}}</ref> If East Jerusalem is considered part of Israel, Tel Aviv is the country's second most populous city with {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} residents after Jerusalem with {{Israel populations|Jerusalem}}; if not, Tel Aviv is the most populous city, followed by [[West Jerusalem]] with 362,960.<ref>{{cite report |date=2023 |title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2025/05/shnaton_C1025.pdf |work=Statistical Yearbook of Jerusalem |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |access-date=16 August 2025}}</ref> The following table lists Israeli cities, not including [[List of Israeli settlements|the settlements]], by name, district, population, area, and the Socio-Economic Index, according to the [[Israel Central Bureau of Statistics]]: {{sticky header}}{{table alignment}}{{static row numbers}}{{sort under}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers sort-under col1left col2center col3center col4center" {{right}} |- ! rowspan=2 | ناو ! rowspan=2 class="unsortable" | وێنە ! rowspan=2 | [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] ! rowspan=2 | {{tooltip|ناوچەی<br>گەورەشاری|ناوچەی گەورەشاری}}<ref>{{cite report |date=2023 |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Metropolin |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 August 2025}}</ref> ! rowspan=2 data-sort-type="number" | دامەزران ! rowspan=2 | ڕووبەر<br>({{کم٢}})<br><ref>{{cite web |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! colspan=4 | دانیشتووان ! rowspan=2 | {{tooltip|ئێس ئی ئای|پێوەری کۆمەڵایەتی–ئابووری}}<ref>{{cite report |date=2021 |title=Local Authorities, in Alphabetical Order of Hebrew Names: Socio-Economic Index Value 2021, Rank and Cluster, and Variables Used in the Computation of the Index |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/1955/t01.pdf |work=Characterization and Classification of Geographical Units by the Socio-Economic Level of the Population |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> |- class="static-row-header" ! خەمڵاندن<br>({{Israel populations|Year}})<br>{{Israel populations|reference}} ! سەرژمێری<br>(٢٠٢٢)<br><ref>{{cite web |date=2022 |title=Population Census |url=https://www.cbs.gov.il/en/Surveys/Pages/Population-Census.aspx |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! گۆڕان<br>(٢٠٢٢–<br>–{{Israel populations|Year}}) ! چڕی<br>(لە ھەر<br>{{km2}}) |- | [[عەکا]] | [[پەڕگە:Aerial view of Acre 1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-2000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٨٫٠٩ | {{change |{{Israel populations|Akko}} |50555 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Akko}}}} |18.09 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٦٧– |- | [[عەفوولە]] | [[پەڕگە:Afula Culture Center1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1900| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Afula}} |60828 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Afula}}}} |29.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٧– |- | [[عەراد]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 29843 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٢ | ١٢٦٫١٣ | {{change |{{Israel populations|Arad}} |27586 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arad}}}} |126.13 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٨٧٦– |- | [[عەڕابە]] | [[پەڕگە:Arrabe7.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٨٫٤ | {{change |{{Israel populations|Arrabe}} |26119 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arrabe}}}} |8.4 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٨– |- | [[ئەشدۆد]] | [[پەڕگە:פארק ואגם המרינה לקראת סוף עבודות הבנייה, מרץ 2024.jpg 03.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٦{{refn|group=note| [[Isdud|Tel Ashdod]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ٦٣٫٩ | {{change |{{Israel populations|Ashdod}} |227865 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashdod}}}} |63.9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٦– |- | [[ئەشکەلۆن]] | [[پەڕگە:Ashkelonskyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | {{sort|-5000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ٥٢٫٣٢ | {{change |{{Israel populations|Ashqelon}} |152370 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashqelon}}}} |52.32 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٥– |- | [[باقە ئەلغەربییە]] | [[پەڕگە:Baqa el gharbiya 2007 04 14.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{sort|1265| [[سەدەکانی ناوین]]}} | ٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}} |29868 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}}}} |9.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٠– |- | [[بات یام]] | [[پەڕگە:Bat Yam view.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٦ | ٩٫٤١ | {{change |{{Israel populations|Bat Yam}} |128152 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bat Yam}}}} |9.41 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢١٩– |- | [[بێئێر یەئکۆڤ]] | [[پەڕگە:Be'er Ya'akov railway station.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٧ | ٩٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}} |31439 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}}}} |9.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨٣ |- | [[بێئرشێبا]] | [[پەڕگە:BeershebaCityHallDec142022.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٠٠{{refn|group=note| [[Tel Be'er Sheva]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ١١٧٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Be'er Sheva}} |217577 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Sheva}}}} |117.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١١– |- | [[بەیت شێئان]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 2382 Geography of Israel בית שאן.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-6000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ١٠٫٩٧ | {{change |{{Israel populations|Bet She'an}} |19825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet She'an}}}} |10.97 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٢– |- | [[بەیت شەمەش]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11209 Landscape view.jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | ١٩٥٠ | ٣٨٫٢٩ | {{change |{{Israel populations|Bet Shemesh}} |145554 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet Shemesh}}}} |38.29 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٨٥– |- | [[بنێی براک]] | [[پەڕگە:BBC and Nahalat Ganim 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ترل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٧٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Bene Beraq}} |216869 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bene Beraq}}}} |7.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٢٧– |- | [[دیمۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 4562 Dimona renewal.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٥ | ٢٢٠٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Dimona}} |37213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Dimona}}}} |220.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٨٧– |- | [[ئیلات]] | [[پەڕگە:North Beach Eilat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠١٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|Elat}} |55213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Elat}}}} |101.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٥١ |- | [[ئێلعاد]] | [[پەڕگە:Elad03.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٩٨ | ٣٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|El'ad}} |48825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|El'ad}}}} |3.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٥٢– |- | [[گەنێی تیکڤا]] | [[پەڕگە:רותם שני גני תקווה.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ٢٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Ganne Tiqwa}} |23650 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ganne Tiqwa}}}} |2.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٧٤ |- | [[گیڤعات شموئێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 8994 Cities in Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٤ | ٢٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}} |27472 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}}}} |2.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٣٥ |- | [[گیڤعاتایم]] | [[پەڕگە:Tel Aviv - תל אביב (15845688503).jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ٣٫٢٤ | {{change |{{Israel populations|Giv'atayim}} |58052 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'atayim}}}} |3.24 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٩ |- | [[خەدێرا]] | [[پەڕگە:92251 kfar haim beach PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٨٩١ | ٥٦٫٢٨ | {{change |{{Israel populations|Hadera}} |103847 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hadera}}}} |56.28 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٤ |- | [[حەیفا]] | [[پەڕگە:Haifa Shrine and Port.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٧٢٫٩٣ | {{change |{{Israel populations|Haifa}} |289507 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Haifa}}}} |72.93 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩١ |- | [[حەریش]] | [[پەڕگە:Harish1.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٨٢ | ٩ | {{change |{{Israel populations|Harish}} |31733 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Harish}}}} |9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٢– |- | [[ھێرتزلیا]] | [[پەڕگە:Herzliyya skyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٢٤٫٠٧ | {{change |{{Israel populations|Herzliyya}} |105273 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Herzliyya}}}} |24.07 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٦١ |- | [[ھۆد ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:הוד השרון 5.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ١٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Hod Hasharon}} |65020 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hod Hasharon}}}} |19.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٧ |- | [[خۆلۆن]] | [[پەڕگە:94765 holon from the drone PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٥ | ١٩٫٠٤ | {{change |{{Israel populations|Holon}} |192655 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Holon}}}} |19.04 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٧١ |- | [[ئورشەلیم]] | [[پەڕگە:Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی نیۆلیتیک|نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات]])</small><br>{{sort|1850|ناوەندەکانی دەیەی ١٨٠٠}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]])</small> | ١٢٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Jerusalem}} |1005919 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Jerusalem}}}} |125.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٦– |- | [[کەفر قەرەع]] | [[پەڕگە:Kafr Qara P1070763.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٧٫٨١ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qara}} |19890 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qara}}}} |7.81 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١٢– |- | [[کەفر قاسم]] | [[پەڕگە:Kafr Qasim aerial.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1850|سەدەی نۆزدەیەم}} | ٩٫٣ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qasem}} |26389 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qasem}}}} |9.3 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٧٤– |- | [[کەرمیێل]] | [[پەڕگە:Karmiel - Israel 2008.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٤ | ٢٢٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Karmi'el}} |47450 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Karmi'el}}}} |22.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٢٠ |- | [[کفار سابا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 61141 kfar saba - weizman street.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٣ | ١٤٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Kefar Sava}} |100262 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Sava}}}} |14.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٢ |- | [[کفار یۆنا]] | [[پەڕگە:כפר יונה - צילום רן אליהו.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٢ | ١١٫٥١ | {{change |{{Israel populations|Kefar Yona}} |28135 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Yona}}}} |11.51 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[کیریات ئاتا]] | [[پەڕگە:Kiryat ata3.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٥ | ٢٤٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Atta}} |60465 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Atta}}}} |24.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٩٠ |- | [[کیریات بیالیک]] | [[پەڕگە:Krayon.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٨٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Bialik}} |44806 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Bialik}}}} |8.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٨ |- | [[کیریات گات]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16194 kiryat gat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٤ | ١٥٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Gat}} |63386 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Gat}}}} |15.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٢– |- | [[کیریات مەلاخی]] | [[پەڕگە:Kiryat Mal'achi town hall plaza.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٠ | ٤٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}} |26362 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}}}} |4.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٧١– |- | [[کیریات مۆتسکین]] | [[پەڕگە:Kiryat Motzkin Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٣٫٨٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Motzkin}} |49057 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Motzkin}}}} |3.84 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٠٢ |- | [[کیریات ئۆنۆ]] | [[پەڕگە:Qiryatono2.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٩ | ٤٫٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Ono}} |41537 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Ono}}}} |4.6 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٩٤ |- | [[کیریات شمۆنێ]] | [[پەڕگە:Qiryat Shemona 2007.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٤٩ | ١٤٫٣٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Shemona}} |23083 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Shemona}}}} |14.38 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٦٣– |- | [[کیریات یام]] | [[پەڕگە:Krayot - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٤١ | ١١٫٣٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Yam}} |38906 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Yam}}}} |11.34 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٧– |- | [[لۆد]] | [[پەڕگە:Downtown area of Lod, Israel 00262.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-5500| [[نیۆلیتیک]]}} | ١٤٫٧٩ | {{change |{{Israel populations|Lod}} |87430 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Lod}}}} |14.79 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٨– |- | [[مەعالۆت تەرشیحا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 14587 Maalot.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٣ | ٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}} |22720 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}}}} |9.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٥٧– |- | [[مەغار]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17800 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢١٫١١ | {{change |{{Israel populations|Mughar}} |22564 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Mughar}}}} |21.11 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٣– |- | [[میگدال ھائێمێک]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11196 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٣ | ٨٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Migdal Haemeq}} |27045 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Migdal Haemeq}}}} |8.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٨– |- | [[مۆدیعین مەکابیم ڕیعووت]] | [[پەڕگە:Modi'in 02003.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٨٥ | ٤٨٫٣٣ | {{change |{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}} |92307 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}}}} |48.33 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٢٠ |- | [[نەھاریا]] | [[پەڕگە:Naharia IMG 1324.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٥ | ١٣٫٨٣ | {{change |{{Israel populations|Nahariyya}} |63318 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nahariyya}}}} |13.83 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٤٣ |- | [[ناسرە]] | [[پەڕگە:Habsora from selezian.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-2200| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٤٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Nazareth}} |77295 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nazareth}}}} |14.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٠٤– |- | [[نێشێر]] | [[پەڕگە:Nesher, Givat Nesher, Tel Hanan 008.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٣ | ١٢٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Nesher}} |22911 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nesher}}}} |12.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٤ |- | [[نێس زیۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10181 lerer square in ness ziona.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٣ | ١٥٫٦٨ | {{change |{{Israel populations|Nes Ziyyona}} |47620 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nes Ziyyona}}}} |15.68 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٠٤ |- | [[نێتانیا]] | [[پەڕگە:KIKATZNETDAY.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٩ | ٣٤٫٧٥ | {{change |{{Israel populations|Netanya}} |223920 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netanya}}}} |34.75 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٨٤ |- | [[نێتیڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 44402 Aerial photo of Netivot .jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٦ | ١٦٫٢٢ | {{change |{{Israel populations|Netivot}} |45024 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netivot}}}} |16.22 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٦٢– |- | [[نۆف ھەگەلیل]] | [[پەڕگە:Nazareth Illit view.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٧ | ٣٢٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Nof Hagalil}} |43479 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nof Hagalil}}}} |32.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٩٨– |- | [[ئۆفاکیم]] | [[پەڕگە:Ofaqim 4.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٥٥ | ١٦٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Ofaqim}} |35355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ofaqim}}}} |16.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٠– |- | [[ئۆر عەکیڤا]] | [[پەڕگە:Israel by Jim Greenhill 100526-A-3715G-0961 (4643198024).jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Or Aqiva}} |22173 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Aqiva}}}} |5.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٩– |- | [[ئۆر یەھوودا]] | [[پەڕگە:פארק נווה סביון - אור יהודה.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٥ | ٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Or Yehuda}} |36850 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Yehuda}}}} |6.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٥ |- | [[پێتاخ تیکڤا]] | [[پەڕگە:Market Towers Petah Tikva 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٧٨ | ٣٥٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Petah Tiqwa}} |264046 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Petah Tiqwa}}}} |35.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٠ |- | [[قەلەنسووە]] | [[پەڕگە:Qalansuwa-498.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1000| [[سەدەکانی ناوەند]]}} | ٨٫٣٧ | {{change |{{Israel populations|Qalansawe}} |23951 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qalansawe}}}} |8.37 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٢– |- | [[ڕەعەنانا]] | [[پەڕگە:Raanana city.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ١٤٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Ra'annana}} |80155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ra'annana}}}} |14.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٨٠ |- | [[ڕەھەت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 43465 RAHAT.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٧٢ | ٣٣٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Rahat}} |71355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rahat}}}} |33.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٨٤٥– |- | [[ڕامەت گان]] | [[پەڕگە:View Of Ramat Gan Diamond Exchange District.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢١ | ١٦٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramat Gan}} |165155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Gan}}}} |16.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٠٩٩ |- | [[ڕامەت ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 7457 Ramat Hasharon from the top of tops.JPG|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٣ | ١٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Ramat Hasharon}} |48986 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Hasharon}}}} |16.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٩٩ |- | [[ڕەملە]] | [[پەڕگە:Ramla 6780a.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|700|سەدەی ھەشتەم}} | ١٣٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramla}} |81126 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramla}}}} |13.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٩– |- | [[ڕێخۆڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 13823 Rehovot Mall and Municipality.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٩٠ | ٢٣٫٧٦ | {{change |{{Israel populations|Rehovot}} |150471 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rehovot}}}} |23.76 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٠١ |- | [[ڕیشۆن لێتسیۆن]] | [[پەڕگە:Rishon LeZion West Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٢ | ٦١٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Rishon Leziyyon}} |252413 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rishon Leziyyon}}}} |61.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٧ |- | [[ڕۆش ھاعەین]] | [[پەڕگە:Rosh HaAyin.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ١٥٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Rosh Haayin}} |74572 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rosh Haayin}}}} |15.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[سەفەد]] | [[پەڕگە:Safed1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1300| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Zefat}} |37801 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Zefat}}}} |29.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٥١– |- | [[سەخنین]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17718 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١١٫٥٣ | {{change |{{Israel populations|Sakhnin}} |32355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sakhnin}}}} |11.53 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١١– |- | [[سدێرۆت]] | [[پەڕگە:שדרות, רחוב הרב בן-נון , הוא רחוב ניר-עם, הוא רחוב הגדוד השני. - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠٫٦٦ | {{change |{{Israel populations|Sederot}} |31108 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sederot}}}} |10.66 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٢– |- | [[شیفا عەمر]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11070 Photo fortress.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٩٫٦٣ | {{change |{{Israel populations|Shefar'am}} |42713 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Shefar'am}}}} |19.63 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧١٢– |- | [[تەمرە]] | [[پەڕگە:Tamra2.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٢٩٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Tamra}} |35349 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tamra}}}} |29.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٣– |- | [[تەییبە]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16164 Center of Taybee.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١٨٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Tayibe}} |45071 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tayibe}}}} |18.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٨٠– |- | [[تێل ئەڤیڤ]] | [[پەڕگە:Sarona CBD 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | {{sort|-8000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[یافا]])</small><br>{{sort|1887|١٨٨٧}}<br><small>([[نێڤی تسێدێک]])</small> | ٥٧٫١ | {{change |{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} |492872 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}}}} |57.1 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٩٣ |- | [[تەبەریە]] | [[پەڕگە:TIBERIAS - GALILEE (7723477802).jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | 20 | ١٦٫١٩ | {{change |{{Israel populations|Tiberias}} |48509 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tiberias}}}} |16.19 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٩– |- | [[تیرە، ئیسرائیل|تیرە]] | [[پەڕگە:Potsdam-9 (15757509164).jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١١٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Tire}} |26567 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tire}}}} |11.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٧٥– |- | [[تیرات کارمێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10963 Architecture of Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٦٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Tirat Karmel}} |29069 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tirat Karmel}}}} |6.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٠٨ |- | [[ئوم ئەلفەحم]] | [[پەڕگە:Ummalfahm.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢٦٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Umm Al-fahm}} |57560 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Umm Al-fahm}}}} |26.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٦٦– |- | [[یەڤنە]] | [[پەڕگە:Yavne panoramic view2.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-2500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Yavne}} |54981 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yavne}}}} |29.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١٤ |- | [[یەھوود مۆنۆسۆن]] | [[پەڕگە:Jahud023.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ٥٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Yehud-Monoson}} |30977 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yehud-Monoson}}}} |5.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٩٦٣ |- | [[یۆکنێعام عیلیت]] | [[پەڕگە:12 6 2008 .1597864 25 43 11 PROTOCOL 800 1 park.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٥٠ | ٨٫٣١ | {{change |{{Israel populations|Yoqne'am Illit}} |23729 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yoqne'am Illit}}}} |8.31 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٥ |} == ئەمانەش ببینە == {{div col|colwidth=25em}} *[[Arab localities in Israel]] *[[Chronology of Aliyah in modern times]] *[[Demographics of Israel]] *[[Districts of Israel]] *[[Four Holy Cities]] *[[Jewish population by city]] *[[List of cities in Palestine]] *[[List of kibbutzim]] *[[List of largest cities in the Levant region by population]] *[[List of modern names for biblical place names]] *[[List of moshavim]] *[[List of twin towns and sister cities in Israel]] *[[List of villages depopulated during the Arab–Israeli conflict]] *[[Lists of cities by country]] *[[Population displacements in Israel after 1948]] *[[Population statistics for Israeli settlements in the West Bank]] *[[Urban planning in Israel]] {{div col end}} == تێبینییەکان == ;General {{Reflist|group=note}} ;Official spellings {{Reflist|15em|group=cbs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=yes}} * [https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx Regional Statistics] at the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007545418805171 Cities and towns] at the [[National Library of Israel]] * {{Britannica|2060226|List of cities and towns in Israel}} {{Largest Israeli cities}} {{Geography of Israel}} {{List of cities in the Middle East}} {{Authority control}} {{Portal bar|Cities|Israel|Lists}} [[Category:Cities in Israel| ]] [[Category:Demographics of Israel|Cities]] [[Category:Lists of cities by country|Israel]] [[Category:Lists of cities by population|Israel]] [[Category:Lists of cities in Asia|Israel]] [[Category:Lists of populated places in Israel|Cities]] [[Category:Ranked lists of country subdivisions|Israel]] t3x8m683vsvh4y6813x1wp8r4cqwbul 1614005 1613875 2026-08-01T11:51:35Z Hivja 64112 /* */ 1614005 wikitext text/x-wiki {{نەخشەی شارە گەورەکانی ئیسرائیل}} ئەم وتارە پێڕستی ٧٨ شوێن لە [[ئیسرائیل]] لەخۆ دەگرێت کە لەلایەن [[وەزارەتی ناوخۆ (ئیسرائیل)|وەزارەتی ناوخۆی ئیسرائیل]]ەوە وەک [[ئەنجومەنی شار (ئیسرائیل)|ئەنجومەنی شار]] دیاری کراون. ئەم پێڕستە بەپێی پێوەرەکانی ئێستای [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] پێک ھاتووە. لە چوارچێوەی [[حکوومەتی ناوچەیی لە ئیسرائیل|سیستەمی حکوومەتی ناوچەییی ئیسرائیل]]، وەزارەتی ناوخۆ دەتوانێت ئەنجومەنی شار بداتە شارەوانیی شارێک کە ژمارەی دانیشتووانی لە ٢٠،٠٠٠ کەس تێپەڕ دەکات.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/State/Democracy/Pages/Israeli%20Democracy%20-%20How%20does%20it%20work.aspx |title=Israeli Democracy: How Does It Work? |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |access-date=٨ی ئایاری ٢٠١٣ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622174411/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/democracy/pages/israeli%20democracy%20-%20how%20does%20it%20work.aspx |archive-date=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣ }}</ref> بەگشتی دەستەواژەی «شار» ئاماژە نییە بۆ [[ئەنجومەنی ناوچەیی (ئیسرائیل)|ئەنجومەنی ناوچەیی]] یان [[ناوچەی شارنشین]]، ھەرچەندە شارێکی دیاریکراو زۆرجار تەنیا بەشێکی کەم لە دانیشتووانی ناوچەیەکی شاری یان [[ناوچەی گەورەشاری|گەورەشاری]] لەخۆ دەگرێت. == پێڕستی شارەکان == [[File:Israel cities.svg|thumb|100px|left|Israel cities and [[Districts of Israel|districts]] including the occupied Syrian [[Golan Heights]]]] As for 2025, Israel has 18 cities with populations over 100,000, including [[Jerusalem]] and [[Tel Aviv-Yafo]].<!-- removed reference with no information at all about the subject --> In all, there are 80 Israeli localities granted "municipalities" (or "city") status by the Ministry of the Interior, including [[List of Israeli settlements with city status in the West Bank|four Israeli settlements in the West Bank]].<ref>{{cite web |date=19 January 2025 |title=Localities and Population, by Municipal Status and District |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_22.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> Two more cities, [[Kasif, Israel|Kasif]] and [[Tila, Israel|Tila]], are [[Planned community|planned]] to be built in the [[Negev]].<ref>{{cite news |date=1 July 2024 |title=Government approves new ultra-Orthodox city in the northern Negev, addressing housing crisis |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-808445 |publisher=The Jerusalem Post |access-date=23 March 2026}}</ref> The area and population of [[Jerusalem]] includes that of [[East Jerusalem]] which has been ''de facto'' annexed by Israel and incorporated within Jerusalem's municipal borders under the [[Jerusalem Law]]. This, however, is not recognized by the international community who regard East Jerusalem to be Palestinian territory [[Israeli occupation of the West Bank|held under Israeli occupation]].<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/issues/1682594.stm |title=Jerusalem: Crucible of the conflict |last=Symon |first=Fiona |date=4 December 2001 |work=BBC News Online |access-date=11 October 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.btselem.org/jerusalem |title=Background on East Jerusalem |date=8 July 2012 |publisher=B'Tselem |access-date=11 October 2012}}</ref> If East Jerusalem is considered part of Israel, Tel Aviv is the country's second most populous city with {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} residents after Jerusalem with {{Israel populations|Jerusalem}}; if not, Tel Aviv is the most populous city, followed by [[West Jerusalem]] with 362,960.<ref>{{cite report |date=2023 |title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2025/05/shnaton_C1025.pdf |work=Statistical Yearbook of Jerusalem |publisher=Jerusalem Institute for Policy Research |access-date=16 August 2025}}</ref> The following table lists Israeli cities, not including [[List of Israeli settlements|the settlements]], by name, district, population, area, and the Socio-Economic Index, according to the [[Israel Central Bureau of Statistics]]: {{sticky header}}{{table alignment}}{{static row numbers}}{{sort under}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers sort-under col1left col2center col3center col4center" {{right}} |- ! rowspan=2 | ناو ! rowspan=2 class="unsortable" | وێنە ! rowspan=2 | [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] ! rowspan=2 | {{tooltip|ناوچەی<br>گەورەشاری|ناوچەی گەورەشاری}}<ref>{{cite report |date=2023 |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Metropolin |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=18 August 2025}}</ref> ! rowspan=2 data-sort-type="number" | دامەزران ! rowspan=2 | ڕووبەر<br>({{کم٢}})<br><ref>{{cite web |title=Regional Statistics |url=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! colspan=4 | دانیشتووان ! rowspan=2 | {{tooltip|ئێس ئی ئای|پێوەری کۆمەڵایەتی–ئابووری}}<ref>{{cite report |date=2021 |title=Local Authorities, in Alphabetical Order of Hebrew Names: Socio-Economic Index Value 2021, Rank and Cluster, and Variables Used in the Computation of the Index |url=https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/1955/t01.pdf |work=Characterization and Classification of Geographical Units by the Socio-Economic Level of the Population |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> |- class="static-row-header" ! خەمڵاندن<br>({{Israel populations|Year}})<br>{{Israel populations|reference}} ! سەرژمێری<br>(٢٠٢٢)<br><ref>{{cite web |date=2022 |title=Population Census |url=https://www.cbs.gov.il/en/Surveys/Pages/Population-Census.aspx |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=16 August 2025}}</ref> ! گۆڕان<br>(٢٠٢٢–<br>–{{Israel populations|Year}}) ! چڕی<br>(لە ھەر<br>{{km2}}) |- | [[عەکا]] | [[پەڕگە:Aerial view of Acre 1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-2000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٨٫٠٩ | {{change |{{Israel populations|Akko}} |50555 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Akko}}}} |18.09 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٦٧– |- | [[عەفوولە]] | [[پەڕگە:Afula Culture Center1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1900| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Afula}} |60828 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Afula}}}} |29.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٧– |- | [[عەراد]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 29843 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٢ | ١٢٦٫١٣ | {{change |{{Israel populations|Arad}} |27586 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arad}}}} |126.13 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٨٧٦– |- | [[عەڕابە]] | [[پەڕگە:Arrabe7.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٨٫٤ | {{change |{{Israel populations|Arrabe}} |26119 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Arrabe}}}} |8.4 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٨– |- | [[ئەشدۆد]] | [[پەڕگە:פארק ואגם המרינה לקראת סוף עבודות הבנייה, מרץ 2024.jpg 03.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٦{{refn|group=note| [[Isdud|Tel Ashdod]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ٦٣٫٩ | {{change |{{Israel populations|Ashdod}} |227865 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashdod}}}} |63.9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٦– |- | [[ئەشکەلۆن]] | [[پەڕگە:Ashkelonskyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | {{sort|-5000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ٥٢٫٣٢ | {{change |{{Israel populations|Ashqelon}} |152370 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ashqelon}}}} |52.32 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٥– |- | [[باقە ئەلغەربییە]] | [[پەڕگە:Baqa el gharbiya 2007 04 14.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{sort|1265| [[سەدەکانی ناوین]]}} | ٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}} |29868 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Baqa Al-gharbiyye}}}} |9.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٠– |- | [[بات یام]] | [[پەڕگە:Bat Yam view.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٦ | ٩٫٤١ | {{change |{{Israel populations|Bat Yam}} |128152 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bat Yam}}}} |9.41 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢١٩– |- | [[بێئێر یەئکۆڤ]] | [[پەڕگە:Be'er Ya'akov railway station.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٧ | ٩٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}} |31439 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Ya'aqov}}}} |9.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨٣ |- | [[بێئرشێبا]] | [[پەڕگە:BeershebaCityHallDec142022.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٠٠{{refn|group=note| [[Tel Be'er Sheva]], remains of the ancient town, lies east of the modern city.}} | ١١٧٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Be'er Sheva}} |217577 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Be'er Sheva}}}} |117.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١١– |- | [[بەیت شێئان]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 2382 Geography of Israel בית שאן.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-6000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}} | ١٠٫٩٧ | {{change |{{Israel populations|Bet She'an}} |19825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet She'an}}}} |10.97 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٢– |- | [[بەیت شەمەش]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11209 Landscape view.jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | ١٩٥٠ | ٣٨٫٢٩ | {{change |{{Israel populations|Bet Shemesh}} |145554 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bet Shemesh}}}} |38.29 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٨٥– |- | [[بنێی براک]] | [[پەڕگە:BBC and Nahalat Ganim 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ترل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٧٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Bene Beraq}} |216869 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Bene Beraq}}}} |7.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٢٧– |- | [[دیمۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 4562 Dimona renewal.JPG|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٥ | ٢٢٠٫٤٦ | {{change |{{Israel populations|Dimona}} |37213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Dimona}}}} |220.46 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٨٧– |- | [[ئیلات]] | [[پەڕگە:North Beach Eilat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠١٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|Elat}} |55213 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Elat}}}} |101.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٥١ |- | [[ئێلعاد]] | [[پەڕگە:Elad03.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٩٨ | ٣٫٤٩ | {{change |{{Israel populations|El'ad}} |48825 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|El'ad}}}} |3.49 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٥٢– |- | [[گەنێی تیکڤا]] | [[پەڕگە:רותם שני גני תקווה.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ٢٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Ganne Tiqwa}} |23650 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ganne Tiqwa}}}} |2.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٧٤ |- | [[گیڤعات شموئێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 8994 Cities in Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٤ | ٢٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}} |27472 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'at Shemu'el}}}} |2.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٣٥ |- | [[گیڤعاتایم]] | [[پەڕگە:Tel Aviv - תל אביב (15845688503).jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ٣٫٢٤ | {{change |{{Israel populations|Giv'atayim}} |58052 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Giv'atayim}}}} |3.24 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٩ |- | [[خەدێرا]] | [[پەڕگە:92251 kfar haim beach PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٨٩١ | ٥٦٫٢٨ | {{change |{{Israel populations|Hadera}} |103847 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hadera}}}} |56.28 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٤ |- | [[حەیفا]] | [[پەڕگە:Haifa Shrine and Port.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|0| [[سەردەمی کەنشتەی دووەم]]}} | ٧٢٫٩٣ | {{change |{{Israel populations|Haifa}} |289507 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Haifa}}}} |72.93 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩١ |- | [[حەریش]] | [[پەڕگە:Harish1.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٨٢ | ٩ | {{change |{{Israel populations|Harish}} |31733 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Harish}}}} |9 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٨٢– |- | [[ھێرتزلیا]] | [[پەڕگە:Herzliyya skyline.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ٢٤٫٠٧ | {{change |{{Israel populations|Herzliyya}} |105273 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Herzliyya}}}} |24.07 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٦١ |- | [[ھۆد ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:הוד השרון 5.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٤ | ١٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Hod Hasharon}} |65020 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Hod Hasharon}}}} |19.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٦٧ |- | [[خۆلۆن]] | [[پەڕگە:94765 holon from the drone PikiWiki Israel.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٥ | ١٩٫٠٤ | {{change |{{Israel populations|Holon}} |192655 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Holon}}}} |19.04 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٧١ |- | [[ئورشەلیم]] | [[پەڕگە:Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg|100px]] | [[ناوچەی ئورشەلیم|ئورشەلیم]] | [[ئورشەلیمی گەورە|ئورشەلیم]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی نیۆلیتیک|نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات]])</small><br>{{sort|1850|ناوەندەکانی دەیەی ١٨٠٠}}<br><small>([[ئورشەلیمی ڕۆژاوا]])</small> | ١٢٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Jerusalem}} |1005919 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Jerusalem}}}} |125.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٦– |- | [[کەفر قەرەع]] | [[پەڕگە:Kafr Qara P1070763.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٧٫٨١ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qara}} |19890 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qara}}}} |7.81 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١١٢– |- | [[کەفر قاسم]] | [[پەڕگە:Kafr Qasim aerial.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1850|سەدەی نۆزدەیەم}} | ٩٫٣ | {{change |{{Israel populations|Kafar Qasem}} |26389 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kafar Qasem}}}} |9.3 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٧٤– |- | [[کەرمیێل]] | [[پەڕگە:Karmiel - Israel 2008.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٤ | ٢٢٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Karmi'el}} |47450 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Karmi'el}}}} |22.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٢٠ |- | [[کفار سابا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 61141 kfar saba - weizman street.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٠٣ | ١٤٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Kefar Sava}} |100262 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Sava}}}} |14.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫١٩٢ |- | [[کفار یۆنا]] | [[پەڕگە:כפר יונה - צילום רן אליהו.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٢ | ١١٫٥١ | {{change |{{Israel populations|Kefar Yona}} |28135 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Kefar Yona}}}} |11.51 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[کیریات ئاتا]] | [[پەڕگە:Kiryat ata3.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٥ | ٢٤٫١٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Atta}} |60465 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Atta}}}} |24.16 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٩٠ |- | [[کیریات بیالیک]] | [[پەڕگە:Krayon.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٨٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Bialik}} |44806 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Bialik}}}} |8.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٢٨ |- | [[کیریات گات]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16194 kiryat gat.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٤ | ١٥٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Gat}} |63386 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Gat}}}} |15.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٢– |- | [[کیریات مەلاخی]] | [[پەڕگە:Kiryat Mal'achi town hall plaza.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٠ | ٤٫٥٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}} |26362 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Mal'akhi}}}} |4.58 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٧١– |- | [[کیریات مۆتسکین]] | [[پەڕگە:Kiryat Motzkin Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٤ | ٣٫٨٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Motzkin}} |49057 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Motzkin}}}} |3.84 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٤٠٢ |- | [[کیریات ئۆنۆ]] | [[پەڕگە:Qiryatono2.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٣٩ | ٤٫٦ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Ono}} |41537 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Ono}}}} |4.6 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٥٩٤ |- | [[کیریات شمۆنێ]] | [[پەڕگە:Qiryat Shemona 2007.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٤٩ | ١٤٫٣٨ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Shemona}} |23083 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Shemona}}}} |14.38 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٦٣– |- | [[کیریات یام]] | [[پەڕگە:Krayot - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٤١ | ١١٫٣٤ | {{change |{{Israel populations|Qiryat Yam}} |38906 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qiryat Yam}}}} |11.34 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٤٧– |- | [[لۆد]] | [[پەڕگە:Downtown area of Lod, Israel 00262.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-5500| [[نیۆلیتیک]]}} | ١٤٫٧٩ | {{change |{{Israel populations|Lod}} |87430 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Lod}}}} |14.79 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٨– |- | [[مەعالۆت تەرشیحا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 14587 Maalot.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٦٣ | ٩٫٢٦ | {{change |{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}} |22720 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ma'alot-tarshiha}}}} |9.26 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٥٧– |- | [[مەغار]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17800 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢١٫١١ | {{change |{{Israel populations|Mughar}} |22564 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Mughar}}}} |21.11 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٣– |- | [[میگدال ھائێمێک]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11196 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٣ | ٨٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Migdal Haemeq}} |27045 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Migdal Haemeq}}}} |8.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٨– |- | [[مۆدیعین مەکابیم ڕیعووت]] | [[پەڕگە:Modi'in 02003.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٨٥ | ٤٨٫٣٣ | {{change |{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}} |92307 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Modi'in-makkabbim-re'ut}}}} |48.33 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٤٢٠ |- | [[نەھاریا]] | [[پەڕگە:Naharia IMG 1324.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٣٥ | ١٣٫٨٣ | {{change |{{Israel populations|Nahariyya}} |63318 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nahariyya}}}} |13.83 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٤٣ |- | [[ناسرە]] | [[پەڕگە:Habsora from selezian.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-2200| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٤٫١٧ | {{change |{{Israel populations|Nazareth}} |77295 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nazareth}}}} |14.17 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٠٤– |- | [[نێشێر]] | [[پەڕگە:Nesher, Givat Nesher, Tel Hanan 008.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٢٣ | ١٢٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Nesher}} |22911 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nesher}}}} |12.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٦٤ |- | [[نێس زیۆنا]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10181 lerer square in ness ziona.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٣ | ١٥٫٦٨ | {{change |{{Israel populations|Nes Ziyyona}} |47620 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nes Ziyyona}}}} |15.68 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٠٤ |- | [[نێتانیا]] | [[پەڕگە:KIKATZNETDAY.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٩ | ٣٤٫٧٥ | {{change |{{Israel populations|Netanya}} |223920 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netanya}}}} |34.75 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٨٤ |- | [[نێتیڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 44402 Aerial photo of Netivot .jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٦ | ١٦٫٢٢ | {{change |{{Israel populations|Netivot}} |45024 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Netivot}}}} |16.22 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٦٢– |- | [[نۆف ھەگەلیل]] | [[پەڕگە:Nazareth Illit view.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | ١٩٥٧ | ٣٢٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Nof Hagalil}} |43479 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Nof Hagalil}}}} |32.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٩٨– |- | [[ئۆفاکیم]] | [[پەڕگە:Ofaqim 4.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٥٥ | ١٦٫٣٥ | {{change |{{Israel populations|Ofaqim}} |35355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ofaqim}}}} |16.35 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٠– |- | [[ئۆر عەکیڤا]] | [[پەڕگە:Israel by Jim Greenhill 100526-A-3715G-0961 (4643198024).jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ٥٫٥٥ | {{change |{{Israel populations|Or Aqiva}} |22173 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Aqiva}}}} |5.55 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٩– |- | [[ئۆر یەھوودا]] | [[پەڕگە:פארק נווה סביון - אור יהודה.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٥٥ | ٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Or Yehuda}} |36850 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Or Yehuda}}}} |6.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٠٠٥ |- | [[پێتاخ تیکڤا]] | [[پەڕگە:Market Towers Petah Tikva 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٧٨ | ٣٥٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Petah Tiqwa}} |264046 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Petah Tiqwa}}}} |35.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥٥٠ |- | [[قەلەنسووە]] | [[پەڕگە:Qalansuwa-498.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|1000| [[سەدەکانی ناوەند]]}} | ٨٫٣٧ | {{change |{{Israel populations|Qalansawe}} |23951 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Qalansawe}}}} |8.37 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٣٢– |- | [[ڕەعەنانا]] | [[پەڕگە:Raanana city.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٢ | ١٤٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Ra'annana}} |80155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ra'annana}}}} |14.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٨٠ |- | [[ڕەھەت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 43465 RAHAT.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی بێئرشێبا|بێئرشێبا]] | ١٩٧٢ | ٣٣٫٤٨ | {{change |{{Israel populations|Rahat}} |71355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rahat}}}} |33.48 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٨٤٥– |- | [[ڕامەت گان]] | [[پەڕگە:View Of Ramat Gan Diamond Exchange District.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢١ | ١٦٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramat Gan}} |165155 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Gan}}}} |16.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٠٩٩ |- | [[ڕامەت ھاشارۆن]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 7457 Ramat Hasharon from the top of tops.JPG|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | ١٩٢٣ | ١٦٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Ramat Hasharon}} |48986 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramat Hasharon}}}} |16.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٦٩٩ |- | [[ڕەملە]] | [[پەڕگە:Ramla 6780a.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|700|سەدەی ھەشتەم}} | ١٣٫٣٩ | {{change |{{Israel populations|Ramla}} |81126 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Ramla}}}} |13.39 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٣٩٩– |- | [[ڕێخۆڤۆت]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 13823 Rehovot Mall and Municipality.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٩٠ | ٢٣٫٧٦ | {{change |{{Israel populations|Rehovot}} |150471 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rehovot}}}} |23.76 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٠١ |- | [[ڕیشۆن لێتسیۆن]] | [[پەڕگە:Rishon LeZion West Aerial View.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٨٨٢ | ٦١٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Rishon Leziyyon}} |252413 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rishon Leziyyon}}}} |61.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٢٧ |- | [[ڕۆش ھاعەین]] | [[پەڕگە:Rosh HaAyin.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | ١٩٤٩ | ١٥٫٨٦ | {{change |{{Israel populations|Rosh Haayin}} |74572 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Rosh Haayin}}}} |15.86 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٨١ |- | [[سەفەد]] | [[پەڕگە:Safed1.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1300| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫٩٤ | {{change |{{Israel populations|Zefat}} |37801 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Zefat}}}} |29.94 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٣٥١– |- | [[سەخنین]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 17718 Cities in Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | {{sort|-1500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١١٫٥٣ | {{change |{{Israel populations|Sakhnin}} |32355 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sakhnin}}}} |11.53 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١١– |- | [[سدێرۆت]] | [[پەڕگە:שדרות, רחוב הרב בן-נון , הוא רחוב ניר-עם, הוא רחוב הגדוד השני. - panoramio.jpg|100px]] | [[ناوچەی باشووری (ئیسرائیل)|باشووری]] | {{n/a}} | ١٩٥١ | ١٠٫٦٦ | {{change |{{Israel populations|Sederot}} |31108 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Sederot}}}} |10.66 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٣٢– |- | [[شیفا عەمر]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 11070 Photo fortress.JPG|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{sort|-3000| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ١٩٫٦٣ | {{change |{{Israel populations|Shefar'am}} |42713 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Shefar'am}}}} |19.63 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧١٢– |- | [[تەمرە]] | [[پەڕگە:Tamra2.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٢٩٫٧٧ | {{change |{{Israel populations|Tamra}} |35349 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tamra}}}} |29.77 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٣– |- | [[تەییبە]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 16164 Center of Taybee.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١٨٫٩١ | {{change |{{Israel populations|Tayibe}} |45071 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tayibe}}}} |18.91 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٦٨٠– |- | [[تێل ئەڤیڤ]] | [[پەڕگە:Sarona CBD 01.jpg|100px]] | [[ناوچەی تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ]] | [[گووش دان]] | {{sort|-8000| [[سەردەمی نیۆلیتیک]]}}<br><small>([[یافا]])</small><br>{{sort|1887|١٨٨٧}}<br><small>([[نێڤی تسێدێک]])</small> | ٥٧٫١ | {{change |{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} |492872 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}}}} |57.1 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٩٣ |- | [[تەبەریە]] | [[پەڕگە:TIBERIAS - GALILEE (7723477802).jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | {{n/a}} | 20 | ١٦٫١٩ | {{change |{{Israel populations|Tiberias}} |48509 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tiberias}}}} |16.19 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٧٩– |- | [[تیرە، ئیسرائیل|تیرە]] | [[پەڕگە:Potsdam-9 (15757509164).jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ١١٫٨٥ | {{change |{{Israel populations|Tire}} |26567 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tire}}}} |11.85 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٢٧٥– |- | [[تیرات کارمێل]] | [[پەڕگە:PikiWiki Israel 10963 Architecture of Israel.JPG|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | {{Unknown|؟}} | ٦٫٧١ | {{change |{{Israel populations|Tirat Karmel}} |29069 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Tirat Karmel}}}} |6.71 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫١٠٨ |- | [[ئوم ئەلفەحم]] | [[پەڕگە:Ummalfahm.jpg|100px]] | [[ناوچەی حەیفا|حەیفا]] | {{n/a}} | {{Unknown|؟}} | ٢٦٫٠٣ | {{change |{{Israel populations|Umm Al-fahm}} |57560 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Umm Al-fahm}}}} |26.03 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ١٫٢٦٦– |- | [[یەڤنە]] | [[پەڕگە:Yavne panoramic view2.JPG|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{sort|-2500| [[سەردەمی بڕۆنز]]}} | ٢٩٫١٨ | {{change |{{Israel populations|Yavne}} |54981 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yavne}}}} |29.18 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٥١٤ |- | [[یەھوود مۆنۆسۆن]] | [[پەڕگە:Jahud023.jpg|100px]] | [[ناوچەی ناوەندی (ئیسرائیل)|ناوەندی]] | [[گووش دان]] | {{Unknown|؟}} | ٥٫٧٣ | {{change |{{Israel populations|Yehud-Monoson}} |30977 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yehud-Monoson}}}} |5.73 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٩٦٣ |- | [[یۆکنێعام عیلیت]] | [[پەڕگە:12 6 2008 .1597864 25 43 11 PROTOCOL 800 1 park.jpg|100px]] | [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | [[ناوچەی گەورەشاریی حەیفا|حەیفا]] | ١٩٥٠ | ٨٫٣١ | {{change |{{Israel populations|Yoqne'am Illit}} |23729 |dec=0 |invert=on}} | {{pop density |{{Decomma|{{Israel populations|Yoqne'am Illit}}}} |8.31 |km2 |prec=0 |disp=num}} | ٠٫٧٩٥ |} == ئەمانەش ببینە == {{div col|colwidth=25em}} *[[Arab localities in Israel]] *[[Chronology of Aliyah in modern times]] *[[Demographics of Israel]] *[[Districts of Israel]] *[[Four Holy Cities]] *[[Jewish population by city]] *[[List of cities in Palestine]] *[[List of kibbutzim]] *[[List of largest cities in the Levant region by population]] *[[List of modern names for biblical place names]] *[[List of moshavim]] *[[List of twin towns and sister cities in Israel]] *[[List of villages depopulated during the Arab–Israeli conflict]] *[[Lists of cities by country]] *[[Population displacements in Israel after 1948]] *[[Population statistics for Israeli settlements in the West Bank]] *[[Urban planning in Israel]] {{div col end}} == تێبینییەکان == ;General {{Reflist|group=note}} ;Official spellings {{Reflist|15em|group=cbs}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=yes}} * [https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx Regional Statistics] at the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://www.nli.org.il/en/a-topic/987007545418805171 Cities and towns] at the [[National Library of Israel]] * {{Britannica|2060226|List of cities and towns in Israel}} {{Largest Israeli cities}} {{Geography of Israel}} {{List of cities in the Middle East}} {{Authority control}} {{Portal bar|Cities|Israel|Lists}} [[Category:Cities in Israel| ]] [[Category:Demographics of Israel|Cities]] [[Category:Lists of cities by country|Israel]] [[Category:Lists of cities by population|Israel]] [[Category:Lists of cities in Asia|Israel]] [[Category:Lists of populated places in Israel|Cities]] [[Category:Ranked lists of country subdivisions|Israel]] a5akh6c7esofvi7czamnotufpdaaqo7 0 299592 1613730 1613713 2026-07-31T12:01:55Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613730 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند''' ({{بە ئینگلیزی|Rhind Mathematical Papyrus}}) یەکێکە لە ناسراوترین بەڵگە [[ماتماتیکی میسری کۆن|ماتماتیکییەکانی میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە، لەگەڵ [[پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]]، یەکێکە لە دوو پاپیروسی ماتماتیکی بەناوبانگی [[میسری کۆن]]. پاپیروسی ڕایند لە ڕووی قەبارەوە گەورەترە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە لە پاپیروسی مۆسکۆ نوێترە.<ref name="Spalinger">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Anthony |دوایین=Spalinger |سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus as a Historical Document |journal=Studien zur Altägyptischen Kultur |بەرگ=١٧|ساڵ=١٩٩٠|پەڕەکان=٢٩٥–٣٣٧|بڵاوکەرەوە=Helmut Buske Verlag |jstor=25150159}}</ref> [[ئەحمەس]] لە سەرەتای پاپیروسەکەدا دەڵێت کە ئەم نووسینە «ھەژمارکردنێکی وردە بۆ لێکۆڵینەوە لە شتەکان، زانینی ھەموو شتەکان و نھێنییەکانیان»، پاشان دەڵێت: <blockquote> «ئەم دەقە لە ساڵی سی و سێی پاشایەتی، لە مانگی چوارەمی وەرزی [[ئاخێت]]، لە سەردەمی پاشای میسری سەروو و خواروو، [[ئۆسەرڕێ]]، کە ژیانی درێژ بێت، لە ڕووی نوسخەیەکی کۆنتر کە لە سەردەمی پاشا [[نیمائتڕێ]] نووسرابوو، ڕونووس کرا. کاتبەکە، ئەحمەس، ڕوونووسی کرد.»<ref name="Clagett"/> </blockquote> ژمارەیەک کتێب و وتار و توێژینەوە لەبارەی پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند، بڵاو کراونەتەوە کە ھەندێکیان گرنگیی تایبەتیان ھەیە.<ref name="Spalinger"/> دەقی پاپیروسی ڕایند لە ساڵی ١٩٢٣ لەلایەن میسرناسی ئینگلیزی [[تی ئێریک پیت]] بڵاو کرایەوە، ئەم بەرھەمە لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەسەر دەقی پاپیروسەکە لەخۆ گرتبوو، و دەقەکەی بەگوێرەی دابەشکردنی [[فرانسیس لێوێلین گریفیس]] بۆ سێ بەرگ (یەکەم، دووەم و سێیەم) شیکردبووەوە.<ref name=peet/> [[ئارنۆلد بافۆم چەیس]]یش لە نێوان ساڵانی ١٩٢٧ تا ١٩٢٩ چەند بەرگی توێژینەوەی بڵاو کردەوە کە وێنەکانی پاپیروسەکەشی تێدا بوو.<ref name="Chace, Arnold Buffum 1929">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chace |یەکەم=Arnold Buffum |orig-year=1927–29 |سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus: Free Translation and Commentary with Selected Photographs, Translations, Transliterations and Literal Translations |زنجیرە=Classics in Mathematics Education |بەرگ=٨. ٢ vols|شوێن=Oberlin |بڵاوکەرەوە=Mathematical Association of America |edition=Reston: National Council of Teachers of Mathematics Reprinted |ساڵ=١٩٧٩|ژپنک=٠-٨٧٣٥٣-١٣٣-٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان=https://archive.org/details/rhindmathematica0000unse}}</ref> نوێترین پێداچوونەوەی گشتی سەبارەت بەم پاپیروسە لە ساڵی ١٩٨٧ لەلایەن ڕابینز و شوت بڵاو کرایەوە. == مێژوو == ئەم پاپیروسە لەلایەن نووسەرێک بە ناوی [[ئەحمەس]] (یان شێوازە کۆنەکەی ئەحمۆس؛ کە مێژوونووسانی ماتماتیک زیاتر بەکاری دەھێنن) لەڕووی دەقێک کە ئێستا ون بووە، کە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەمەنمەحاتی سێیەم]]، نووسرابوو. ئەم پاپیروسە بۆ نزیکەی ١٥٥٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus |ناونیشان=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA10057 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=The British Museum |زمان=en}}</ref> لە پشتەوەی پاپیروسەکەدا تێبینییەکی مێژوویی ھەیە کە دەڵێت: «لە ساڵی یازدەی پاشایەتی، لە مانگی دووەمی وەرزی [[شێمو]]، شاری [[ھێلیۆپۆلیس]] داگیر کرا. لە ڕۆژی بیست و سێی مانگی یەکەمی وەرزی ئاخێت، «ئەوەی لە باشوور ھات» ھێرشی کردە سەر [[تجارو]]»<ref>Irene Forstner-Mueller, The end of the Hyksos State, [https://books.google.ca/books?id=m0eGzwEACAAJ&pg=PA48&source=gbs_toc_r&cad=2#v=onepage&q&f=false The Hyksos State] in (eds: Karen Radner, Nadine Moeller and D.T. Potts), "The Oxford history of the Ancient Near East: from the Hyksos to the Late Second Millenium B.C." Volume: III, Oxford University Press, 2022, p. 37 Irene Forstner-Mueller states that "There is little doubt that the regnal year referred to here is that of the Hyksos king [[Khamudi]], whereas "he of the South" is Ahmose."</ref> ھەردوو میسرناس، [[تۆماس شنایدەر]] و [[ئیرێنە فۆرستنەر مولەر]]، ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە مەبەست لە «ئەوەی لە باشوور ھات» [[ئەحمەسی یەکەم]]، پاشای تیبسە. تۆماس شنایدەر دەنووسێت: «لەبەر ئەوەی «ئەوەی لە باشوور ھات» بێگومان ئاماژەیە بۆ فەرمانڕەوای تیبس، ئەحمەس، ئەوا ساڵی یازدەی پاشایەتی تەنھا دەکرێت بۆ جێنشینی پاشای ھیکسۆس، ئەپێپی، واتە [[خامودی]]، بگەڕێتەوە. بەم پێیە، پایتەختی ھیکسۆسەکان، ئاڤاریس، دوای ماوەیەکی کەم کەوتووەتە دەستی ئەحمەس.<ref>Thomas Schneider, "[https://www.academia.edu/6374956/The_Chronology_of_the_Middle_Kingdom_and_the_Hyksos_Period_in_E_Hornung_R_Krauss_D_Warburton_eds_Ancient_Egyptian_Chronology_Handbook_of_Oriental_Studies_1_83_Leiden_Boston_2006_168_196 The Relative Chronology of the Middle Kingdom and the Hyksos Period (Dyns. 12-17)]". In Hornung, Erik; Krauss, Rolf; Warburton, David (eds.). Ancient Egyptian Chronology. Handbook of Oriental Studies. Brill. 2006 p.195</ref><ref>Irene Forstner-Mueller, The end of the Hyksos State, [https://books.google.ca/books?id=m0eGzwEACAAJ&pg=PA48&source=gbs_toc_r&cad=2#v=onepage&q&f=false The Hyksos State] in (eds: Karen Radner, Nadine Moeller and D.T. Potts), "The Oxford history of the Ancient Near East: from the Hyksos to the Late Second Millenium B.C." Volume: III, Oxford University Press, 2022, p. 37 Irene Forstner-Mueller states that "There is little doubt that the regnal year referred to here is that of the Hyksos king [[Khamudi]], whereas "he of the South" is Ahmose."</ref> [[ئەلەکساندر ھێنری ڕایند]]، شوێنەوارناس و کۆکەرەوەی شوێنەوارەکانی [[سکۆتلەند]]ی، لە ساڵی ١٨٥٨ دوو بەشی ئەم پاپیروسەی لە [[ئوکسوور]]ی میسر کڕی. وتراوە ئەم پاپیروسە لە «یەکێک لە بینا بچووکەکانی نزیک ڕامێسیۆم» لە دەوروبەری ئوکسوور دۆزراوەتەوە.<ref name=peet>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus: British Museum 10057 and 10058|یەکەم=T. Eric|دوایین=Peet|بەستەری نووسەر=T. Eric Peet|بڵاوکەرەوە=University Press of Liverpool|ساڵ=١٩٢٣}} For the location where the papyrus was found see [https://archive.org/details/Peet_1923/page/n5 page 2].</ref> [[مۆزەخانەی بەریتانیا]]، کە ئێستا زۆربەی بەشەکانی ئەم پاپیروسەی تێدا پارێزراون، لە ساڵی ١٨٦٥ ئەوی لەگەڵ پاپیروسی پێستی ماتماتیکیی میسر، کە ئەویش ئی ھێنری ڕایند بوو، بەدەستھێنا.<ref name="Clagett">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clagett |یەکەم=Marshall |سەردێڕ=Ancient Egyptian Science, A Source Book |بەرگ=Three: Ancient Egyptian Mathematics |زنجیرە=Memoirs of the American Philosophical Society |بڵاوکەرەوە=American Philosophical Society |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧١٦٩-٢٣٢-٠|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientegyptians03clag}}</ref> ھەندێک پارچەی دیکەی ئەم دەقە لە ناوەڕاستی دەیەی ١٨٦٠ی زایینیدا بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەلایەن میسرناسی ئەمریکی ئێدوین سمیس لە ئوکسوور کڕدران. کچەکەی لە ساڵی ١٩٠٦ ئەو پارچانەی بەخشی بە ئەنجومەنی مێژوویی نیویۆرک<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= Guggenbühl |یەکەم= Laura |بەستەری نووسەر= Laura Guggenbühl |editor-last= Eves |editor-first= Howard |ڕێکەوت= تشرینی یەکەمی ١٩٦٤|department= Historically Speaking |doi= 10.5951/mt.57.6.0406 |issue= 6 |journal= The Mathematics Teacher |jstor= 27957095 |پەڕەکان= ٤٠٦–٤١٠|سەردێڕ= The New York fragments of the Rhind Mathematical Papyrus |بەرگ= ٥٧}}</ref> و ئێستا لە مۆزەخانەی بروکلین پارێزراون.<ref name="Spalinger"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Collections: Egyptian, Classical, Ancient Near Eastern Art: Fragments of Rhind Mathematical Papyrus |بڵاوکەرەوە=Brooklyn Museum |ناونیشان=http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/118304/Fragments_of_Rhind_Mathematical_Papyrus |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131029185414/http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/118304/Fragments_of_Rhind_Mathematical_Papyrus |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەشێکی ناوەڕاستی پاپیروسەکە بە درێژی نزیکەی ١٨ سانتیمەتر ون بووە. توێژەران لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە، پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقەکە و وەرگێڕانیان دەست پێ کرد؛ بەڵام تا ئێستاش لە ھەندێک ڕووەوە، وەرگێڕان و لێکدانەوەی ماتماتیکیی ئەم پاپیروسە تەواو نەبووە.<ref name="Schneider"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/Rhind_Mathematical_Papyrus| سەردێڕ= Rhind Mathematical Papyrus | زمان= ئینگلیزی | سەردان= ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|لەندەن|میسر}} {{پۆلی کۆمنز|Rhind Mathematical Papyrus}} [[پۆل:دەستنووسە ماتماتیکییەکان]] [[پۆل:پای]] kt4u5fn2c63ggw2is7l2gcupzj7gttd 0 299613 1613746 1613644 2026-07-31T12:07:01Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613746 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|محەممەد خودابەندە}}{{Infobox royalty|name=ئۆلجایتوو<br/>{{small|محەممەد خودابەندە}}|title=پاشای ئێرانزەمین<ref name=":0" /><br />([[پادشا]]ی خاکی ئێران)|image=Khan Oljaitu accepts Yuan ambassadors, as featured in Majma' al-Tavarikh (cropped) (cropped).jpg|caption=ئۆلجایتوو لەگەڵ باڵیۆزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]] دانیشتووە، ١٤٣٨، «جامع التواریخ»|succession=[[ئیلخانی|ئیلخان]]|reign=٩ی تەممووزی ١٣٠٤ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦|predecessor=[[غەزان خان]]|successor=[[ئەبوو سەعید بەھادرخان|ئەبوو سەعید]]|birth_date={{death date|١٢٨٢|٣|٢٤|df=y}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Linda |دوایین=Komaroff |سەردێڕ=Beyond the Legacy of Genghis Khan |ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٤٣٤٠-٨}}</ref>|birth_place=لە نێوان [[سەرەخس]] و [[مەروو]]، [[خۆراسان]]، [[ئیلخانی]]|death_date={{death date and age|١٣١٦|١٢|١٦|١٢٨٢|٣|٢٤|df=y}}|death_place=[[سوڵتانیە|سوڵتانییە]]، [[ئیلخانی]]|spouse=حاجی خاتوون<br/>ئۆلتووزمیش خاتوون|issue=بەستام<br/>تایغوور<br/>سولەیمان شا<br/>ئەبولخەیر<br/>[[ئەبوو سەعید بەھادرخان|ئەبوو سەعید]]<br/>دۆڵاندی خاتوون<br/>ساتی بەگ<br/>سوڵتان خاتوون|house=|dynasty=[[ئیلخانی|ھۆلاکۆیی]]|father=[[ئەرغوون]]|mother=ئوورووک خاتوون|religion=[[بودیزم]] (تا ١٢٩١)<br/>[[مەسیحییەت]] (تا ١٢٩٥)<br/>[[ئیسلامی سوننە]] (تا ١٣١٠)<br/>[[ئیسلامی شیعە]] (تا کاتی مردنی){{sfn|Hope|2016|p=185}}|regnal_name=غەیاسەدین محەممەد خودابەندە ئۆلجایتوو سوڵتان|succession2=جێنشینی [[پارێزگای خۆراسان|خۆراسان]]|predecessor2=نیرون ئاغا|reign2=١٢٩٦ – ١٣٠٤|successor2=[[ئەبوو سەعید بەھادرخان|ئەبوو سەعید]]|coronation=١٩ی تەممووزی ١٣٠٤|burial_place=[[گومەدی سوڵتانییە]]}} '''ئۆلجایتوو'''، ھەروەھا ناسراو بە '''محەممەد خودابەندە''' (٢٤ی ئاداری ١٢٨٢ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦)، ھەشتەمین فەرمانڕەوای [[ئیلخانی|خانەدانی ئیلخانی]] بوو لە ساڵی ١٣٠٤ تا ١٣١٦ لە [[تەورێز]]، [[ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Morby|یەکەم١=John|ناونیشان=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191780073.001.0001/acref-9780191780073-e-181|سەردێڕ=Dynasties of the World|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٧٨٠٠٧-٣|زمان=en|chapter=Persia, Il-Khans of}}</ref> ناوی «ئۆلجایتوو» بە زمانی مەغۆلی بە واتای «موبارەک» دێت و ناوی کۆتاییی «خودابەندە» بە زمانی فارسی بە واتای «خزمەتکار/بەندەی خودا» دێت. ئەو کوڕی فەرمانڕەوای ئیلخان [[ئەرغوون]] بوو، برا و جێنشینی [[غەزان خان|مەحموود غازان]] (پێنجەمین جێنشینی چەنگیز خان)، و نەوەی دامەزرێنەری دەوڵەتی ئیلخانی [[ھۆلاکۆ خان]] بوو. == فەرمانڕەوایی == ئەو لە ٩ی تەممووزی ١٣٠٤ گەیشتە دەشتی ئووجان<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tulibayeva |یەکەم=Zhuldyz M. |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Mirza Ulugh Beg on the Chinggisids on the Throne of Iran: The Reigns of Öljaitü Khan and Abu Sa'id Bahadur Khan |ناونیشان=http://goldhorde.ru/en/stati2018-2-12/ |journal=Golden Horde Review |زمان=en-US |بەرگ=٦|issue=2 |پەڕەکان=٤٢٢–٤٣٨|doi=10.22378/2313-6197.2018-6-2.422-438 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> و لە ١٩ی تەممووزی ١٣٠٤ تاجگوزاری بۆ کرا.<ref name=":1" /> ڕەشیدەددین نووسیویەتی کە ئەو ناوی ئۆلجایتووی لە دوای ئیمپراتۆری یووان [[تەیموور خان|ئۆلجایتوو تەیموور]] وەرگرتووە کە لە [[خانبالیق|دادوو]] لەسەر تەخت بوو. نازناوی فەرمیی تەواوی غەیاسەددین محەممەد خودابەندە ئۆلجایتوو سوڵتان بوو. لە کاتی دەستبەکاربوونیدا، چەندین کەسی لە پایەکاندا دەستنیشانکرد، وەک [[قوتلووشاھ]] بۆ پایەی فەرماندەی گشتیی سوپای ئیلخانی، [[ڕەشیدەددین ھەمەدانی]] و سەعدەددین ساوجی وەک وەزیرەکانی لە ٢٢ی تەممووزی ١٣٠٤. دەستنیشانکردنێکی تر ئەسیلەددین، کوڕی [[نەسیرەدین تووسی|نەسیرەددین تووسی]] بوو وەک جێنشینی باوکی بۆ سەرۆکایەتیی [[ڕوانگەی مەراغە]]. بڕیارێکی تری ڕامیاری وەرگرتنەوەی [[کرمان]] بوو لە [[قوتلووقخانییەکان|قوتلووقخانی]] [[قوتبەددین شا جیھان]] لە ٢١ی نیسانی ١٣٠٤. ئۆلجایتوو خەزوور و مامی خۆی ئیرینجینی وەک جێنشینی ئەنادۆڵ لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٣٠٥ دەستنیشانکرد. ئەو لە ھەمان ساڵدا پێشوازیی کرد لە باڵیۆزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان|خانەدانی یووان]] (١٩ی ئەیلوولی ١٣٠٥)، [[خاناتی چاگاتای]] و [[ھۆردی زێڕین]] (٨ی کانوونی یەکەمی ١٣٠٥)، و ئاشتییەکی ناوخۆییی مەغۆلەکانی دامەزراند.<ref name=":1" /> لە ساڵی ١٣٠٦دا ھەڵمەتێکی بۆ سەر [[ھەرات]] دژی فەرمانڕەوای [[خانەدانی کەرت|کەرتی]] فەخرەددین ئەنجامدا، بەڵام تەنیا بۆ ماوەیەکی کورت سەرکەوتوو بوو؛ ئەمیرەکەی، دانشمەند لە کاتی بۆسەیەکدا کوژرا. ئەو دووەم ھەڵمەتی سەربازیی خۆی لە حوزەیرانی ١٣٠٧ بەرەو [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]] دەستی پێ کرد. ئەمە سەرکەوتوو بوو بەھۆی یەکگرتنی ھێزەکانی ئەمیرەکانی وەک [[سوتای]]، ئەسەن قوتلووق، [[ئیرینجین]]، سێڤینچ، [[چۆپان]]، تۆغان و موئمین. سەرەڕای سەرکەوتنی سەرەتایی، فەرماندەی گشتیی سوپاکەی [[قوتلووشاھ]] تێکشکێندرا و لە کاتی ھەڵمەتەکەدا کوژرا، کە ڕێگەی بۆ چۆپان خۆش کرد بۆ بەرزبوونەوەی پایەکان. دوای ئەمە، فەرمانی دا بە ھەڵمەتێکی تر دژی کەرتەکان، ئەمجارەیان لەلایەن بووجای کوڕی ئەمیر دانشمەندی کۆچکردوو فەرماندەییی دەکرا. بوجای دوای گەمارۆدانی لە ٥ی شوبات تا ٢٤ی حوزەیرانی ١٣٠٦ سەرکەوتوو بوو، و دواجار قەڵاکەی گرت. دەستەیەکی پسپۆڕی [[مەنجەنیق|مەنجەنیقی]] فڕەنسی ناسراون کە لەم فەتحەدا ھاوکاریی سوپای ئیلخانییان کردووە.<ref>Peter Jackson, ''The Mongols and the West'', p. 315.</ref> لە ساڵی ١٣٠٧دا، ڕاپەڕینێک لە [[کوردستان]] بە سەرکردایەتیی کەسێک بە ناوی مووسا سەری ھەڵدا، کە [[بانگەشە|بانگەشەی]] دەکرد کە [[مەھدی|مەھدییە]]. ڕاپەڕینەکە بەخێرایی تێکشکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peacock|یەکەم=A. C. S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-qCsDwAAQBAJ|سەردێڕ=Islam, Literature and Society in Mongol Anatolia|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٩٩٣٦-١|پەڕەکان=٢٤٩|زمان=en}}</ref> ڕاپەڕینێکی تری ئایینی، ئەم جارەیان لەلایەن ١٠٫٠٠٠ مەسیحیی بەھێزەوە، لە ھەولێر سەری ھەڵدا. سەرەڕای ھەوڵە زۆرەکانی [[مار یەھبوڵڵای سێیەم|مار یەھبوڵڵا]] بۆ ڕێگریگرتن لەو چارەنووسە ناھەموارەی کە چاوەڕوان دەکرا، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی لەلایەن سوپای ئیلخانی و چەکدارە [[ھۆز|ھۆزە]] کوردەکان لە ١ی تەممووزی ١٣١٠دا گیرا، و ھەموو بەرگریکاران کۆمەڵکوژکران، لەوانەش زۆرێک لە دانیشتووانە [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانی]] بەشی خوارەوەی شارەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill Online|ناونیشان=http://www.brillonline.nl/subscriber/uid=3277/title_home?title_id=islam_islam|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam. Second edition Second edition|بڵاوکەرەوە=Brill Online.|شوێن=Leiden|زمان=en|oclc=٦٢٤٣٨٢٥٧٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260409175740/https://www.brillonline.nl/subscriber/uid%3D3277/title_home%3Ftitle_id%3Dislam_islam|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Sultaniyya,_Friday_Mosque._Uljaytu,_1300s._François_Préault_in_1808.jpg|چەپ|وێنۆک|[[مزگەوتی هەینی (سوڵتانییە)|مزگەوتی ھەینیی سوڵتانییە]]، کە لەلایەن ئۆلجایتوو بونیاد نراوە. نموونەیەکی سەرەتاییی ئەگەریی [[مزگەوتی بیبی-خانم]]. فرانسوا پرێۆ لە ١٨٠٨.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Paskaleva |یەکەم١=Elena |ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Samarqand's Congregational Mosque of Bibi Khanum as a Representation of Timurid Legitimacy and Rulership |ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/374560120 |journal=Manazir Journal |بەرگ=٥|پەڕە=٧٢|doi=10.36950/manazir.2023.5.4 |hdl-access=free |hdl=1887/3728281}}</ref>]] گۆڕانکارییەکی گرنگ لە کارگێڕیدا لە ساڵی ١٣١٢دا ڕووی دا کاتێک وەزیرەکەی ئۆلجایتوو، سەعدەددین ساوجی بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیر کرا و لە ٢٠ی شوباتی ١٣١٢دا لەسێدارەدرا. زۆری پێنەچوو تاجەددین عەلی شا جێگەی گرتەوە، کە تا ساڵی ١٣٢٣ سەرکردایەتیی کارگێڕیی شارستانیی ئیلخانیی دەکرد. قوربانییەکی تری پاکتاوکردنەکە تاجەددین ئاواجی بوو، کە شوێنکەوتووی سەعدەددین بوو. ئۆلجایتوو دواجار [[گەمارۆدانی ڕەحبە|دوایین ھەڵمەتی دژی مەمالیکەکان دەست پێ کرد]]، کە تێیدا سەرکەوتوو نەبوو، ھەرچەندە باس لەوە دەکرێت کە بۆ ماوەیەکی کورت [[دیمەشق|دیمەشقی]] گرتووە.<ref name="Stevens">Stevens, John. ''The history of Persia...''</ref> ئەوکاتە بوو کە ئەمیرەکانی مەمالیک، فەرمانڕەوای پێشووی [[حەلەب]]—شەمسەددین قەرە سونقوور و فەرمانڕەوای [[تەرابلوس (لیبیا)|تەرابلوس]]—ئەلفەرام [[ناپاکی|ناپاکییان]] کرد و پەنایان بۆ ئۆلجایتوو برد. سەرەڕای داواکارییەکانی ڕادەستکردنەوە لەلایەن [[میسر|میسرەوە]]، ئیلخان قەرە سونقووری بە فەرمانڕەوایەتیی مەراغە و ئەلفەرامی بە [[ھەمەدان]] دیاری کرد.<ref name=":1" /> دواتر لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٣١٤دا ئۆڵجاتی—کچی [[ئەباقا خان]] درا بە قەرە سونقوور.<ref name=":0" /> سەردەمی دەسەڵاتی ئۆلجایتوو ھەروەھا بە ھەوڵێکی کورتخایەن بۆ داگیرکردنی [[حیجاز]] لەلایەن ئیلخانییەوە بەیاد دەھێنرێتەوە. حومەیدە ئیبن ئەبی نەمەی لە ساڵی ١٣١٥دا گەیشتە کۆشکی ئیلخانی، ئیلخان لای خۆیەوە سوپایەکی چەند ھەزار کەسی لە [[مەغۆل]] و عەرەب بە فەرماندەییی سەید تالیب ئەلدڵقەندی بۆ حومەیدە دابین کرد بۆ ئەوەی حیجاز بخاتە ژێر کۆنترۆڵی ئیلخانییەوە. بەڵام، کەمێک دوای ئەوەی ھێزەکان لە [[بەسرە]] تێپەڕین، ھەواڵی مردنی ئیلخانیان پێگەیشت، و بەشێکی زۆری سوپاکە ڕایان کرد. ئەوانی تریش – سێسەد مەغۆل و چوارسەد عەرەب – لەلایەن کۆمەڵێکی چوار ھەزار کەسی لە [[بەدەوییەکان]] بە سەرکردایەتیی محەممەد ئیبن عیسا لە ئازاری ١٣١٧دا تێکشکێنران.<ref>al-Najm Ibn Fahd, ''[[Öljaitü#CITEREF ithaf|Itḥāf al-wará]]'', 3/155–156</ref> == مردن == ئەو لە [[سوڵتانیە|سوڵتانییە]] لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦ کۆچی دوایی کرد،<ref name=":1" /> دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوازدە ساڵ و نۆ مانگ فەرمانڕەوایەتیی کردبوو. دواتر، [[ڕەشیدەددین ھەمەدانی]] تۆمەتبارکرا بەوەی بووەتە ھۆی مردنی لە ڕێگەی ژەھراویکردنەوە و لەسێدارەدرا. [[ئەبوو سەعید بەھادرخان|ئەبوو سەعیدی]] کوڕی جێگەی ئۆلجایتووی گرتەوە. == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Öljaitü}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٢]] [[پۆل:مردووانی ١٣١٦]] 6m4mp6tjpyum1a0qr2gj5ft4446jz5i 4 299616 1613817 1613524 2026-07-31T15:54:25Z Ari Qasm 57423 1613817 wikitext text/x-wiki '''گەمارۆدانی ھەولێر''' گەمارۆدانێکی سەربازی بوو لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] کە لە ساڵی ١٢٥٨ ڕوویدا. گەمارۆدانی شاری [[ھەولێر]] ھاوکات بوو لەگەڵ [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|گەمارۆدانی بەغدا]] لەلایەن مەغۆلەکانەوە بە سەرکردایەتیی [[ھۆلاکۆ خان]] لە ساڵی ١٢٥٨. کاتێک [[ھۆلاکۆ خان]] لە ھەمان ساڵدا لەشکرێکی بە سەرکردایەتیی ئەرقیۆ نۆیان ناردە سەر شاری ھەولێر و [[قەڵای ھەولێر|قەڵاکەی]] و ئەرکی گرتنی شارەکەی بە ئەرقیۆ دا. گەمارۆدانی شارەکە دەستی پێکرد، ئەرقیۆ و سوپای مەغۆلەکان گەمارۆی شارەکەیان دا و سەربازگە کوردییەکانی ناو قەڵای ھەولێر بەتوندی بەرگرییان کرد لە بەرامبەر ھێزی مەغۆلەکان. لە ھەوڵێکدا، بۆ دوورکەوتنەوە لە شەڕ و پێکدادان، حاکمی ھەولێر، تاجەددین سەڵایا، حاکم و نوێنەری خەلیفە بوو لە [[ھەولێر]] ملکەچیی خۆی بۆ مەغۆلەکان ڕاگەیاند، بەڵام ئەرقیۆ پێداگریی کرد لەسەر خۆبەدەستەوەدانی قەڵاکە. کاتێکیش تاجەددین سەڵایا ویستی ھێزەکانی ناو قەڵاکە ڕازی بکات کە خۆیان بەدەستەوە بدەن، ھێزەکان ڕازی نەبوون و بەردەوام بوون لە شەڕکردن. ھەوڵەکان شکستی ھێنا و کاتێک تاجەددین گەڕایەوە، بۆ [[ھۆلاکۆ خان]] نێردرا و دواتریش لەسێدارەدرا. گەمارۆدانەکە بێچارە بەردەوام بوو. دواتر مەغۆلەکان ھاوکارییان لە [[بەدرەددین لوئلوئ|بەدرەددین لوئلوئی]] حاکمی [[مووسڵ]] وەرگرت، کە ملکەچی مەغۆلەکان ببوو. سەڕەڕای ھاوکارییەکانیش، کوردەکانی ناو قەڵا توانییان لە بەرگری بەردەوام ببن و تەنانەت ھێرشی پێچەوانەش بکەن. تا دواجار دوای گەمارۆیەکی زۆر و توند، مەغۆلەکان و لەشکری مووسڵ توانییان بەرگریی قەڵاکە بشکێنن و دەست بگرن بەسەر قەڵاکە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٤٧، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== kjkq4pzjevu5lgj8jz0ox3iq9kwbmcp 0 299618 1613830 1613607 2026-07-31T17:23:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:میسر|میسر]] 1613830 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Moscow Mathematical Papyrus}})، کە بە پاپیروسی ماتماتیکی گۆلێنیشچێڤیش ناسراوە، یەکێکە لە گرنگترین بەڵگە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە ژمارەیەک پرسیاری ماتماتیکی لە بوارەکانی [[ژمێرە]]، [[جەبر]] و [[ئەندازە]] لەخۆ دەگرێت. ڤلادیمیر گۆلێنیشچێڤ لە ساڵی ١٨٩٢ یان ١٨٩٣ ئەم پاپیروسەی لە شاری تیبسی میسر کڕی. دواتر خرایە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی پۆشکین لە [[مۆسکۆ]]، و لەبەر ئەوەش ئێستا بە ناوی پاپیروسی مۆسکۆ ناسراوە. بەپێی توێژینەوەکان بە ئەگەری زۆر ئەم پاپیروسە لە سەردەمی بەرەی سێزدەھەمی میسر نووسراوە، بەڵام ناوەڕۆکەکەی بەپێی سەرچاوەیەکی کۆنتر، دەگەڕێتەوە بۆ بەرەی دوازدەھەمی میسر (نزیکەی ١٨٥٠ ساڵ پێش زایین).<ref name="Clagett">Clagett, Marshall. 1999. Ancient Egyptian Science: A Source Book. Volume 3: Ancient Egyptian Mathematics. Memoirs of the American Philosophical Society 232. Philadelphia: American Philosophical Society. {{ISBN|0-87169-232-5}}</ref> درێژیی ئەم پاپیروسە نزیکەی ٥٫٥ مەتر و پانییەکەی ٣٫٨ تا ٧٫٦ سانتیمەترە. [[ڤاسیلی ستروڤ]]، ڕۆژھەڵاتناسێکی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]،<ref>[http://www.encspb.ru/en/article.php?kod=2804014273 Struve V.V., (1889–1965), orientalist :: ENCYCLOPAEDIA OF SAINT PETERSBURG<!-- Bot generated title -->]</ref> لە ساڵی ١٩٣٠<ref>Struve, Vasilij Vasil'evič, and [[Boris Turaev]]. 1930. ''Mathematischer Papyrus des Staatlichen Museums der Schönen Künste in Moskau''. Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik; Abteilung A: Quellen 1. Berlin: J. Springer</ref> ناوەڕۆکی ئەم پاپیروسەی بە ٢٥ پرسیار لەگەڵ شیکردنەوەیان دابەش کرد. پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ یەکێکە لە ناسراوترین پاپیروسە ماتماتیکییەکان و زۆرجار لەگەڵ [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]] باسی لێ دەکرێت. ئەم پاپیروسە لە ڕووی مێژووییەوە لە پاپیروسی ڕایند کۆنترە، بەڵام پاپیروسی ڕایند لە ڕووی قەبارەوە گەورەترە.<ref>{{GSEn|086742|Папирусы математические}}</ref> == پرسیارەکانی ناو پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ == پرسیارەکانی ناو پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ بە شێوەیەکی ڕێک پۆلێنبەندی نەکراون و ڕیزبەندییەکی دیاریکراویان نییە. ھەروەھا شیکردنەوەیان، بە بەراورد لەگەڵ [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]]، کورتترە و وردەکاریی کەمتر لەخۆ دەگرێت. ئەم پاپیروسە زۆرتر بەھۆی پرسیارە ئەندازییەکانی ناسراوە. لە پرسیارەکانی ١٠ و ١٤، بە ڕیز [[ڕووبەر]] و [[قەبارە]]ی [[بڕگەی قووچەکی]] ھەژمار کراوە، بەڵام زۆربەی پرسیارەکانی دیکە سەبارەت بە بابەتە ئاسایی و باوەکانی ماتماتیکن.<ref name="Clagett"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|ئەندازە|میسر}} [[پۆل:دەستنووسە ماتماتیکییەکان]] {{ماتماتیک-کۆلکە}} j22zthix57mrjn8ax7wdfw0wwg27wl5 0 299621 1613741 1613660 2026-07-31T12:05:41Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613741 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Rhind Mathematical Papyrus.jpg|وێنۆک| دەقی [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]] کە ئەحمەس ڕوونووسی کردووە]] '''ئەحمەس''' ({{بە ئینگلیزی| Ahmes}}؛ بە زمانی میسری کۆن: jꜥḥ-ms، ناوێکی باوی میسری کە بە شێوەی ئەحمۆسیش دەنووسرێت) نووسەرێکی [[میسری کۆن]] بوو، کە لە کۆتایی بەرەی پانزدەھەمی میسر و سەرەتای بەرەی ھەژدەھەم ژیاوە. ئەو [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]]ی ڕوونووس کردووە؛ دەقێکی ماتماتیکی لە میسری کۆن کە مێژووی بۆ نزیکەی ١٥٥٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=110036&partId=1|سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus|وێبگە=britishmuseum.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ئەحمەس کۆنترین کەسە کە ناوی وەک یەکێک لە بەشداربووانی مێژووی ماتماتیک ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics|یەکەم=Clifford A.|دوایین=Pickover|authorlink=Clifford A. Pickover|بڵاوکەرەوە=Sterling Publishing Company, Inc.|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٧-٥٧٩٦-٩|پەڕە=٣٦}}.</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Unknown quantity: a real and imaginary history of algebra|یەکەم=John|دوایین=Derbyshire|authorlink=John Derbyshire|بڵاوکەرەوە=National Academies Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٩-٠٩٦٥٧-٧|پەڕە=[https://archive.org/details/isbn_٩٧٨٠٣٠٩٠٩٦٥٧٧/page/٢٩ ٢٩]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780309096577/page/29}}.</ref> بەڵام ئەحمەس دەڵێت خۆی نووسەری سەرەکیی ئەم دەستنووسە نەبووە، بەڵکوو تەنھا ڕوونووسی کردووەتەوە. بە وتەی خۆی، ناوەڕۆکی ئەم پاپیروسە لە دەستنووسێکی زۆر کۆنتر، کە نزیکەی ٢٠٠٠ پێش زایین نووسراوە، وەرگیراوە.<ref>{{MacTutor Biography|id=Ahmes|title=Ahmes}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ماتماتیک}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ماتماتیکزانانی میسری]] 8bpdls4xvw5d7wsuevmdpsfcdzpymee 1613827 1613741 2026-07-31T17:22:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] 1613827 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Rhind Mathematical Papyrus.jpg|وێنۆک| دەقی [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]] کە ئەحمەس ڕوونووسی کردووە]] '''ئەحمەس''' ({{بە ئینگلیزی| Ahmes}}؛ بە زمانی میسری کۆن: jꜥḥ-ms، ناوێکی باوی میسری کە بە شێوەی ئەحمۆسیش دەنووسرێت) نووسەرێکی [[میسری کۆن]] بوو، کە لە کۆتایی بەرەی پانزدەھەمی میسر و سەرەتای بەرەی ھەژدەھەم ژیاوە. ئەو [[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند]]ی ڕوونووس کردووە؛ دەقێکی ماتماتیکی لە میسری کۆن کە مێژووی بۆ نزیکەی ١٥٥٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=110036&partId=1|سەردێڕ=The Rhind Mathematical Papyrus|وێبگە=britishmuseum.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ئەحمەس کۆنترین کەسە کە ناوی وەک یەکێک لە بەشداربووانی مێژووی ماتماتیک ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics|یەکەم=Clifford A.|دوایین=Pickover|authorlink=Clifford A. Pickover|بڵاوکەرەوە=Sterling Publishing Company, Inc.|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٧-٥٧٩٦-٩|پەڕە=٣٦}}.</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Unknown quantity: a real and imaginary history of algebra|یەکەم=John|دوایین=Derbyshire|authorlink=John Derbyshire|بڵاوکەرەوە=National Academies Press|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٩-٠٩٦٥٧-٧|پەڕە=[https://archive.org/details/isbn_٩٧٨٠٣٠٩٠٩٦٥٧٧/page/٢٩ ٢٩]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780309096577/page/29}}.</ref> بەڵام ئەحمەس دەڵێت خۆی نووسەری سەرەکیی ئەم دەستنووسە نەبووە، بەڵکوو تەنھا ڕوونووسی کردووەتەوە. بە وتەی خۆی، ناوەڕۆکی ئەم پاپیروسە لە دەستنووسێکی زۆر کۆنتر، کە نزیکەی ٢٠٠٠ پێش زایین نووسراوە، وەرگیراوە.<ref>{{MacTutor Biography|id=Ahmes|title=Ahmes}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ماتماتیک|مێژوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ماتماتیکزانانی میسری]] m8up5ls1tyz8enfg3ddrhxvs2tvb0mg 0 299625 1613846 1613682 2026-07-31T20:02:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1613846 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کەرمیێل | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|כרמיאל‎}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Karmiel - Israel 2008.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری کەرمیێل | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری کەرمیێل''' | دەرزیی_نەخشە = Israel northwest#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی کەرمیێل لە باکووری ڕۆژاوای ئیسرائیلدا##جێگەی کەرمیێل لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|32|54|49|N|35|17|46|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ژێرناوچەی عەکا|عەکا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٦٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٩،٩٤١ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢،٤٩٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = http://www.karmiel.muni.il/ | پەراوێزەکان = }} '''کەرمیێل''' ({{بە عیبری|כרמיאל‎}}) شارێکە لە [[ژێرناوچەی عەکا|عەکا]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٩،٩٤١ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ١٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ٢،٤٩٨ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Karmiel}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.karmiel.muni.il/}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)]] [[پۆل:ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٦٤]] 572jqtjhjrfshelt91iebuyvr8q4aio 0 299641 1613731 1613705 2026-07-31T12:02:15Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1613731 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quarto_Stato_(crop).jpg|وێنۆک| ''ئیستێت چوارەم'' (١٩٠١) لە نووسینی جوزێپی پێلیزا دا ڤۆڵپیدۆ]] '''پرۆلیتاریا''' ( لاتینی: پرۆلیتاریۆس) [[چینی کۆمەڵایەتی|چینە کۆمەڵایەتییەکەی]] مووچەخۆرانە، ئەو ئەندامانەی کۆمەڵگایەک کە خاوەندارێتی [[بایەخ (ئابوورناسی)|بەهای ئابووری]] بەرچاویان هێزی کاری خۆیانە (توانای کارکردنیان).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thefreedictionary.com/proletariat|سەردێڕ=proletariat |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|via=[[The Free Dictionary]]}}</ref> ئەندامی چینێکی لەو جۆرە '''پرۆلیتاریا''' . فەلسەفەی مارکسیستی پرۆلیتاریا لە ژێر بارودۆخی [[سەرمایەداری|سەرمایەداریدا]] وەک چینێکی ئیستیغلالکراو سەیر دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Screpanti|یەکەم=Ernesto|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|سەردێڕ=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Open Book Publishers|ژپنک=٩٧٨١٧٨٣٧٤٧٨٢٥|شوێنی بڵاوکردنەوە=Cambridge|پەڕە=٧٥|chapter=Measures of Exploitation|doi=10.11647/OBP.0182|وتەگێڕانەوە=Marx's value theory is a complex doctrine in which three different kinds of speculation coalesce: a philosophy aimed at proving that value is created by a labour substance; an explanation of the social relations of production in capitalism; and a method for measuring exploitation.|بەستەری نووسەر=Ernesto Screpanti|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|doi-access=free}}</ref> ⁠ بێبەش لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی خۆیان و بەو هۆیەوە ناچار دەکرێن ئامرازی بەرهەمهێنانی پیشەسازی کە وەک [[خاوەنداریی تایبەت|موڵکی تایبەت]] لەلایەن [[بۆرژوازی|بۆرژوازیەوە]] بەدەستەوەیە بەڕێوەببەن، کرێ وەردەگرن کە نوێنەرایەتی کەمتر لەو بەهایە دەکات کە کارەکانیان بەرهەمی هێناوە، ئەوەی دەمێنێتەوە لەلایەن بۆرژوازیەوە وەک قازانج تەرخانکراوە. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} *   * Hal Draper, ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press 1978). {{ویکیوتە}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] cjy34epygezi5nti6l4bm806h1lsxid 1613828 1613731 2026-07-31T17:22:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئابووری|ئابووری]]، [[دەروازە:مافەکانی مرۆڤ|مافەکانی مرۆڤ]]، [[دەروازە:فەلسەفە|فەلسەفە]]، [[دەروازە:کۆمەڵگا|کۆمەڵگا]] و [[دەروازە:سۆشیالیزم|سۆشیالیزم]] 1613828 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quarto_Stato_(crop).jpg|وێنۆک| ''ئیستێت چوارەم'' (١٩٠١) لە نووسینی جوزێپی پێلیزا دا ڤۆڵپیدۆ]] '''پرۆلیتاریا''' ( لاتینی: پرۆلیتاریۆس) [[چینی کۆمەڵایەتی|چینە کۆمەڵایەتییەکەی]] مووچەخۆرانە، ئەو ئەندامانەی کۆمەڵگایەک کە خاوەندارێتی [[بایەخ (ئابوورناسی)|بەهای ئابووری]] بەرچاویان هێزی کاری خۆیانە (توانای کارکردنیان).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thefreedictionary.com/proletariat|سەردێڕ=proletariat |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|via=[[The Free Dictionary]]}}</ref> ئەندامی چینێکی لەو جۆرە '''پرۆلیتاریا''' . فەلسەفەی مارکسیستی پرۆلیتاریا لە ژێر بارودۆخی [[سەرمایەداری|سەرمایەداریدا]] وەک چینێکی ئیستیغلالکراو سەیر دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Screpanti|یەکەم=Ernesto|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|سەردێڕ=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Open Book Publishers|ژپنک=٩٧٨١٧٨٣٧٤٧٨٢٥|شوێنی بڵاوکردنەوە=Cambridge|پەڕە=٧٥|chapter=Measures of Exploitation|doi=10.11647/OBP.0182|وتەگێڕانەوە=Marx's value theory is a complex doctrine in which three different kinds of speculation coalesce: a philosophy aimed at proving that value is created by a labour substance; an explanation of the social relations of production in capitalism; and a method for measuring exploitation.|بەستەری نووسەر=Ernesto Screpanti|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|doi-access=free}}</ref> ⁠ بێبەش لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی خۆیان و بەو هۆیەوە ناچار دەکرێن ئامرازی بەرهەمهێنانی پیشەسازی کە وەک [[خاوەنداریی تایبەت|موڵکی تایبەت]] لەلایەن [[بۆرژوازی|بۆرژوازیەوە]] بەدەستەوەیە بەڕێوەببەن، کرێ وەردەگرن کە نوێنەرایەتی کەمتر لەو بەهایە دەکات کە کارەکانیان بەرهەمی هێناوە، ئەوەی دەمێنێتەوە لەلایەن بۆرژوازیەوە وەک قازانج تەرخانکراوە. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} *   * Hal Draper, ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press 1978). {{ویکیوتە}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری|مافەکانی مرۆڤ|فەلسەفە|کۆمەڵگا|سۆشیالیزم}} [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] 4dufrr91eg6u8egnvhf28dufp47c3ye 1613836 1613828 2026-07-31T19:31:25Z Pirehelokan 5097 پیاچوونەوە 1613836 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quarto_Stato_(crop).jpg|وێنۆک| ''ئیستێت چوارەم'' (١٩٠١) لە نووسینی جوزێپی پێلیزا دا ڤۆڵپیدۆ]] '''پرۆلیتاریا''' ( لاتینی: پرۆلیتاریۆس) لە فەلسەفەی سیاسیی مارکسیدا [[چینی کۆمەڵایەتی|چینە کۆمەڵایەتییەکەی]] مووچەخۆرانە. بە ئەو ئەندامانەی کۆمەڵگایەک دەوترێ کە [[بایەخ (ئابوورناسی)|بەهای ئابووریی]] بەرچاویان هێزی کاری خۆیانە (توانای کارکردنیان).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thefreedictionary.com/proletariat|سەردێڕ=proletariat |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|via=[[The Free Dictionary]]}}</ref> فەلسەفەی مارکسیستی پرۆلیتاریا لە ژێر بارودۆخی [[سەرمایەداری|سەرمایەداریدا]] وەک چینێکی چەوساوە سەیر دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Screpanti|یەکەم=Ernesto|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|سەردێڕ=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Open Book Publishers|ژپنک=٩٧٨١٧٨٣٧٤٧٨٢٥|شوێنی بڵاوکردنەوە=Cambridge|پەڕە=٧٥|chapter=Measures of Exploitation|doi=10.11647/OBP.0182|وتەگێڕانەوە=Marx's value theory is a complex doctrine in which three different kinds of speculation coalesce: a philosophy aimed at proving that value is created by a labour substance; an explanation of the social relations of production in capitalism; and a method for measuring exploitation.|بەستەری نووسەر=Ernesto Screpanti|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|doi-access=free}}</ref> ⁠ بێبەش لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی خۆیان و بەو هۆیەوە ناچار دەکرێن ئامرازی بەرهەمهێنانی پیشەسازی کە وەک [[خاوەنداریی تایبەت|موڵکی تایبەت]] لەلایەن [[بۆرژوازی|بۆرژوازیەوە]] بەدەستەوەیە بەڕێوەببەن. پرۆلێتاریا وەک چینێک کرێ وەردەگرن کە لەو بەهایە کەمترە کە کارەکانیان بەرهەمی هێناوە. ئەوەی دەمێنێتەوە لەلایەن بۆرژوازیەوە وەک قازانج هەڵدەگیرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} *   * Hal Draper, ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press 1978). {{ویکیوتە}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری|مافەکانی مرۆڤ|فەلسەفە|کۆمەڵگا|سۆشیالیزم}} [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] sztny52q3ltpmd007gxy5upfuetbx26 1613837 1613836 2026-07-31T19:31:33Z Pirehelokan 5097 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1613837 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quarto_Stato_(crop).jpg|وێنۆک| ''ئیستێت چوارەم'' (١٩٠١) لە نووسینی جوزێپی پێلیزا دا ڤۆڵپیدۆ]] '''پرۆلیتاریا''' (لاتینی: پرۆلیتاریۆس) لە فەلسەفەی سیاسیی مارکسیدا [[چینی کۆمەڵایەتی|چینە کۆمەڵایەتییەکەی]] مووچەخۆرانە. بە ئەو ئەندامانەی کۆمەڵگایەک دەوترێ کە [[بایەخ (ئابوورناسی)|بەھای ئابووریی]] بەرچاویان ھێزی کاری خۆیانە (توانای کارکردنیان).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thefreedictionary.com/proletariat|سەردێڕ=proletariat |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|via=[[The Free Dictionary]]}}</ref> فەلسەفەی مارکسیستی پرۆلیتاریا لەژێر بارودۆخی [[سەرمایەداری|سەرمایەداریدا]] وەک چینێکی چەوساوە سەیر دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Screpanti|یەکەم=Ernesto|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|سەردێڕ=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Open Book Publishers|ژپنک=٩٧٨١٧٨٣٧٤٧٨٢٥|شوێنی بڵاوکردنەوە=Cambridge|پەڕە=٧٥|chapter=Measures of Exploitation|doi=10.11647/OBP.0182|وتەگێڕانەوە=Marx's value theory is a complex doctrine in which three different kinds of speculation coalesce: a philosophy aimed at proving that value is created by a labour substance; an explanation of the social relations of production in capitalism; and a method for measuring exploitation.|بەستەری نووسەر=Ernesto Screpanti|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|doi-access=free}}</ref> ⁠ بێبەش لە ئامرازەکانی بەرھەمھێنانی خۆیان و بەو ھۆیەوە ناچار دەکرێن ئامرازی بەرھەمھێنانی پیشەسازی کە وەک [[خاوەنداریی تایبەت|موڵکی تایبەت]] لەلایەن [[بۆرژوازی|بۆرژوازییەوە]] بەدەستەوەیە بەڕێوەببەن. پرۆلێتاریا وەک چینێک کرێ وەردەگرن کە لەو بەھایە کەمترە کە کارەکانیان بەرھەمی ھێناوە. ئەوەی دەمێنێتەوە لەلایەن بۆرژوازییەوە وەک قازانج ھەڵدەگیرێت. == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} ** Hal Draper, ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press 1978). {{ویکیوتە}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری|مافەکانی مرۆڤ|فەلسەفە|کۆمەڵگا|سۆشیالیزم}} [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] 9rs78cqrcf2s3z61bkxhks7p253n7ub 1613839 1613837 2026-07-31T19:53:32Z مامۆستا 39489 1613839 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Quarto_Stato_(crop).jpg|وێنۆک| ''ئیستێت چوارەم'' (١٩٠١) لە نووسینی جوزێپی پێلیزا دا ڤۆڵپیدۆ]] '''پرۆلیتاریا''' (لاتینی: پرۆلیتاریۆس) لە فەلسەفەی سیاسیی مارکسیدا [[چینی کۆمەڵایەتی|چینە کۆمەڵایەتییەکەی]] مووچەخۆرانە. بە ئەو ئەندامانەی کۆمەڵگایەک دەوترێ کە [[بایەخ (ئابوورناسی)|بەھای ئابووریی]] بەرچاویان ھێزی کاری خۆیانە (توانای کارکردنیان).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.thefreedictionary.com/proletariat|سەردێڕ=proletariat |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|via=[[The Free Dictionary]]}}</ref> فەلسەفەی مارکسیستی پرۆلیتاریا لەژێر بارودۆخی [[سەرمایەداری|سەرمایەداریدا]] وەک چینێکی چەوساوە سەیر دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Screpanti|یەکەم=Ernesto|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dDa1DwAAQBAJ|سەردێڕ=Labour and Value: Rethinking Marx's Theory of Exploitation|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Open Book Publishers|ژپنک=٩٧٨١٧٨٣٧٤٧٨٢٥|شوێنی بڵاوکردنەوە=Cambridge|پەڕە=٧٥|chapter=Measures of Exploitation|doi=10.11647/OBP.0182|وتەگێڕانەوە=Marx's value theory is a complex doctrine in which three different kinds of speculation coalesce: a philosophy aimed at proving that value is created by a labour substance; an explanation of the social relations of production in capitalism; and a method for measuring exploitation.|بەستەری نووسەر=Ernesto Screpanti|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|doi-access=free}}</ref> ⁠ بێبەش لە ئامرازەکانی بەرھەمھێنانی خۆیان و بەو ھۆیەوە ناچار دەکرێن ئامرازی بەرھەمھێنانی پیشەسازی کە وەک [[خاوەنداریی تایبەت|موڵکی تایبەت]] لەلایەن [[بۆرژوازی|بۆرژوازییەوە]] بەدەستەوەیە بەڕێوەببەن. پرۆلێتاریا وەک چینێک کرێ وەردەگرن کە لەو بەھایە کەمترە کە کارەکانیان بەرھەمی ھێناوە. ئەوەی دەمێنێتەوە لەلایەن بۆرژوازییەوە وەک قازانج ھەڵدەگیرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ** Hal Draper, ''Karl Marx's Theory of Revolution, Vol. 2; The Politics of Social Classes''. (New York: Monthly Review Press 1978). {{ویکیوتە}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری|مافەکانی مرۆڤ|فەلسەفە|کۆمەڵگا|سۆشیالیزم}} [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] svi2ws6w2mpe511n6jywgu3cnh0fhtq 0 299648 1613770 2026-07-31T13:09:58Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[کلیتۆریس]]ی گواستەوە بۆ [[میتکە]]: بەکوردیکردن 1613770 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[میتکە]] 2yepl2itu1efey723kcpg9qypzyjvmh 1 299649 1613772 2026-07-31T13:09:58Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:کلیتۆریس]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:میتکە]]: بەکوردیکردن 1613772 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:میتکە]] dwa5yo7u37jc6d8p9a97p2fiucvrskh 0 299650 1613778 2026-07-31T13:35:22Z حوسێن 42516 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[میتکە]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1613778 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[میتکە]] 2yepl2itu1efey723kcpg9qypzyjvmh 0 299651 1613779 2026-07-31T13:35:22Z حوسێن 42516 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[میتکە]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1613779 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[میتکە]] 2yepl2itu1efey723kcpg9qypzyjvmh 1 299652 1613786 2026-07-31T13:48:16Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613786 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٦ بەستەری دەرەکیی [[پێکدادانەکانی بۆزانێ ٢٠٢٠–٢٠٢١]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613785 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201125064815/https://npasyria.com/en/50314/ بۆ https://npasyria.com/en/50314/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201125064815/https://npasyria.com/en/50314/ بۆ https://npasyria.com/en/50314/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201124211902/https://npasyria.com/en/50327/ بۆ https://npasyria.com/en/50327/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201226160653/https://npasyria.com/en/51898/ بۆ https://npasyria.com/en/51898/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210106103332/https://npasyria.com/en/52524/ بۆ https://npasyria.com/en/52524/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210129132113/https://npasyria.com/en/53401/ بۆ https://npasyria.com/en/53401/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٤٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) bqp4anr2pq89ax97q58iix6gry6ftm4 0 299653 1613792 2026-07-31T14:31:33Z Rahel khdhr 75558 پەڕەی دروست کرد بە «{{short description|مەرجانی ئەتۆڵ لە دوورگەکانی مارشاڵ}} {{For|باندەکە|{{بنز|بیکینی ئەتۆڵ (باند)|en|Bikini Atoll (band)|lt=بیکینی ئەتۆڵ (باند)}}}} {{Use dmy dates|date=June 2020}} {{Infobox settlement | official_name = ئەتۆڵی بیکینی | other_name = ئەتۆڵی پیکینی، ئەتۆڵی ئیششۆڵتز | native_name = | nickna...»ەوە 1613792 wikitext text/x-wiki {{short description|مەرجانی ئەتۆڵ لە دوورگەکانی مارشاڵ}} {{For|باندەکە|{{بنز|بیکینی ئەتۆڵ (باند)|en|Bikini Atoll (band)|lt=بیکینی ئەتۆڵ (باند)}}}} {{Use dmy dates|date=June 2020}} {{Infobox settlement | official_name = ئەتۆڵی بیکینی | other_name = ئەتۆڵی پیکینی، ئەتۆڵی ئیششۆڵتز | native_name = | nickname = کیلی | settlement_type = {{بنز|ئەتۆڵ|en|Atoll|lt=ئەتۆڵ}} | motto = {{nowrap|{{native phrase|mh|Men otemjej rej ilo bein anij}}}}<br/>({{langx|en|Everything is in the hands of God}}){{force singular}} | anthem = {{native phrase|mh|Ij Jab Ber Emol}}<br/>({{langx|en|No longer can I stay}}) (فەرمی) {{Native phrase|en|The Star Spangled Banner}} (فەرمی) | image_skyline = Bikini Atoll 2001-01-14, Landsat 7 ETM+, bands 3-2-1-8.png | imagesize = | pushpin_map = Oceania#Pacific Ocean | image_caption = ئەتۆڵی بیکینی. دوو چاڵەگڕکان لە تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمی زۆرەوە دەتوانرێت لە کەیپی باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەدا ببینرێت، لە تەنیشت دوورگەی {{بنز|نامو|en|Namu|lt=نامو}}. گەورەترینیان لە بۆمبی ١٥ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}}ی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=براڤۆ}}ەوەیە، و چاڵەگڕکانی بچووکتر ١١ مێگاتۆنی {{بنز|کاسڵ ڕۆمیۆ|en|Castle Romeo|lt=ڕۆمیۆ}}ی پێوە لکاوە. | image_flag = Flag of Bikini Atoll.svg | flag_size = 150px | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | pushpin_map_caption = شوێنی ئەتۆڵی بیکینی | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = MH_-map_A.png | mapsize = 240px | map_caption = نەخشەی دوورگەکانی مارشاڵ کە ئەتۆڵی بیکینی پیشان دەدات | image_map1 = Bikini 2244493428 13643c6505 o.jpg | mapsize1 = 240px | map_caption1 = نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} | area_footnotes = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = 2.3 | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | population_as_of = ٢٠٢٠ | population_footnotes = | population_note = دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە<br/>دانیشتووانە نیشتەجێبووەکان لە ساڵی ١٩٧٨ چۆڵ کران | population_total = ٥ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|11.6|N|165.4|E|region:MH_type:isle|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەتۆڵی بیکینی |ID = 1339 |year = 2010 |criteria = کولتووری: iv; vi }} }} '''ئەتۆڵی بیکینی''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ɪ|k|ᵻ|n|i}} {{respell|BIK|in|ee}} یان {{IPAc-en|b|ᵻ|ˈ|k|iː|n|i}} {{respell|bih|KEE|nee}}؛ {{langx|mh|Pikinni}} {{IPAc-mh|pikinniy}}، {{Literal translation|شوێنی {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}}})،<ref name="turssel2">{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |title=Marshallese-English Dictionary-Place Name Index |access-date=8 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027150952/http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |archive-date=27 October 2012}}</ref> کە لە نێوان سەدەی ١٩یەم و ١٩٤٦دا بە '''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز''' دەناسرا،<ref>{{cite web |title=The Marshall Islands: A Brief History |url=http://www.unicover.com/OPUBA565.HTM |access-date=14 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015023823/http://www.unicover.com/opuba565.htm |archive-date=15 October 2013}}</ref> بریتییە لە {{بنز|بەردەڵانی مەرجانی|en|coral reef|lt=بەردەڵانێکی مەرجانی}} لە {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} کە پێکھاتووە لە ٢٣ دوورگە و دەوری {{بنز|لاگۆن|en|lagoon|lt=لاگۆن}}ێکی ناوەندی بە ڕووبەری {{convert|229.4|sqmi|km2|1|adj=on}} دەدەن. ئەتۆڵەکە دەکەوێتە کۆتایی باکووری {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}}، بە دووریی نزیکەی {{convert|530|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای پایتەخت {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}. دوای {{بنز|جەنگی جیھانیی دووەم|en|Second World War|lt=جەنگی جیھانیی دووەم}}، ئەتۆڵەکە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەک شوێنێکی {{بنز|تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی|en|Nuclear weapons testing|lt=تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی}} ھەڵبژێردرا. ئەو ١٦٧ کەسەی لە بیکینی دەژیان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بۆ ئامادەکاری تاقیکردنەوەکان {{بنز|گواستنەوەی زۆرەملێ|en|forced relocation|lt=بە زۆرەملێ گواسترانەوە}}.<ref>{{Cite web |title=Commodore Ben H. Wyatt addressing the Bikini Island natives |url=https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |access-date=2024-06-21 |website=americanhistory.si.edu |language=en |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922070753/https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |url-status=live }}</ref><ref name="kiste">{{cite book |last1=Kiste |first1=Robert C. |title=The Bikinians : a study in forced migration |date=1974 |publisher=Cummings Pub. Co |location=Menlo Park, Calif. |isbn=0846537524 |url=https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |access-date=August 2, 2021 |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802024255/https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |url-status=live|page=27 (PDF p. 9/46) |quote=In late January, 1946, navy officials in Washington, DC announced that Bikini Atoll[...]}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٦دا، دانیشتووانی بیکینی چوونە {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}، کە دوورگەیەکی بچووکە لە ڕۆژھەڵاتی ئەتۆڵی بیکینی، بەڵام سەرچاوەی پێویستی نەبوو بۆ بژێوی ژیانیان. دانیشتووانی دوورگەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٨دا تووشی برسێتی بوون، و گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەتۆڵی بیکینی بۆ چوارەمین تەقینەوەی بۆمبی ناوەکی بەکارھێنا، و ٢٢-٢٣ {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوەی ناوەکی}} تری لەوێ ئەنجام دا تا ساڵی ١٩٥٨، کاتێک دەرکەوت کە {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی}} تاقیکردنەوەکان زۆر مەترسیدارترە لەوەی پێشتر بیری لێ دەکرایەوە. تا ئەمڕۆش، دانیشتووانی بیکینی بەھۆی {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەرەوە}} قەدەغەن لە گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی. بەڵام، ھەندێک نیشانەی چاکبوونەوە ھەیە چونکە بڕی تیشکدانەوەکە بە ھێواشی کەم دەبێتەوە. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتوو بە ئارەزووی خۆیان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان.<ref>{{Cite journal |last=Niedenthal |first=Jack |date=2001 |title=A History of the People of Bikini Following Nuclear Weapons Testing in the Marshall Islands |url=http://dx.doi.org/10.1097/00004032-199707000-00003 |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=28–36 |doi=10.1097/00004032-199707000-00003 |pmid=9199216 |issn=0017-9078 |access-date=25 April 2023 |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061041/https://journals.lww.com/health-physics/Abstract/1997/07000/A_History_of_the_People_of_Bikini_Following.3.aspx |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> زانایان دواتر لە ئایاری ١٩٧٨دا ئاستێکی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}}یان لە ئاوی بیرەکاندا دۆزییەوە، و جەستەی دانیشتووانەکە خەستییەکی نائاسایی بەرزی لە {{بنز|سیسیۆم-١٣٧|en|caesium-137|lt=سیسیۆم-١٣٧}} ھەڵگرتبوو. ئەوان لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا دووبارە چۆڵ کرانەوە. ئەتۆڵەکە لەمڕۆدا جاروبار لەلایەن غەواسان و چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت، و تەنھا لەلایەن چەند چاودێرێکەوە داگیر کراوە. خەڵکی ئەتۆڵەکە، کە ئێستا ژمارەیان بە ھەزاران دەخەمڵێندرێت، بڵاوبوونەتەوە بەسەر دوورگەکانی تری مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. سندووقێکی متمانەی فرە ملیۆن دۆلاری، کە لە دەیەی ١٩٨٠ەکانەوە خزمەتگوزاری بۆ زۆرێک لە دانیشتووانی بیکینی دابین دەکرد، لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ەکاندا بەتاڵ بوو.{{Citation needed|date=June 2026}} لە سەدەی ٢١ەمدا، ئەتۆڵەکە {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانییە}}، کە بەھۆی ڕۆڵی لە {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}} و {{بنز|سەردەمی ئەتۆمی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی دوای-ناوەکیدا}} یاد دەکرێتەوە. وەک ناوچەیەکی داخراوی سروشت سەیر دەکرێت، و تیشکدانەوەکە ئەوەندە کەم بووەتەوە کە گەشتیاری دەکرێت بکرێت. بەڵام، پیسبوونە تیشکدەرە ماوەکە وای لێدەکات کە شیاو نەبێت بۆ گەڕانەوە لەو شتەی کە پێشبینی دەکرا چۆڵکردنێکی کورتخایەن بێت، بەتایبەتی لەبەرئەوەی کە پێشنیار ناکرێت ڕووەک یان ژیانی کێویی ئەوێ بخورێت. == وشەناسی == ناوی ئینگلیزی دوورگەکە لە ناوی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانی ''Bikini''ەوە وەرگیراوە کە بە ئەتۆڵەکە درابوو کاتێک بەشێک بوو لە {{بنز|گینیای نوێی ئەڵمانی|en|German New Guinea|lt=گینیای نوێی ئەڵمانی}}. ناوە ئەڵمانییەکە لە ناوی {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} بۆ دوورگەکە وەردەگێڕدرێت کە بریتییە لە {{lang|mh|Pikinni}}، ({{IPAc-mh|pikinniy}}) کە "''Pik''" بە واتای "ڕووی تەخت" و "''Ni''" بە واتای "دار گوێزھیند" دێت، یان ''ڕووی گوێزھیندەکان''.<ref name=turssel2/> == کولتوور == {{main|Culture of the Marshall Islands}} شێوازی ژیانی نەریتیی دانیشتووانی بیکینی لەسەر بنەمای چاندنی ڕووەک و خواردنی ماسی و توێکڵدارەکان بوو. ئەوان بەلەمساز و دەریاوانی لێھاتوو بوون، و بە بەلەمی دوو-توێکڵی {{بنز|پرۆوا|en|proa|lt=پرۆوا}}وە بۆ دوورگۆچکەکانی دەوروبەری بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ ھاتوچۆیان دەکرد.<ref name=mistoriesintro/> ئەوان تا ڕادەیەک گۆشەگیر بوون و کۆمەڵگەیەکیان پەرەپێدابوو کە بە پەیوەندیی خێزانیی گەورە و نەریتەوە بەسترابووەوە.<ref name=mistoriesintro/> ھەر لاگۆنێک لەلایەن پاشا و شاژنێکەوە سەرکردایەتی دەکرا، بە یاوەریی سەرۆک ھۆزەکان و ژنە سەرکردەکان کە چینی فەرمانڕەوایان پێکدەھێنا. ژاپۆن لە ساڵی ١٩١٤ەوە دوورگەکانی داگیرکرد. دانیشتووانی دوورگەکە لە کێڵگەکانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} لەژێر چاوی وریاکارانەی ژاپۆنییەکاندا کاریان دەکرد، کە بەشێک لە فرۆشەکانیان دەبرد. سەرکردەکان دەیانتوانی تا ٢٠٬٠٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا بھێڵنەوە، و ئەوەی دەمایەوە بەسەر کرێکارەکاندا دابەش دەکرا. دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ شانازییان بە پێشکەشکردنی میوانداریی یەکترییەوە دەکرد، تەنانەت بۆ خزمە دوورەکانیش.<ref name=mcmahon>{{cite journal |journal=Travel |volume=34 |title=The Land of the Model Husband |url=https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |first=Thomas J. |last=McMahon |date=November 1919 |issue=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219200035/https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |archive-date=19 December 2016}}</ref> === پۆشاک و جلوبەرگ === [[File:Liijabor wearing nieded 1918.jpg|thumb|upright|ژنێک بە ناوی لیجابۆر لە دوورگەی لیکیێپ، لە {{بنز|ئەتۆڵی لیکیێپ|en|Likiep Atoll|lt=ئەتۆڵی لیکیێپ}} لە دوورگەکانی مارشاڵ، کە ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە، {{circa}} ١٩١٨]] پیاوان بە شێوەیەکی نەریتی تەنوورەیەکی لێواردار بە درێژیی نزیکەی {{convert|25|to|30|in|cm|-1}}یان دەپۆشی. ژنان<ref name="briand" /> دوو حەسیریان لەبەر دەکرد کە ھەریەکەیان نزیکەی یاردەیەک چوارگۆشە بوو، کە لە چنینی گەڵای {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} و ھیبیسکوس پێکەوە دروست دەکرا<ref name="mistoriesintro" /> و لە دەوری کەمەریان دەبەسترا.<ref name="bliss">{{cite book |title=The Encyclopedia of Missions |volume=II |first=Edwin Munsell |last=Bliss |publisher=Funk & Wagnalls |location=New York |year=1891}}</ref> منداڵان بەزۆری ڕووت بوون.<ref name="mistoriesintro" /> مژدەدەرە مەسیحییەکان لە {{بنز|ئۆواھو|en|Oahu|lt=ئۆواھو}}ەوە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩یەمدا گەیشتن و کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتنی دانیشتووانی دوورگەکە بۆ شەرم و حەیا ھەبوو. ئەوان جلێکیان بۆ ژنان ناساند کە عەبایەکی درێژ و پان و شل بوو بە قۆڵی درێژ و ملێکی بەرز، کە مەبەست لێی داپۆشینی زۆرترین بەشی پێست بوو. جلەکە پێی دەوترێت {{lang|mh|wau}} ({{IPAc-mh|wahwiw}})، کە لە ناوی {{بنز|دوورگەکانی ھاوایی|en|Hawaiian Islands|lt=دوورگەی ھاواییی}} ئۆواھو وەرگیراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/MED2W.htm#wau |title=Marshallese-English Dictionary |website=trussel2.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024231349/http://www.trussel2.com/MOD/MED2w.htm#wau |archive-date=24 October 2012}}</ref> نەریتێکە کە {{بنز|داکەندنی پێڵاوەکان|en|Tradition of removing shoes in the home and houses of worship|lt=پێڵاو یان نەعلەکانیان دابکەنن}} لە کاتی دانیشتن لە ماڵی کەسێکدا.<ref name=customs>{{cite web |title=Customs |url=http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |work=Marshall Islands |publisher=FIU College of Business Administration |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618163049/http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |archive-date=18 June 2010}}</ref> ژنانی مارشاڵ بە شێوەیەکی نەریتی ڕانەکانیشیان دادەپۆشن.<ref name="customs" /> ژنان بەگشتی {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}ی لۆکە یان جلی ھاوشێوە دەپۆشن کە زۆربەی جەستە دادەپۆشێت. تەندروستیی کەسی زۆرجار باس ناکرێت تەنھا لە ناو خێزاندا نەبێت، و ژنان بەتایبەتی زۆر پارێزراون لەسەر پرسەکانی تەندروستیی پەیوەست بە ژنان،<ref name=briand/> ھەرچەندە ئامادەن قسە لەسەر مەمکیان بکەن.<ref name=briand>{{cite journal |title=Community Perspectives on Cultural Considerations for Breast and Cervical Cancer Education among Marshallese Women in Orange County, California |url=http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |last1=Briand |first1=Greta |last2=Peters |first2=Ruth |journal=Californian Journal of Health Promotion |year=2010 |volume=8 |pages=84–89 |access-date=25 August 2013 |issue=8 |doi=10.32398/cjhp.v8iSI.2045 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133222/http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |archive-date=14 July 2014 |doi-access=free}}</ref> ژنانی مارشاڵ مەلە دەکەن بە مووموویەک کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراوە و بە خێرایی وشک دەبێتەوە. لە پایتەختی {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}، {{بنز|کۆکتێل درێس|en|cocktail dress|lt=جلی کۆکتێل}}ی ڕووت وەک شتێکی نەشیاو سەیر دەکرێت بۆ ھەردوو دانیشتووانی دوورگەکە و میوانان.<ref name=encyclopedia>{{cite web |title=Marshall Islands |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |publisher=Encyclopedia.com |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> لەگەڵ زیادبوونی کاریگەریی میدیای ڕۆژاوایی، نەوەی گەنجتر شۆرت دەپۆشن، ھەرچەندە نەوەی کۆنتر شۆرت بە ڕەوشتی خراپ دەزانێت.{{citation needed|date=July 2019}} تی شێرت، کابۆ، تەنوورە، و مەیکئەپ لە ڕێگەی میدیاوە ڕێگەی خۆیان بۆ دوورگەکان دەکەنەوە.<ref>{{cite web |title=Republic of the Marshall Islands |url=https://www.viu.ca/homestay/host/CultureGrams/Marshall%20Islands.pdf |work=Culture Grams 2008 |location=Ann Arbor, Michigan |access-date=25 August 2013}}{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === سامانی بنەمادار بە زەوی === [[File:Aerial view of Bikini Atoll.jpg|thumb|دوورگەیەک لە ئەتۆڵی بیکینی]] دانیشتووانی بیکینی بەردەوامن لە پاراستنی مافەکانی زەوی وەک پێوەری سەرەکی بۆ سامان.<ref name=divingworldhistory>{{cite web |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |title=Bikini History |access-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623121447/http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |archive-date=23 June 2007 |url-status=dead}}</ref> {{blockquote|بۆ ھەموو مارشاڵییەکان، زەوی ئاڵتوونە. ئەگەر خاوەنی زەوی بوویتایە، وەک کەسایەتییەکی زۆر گرنگ لە کۆمەڵگەکەماندا سەیر دەکراویت. بەبێ زەوی تۆ وەک کەسێکی بێبایەخ سەیر دەکراویت... بەڵام زەوی لێرە لە بیکینی ئێستا زەویەکی ژەھراوییە.<ref name=guyer>{{cite journal |last=Guyer |first=Ruth Levy |title=Radioactivity and Rights |journal=American Journal of Public Health |volume=91 |number=9, issue 9 |date=September 2001 |pmc=1446783 |pages=1371–1376 |doi=10.2105/AJPH.91.9.1371 |pmid=11527760}}</ref>}} ھەر خێزانێک بەشێکە لە خێڵێک (''Bwij'')، کە خاوەنی ھەموو زەوییەکانە. خێڵەکە دڵسۆزیی بۆ سەرۆکێک (''Iroij'') ھەیە. سەرۆکەکان چاودێریی سەرۆکی خێڵەکان (''Alap'') دەکەن، کە لەلایەن کرێکارانەوە (''Dri-jerbal'') پاڵپشتی دەکرێن. Iroij کۆنترۆڵی موڵکایەتیی زەوی، بەکارھێنان و دابەشکردنی سەرچاوەکان، و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان دەکات. Alap سەرپەرشتیی پاراستنی زەوی و چالاکییە ڕۆژانەکان دەکات. Dri-jerbal کار لە زەوییەکەدا دەکەن، لەوانەش کشتوکاڵ، پاککردنەوە، و بیناسازی.<ref name=mistoriesintro/> کۆمەڵگەی مارشاڵی {{بنز|دایکسالاری|en|matrilineal|lt=نەسەبی دایکانە}}یە و زەوی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر لە ڕێگەی دایکەوە دەگوازرێتەوە. خاوەندارێتیی زەوی خێزانەکان پێکەوە دەبەستێتەوە بۆ ناو خێڵەکان. دایەگەورە و باپیرا، دایک و باوک، نەوەکان، پوورەکان، مامەکان، و ئامۆزاکان گرووپی خێزانیی گەورە و یەکگرتوو پێکدەھێنن. کۆبوونەوەکان مەیلیان ھەیە ببنە بۆنەی گەورە. یەکێک لە گرنگترین بۆنە خێزانییەکان یەکەم یادی لەدایکبوونی منداڵێکە (''kemem'')، کە خزم و ھاوڕێیان بە ئاھەنگ و گۆرانی یادی دەکەنەوە.<ref name="mistoriesintro">{{cite web |title=Introduction to Marshallese Culture |url=http://mistories.org/intro.php |access-date=17 August 2013 |archive-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020170053/http://mistories.org/intro.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Marshallese Culture |url=http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824015621/http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |archive-date=24 August 2013}}</ref> ئەو پارانەی کە لە سەدەی ٢٠ەمدا وەک قەرەبوو بۆ زیانەکانی سەر ئەتۆڵی بیکینی و شێوازی ژیانی دانیشتووانەکەی دراون، داھاتی ئەوانی بەراورد بە دانیشتووانی تری دوورگەکانی مارشاڵ بەرزکردووەتەوە. ئەمە وای کردووە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بەو پارانە ببەستن کە لە سندووقی متمانەوە دێت. ئەم پشتپێبەستنە ئارەزووی تاکەکانی بۆ کارە ئابوورییە نەریتییەکانی وەک بەرھەمھێنانی تارۆ و کۆپرا کەم کردووەتەوە. ئەم گواستنەوەیە ھەروەھا شێوازە نەریتییەکانی ھاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی و ڕێکخستنی سیاسی گۆڕی. لە بیکینی، مافەکانی زەوی و خاوەندارێتیی زەوی ھۆکاری سەرەکی بوون لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و سیاسی و سەرکردایەتیدا. دوای گواستنەوە و نیشتەجێبوون لە کیلی، سیستەمێکی دوولایەنەی موڵکایەتیی زەوی پەرەی سەند. دابەشکردنی پارە لە سندووقی متمانە بەشێکی لەسەر بنەمای خاوەندارێتیی زەوی لە بیکینی و بەشێکی لەسەر بنەمای موڵکایەتیی زەوی لە کیلی بوو.<ref name=culture/> پێش ئەوەی دانیشتووانەکە بگوێزرێنەوە، لەلایەن سەرکردەیەکی ناوخۆیییەوە سەرکردایەتی دەکران و لەژێر کۆنترۆڵی ناوەکیی سەرۆکی باڵای دوورگەکانی مارشاڵدا بوون. دواتر، مامەڵەی زیاتریان لەگەڵ نوێنەرانی سندووقی متمانە و حکوومەتی ئەمریکادا ھەبوو و دەستیان کرد بە چاوەڕوانکردنی پاڵپشتی لە ئەوان.<ref name=culture/> لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠دا، دانیشتووانی دوورگەکە داوای کۆنترۆڵی تەواوی سندووقی متمانەیان دەکرد، کە بە دەیان ملیۆن دۆلار دەبوو. ھەمان ئەو سەرکردانەی کە داوای کۆنترۆڵی زیاتریان دەکرد، خەرجییەکی زۆری گەشتکردنیان دروست کرد، و دەستیان کرد بە کڕینی خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم. لە ساڵی ٢٠١٦دا، سندووقی متمانەی بیکینی لە دوایین پێداچوونەوەیدا ٧١ ملیۆن دۆلار بوو، کە ٤ ملیۆن دۆلاری لێ دەرھێنرابوو. دوای بەکرێدانی کۆنترۆڵەکە، ھەژمارەکە بەتاڵ کرا و تا ساڵی ٢٠٢٠ تەنیا ٤ ملیۆن دۆلاری تێدا مایەوە، و لە ساڵی ٢٠٢٣شدا گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ دۆلار.<ref name="Variety">{{Cite web |last=Variety |first=Giff Johnson-For |date=2023-05-15 |title=Bikini resettlement trust fund money is history |url=https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |access-date=2024-06-21 |website=Marianas Variety News & Views |language=en |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200650/https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |url-status=live }}</ref> پاشان کە پارە نەما، کارەبا و گەیاندن بۆ کیلی وەستا، و مووچە نەدرا، ئەمەش بووە ھۆی ڕاگەیاندنی باری لەناکاو، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ ھەوڵی یارمەتیدان.<ref name=":0"/> === زمان === زۆربەی مارشاڵییەکان ھەردوو {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} و زمانێکی تر دەزانن. ھەندێک لە زمانەکان ڕەنگدانەوەی مێژووی نەتەوەکەن لەگەڵ ئەڵمانیا، ژاپۆن، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. دامەزراوە حکوومییەکان زمانی مارشاڵی بەکاردەھێنن، ھەرچەندە ئینگلیزیش زۆر باوە. == ژینگە == [[File:Sikorsky SH-3G Sea King from Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight during an aerial radiation survey over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|ڕووەک لەسەر ئەتۆڵی بیکینی]] ئەتۆڵی بیکینی بەشێکە لە {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}} (بە واتای "زنجیرەی ئاوابوونی خۆر") لە ناو {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵدا}}. === شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکی === {{main|Nuclear testing at Bikini Atoll}} ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ و ١٩٥٨دا ٢٣ ئامێری ناوەکیی تەقاندەوە لە {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=حەوت شوێنی تاقیکردنەوە}} لەسەر بەردەڵانەکە، لە ناو ئەتۆڵەکەدا، لە ھەوادا، و لە ژێر ئاودا.<ref name=richards/> ئەوان بەرھەمێکی تێکەڵاویان ھەبوو کە نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو.<ref name="journals.lww.com">{{cite journal |last1=Simon |first1=S.L. |last2=Robison |first2=W.L. |date=July 1997 |title=A Compilation of Nuclear Weapons Test Detonation Data for U.S Pacific Ocean Tests |url=https://journals.lww.com/health-physics/abstract/1997/07000/a_compilation_of_nuclear_weapons_test_detonation.22.aspx |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=258–64 |doi=10.1097/00004032-199707000-00022 |pmid=9199235 |bibcode=1997HeaPh..73..258S |access-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110005808/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marsh/journal/14828.pdf |archive-date=November 10, 2004|url-access=subscription }}</ref> تاقیکردنەوەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستیان پێکرد. دانیشتووان لە سەرەتادا بە ئارەزووی خۆیان قبووڵیان کرد کە بگوێزرێنەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ئەتۆڵی ڕۆنگێریک}}، بەو بڕوایەی کە دوای ماوەیەکی کورت دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەوە. بەڵام، ڕۆنگێریک نەیتوانی خۆراکی پێویست بەرھەم بھێنێت، و دانیشتووانەکە تووشی برسێتی بوون. نەیانتوانی بگەڕێنەوە ماڵەوە، بۆیە بۆ ماوەی شەش مانگ گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} پێش ئەوەی ھەڵبژێرن لەسەر {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}} بژین، کە دوورگەیەکی بچووکە و قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی دوورگەی زێدی خۆیانە. ھەندێکیان توانیان لە ساڵی ١٩٧٢دا بگەڕێنەوە بۆ دوورگەی بیکینی؛ بەڵام، تاقیکردنەوەی زیاتر دەریخست کە ئاستی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} بوونی ھەیە. ئەوان لە کۆتاییدا چوونە ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەھۆی کێشەکانی ئەم پلانەوە. لە ساڵی ١٩٥٤دا، تاقیکردنەوەی ناوەکیی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=کاسڵ براڤۆ}} لەسەر ئەتۆڵی بیکینی ئەنجام درا، بە بەرھەمی ١٥ مێگاتۆن.<ref>{{Cite journal |last1=Beck |first1=Harold L. |last2=Bouville |first2=André |last3=Moroz |first3=Brian E. |last4=Simon |first4=Steven L. |title=Fallout Deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak Nuclear Weapons Tests |date=2010-08-01 |journal=Health Physics |language=en |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmid=20622548 |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B |issn=0017-9078 }}</ref> ئەم تاقیکردنەوە ناوەکییە تەنیا یەکێک بوو لە ٦٧{{efn-la|ناکۆکییەک ھەیە سەبارەت بە کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان: ٦٦ یان ٦٧. کۆی ژمارەکە ٦٧ە، بەڵام دوو تاقیکردنەوە (HARDTACK I SCAEVOLA و HARDTACK I QUINCE) بەبێ بەرھەم بوون: یەکێکیان تاقیکردنەوەیەکی سەلامەتی بوو، ئەوی تریان سەرکەوتوو نەبوو.<ref>{{cite web |url=https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |title=Operation HARDTACK I |author=<!--Not stated--> |date=September 2021 |pages=2–3 |publisher=Defense Threat Reduction Agency |access-date=2024-07-29 |archive-date=7 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807100906/https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |url-status=live }}</ref> و ھەندێک جار یەکێکیان ھەژمار ناکرێت. سەرچاوەیەکی تری ئەم ناکۆکییە ئەو وتارەیە کە زۆر ئاماژەی پێدەکرێت لەلایەن سایمۆن و ڕۆبیسۆنەوە، کە پوختەکەی کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان لە دوورگەکانی مارشاڵ بە ٦٦ دادەنێت (٢٣ لە ئەتۆڵی بیکینی + ٤٢ لە ئەتۆڵی ئێنیوێتاک + ١ لە نێوان ئەتۆڵەکاندا)، ھەرچەندە خشتە ھاوپێچکراوەکە داتای ھەر ٦٧ تاقیکردنەوەکە دەخاتە ڕوو (٢٣ + ٤٣ + ١).<ref name="journals.lww.com"/>}} تاقیکردنەوەی ناوەکیی گشتی کە لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ و بەردەڵانەکانی دەوروبەری ئەنجام دراون.<ref>{{cite web |url=https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |title=Marshall Islands |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=Atomic Heritage Foundation |access-date=2024-07-29 |archive-date=24 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724104913/https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |url-status=live }}</ref> تیشکدانەوەی ناوەکی و پاشماوەی کە بەدوای تاقیکردنەوەی کاسڵ براڤۆدا ھات بە تەنیا ئەوەندە گەورە بوو کە خەڵک سارد بکاتەوە لە نیشتەجێبوون لە دوورگەکاندا لە داھاتوودا. لە ئەنجامدا، ئەتۆڵی بیکینی خرایە ژێر تاقیکردنەوەی تیشکدانی سەرەتایی بۆ پێکھاتەی خاک و ئاوی بیرەکان. نیشتووەکانی {{بنز|پاشماوەی ناوەکی|en|Nuclear fallout|lt=پاشماوەی ناوەکی}} تاقیکرانەوە بۆ خەمڵاندنی ئەوەی چەندە لە ڕووبەری دوورگەکە بەرکەوتەی ڕادیۆنوکلایدەکان و بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧ بووە. ئەو تەکنۆلۆژیایەی کە بەکارھێنرا بۆ پێوانەکردنی بڕی خەمڵێندراوی نیشتووی پاشماوەی ناوەکی بە {{بنز|ھایسپلیت|en|HYSPLIT|lt=ھایسپلیت}} ناسرابوو. ئەم تەکنۆلۆژیایە زانستە کەشناسییەکانی بەکارھێنا بۆ مۆدێلکردن و نەخشەکێشانی نیشتووەکانی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ. پاشماوەکانی ھەوری سەرەتایی، تەنۆلکەکانی ڕادیۆنوکلاید، و تەنۆلکە ڕاستەقینەکانی سیسیۆم-١٣٧ ھەموویان لە کاتی تاقیکردنەوەی ناوەکیدا خەمڵێندران. پاشان ئەم داتایانە بەراورد کران لەگەڵ ئەنجامەکانی تاقیکردنەوە ڕادیۆلۆژییەکانی ڕابردوو کە لەلایەن ھایسپلیتەوە کۆکرابوونەوە بۆ پێشبینیکردنی کۆی گشتیی نیشتووی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر خاکی دوورگەکە. حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چەندین سندووقی متمانەی دامەزراند کە تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣ تێچووی چارەسەری پزیشکی و تێچووەکانی تریان دەگرتەوە و ساڵانە نزیکەی ٥٥٠ دۆلاریان بە ھەر تاکێک دەدا.<ref name="reparations" /> === جوگرافیا === {{main|Geography of the Marshall Islands}} بە دووریی نزیکەی {{convert|46|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەوە، {{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} ھەیە، کە پێدەچێت {{بنز|گڕکانی قەڵغانی|en|shield volcano|lt=گڕکانێکی قەڵغانی}} بێت و لە ڕێگەی {{بنز|زنجیرەچیای ژێرئاو|en|submarine ridge|lt=زنجیرەچیایەکی ژێرئاوەوە}} پێیەوە بەسترابێتەوە. ٢٣ دوورگە لە ئەتۆڵی بیکینیدا ھەن؛ دوورگەکانی بۆکۆنیجیین، ئایرۆکۆجلۆل و بەشێک لە نامو لە کاتی تاقیکردنەوە ناوەکییەکاندا وێران بوون.<ref name=facts>{{cite web |title=Bikini Atoll Reference Facts |url=http://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809021521/http://www.bikiniatoll.com/facts.html |archive-date=9 August 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |title=Bikini Atoll |date=January 2009 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |page=20 |access-date=2024-07-29 |ref={{harvid|UNESCO|2009}} |archive-date=29 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729071929/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |url-status=live }}</ref> دوورگەکان لە بەردی قسڵ و لمی مەرجانیی نزم پێکھاتوون.<ref>Emery, Kenneth O.; Tracey, J. I. Jr; Ladd, H. S. (1954). [https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf Geology of Bikini and Nearby Atolls] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221125234609/https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf |date=25 November 2022 }} (PDF). Washington: U.S. Geological Survey. {{doi|10.3133/pp260A}}.</ref> تێکڕای بەرزی تەنیا نزیکەی {{convert|7|ft}} لە سەرووی ئاستی نزمترین مادی دەریاوەیە. کۆی ڕووبەری لاگۆنەکە {{convert|229.4|sqmi|km2}}یە. ماڵی سەرەکیی دانیشتووانی دوورگەکە گەورەترین و باکووری ڕۆژھەڵاتترین {{بنز|دوورگۆچکە|en|islet|lt=دوورگۆچکە}} بوو، دوورگەی بیکینی، کە کۆی گشتییەکەی {{convert|586|acres}} بوو و درێژییەکەی {{convert|2.5|mi|km}} بوو. === ڕووەک و ئاژەڵ === دانیشتووانی دوورگەکە خۆراکە ڕەسەنەکانیان دەچاند لەوانە {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}، {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}}، {{بنز|پاپایا|en|papaya|lt=پاپایا}}، {{بنز|مۆز|en|banana|lt=مۆز}}، {{بنز|ئارۆرۆت|en|arrowroot|lt=ئارۆرۆت}}، {{بنز|تارۆ|en|taro|lt=تارۆ}}، {{بنز|لیمۆی سەوز|en|Lime (fruit)|lt=لیمۆی سەوز}}، {{بنز|نانی میوە|en|breadfruit|lt=نانی میوە}}، و {{بنز|کوولەکە|en|pumpkin|lt=کوولەکە}}. جۆرەھا درەخت و ڕووەکی تریش لەسەر دوورگەکان بوونیان ھەیە.<ref name=facts/> دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان، دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو دووبارە بە داری گوێزھیند داچێنرانەوە لە شێوەی تۆڕێکی چوارگۆشەییدا، کە ھەریەکەیان بە دووریی {{convert|30|ft|m|abbr=off|sp=us}} لە یەکترەوە بوون.<ref>{{Cite journal |last=Fosberg |first=F. Raymond |date=1988 |title=Vegetation of Bikini Atoll, 1985 |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |journal=Atoll Research Bulletin |volume=315 |pages=1–28 |doi=10.5479/si.00775630.315.1 |access-date=22 July 2022 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130160416/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە ماسیگری لێھاتوو بوون. ئەوان پەتەکانی ماسیگرییان لە توێکڵی گوێزھیند و قولاپیان لە توێکڵی تیژکراوی دەریایی دروست دەکرد. زیاتر لە ٢٥ شێوازی ماسیگرییان بەکاردەھێنا.<ref name=mistoriesintro/> دانیشتووانی دوورگەکە مراوی، بەراز، و مریشکیان بۆ خواردن بەخێودەکرد و سەگ و پشیلەیان وەک ئاژەڵی ماڵی ڕادەگرت. ژیانی ئاژەڵان لە ئەتۆڵەکەدا بە توندی کاریگەریی تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمییان لەسەر بوو. ئەو جۆرانەی کە ئێستا لەسەر وشکانی ھەن بریتین لە مارمێلکەی بچووک، قڕژاڵی زاھید، و {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}}. دوورگەکان زۆرجار لەلایەن جۆرەھا باڵندەی جیاوازەوە سەردان دەکرێن.<ref name=facts/> بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت کەشتییە گەورەکان بچنە ناو لاگۆنەکەوە و بۆ ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی، ویلایەتە یەکگرتووەکان تەقەمەنیی بەکارھێنا بۆ بڕینی کەناڵێک بە ناو بەردەڵانەکەدا و بۆ تەقاندنەوەی سەرە مەرجانییە گەورەکان لە لاگۆنەکەدا. تەقینەوە ناوەکییەکانی ژێر ئاو کونە گەورەکانیان لە بنی لاگۆنەکەدا دروست کرد کە دواتر بەشێکیان بە پاشماوەی تەقینەوەکان پڕبوونەوە. تەقینەوەکان بڕێکی زۆر لە مەرجان و قوڕی تیشکدراو و وردکراویان بەسەر پانتایییەکی فراوانی لاگۆنەکە و دوورگەکانی دەوروبەریدا بڵاوکردەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٠٨، ئەتۆڵەکە نزیکەی ٦٥٪ی ئەو جۆراوجۆرییە زیندەیییەی بەدەستھێنابووەوە کە پێش پیسبوونە تیشکدەرەکە ھەیبوو، بەڵام پێدەچێت ٢٨ جۆری مەرجان لەسەر ئاستی ناوخۆیی لەناوچووبن.<ref name=richards>{{cite journal |title=Bikini Atoll coral biodiversity resilience five decades after nuclear testing |url=http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=56 |year=2008 |pages=503–515 |access-date=13 August 2013 |author1=Zoe T. Richards |author2=Maria Beger |author3=Silvia Pinca |author4=Carden C. Wallace |pmid=18187160 |issue=3 |doi=10.1016/j.marpolbul.2007.11.018 |bibcode=2008MarPB..56..503R |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195238/http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |archive-date=29 October 2013}}</ref> پیسبوونە تیشکدەرەکە ڕێگری لە مرۆڤ کردووە لە ماسیگرتن لەم ناوچانەدا، و لەبەر ئەم ھۆکارە، ژمارەیەکی زۆر لە ژیانی دەریاییی کێوی لە ئاوەکانی دەوروبەری ئەتۆڵەکەدا ھەیە، کە زۆر گەورەترە لە بەشەکانی تری زەریا. {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}} بەتایبەتی لە دوورگەکەدا زۆرن.<ref>{{Cite web |last=Gorvett |first=Zaria |title=What would happen if we stopped fishing? |url=https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |access-date=2023-07-29 |website=www.bbc.com |date=23 July 2023 |language=en |archive-date=29 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729002951/https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |url-status=live }}</ref> === ئاووھەوا === دوورگەکان گەرم و شێدارن. پلەی گەرمی لە ئەتۆڵی بیکینی بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. پلەی گەرمیی ئاوەکەش بە ھەمان شێوە بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. دوورگەکان ھاوسنوورن لەگەڵ پشتێنەی {{بنز|تایفۆن|en|typhoon|lt=تایفۆنی}} زەریای پاسیفیک. وەرزی بارانبارین لە ئایارەوە بۆ کانوونی یەکەمە لەکاتێکدا {{بنز|با بازرگانییەکان|en|trade winds|lt=با بازرگانییەکان}} لە کانوونی دووەمەوە تا ئایار شەپۆلی گەورەتر دروست دەکەن.<ref name=facts/> == دانیشتووانی نیشتەجێ و نانیشتەجێ == لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئەتۆڵەکە لەلایەن ھێزەکانی ژاپۆنەوە داگیرکرابوو، و کەشتییە دەریایییەکانی ئەمریکا، تۆپخانەی زەمینی، و فڕۆکە بۆمبھاوێژەکانی بی-٢٤ لیبرەیتۆر ھێرشیان کردە سەر دوورگەکە، و زۆرێک لە ٨٬٠٠٠ سەربازەکەیان کوشت.{{citation needed|date=June 2024}} [[File:Native outriggers ar loaded aboard LST-1108 at Bikini Atoll, in March 1946 (146763094).jpg|thumb|بەلەمەکانی دانیشتووانی بیکینی باردەکرێن بۆ گواستنەوەیان]] کاتێک ویلایەتە یەکگرتووەکان وای لە دانیشتووانی دوورگەکە کرد کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بگوێزرێنەوە،<ref name=kiste/> ١٩ دانیشتووی دوورگەکە لە شوێنی تر دەژیان. ئەو ١٦٧ نیشتەجێبووەی کە لە نزیکەی ٤٠ خێزان پێکھاتبوون<ref name=coldwarrior>{{cite news |title=Bikini Atoll |url=http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413204153/http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |url-status=dead |archive-date=13 April 2013 |access-date=12 August 2013}}</ref> کە لە ئەتۆڵەکە دەژیان، چوونە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک. دوورگەکە توانای بەرھەمھێنانی خۆراکی زۆر کەمتر بوو لە بیکینی، و ماسی زۆر کەمتر لە ئاوەکانیدا ھەبوو. تا سەرەتای ساڵی ١٩٤٨، خەڵکەکە لە لێواری برسێتیدا بوون. لێکۆڵەرانی ئەمریکی گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت بگوێزرێنەوە، و بۆیە گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین.<ref name=engineering/> سەرەتا بۆ کواج چۆڵکران، کە لەوێ دانیشتووانەکە لە ناو خێوەتدا دەژیان لە تەنیشت ڕێڕەوە کۆنکرێتییەکەی فڕۆکەخانە کە لەلایەن ھێزی دەریاییی ئەمریکاوە بەکاردەھێنرا بۆ ماوەی شەش مانگ تا شوێنێکی نوێ و باشتر ھەڵبژێردرا. لە کۆتاییدا، دوورگەی کیلی ھەڵبژێردرا.<ref name=engineering>{{cite web |last1=Wendorf |first1=Marcia |title=What Became of the Residents of Bikini Atoll |url=https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |website=interestingengineering.com |access-date=21 February 2023 |date=26 March 2019 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221231115/https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |url-status=live }}</ref> ئەوان جارێکی تر لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا گواسترانەوە بۆ دوورگەی کیلی، کاتێک ژمارەی دانیشتووانەکە گەیشتە ١٨٤ کەس. دواتر زەویی گشتییان پێدرا لە ئێجت و چەند خێزانێک لە سەرەتادا چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}}. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتووی بیکینی گەڕانەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئەتۆڵەکە بژین دوای ئەوەی دڵنیاکرانەوە کە سەلامەتە. ئەوان بۆ ماوەی نزیکەی ٦ ساڵ مانەوە تاوەکوو زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧دا دۆزییەوە و بڕیاریان دا کە دوورگەکە لە کۆتاییدا سەلامەت نییە. ئەو ١٧٨ نیشتەجێبووە لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا جارێکی تر چۆڵکرانەوە.<ref name=divingworldhistory/> لەو کاتەوە ژمارەیەک لە نەوەکانیان چوونەتە ماجورۆ (پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ)، دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٩دا، کۆی گشتی ژمارەی تاکەکان ٢٬٦٠٠ کەس بوو؛ ١٬٠٠٠ دانیشتووی دوورگەکە لەسەر کیجی دەژیان، ٧٠٠ لە ماجورۆ، ٢٧٥ لەسەر ئێجت، ١٧٥ لە دوورگە یان ئەتۆڵەکانی تری مارشاڵ، و ٤٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لەو ژمارەیە، ٨١ کەسیان لە نێو ئەو کەسانەدا بوون کە لە ساڵی ١٩٤٦ ئەتۆڵەکەیان جێھێشت.<ref name=divingworldfacts>{{cite web |title=Bikini Facts |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |access-date=11 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055633/http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |archive-date=21 September 2013}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، ژمارەی دانیشتووانی پەرشوبڵاوی دوورگەکە ٢٬٨٠٠ کەس بوو.<ref name=gwynne>{{cite web |last=Gwynne |first=S.C. |title=Paradise With an Asterisk |url=http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |publisher=Outside Magazine |access-date=9 August 2013 |date=5 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816055720/http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |archive-date=16 August 2013}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ دانیشتووی بیکینی ھەبوون کە نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی بوون، کە ١٬٢٥٠یان لە دوورگەی کیلی، ٢٬١٥٠یان لە ماجورۆ (و ٢٨٠ لەسەر ئێجت، کە دوورگەیەکە لە ئەتۆڵی ماجورۆ)، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ٨٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان.<ref name=engineering/> تا مانگی ئازاری ٢٠١٦، ٥٬٤٠٠ دانیشتووی بیکینی لە ژیاندا ھەبوون: ٨٠٠ کەسیان لەسەر کیلی دەژیان، ٢٬٥٥٠ لە ماجورۆ، ٣٠٠ لەسەر ئێجت، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ١٬٤٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی تر. لەو ژمارەیە، ٢٥ کەسیان لە ساڵی ١٩٤٦دا لە بیکینی دەژیان.<ref>{{cite web |title=Bikini Facts |url=https://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=6 June 2019 |archive-date=5 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605231129/https://www.bikiniatoll.com/facts.html |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی نیشتەجێی ئێستای ئەتۆڵەکە لە ٤-٦ چاودێر پێکدێن،<ref name=borrett/><ref name=gwynne/> لەوانەش ئێدوارد مادیسۆن، کە لە ساڵی ١٩٨٥ تا ٢٠٢٠ لە دوورگەی بیکینی دەژیا. باپیرەی یەکێک بوو لە نیشتەجێبووە ڕەسەنەکان کە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترایەوە.<ref>{{cite web |last=Pena |first=Tony |title=Return To Bikini Atoll |url=http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055236/http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |archive-date=21 September 2013}}</ref> ئەو یارمەتیی وەزارەتی وزەی ئەمریکای دا لە چاودێریکردنی خاکەکە، تاقیکردنەوەی شێوازەکانی پاککردنەوە، نەخشەکێشانی کەشتییە نوقمبووەکانی لاگۆنەکە، و ھاوڕێییکردنی سەردانیکەران لە کاتی غەواسیکردندا.<ref name=kattenburg2>{{cite web |last=Kattenburg |first=Dave |title=After the bombs |work=New Internationalist |date=October 2007 |url=http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |publisher=New Internationalist Magazine |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820041933/http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |archive-date=20 August 2013}}</ref> ھەروەھا {{بنز|غەواسی شارەزا|en|divemaster|lt=غەواسی شارەزا}}ی تیمی غەواسانی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=kattenburg2/> مادیسۆن لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ماجورۆ، دوورگەکانی مارشاڵ کۆچی دوایی کرد.<ref>{{Cite web |title=Edward Maddison, Bikini Atoll Divemaster |url=https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |access-date=2022-09-17 |website=ScubaBoard |date=28 March 2020 |language=en-US |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170406/https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |url-status=live }}</ref> == مێژوو == مرۆڤەکان بۆ ماوەی نزیکەی ٣٬٦٠٠ ساڵ لە ئەتۆڵی بیکینی ژیاون.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/naturalhistoryof02deva |page=333 |title=The Natural History of Enewetak Atoll |year=1987}}</ref> شوێنەوارناسی فەیلەقی ئەندازیارانی سوپای ئەمریکا، چارڵز ئێف. سترێک جونیۆر، پارچە خەڵووز، ئیسکی ماسی، قاوغ و شوێنەواری تری لە ژێر {{convert|3|ft|m|abbr=off|sp=us}} لمدا دۆزییەوە. {{بنز|مێژوودانانی ڕادیۆکاربۆن|en|Carbon-dating|lt=مێژوودانانی کاربۆنی}} تەمەنی شوێنەوارەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٦٥٠ پێش زایین دانا. دۆزراوەکانی تر لەسەر دوورگەی بیکینی و ئێنیو بە کاربۆن مێژووەکەیان دیاری کرا بۆ نێوان ١٠٠٠ بۆ ١ی پێش زایین، و ھەندێکی تریش بۆ نێوان ٤٠٠ تا ١٤٠٠ی زایینی<ref name=taggart>{{cite web |last=Taggart |first=Stewart |title=Bikini Excavation Indicates Early Man in Micronesia |url=http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |publisher=Associated Press |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155230/http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |archive-date=27 September 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Streck |first1=Charles F. |date=1990 |title=Prehistoric Settlement in Eastern Micronesia: Archaeology on Bikini Atoll, Republic of the Marshall Islands |url=https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |journal=Micronesica |volume=Suppl. 2 |pages=256 |doi= |access-date=August 6, 2023 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804215201/https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |url-status=live }}</ref> ھەرچەندە لەوانەیە نموونەکان لە ژینگەی دڵنیاییی {{بنز|چینناسی|en|Stratigraphy|lt=چینناسییەکانەوە}} کۆنەکرابێتنەوە و لەوانەیە نموونە کۆنەکانی داری لێوار دەریا کاریگەرییان لەسەر ئەنجامەکان ھەبووبێت.<ref>{{cite journal |last1=Kirch |first1=P. V. |last2=Weisler |first2=M. I. |date=1994 |title=Archaeology in the Pacific Islands: An Appraisal of Recent Research |jstor=41053094 |journal=Journal of Archaeological Research |volume=2 |issue=4 |pages=292 |doi=10.1007/BF02231482|s2cid=144401071 }}</ref> کۆمەڵگەی شوێنەوارناسی بە گشتی ئەو مێژووە ڕادیۆکاربۆنییە زووانە (نزیکەی ١٢٠٠ی پێش زایین) ڕەت دەکەنەوە کە لەلایەن چارڵز سترێکەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ڕاگەیەندراون بەھۆی کەموکوڕیی گەورەی میتۆدۆلۆژییەوە. ڕەخنەی سەرەکی بریتییە لە "کاریگەری داری کۆن،" کە تێیدا نموونەکان لەوانەیە لە داری دێرینی لێوار دەریاوە وەرگیرابن کە بۆ سەدان ساڵ بەسەر زەریای پاسیفیکدا سەرئاو کەوتوون، و ئەمەش مێژووەکەی کۆنتر پیشان دەدات لە چالاکیی ڕاستەقینەی مرۆڤ. سەرەڕای ئەوەش، سترێک نەیتوانی کۆنتێکستی چینناسیی پارێزراو یان تۆماری ورد دابین بکات، کە ئەمەش وای کرد کۆمەڵگەی زانستی نەتوانن پشتڕاستی بکەنەوە کە خەڵووزەکە لە چینی کولتووریی دەستکارینەکراوی مرۆڤەوە ھاتووە نەک لە نیشتووی سروشتی یان داماڵینەوە. بە پێچەوانەوە، ئەو توێژینەوەیەی کە لەلایەن مارشاڵ وایسلەرەوە لەسەر ئەتۆڵی ئوجای ئەنجام درا بە پێوەرێک دادەنرێت بۆ دامەزراندنی ھێڵێکی کاتیی جێی متمانە بۆ پێش‌مێژووی دوورگەکانی مارشاڵ. وایسلەر خۆی لە "کاریگەری داری کۆن" بەدوور گرت بە دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆنی تەنیا بۆ پاشماوەی ڕووەکی تەمەن کورت، بەتایبەتی توێکڵی گوێزھیند، قاوغی گوێزھیند، و تۆوی پاندانوس—ئەو جۆرانەی کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە ئەتۆڵەکاندا گەشە دەکەن و دەبێت کەمێک دوای مردنیان بەکارھێنرابن. میتۆدۆلۆژیا وردەکەی، کە پرۆفایلی چینناسیی ورد و کۆنتێکستی ھەڵکەندنی پارێزراوی لەخۆگرتبوو، کرۆنۆلۆژیایەکی یەکگرتوو و پەسەندکراوی بەرھەمھێنا. ئەم بەڵگەیە بە توندی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی مرۆڤ لە دوورگەکانی مارشاڵدا لە دەوروبەری سەدەی یەکەمی زایینیدا دەچەسپێنێت، کە کۆنترین مێژووی پشتڕاستکراوە لە ئوجای دەکەوێتە نێوان ٢٥٦-٥٤٢ی زایینی. لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە ئیدیعا بێبنەماکانی سترێک بۆ ١٢٠٠ی پێش زایین ڕەت دەکرێنەوە، داتاکانی وایسلەر بنەمایەکی جێی متمانە دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لەوەی کەی و چۆن نیشتەجێبووان خۆیان لەگەڵ ژینگەی ئەتۆڵەکەدا گونجاندووە. [[File:Langhans1897 map Bikini.jpg|thumb|نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی، کە لە نەخشەی ساڵی ١٨٩٣ی ''Schutzgebiet der Marshall Inseln'' (ناوچەی پارێزراوی دوورگەکانی مارشاڵ) وەرگیراوە، و لە ساڵی ١٨٩٧دا بڵاوکراوەتەوە]] لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٥٢٩دا، کەشتیی ئیسپانیی ''لا فلۆریدا''، بە فەرماندەیی {{بنز|ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا سێرۆن|en|Álvaro de Saavedra Cerón|lt=ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا}}، لە ئەتۆڵێکی سەوزدا وەستا، کە ساڤێدرا ناوی لێنا {{بنز|لۆس خاردینێس|en|Los Jardines|lt=لۆس خاردینێس}} (باخچەکان). لەوانەیە ئەتۆڵەکە بیکینی یان {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} بووبێت. ئیسپانییەکان چوونە سەر وشکانی و لەگەڵ دانیشتووانی دوورگەکەدا نانیان خوارد. بەپێی گێڕانەوەیەکی گەشتەکە، ئاھەنگەکە بە کتوپڕی کۆتایی ھات کاتێک سەرۆکی دوورگەکە پرسیاری دەربارەی مەبەستی تفەنگەکەی ساڤێدرا کرد. کاتێک ساڤێدرا تەقەی بە ئاسماندا کرد، دانیشتووانی دوورگەکە ھەڵاتن.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |pages=16–17 |isbn=9780824816438}}</ref> گەڕیدەی ئەڵمانی-ڕووسی {{بنز|ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو|en|Otto von Kotzebue|lt=ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو}} یەکەمین ڕۆژاوایی بوو کە بێگومان ئەتۆڵەکەی بینیوە لە کاتی گەشتەکانی ساڵی ١٨١٦ و ١٨١٧یدا.<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |title=Bikini |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref> ئەو ناوی لێنا ''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز'' بە ناوی {{بنز|یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز|en|Johann Friedrich von Eschscholtz|lt=یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز}}، کە {{بنز|سروشتناس|en|naturalist|lt=سروشتناسی}} کەشتییەکە بوو.<ref>{{cite web |title=Johann Friedrich Gustav von Eschscholtz {{!}} Shellers From the Past and Present |url=https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |website=conchology.be |access-date=24 January 2019 |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082637/https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٨٣٤دا، کاپتنی کەشتییەکی بازرگانی و دوو لە ئەندامانی تیمی کەشتییەکەی لە ئەتۆڵی بیکینی کوژران. سێ کەشتی نێردران بۆ گەڕان بەدوای کاپتنەکەدا، و کاتێک {{بنز|بریگ|en|brig|lt=بریگی}} {{بنز|شانشینی ھاوایی|en|Hawaiian Kingdom|lt=ھاواییی}} ''وەیڤەرلی'' بەڵگەی مردنەکەی دۆزییەوە، تیمی کەشتییەکە ٣٠ بارمتەی مارشاڵییان وەک تۆڵەسەندنەوە کوشت.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=199|isbn=9780824816438}}</ref> بیکینی و دوورگەکانی تری باکووری مارشاڵ کەمتر بەرکەوتە و نیشتەجێبوونی ئەورووپییان ھەبوو بەراورد بە دوورگەکانی باشوور، بەڵام لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا، چەندین کەشتیی {{بنز|بلاکبێردینگ|en|blackbirding|lt=بلاکبێردینگ}} (کۆیلەکردنی زۆرەملێ) ژنانیان لە دوورگەکانی باکوورەوە ڕفاند بۆ ئەوەی بیانفرۆشن بۆ ناو {{بنز|کۆیلایەتیی سێکسی|en|sexual slavery|lt=کۆیلایەتیی سێکسی}} لە فیجی.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=237|isbn=9780824816438}}</ref> {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|en|German Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی}} لە ساڵی ١٨٨٥دا دوورگەکانی مارشاڵی خستە سەر خاکی خۆی.<ref>{{cite journal |last1=Churchill |first1=William |author-link1=William Churchill (ethnologist) |date=1920 |title=Germany's Lost Pacific Empire |url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1920-08_10_2/page/84 |jstor=207706 |journal=Geographical Review |volume=10 |issue=2 |pages=84–90|doi=10.2307/207706 |bibcode=1920GeoRv..10...84C }}</ref> ئەڵمانییەکان ئەتۆڵەکەیان بەکارھێنا بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|ڕۆنی کۆپرا|en|copra oil|lt=ڕۆنی کۆپرا}} لە گوێزھیندەوە، ھەرچەندە بەرکەوتن لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکەدا کەم بوو. ئاووھەوای ئەتۆڵەکە وشکترە لە دوورگەکانی باشووری مارشاڵ کە بەپیتترن و کۆپرای زیاتریان بەرھەم دەھێنا. دانیشتووانی بیکینی بۆ پەرەپێدانی بازرگانیی کۆپرا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانیدا دامەزرێنران.<ref name=culture>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |publisher=Countries and their Cultures |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref>{{better source needed|date=August 2023}} === داگیرکاریی ژاپۆن === بیکینی لەگەڵ بەشەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ لەلایەن {{بنز|ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Imperial Japanese Navy|lt=ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}ەوە لە ساڵی ١٩١٤دا لە کاتی {{بنز|جەنگی جیھانیی یەکەم|en|World War I|lt=جەنگی جیھانیی یەکەم}}دا دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٩٢٠دا لەلایەن {{بنز|کۆمەڵەی نەتەوەکان|en|League of Nations|lt=کۆمەڵەی نەتەوەکان}}ەوە درایە ژێر دەسەڵاتی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Empire of Japan|lt=ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}. ژاپۆنییەکان دوورگەکەیان لەژێر {{بنز|ئینتیدابی دەریاکانی باشوور|en|South Seas Mandate|lt=ئینتیدابی دەریاکانی باشوور}}دا بەڕێوەدەبرد، بەڵام زیاتر کاروباری ناوخۆیییان خستبووە دەستی سەرکردە نەریتییە ناوخۆیییەکان تا دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم. لە سەرەتای جەنگەکەدا، دوورگەکانی مارشاڵ لەپڕ بوون بە بنکەیەکی پێشەوەی ستراتیژی بۆ ژاپۆنییەکان. ئەوان بورجێکی چاودێرییان دروست کرد و سەربازیان تێدا جێگیر کرد، کە بنکەیەک بوو بۆ بارەگای سەرەکیی ژاپۆن لە ئەتۆڵی کوەجەلەین، بۆ پاسەوانیکردن دژی لەشکرکێشییەکی ئەمریکی بۆ سەر دوورگەکان.<ref name=Niedenthal/> === جەنگی جیھانیی دووەم === {{main|Battle of Kwajalein|Battle of Eniwetok}} دوورگەکان بە شێوەیەکی گشتی تا شوباتی ١٩٤٤ سەلامەت بوون لە جەنگەکە، کاتێک لە {{بنز|شەڕی کوەجەلەین|en|Battle of Kwajalein|lt=شەڕێکی خوێناویدا}}، ھێزەکانی ئەمریکا دەستیان بەسەر ئەتۆڵی کوەجەلەیندا گرت. لە کۆتایی شەڕەکەدا، تەنیا پێنج سەربازی ژاپۆنیی ڕزگاربوو لەسەر بیکینی مابوونەوە، و ئەوان بڕیاریان دا خۆیان بکوژن لەبری ئەوەی ڕێگە بدەن بەدیل بگیرێن.<ref name=Niedenthal/> ئەمە بەدوایدا شەڕێکی تری سەختی لێکەوتەوە لە {{بنز|شەڕی ئێنیوێتۆک|en|Battle of Eniwetok|lt=شەڕی ئێنیوێتۆک}}دا. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم شەڕە ھەردوو ھەنگاوی داھاتووی لە ئۆپەراسیۆنی پەڕینەوە بەسەر دوورگەکاندا بەرەو ژاپۆن و سەرکەوتنێکی مەعنەویی گەورەی نیشان دەدا، چونکە ئەمە یەکەمین جار بوو کە ئەمریکییەکان بچنە ناو "ئەڵقەی دەرەوە"ی ناوچەی کاریگەریی ژاپۆن لە زەریای پاسیفیکدا. بۆ ژاپۆنییەکان، شەڕەکە نوێنەرایەتیی شکستی ھێڵی بەرگریی کەناراویی دەکرد. بەرگرییەکانی ژاپۆن قووڵتر ئامادەکران، و شەڕەکانی پێلێلیو، گوام، و ماریاناس زیانێکی زۆر زیاتریان بە ویلایەتە یەکگرتووەکان گەیاند. بنکەکە بوو بە بەشێک لە {{بنز|بنکەی دەریاییی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Naval Base Marshall Islands|lt=بنکەی دەریاییی بەرفراوانی ئەمریکا لە دوورگەکانی مارشاڵ}}. === دانیشتووان گواسترانەوە === {{main|Nuclear testing at Bikini Atoll}} [[File:Leaving-bikini.jpg|thumb|لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، ١٦٧{{efn-la|یەکێکی تر لە بوارە ناڕوونەکان ژمارەی ئەو دانیشتووانە ڕەسەنانەی ئەتۆڵی بیکینییە کە نیشتەجێ کراونەتەوە. ھەندێک سەرچاوە ھەن کە کۆی ژمارەی نیشتەجێبووان بە ١٦١ کەس دادەنێن،<ref name=crossroads/> بەڵام پێدەچێت کۆدەنگییەکە لەسەر ١٦٧ بێت.{{sfn|UNESCO|2009|loc=Annex 2-1}}}} دانیشتووی دوورگەی بیکینی چوونە سەر کەشتیی LST 1108 کاتێک ئەتۆڵی بیکینییان جێھێشت]] [[File:Operation Crossroads - Moving of Bikinians to Rongerik, March 7, 1946.jpg|thumb|upright|دانیشتووانی بیکینی دەگەنە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک و گەڵاکانی {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} دادەگرن بۆ داپۆشینی سەقفی بینا نوێیەکانیان.<ref name=exhibtt>{{cite web |title=The Republic of the Marshall Islands and the United States: A Strategic Partnership |url=http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |publisher=Embassy of the Marshall Islands of the United States |access-date=18 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809062016/http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |archive-date=9 August 2013}}</ref>]] دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرقاڵی پێشبڕکێیەکی چەکی ناوەکی بوو لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە ماوەی {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}}دا بۆ دروستکردنی بۆمبی گەورەتر و وێرانکەرتر.<ref name=Niedenthal>{{cite web |last=Niedenthal |first=Jack |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=7 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007}}</ref> بەرنامەی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی زنجیرەیەک بوو لە ٢٣ {{بنز|چەکی ناوەکی|en|nuclear weapons|lt=ئامێری ناوەکی}} کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ بۆ ١٩٥٨ لە حەوت شوێنی تاقیکردنەوە تەقێنرانەوە. چەکە تاقیکراوەکان لەسەر بەردەڵانەکە، لەسەر دەریا، لە ھەوادا و لە ژێر ئاودا تەقێنرانەوە<ref name=richards/> کە کۆی بەرھەمی تەقینەوەکانیان نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو. کەمێک دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، سەرۆک ھاری ئێس. ترومان فەرمانی بە بەرپرسانی سوپا و ھێزی دەریایی کرد کە شوێنێک دابین بکەن بۆ تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا. لەکاتێکدا سوپا ئەنجامەکانی تەقینەوەی سەر وشکانی بینیبوو، ھێزی دەریایی دەیویست بزانێت کاریگەریی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییەکان چییە. ئەوان دەیانویست بزانن ئایا دەکرێت کەشتییەکان لە دەریا و بەندەرەکاندا بە شێوەیەک دابەش بکرین کە چەکی ناوەکی بێکاریگەر بکات لەسەر کەشتییەکان.<ref name=newsweek>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |date=1 July 1946 |publisher=Newsweek |access-date=13 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016003324/http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> بیکینی دوور بوو لە ھاتوچۆی ئاساییی دەریایی و ئاسمانی، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە شوێنێکی گونجاو. لە شوباتی ١٩٤٦دا، کاپتنی ھێزی دەریایی بێن ئێچ. وایەت، حاکمی سەربازیی دوورگەکانی مارشاڵ، داوای لە ١٦٧ دانیشتووی {{بنز|مایکرۆنیزیا|en|Micronesia|lt=مایکرۆنیزیایی}} ئەتۆڵەکە کرد کە بە ئارەزووی خۆیان و بە شێوەیەکی کاتی بگوێزرێنەوە بۆ ئەوەی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بتوانێت دەست بکات بە تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی بۆ "بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی و کۆتاییھێنان بە ھەموو جەنگەکانی جیھان." دوای "گفتوگۆیەکی شڵەژاو و پڕ لە خەم" لە نێوان دانیشتووانی بیکینیدا، سەرکردەکەیان، {{بنز|پاشا یەھودا|en|King Juda|lt=پاشا یەھودا}}، ڕازی بوو بە داواکاریی گواستنەوەکەی ئەمریکا، و ڕایگەیاند {{Small|MEN OTEMJEJ REJ ILO BEIN ANIJ}}، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "ھەموو شتێک لە دەستی خوادایە."<ref>{{cite web |title=Bikini Atoll – The Official Website of Bikini Atoll (Marshall Islands) |url=http://www.bikiniatoll.net/ |website=Bikini Atoll |access-date=8 April 2022 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129130627/http://www.bikiniatoll.net/ |url-status=live }}</ref><ref name="Niedenthal"/> نۆ لە یازدە سەرۆک خێزانەکە، یان ''ئالاپەکان''، {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}یان وەک ماڵی نوێیان ھەڵبژارد.<ref name=crossroads>{{cite web |url=https://archive.org/details/operationcrossro00unit |title=Operation Crossroads – The Official Pictorial Record |year=1946 |publisher=W. H. Wise and Co. Inc. |location=New York |page=21}}</ref> لە مانگی شوباتدا، {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبییەکان}}ی ھێزی دەریایی یارمەتییان دان لە ھەڵوەشاندنەوەی کڵێسا و ماڵی کۆمەڵگەکەیان و ئامادەکارییان کرد بۆ گواستنەوەیان بۆ ماڵە نوێیەکەیان. لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، دانیشتووانەکە کەلوپەلە کەسییەکانیان کۆکردەوە و پێداویستییەکانی بیناسازییان پاراست. ئەوان گواسترانەوە بۆ دووریی {{convert|125|mi}} بەرەو ڕۆژھەڵات لەسەر {{بنز|کەشتیی نیشتنەوەی تانک|en|Landing Ship, Tank|lt=کەشتیی نیشتنەوەی}} ١١٠٨ی ھێزی دەریاییی ئەمریکا بۆ ئەتۆڵی بێدانیشتووانی ڕۆنگێریک، کە قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=crossroads/> ھیچ کەسێک لەسەر ڕۆنگێریک نەدەژیا چونکە ئاو و خۆراکی پێویستی نەبوو و ھەروەھا بەھۆی ئەو بیروباوەڕە نەریتییە قووڵانەی کە دوورگەکە لەلایەن ''کچە شەیتانەکانی ئوجای''ەوە داگیر کراوە. ھێزی دەریایی خۆراک و ئاوی چەند ھەفتەیەکی بۆ جێھێشتن کە زوو دەرکەوت بەس نییە.<ref name=Niedenthal/> ==== بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی ==== {{main|Nuclear testing at Bikini Atoll}} [[File:Crossroads baker explosion.jpg|thumb|{{بنز|ھەوری ویڵسن|en|Wilson cloud|lt=ھەوری ویڵسن}} لە تاقیکردنەوەی بەیکەرەوە، کە ڕاستەوخۆ لە کەناراوەکانی دوورگەی بیکینی لە سەرەوەی وێنەکەدا ھەڵکەوتووە. ]] تاقیکردنەوەی چەکەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستی پێکرد. {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەری}} سەرجەم کەشتییە ئامانجەکان لە {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز#تاقیکردنەوەی بەیکەر|en|Operation Crossroads#Test Baker|lt=تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''}} یەکەم حاڵەتی خێرا و چڕبووی {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی تیشکدەر}} بوو لە تەقینەوەیەکی ناوەکییەوە. کیمیاناس {{بنز|گلێن تی. سیبۆرگ|en|Glenn T. Seaborg|lt=گلێن تی. سیبۆرگ}}، کە درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی {{بنز|کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Atomic Energy Commission|lt=کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی}} ھەبوو، ناوی تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''ی نا "یەکەمین کارەساتی ناوەکیی جیھان."<ref>{{cite book |last=Weisgall |first=Jonathan |year=1994 |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-55750-919-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |page=ix}}</ref> ئەمە بەدوایدا زنجیرەیەک لە تاقیکردنەوەی تر ھات کە دوورگەکانی ئەتۆڵەکەیان بە بڕێکی زۆر لە تیشکدانەوە پیس کرد، بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧، کە ئەوەندە بوو کە ئەو خۆراکانە پیس بکات کە لە خاکەکەیدا دەڕوان. سێیەم تاقیکردنەوەی ناوەکی بە ناوی چارلی ھەڵوەشێنرایەوە دوای دوو تاقیکردنەوەی یەکەم. ئەمانە کۆتا تاقیکردنەوەکان بوون لە ئەتۆڵی بیکینی تا ساڵی ١٩٥٤، کاتێک وەک شوێنێک بۆ زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} ھەڵبژێردرا. یەکەمین تەقینەوەی براڤۆ، بەرھەمێکی زیاتری ھەبوو لەوەی چاوەڕوان دەکرا بەھۆی کاردانەوەیەکی چاوەڕواننەکراوی {{بنز|ئایزۆتۆپەکانی لیتیۆم|en|Isotopes of lithium|lt=لیتیۆم-٧}}. ئەمە لەگەڵ ڕوودانی کەشوھەوای نائاسایی بووە ھۆی ئەوەی کە پاشماوەکە زۆر دوورتر لەوەی پێشبینی دەکرا بڵاوببێتەوە، و کاریگەریی لەسەر ئەتۆڵەکانی دەوروبەر و بەلەمی ماسیگری ژاپۆنی {{بنز|دایگۆ فوکوریو مارو|en|Daigo Fukuryū Maru|lt=دایگۆ فوکوریو مارو}} ھەبێت.<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-05-12 |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=https://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=2024-06-21 |website=HISTORY |language=en |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |url-status=live }}</ref> [[File:Bravo Fallout.jpg|thumb|پاشماوەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی براڤۆ. بەرھەمی بۆمبەکە ١٥ مێگاتۆن بوو، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرا ٤-٨ مێگاتۆن بێت، کە ئەمەش دەیکاتە گەورەترین بۆمب کە لەلایەن ئەمریکاوە تەقێندرابێتەوە.]] چوار تەقینەوەی تر وەک بەشێک لە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=کاسڵ}} ڕوویاندا، کە کۆی بەرھەمیان ٤٦٫٥ مێگاتۆن بوو. لە ساڵی ١٩٥٦دا، {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ|en|Operation Redwing|lt=ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ}} لە ئەتۆڵەکە ئەنجام درا، بە کۆی گشتی شەش تەقینەوە و بەرھەمی ھاوبەشی ١٨٫٢ مێگاتۆن. کۆتا خولی تاقیکردنەوەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوویدا وەک بەشێک لە پڕۆژە گەورەکەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١|en|Operation Hardtack I|lt=ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١}}. یانزە تەقینەوە ڕوویدا بە کۆی بەرھەمی ٢١ مێگاتۆن. ==== ناوچەی متمانەی ستراتیژی ==== {{main|Trust Territory of the Pacific Islands}} لە ساڵی ١٩٤٧دا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوە یەکگرتووەکانی قایل کرد کە دوورگەکانی مایکرۆنیزیا وەک {{بنز|ناوچەی متمانەی دوورگەکانی زەریای پاسیفیک|en|Trust Territory of the Pacific Islands|lt=ناوچەی متمانەی ستراتیژیی}} نەتەوە یەکگرتووەکان دەستنیشان بکات. ئەمە تەنھا متمانەیەک بوو کە تا ئێستا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەخشرابێت.<ref name=kattenburg>{{cite web |last=Kattenburg |first=David |title=Stranded on Bikini |url=http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |publisher=Green Planet Monitor |access-date=19 August 2013 |date=December 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830013643/http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |archive-date=30 August 2012}}</ref> {{بنز|ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Navy|lt=ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی ناوچەی متمانەکەی دەکرد لە بارەگایەکەوە لە {{بنز|گوام|en|Guam|lt=گوام}} تا ساڵی ١٩٥١، کاتێک {{بنز|وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Department of the Interior|lt=وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی گرتە ئەستۆ، و ناوچەکەی لە بنکەیەکەوە لە {{بنز|سایپان|en|Saipan|lt=سایپان}} بەڕێوەدەبرد.<ref>{{cite web |url=http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |title=Trust Territory of the Pacific Islands |publisher=University of Hawaii |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130101809/http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |archive-date=30 January 2016}}</ref> ڕێنمایییەکە ئاماژەی بەوە دەکرد کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێت "پەرە بە پێشکەوتنی ئابووری و خۆبژێویی دانیشتووانەکەی بدات، و بۆ ئەم مەبەستەش دەبێت... دانیشتووانەکە لە لەدەستدانی زەوی و سەرچاوەکانیان بپارێزێت..."<ref name=Niedenthal/> سەرەڕای بەڵێنی "پاراستنی دانیشتووان"، لە تەممووزی ١٩٤٦ەوە تا تەممووزی ١٩٤٧، دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی بە تەنیا لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک جێھێڵدران و بەھۆی کەمیی خۆراکەوە تووشی برسێتی دەبوون. تیمێک لە لێکۆڵەرانی ئەمریکی لە کۆتاییی ١٩٤٧دا گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت دانیشتووانی دوورگەکە دەستبەجێ بگوێزرێنەوە. ڕۆژنامەکانی سەرانسەری جیھان بە توندی ڕەخنەیان لە ھێزی دەریاییی ئەمریکا گرت کە پشتگوێی خەڵکەکەی خستووە. {{بنز|ھارۆڵد ئێڵ. ئیکس|en|Harold L. Ickes|lt=ھارۆڵد ئیکس}}، کە ستوونووسێکی ڕۆژنامەوانی بوو، نووسی "دانیشتووانە ڕەسەنەکان لە ڕاستیدا و بە واتای وشە لە برسانا دەمرن."<ref name=Niedenthal/> دانیشتووانی دوورگەکە جارێکی تر گواسترانەوە، ئەمجارەیان بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ==== گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی ==== {{further|Kili Island}} [[File:Kili Island - NASA Astronaut Photography.png|thumb|دوورگەی کیلی، سەر بە دوورگەکانی مارشاڵ. ھەرچەندە یەکێک نییە لە دوورگە بچووکەکان، بەڵام ئەتۆڵێک نییە کە لاگۆنێکی پارێزراوی ھەبێت.]] لە کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا، لیۆنارد مەیسۆن، کە مرۆڤناسێک بوو لە زانکۆی ھاوایی، سەردانی ئەتۆڵی ڕۆنگێریکی کرد و تووشی شۆک بوو بەوەی کە دۆزییەوە. یەکێک لە دانیشتووانی ڕۆنگێریک گوتی،<ref name=guyer/> {{blockquote|ئێمە چەند ماسییەکمان دەگرت، پاشان تەواوی کۆمەڵگەکە دەبوو ئەو بڕە کەمە بەش بکەن... ماسییەکانی ئەوێ شیاو نەبوون بۆ خواردن. ژەھراوی بوون بەھۆی ئەوەی کە لە بەردەڵانەکەدا دەیانخوارد. ئێمە لێیان نەخۆش دەکەوتین، وەک ئەوەی قۆڵ و قاچت خەوی لێ بکەوێت و ھەست بە ھیچ نەکەیت. بەیانیان ھەڵدەستاین بۆ ئەوەی بڕۆین بۆ بەلەمەکانمان و دەکەوتین چونکە زۆر نەخۆش بووین... پاشان دەستمان کرد بە داواکردن لەم پیاوانەی ئەمریکا کە خۆراکمان بۆ بھێنن... ئێمە دەمردین، بەڵام ئەوان گوێیان لێ نەدەگرتین.}} مەیسۆن داوای کرد کە دەستبەجێ خۆراک بۆ دانیشتووانی ڕۆنگێریک بھێنرێت لەگەڵ ئەفسەرێکی پزیشکی. پاشان ھێزی دەریایی {{بنز|ئەتۆڵی ئوجێلانگ|en|Ujelang Atoll|lt=ئەتۆڵی ئوجێلانگ}}ی وەک ماڵی کاتییان ھەڵبژارد، و ھەندێک گەنج لە دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی پێشوەختە چوون بۆ دەستکردن بە دروستکردنی شوێنی نیشتەجێبوون. بەڵام دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکی بڕیارەکەیان گۆڕی. بڕیاریاندا {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} وەک دووەم شوێنی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی بەکاربھێنن و لەبری ئەوە دانیشتووانەکەیان گواستەوە بۆ ئەتۆڵی ئوجێلانگ و بۆ ئەو ماڵانەی کە بۆ دانیشتووانی بیکینی دروست کرابوون.<ref name=Niedenthal/> لە ئازاری ١٩٤٨دا، ١٨٤ دانیشتووی بیکینی کە تووشی بەدخۆراکی ببوون جارێکی تر گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}. چادرەکانیان لەسەر پارچە زەوییەکی سەوزەڵانی تەنیشت ڕێڕەوی فڕۆکەخانە پێدرا بۆ ئەوەی تێیدا بژین.<ref name=kattenburg/> لە حوزەیرانی ١٩٤٨دا، دانیشتووانی بیکینی {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}}یان وەک ماڵێکی درێژخایەن ھەڵبژارد.<ref name=Niedenthal/> دوورگە زۆر بچووکەکە، کە ڕووبەرەکەی {{convert|200|acres}} ({{convert|.36|sqmi}}) بوو، چۆڵ بوو و لەلایەن ھیچ ''پاشایەک'' یان سەرکردەیەکی باڵاوە بەڕێوەنەدەبرا بەھۆی قەبارەکەیەوە. ھەروەھا بەردەڵانی مەرجانیشی نییە. لە مانگی حوزەیراندا، کۆمەڵگەی بیکینی دوو دەرزەن پیاویان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی لەگەڵ ھەشت {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبی}} (ئەندامانی بیناسازیی ھێزی دەریایی) بڕۆنە کیلی بۆ دەستکردن بە دروستکردنی گوندێک. لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا، دانیشتووانەکە، کە ئێستا ژمارەیان ١٨٤ کەس بوو، چوونە دوورگەی کیلی،<ref name=Niedenthal/> کە بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}}، یەکێک بوو لە بچووکترین دوورگەکانی زنجیرە دوورگەکانی مارشاڵ. ئەوان زوو تێگەیشتن کە چیتر ناتوانن بەو شێوەیە ماسی بگرن کە لە ئەتۆڵی بیکینی دەیانکرد. کیلی لاگۆنی ئارام و پارێزراوی نەبوو.<ref name=kattenburg/> ژیان لەسەر دوورگەی کیلی بە کرداری کولتوورەکەیانی لەناوبرد کە لەسەر بنەمای ماسیگری و گەشتکردن بە بەلەم لە دوورگەیەکەوە بۆ دوورگەیەکی تر لە دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی دامەزرابوو. کیلی نەیتوانی خۆراکی پێویست بۆ دانیشتووانە گواستراوەکان دابین بکات.<ref name=guyer/> ==== نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو ==== دوای گواستنەوەیان بۆ کیلی، دانیشتووانی بیکینی بەردەوام بوون لە دەستەویەخەبوون لەگەڵ کەمیی پێداویستییەکانی خۆراک. کیلی دوورگەیەکی بچووکە و بێ لاگۆنە، و زۆربەی ساڵ ڕووبەڕووی شەپۆلی دەریاییی بە بەرزیی {{convert|10|to|20|foot|abbr=on}} دەبێتەوە کە ماسیگرتن و بەکارھێنانی بەلەم قورس دەکات. برسێتی دروست بوو. لە ساڵی ١٩٤٩دا، بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەی متمانە کەشتییەکی بە درێژیی {{convert|40|ft|adj=on}} پێشکەش کرد بۆ گواستنەوەی کۆپرا لە نێوان کیلی و {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بەڵام کەشتییەکە لە کاتی شەپۆلە سەختەکاندا و لە کاتی گەیاندنی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} و میوەی تردا تێکشکێنرا.<ref name=Niedenthal/> دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکا لە ڕێگەی ئاسمانەوە خۆراکیان بۆ کیلی فڕێدا. دانیشتووانەکە ناچار بوون پشت بە برنجی ھاوردەکراوی وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا و خۆراکی لەقتوونراو ببەستن و دەبوو بە داھاتە زیادەکییەکانیان خۆراک بکڕن.<ref name=Niedenthal/> لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٥٦دا، ئەو کەشتییانەی کە لەلایەن ناوچەی متمانەی ئەمریکاوە دەنێردران بەردەوام ڕووبەڕووی کێشە دەبوونەوە لە کاتی داگرتنی خۆراک بەھۆی سەختیی دەریای دەوروبەری دوورگەکەوە، کە بووە ھۆی زیاتربوونی کەمیی خۆراک. خەڵکەکە جارێکی تر تووشی برسێتی بوونەوە و کەمیی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٦دا زیادی کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیاری کرد کە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بڕۆنە جالویت کە لەوێ خۆراک ئاسانتر دەست دەکەوت. چەند کەسێک چوون.<ref name=kattenburg/> ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵگەیەکی لاوەکیی بۆ خێزانەکان کردەوە لەسەر زەویی گشتی لە {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بە دووریی {{convert|30|mi}} لە باکوورەوە. سێ خێزان چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} بۆ فرۆشتن و دواتر خێزانەکانی تریش بە نۆرە لەوێ دەژیان.<ref name=Niedenthal/> ماڵەکانیان لە ھەردوو کیلی و جالویت بەھۆی زریانەکانەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ و ١٩٥٨دا زیانیان بەرکەوت، کەشتیی دابینکردنی پێداویستییەکانیان نوقم بوو و زیان بە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان گەیشت. ==== گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ==== [[File:Construction of houses in Bikini Atoll.jpg|thumb|ئەو ماڵانەی دروستکرابوون بۆ یەکەم گەڕانەوە بۆ بیکینی لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا.]] لە حوزەیرانی ١٩٦٨دا، لەسەر بنەمای ئامۆژگاریی زانستی کە ئاستی تیشکدانەوە بەپێی پێویست کەم بووەتەوە، سەرۆک لیندۆن بی. جۆنسن بەڵێنی بە ٥٤٠ ئەندامی خێزانەکانی ئەتۆڵی بیکینی دا کە لە کیلی و دوورگەکانی تر دەژیان کە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان. کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی پاشماوە تیشکدەرەکانی لە دوورگەکە پاککردەوە، و ناوچەی متمانەی ئەمریکا بەرپرسیار بوو لە دووبارە دروستکردنەوەی پێکھاتەکان و چاندنەوەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان لەسەر ئەتۆڵەکە. بەڵام کەمێک دواتر، ناوچەی متمانە گەشتە ئاسمانییە ئاسایییەکانی نێوان ئەتۆڵی کوەجەلەین و ئەتۆڵی بیکینی کۆتایی پێھێنا، کە ئەمەش بە توندی ڕێگری لە پێشکەوتنەکە کرد. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢ دار گوێزھیندەکان چێندرانەوە، بەڵام کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی (AEC) بۆی دەرکەوت کە {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵەکانی گوێزھیند}} ئاستێکی بەرزی تیشکدانەوەیان ھەڵگرتووە و ناتوانرێت بخورێن. لە ئەنجامدا ئەنجومەنی بیکینی دەنگی دا بە دواخستنی گەڕانەوە بۆ دوورگەکە.<ref name=Niedenthal/> سێ خێزانی گەورە، کە لە کۆتاییدا بوونە نزیکەی ١٠٠ کەس، لە ساڵی ١٩٧٢ سەرباری مەترسییەکان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان. بەڵام ٣ ساڵ دواتر، تیمێک لە زانایان تاقیکردنەوەی زیاتریان لەسەر دوورگەکە و دانیشتووانەکەی ئەنجام دا. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە ھەندێک بیر زۆر تیشکدەر بوون بۆ بەکارھێنان و بڕیاریان دا کە پاندانوس و نانی میوەکەش مەترسیدارن بۆ خواردنی مرۆڤ. نموونەی میز لە دانیشتووانی دوورگەکە لە ئەتۆڵی بیکینی ئاستی نزمی {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٣٩|en|plutonium-239|lt=پلوتۆنیۆم-٢٣٩}} و {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٤٠|en|plutonium-240|lt=پلوتۆنیۆم-٢٤٠}}یان پیشان دا. لە ئەنجامدا، کۆمەڵگەی بیکینی داوایەکی یاساییی فیدراڵی تۆمار کرد و داوای ڕووپێوییەکی زانستیی تەواوەتییان کرد بۆ بیکینی و دوورگەکانی باکووری مارشاڵ. ململانێی ناوخۆیی نێوان وەزارەتەکان لەسەر بەرپرسیارێتی تێچووەکان کارەکەی بۆ ماوەی سێ ساڵ دواخست.<ref name=Niedenthal/> پاشان لە ئایاری ١٩٧٧ زانایان ئاستێکی مەترسیداریان لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} لە ئاوی بیرەکەدا دۆزییەوە کە لە بەرزترین ئاستە ڕێگەپێدراوەکانی ئەمریکا زیاتر بوو.<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |access-date=27 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە مانگی حوزەیراندا، وەزارەتی وزە ڕایگەیاند کە "ھەموو شێوازەکانی ژیان کە دوورگەی بیکینی دەگرێتەوە لە ڕێنمایییەکانی حکوومەتی فیدراڵی بۆ تیشکدانەوە بۆ ژەمی سی-ساڵەی دانیشتووان تێپەڕ دەبن." دواتر لەو ساڵەدا زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧ لە ھەموو ئەو کەسانەدا دۆزییەوە کە لە ئەتۆڵەکەدا دەژیان.<ref name=Niedenthal/> لە ئایاری ١٩٧٨ بەرپرسانی وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا بەرزبوونەوەی ٧٥٪ی سیسیۆم-١٣٧ی تیشکدەری دۆزراوەیان بە "باوەڕپێنەکراو" وەسف کرد.<ref name=divingworldhistory/> ژنان تووشی {{بنز|لەبارچوون|en|miscarriage|lt=لەبارچوون}}، {{بنز|مردوولەدایکبوون|en|stillbirth|lt=مردوولەدایکبوون}}، و ناتەواویی بۆماوەیی دەبوون لە منداڵەکانیاندا.<ref name=bik12>{{cite web |url=http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |title=Survivors of nuke testing seek justice: Marshall Islanders on Maui rally to share nation's story |first=Chris |last=Hamilton |date=4 March 2012 |work=Maui News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523212532/http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |archive-date=23 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Victims of the Nuclear Age |url=http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809213904/http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |archive-date=9 August 2007 |access-date=22 July 2007 |website=Ratical.org}}</ref>{{better source needed|date=January 2014}} توێژەران بۆیان دەرکەوت کە خاکی مەرجانی بە شێوەیەکی جیاواز لە خاکی کیشوەرەکان ڕەفتار دەکات چونکە پۆتاسیۆمی زۆر کەمی تێدایە. ڕووەک و درەختەکان بە ئاسانی پۆتاسیۆم ھەڵدەمژن وەک بەشێک لە پرۆسە بایۆلۆژییە ئاسایییەکان، بەڵام بەو پێیەی سیسیۆم بەشێکە لە ھەمان گرووپ لە {{بنز|خشتەی خولی|en|periodic table|lt=خشتەی خولیدا}}، لەلایەن ڕووەکەکانەوە بە پرۆسەیەکی کیمیایی زۆر ھاوشێوە ھەڵدەمژرێت. دەرکەوت کە ئەو دانیشتووانەی دوورگەکە کە بەبێ ئاگاداری شیری گوێزھیندی پیسبوویان دەخواردەوە، خەستییەکی نائاسایی بەرزی سیسیۆم لە جەستەیاندا ھەبوو. ناوچەی متمانە بڕیاری دا کە دانیشتووانی دوورگەکە دەبێت بۆ جاری دووەم لە ئەتۆڵەکە چۆڵبکرێن.<ref name="ghostfleet">{{cite web |url=http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |title=Operation Castle |date=17 May 2006 |work=nuclearweaponarchive.org |access-date=2016-05-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145851/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |archive-date=27 September 2013}}</ref>{{Citation needed|date=June 2024}} دانیشتووانی دوورگەکە ٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان وەک قەرەبوو لە ساڵی ١٩٨٦دا وەرگرت وەک بەشێک لە {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی نوێی کۆمەڵەی ئازاد}} لەگەڵ ئەمریکادا و لە ساڵی ١٩٨٨، ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشیان پێدرا بۆ ئەوەی بەتایبەتی بۆ پاککردنەوەی تیشکدانەوە بەکاربھێنرێت. لە ساڵی ١٩٨٧دا، چەند کەسێکی بەتەمەنی بیکینی گەشتیان کرد بۆ دوورگەی ئێنیو بۆ دووبارە دیاریکردنەوەی سنوورەکانی موڵکی کۆن. تیمەکانی بیناسازی دەستیان کرد بە دروستکردنی ھوتێلێک، لەنگەرگە، و ڕێگاوبان لەسەر بیکینی، و مۆلیدە، ئامێری سوێرکردنی ئاو، و ھێڵی کارەبایان دامەزراند. ڕێڕەوێکی فڕینی مەرجان و لمی پتەو ھێشتا لەسەر دوورگەی ئێنیو بوونی ھەیە. تیمی غەواسەکانی ئەتۆڵی بیکینی دامەزرا بۆ دابینکردنی داھات. بەڵام لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەنجومەنەکە زانی کە ستانداردی ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ئەمریکا پێویستی بە کەمکردنەوەی ئاستی تیشکدانەوە ھەیە بۆ ١٥ میلیرێم لە ساڵێکدا، کە زۆر کەمترە لە ستانداردی وەزارەتی وزەی ئەمریکا کە ١٠٠ میلیرێمە. ئەم دۆزینەوەیە تێچووی چاوەڕوانکراوی پاککردنەوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد و ھەوڵەکەی وەستاند.<ref name=gwynne/><ref>{{cite web |url=https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |title=Radiation Cleanup Standards |publisher=Phil Rutherford Consulting |access-date=2026-07-13 |archive-date=14 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714112049/https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |url-status=live }}</ref> === گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی === [[File:Sikorsky SH-3G Sea King of Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|فڕۆکەیەکی SH-3G Sea King بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا دەفڕێت لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ پشکنینی ئاستی تیشکدانەوە]] لە ئەنجامی بەکارھێنانی سەربازیی دوورگەکە و نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو، دوورگەکان پڕن لە پەناگەی کۆنکرێتیی جێھێڵراو و تۆنەھا کەرەستەی قورس، ئۆتۆمۆبێل، پێداویستی، ئامێر، و بینا.<ref>{{cite web |url=http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061105113544/http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |url-status=dead |archive-date=2006-11-05 |title=Cruising Bikini Atoll 60 Years after the bomb |access-date=13 August 2013 |date=July 2006}}</ref> لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا، بەرپرسانی ناوچەی متمانە لە کۆتاییدا گەیشتن بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە. ڕووپێویی تیشکدانی مارشاڵەکانی باکوور، کە بەھۆی داوای یاسایی ساڵی ١٩٧٥ەوە ناچارکرابوون، تەنھا دوای دەرکردنی دانیشتووانەکە دەستی پێکرد<ref name=Niedenthal/> و گەڕێندرانەوە بۆ دوورگەی کیلی.<ref name=Niedenthal/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، دوورگە بچووکەکەی کیلی بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}} پاڵپشتی لە نزیکەی ٦٠٠ دانیشتوو دەکرد کە لە ماڵی {{بنز|بلۆکی کۆنکرێتی|en|cinderblock|lt=بلۆکی کۆنکرێتی}}دا دەژیان. ئەوان دەبێت پشت بە بەشدارییەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە ببەستن بۆ تەواوکردنی ئەوەی کە لە ناوخۆدا بەرھەمی دەھێنن. ھەر خێزانێک یەک بۆ دوو سندوق مریشکی بەستوو، دوو بۆ چوار کیسی ٥١-پاوەندی (٢٣ کیلۆگرام) ئارد، و دوو بۆ چوار کیسی برنج ٢ تا ٣ جار لە ساڵێکدا وەردەگرێت. دانیشتووانی دوورگەکە چەندین دوکانی بچووک لە ماڵەکانیاندا بەڕێوەدەبەن بۆ دابینکردنی خۆراکی تێکنەچوو وەکوو خوێ، تەباسکۆ، شیرینی، و خۆراکی لەقتوونراو. مۆلیدەیەک کارەبا دابین دەکات. منداڵان لەسەر کیلی دەچنە قوتابخانەی سەرەتایی تا پۆلی ھەشتەم. بەرەو کۆتاییی پۆلی ھەشتەم، قوتابییان دەبێت لە تاقیکردنەوەیەکی ستاندارد دەربچن بۆ وەرگرتنی مافی چوونە قوتابخانەی ئامادەییی گشتی لە جالویت یان ماجورۆ. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١١وە دانیشتووانە نیشتەجێبووەکانی دوورگەی کیلی دەستیان کرد بە ئەزموونکردنی ماوەکانی لافاوی زەریا لە کاتی {{بنز|شەپۆلی پاشا|en|king tide|lt=بەرزبوونەوەی زۆری ئاستی دەریا (شەپۆلی پاشا)}}. بەرزترین خاڵی دوورگەی کیلی تەنھا {{convert|9.8|ft|m}} لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. شەپۆلەکانی زەریا لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ لانیکەم پێنج جار بەشەکانی دوورگەکەیان داپۆشیوە، و بیرەکانی دوورگەکەیان پیس کردووە. ئەو ڕێڕەوە فڕینەی کە خزمەتی دوورگەکە دەکات لە کاتی بارانبارین و لافاوی زەریادا و دوای ئەوەش شیاوی بەکارھێنان نییە چونکە زۆر قوڕاوی دەبێت. لە ئابی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی بیکینی بڕیارنامەیەکی پەسەند کرد کە تێیدا داوای یارمەتی لە حکوومەتی ئەمریکا دەکرد بۆ گۆڕینی مەرجەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە جارێکی تر، ئەمجارەیان بۆ دەرەوەی دوورگەکانی مارشاڵ.<ref name=gwynne/><ref name=gjohnson>{{cite web |title=Exiled by nuclear testing, rising seas force Bikinians to flee again |date=8 August 2015 |first=Giff |last=Johnson |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |publisher=RNZI |access-date=28 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427193906/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |archive-date=27 April 2016}}</ref> سندووقی متمانەکە تا ڕادەیەک جێگیر بوو، بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٧ زیادبوونی ڕاکێشانی پارە وای کرد کەم ببێتەوە و لە دەیەی ٢٠٢٠ەکاندا قەیرانێک سەریھەڵدا بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان لەسەر کیلی.<ref name=":0"/> == سندووقەکانی متمانە و داواکارییە شکستخواردووەکان == [[File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|thumb|ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٠٥. ھەرچەندە سەلامەتە بۆ ھەندێک پڕۆژەی گەشتیاریی بچووک، بەڵام ھێشتا نیگەرانیی جدی ھەیە سەبارەت بە ژیانکردن لەوێ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی و بژێوی پەیداکردن لە خاکەکەی]] لە ساڵی ١٩٧٥دا، کاتێک ئەو دانیشتووانەی کە گەڕابوونەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی زانییان کە سەلامەت نییە، داوایەکی یاسایییان دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار کرد بە بڕی ٩٠٠ ملیار لە {{بنز|دۆلاری ئەمریکی|en|USD|lt=دۆلاری ئەمریکی}}، و داوای لێکۆڵینەوەیەکی تیشکییان کرد بۆ دوورگەکانی باکوور.<ref>{{cite web |title=Despite High Court Denial, Battle Over Bikini Atoll Bombing Endures |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |publisher=Bikini Island Local Government |access-date=20 August 2013 |date=26 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٥دا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' دامەزراند، کە کۆی گشتییەکەی ٣ ملیۆن دۆلار بوو. کاتێک دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٧٨ لە دوورگەکە دەرکران، ئەمریکا ٣ ملیۆن دۆلاری تری خستە سەر سندووقەکە. ئەمریکا سندووقێکی متمانەی دووەمی دروست کرد، بە ناوی ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی''، کە ٢٠ ملیۆن دۆلاری تێدا بوو لە ساڵی ١٩٨٢دا. ئەمریکا ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشی خستە سەر ئەو سندووقە بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ پاککردنەوە، دروستکردنەوەی ماڵ و دامەزراوەکان، و نیشتەجێکردنەوەی دانیشتووان لە دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو.<ref name=reparations>{{cite web |title=U.S. Reparations for Damages |url=http://www.bikiniatoll.com/repar.html |publisher=Bikini Atoll |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016002504/http://www.bikiniatoll.com/repar.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٣دا، ئەمریکا و دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادیان}} واژوو کرد، کە سەربەخۆیی بەخشییە دوورگەکانی مارشاڵ. ڕێکەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٦دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و دواتر ھەموار کرایەوە بە ڕێکەوتننامەی ھەموارکراو کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا جێبەجێ کرا.<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Marshall Island |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |publisher=U.S. Department of State |access-date=14 August 2013 |archive-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194507/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |url-status=live }}</ref> ھەروەھا {{بنز|دادگای داواکارییە ناوەکییەکان|en|Nuclear Claims Tribunal|lt=دادگای داواکارییە ناوەکییەکانی}} دامەزراند، کە ئەرکی بڕیاردانی لەسەر قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و ئەو خێزانانەی کە بەرکەوتەی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی بوون، پێسپێردرا. بەشی ١٧٧ی ڕێکەوتننامەکە قەرەبووکردنەوەی بۆ دانیشتووانی بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری باکوور دابین کرد بۆ زیانەکان. ئەمە ٧٥ ملیۆن دۆلاری لەخۆگرتبوو کە دەبێت لە ماوەی ١٥ ساڵدا بدرێت.<ref name=reparations/> پارەدانەکان لە ساڵی ١٩٨٧دا دەستیان پێکرد بە پێدانی ساڵانەی ٢٫٤ ملیۆن دۆلار بە تەواوی دانیشتووانی بیکینی، لەکاتێکدا ٢٫٦ ملیۆن دۆلارەکەی تر دەخرێتە ناو ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی''. ئەم متمانەیە مەبەست لێی ئەوەیە کە بۆ ھەمیشە بمێنێتەوە و ساڵانە پارەیەکی ٥٪ی سندووقەکە بدات بە دانیشتووانەکە.<ref name=reparations/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٥٠ ملیۆن دۆلاری دابین کرد وەک قەرەبوو بۆ ئەو زیانانەی کە بەھۆی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی و دەرکردنیان لە دوورگەی زێدی خۆیان کەوتبوو.<ref>{{cite web |url=http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |title=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal |access-date=22 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613031306/http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |archive-date=13 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە ٥ی ئازاری ٢٠٠١دا و دوای چەندین ساڵ لە گفتوگۆ، دادگای داواکارییە ناوەکییەکان بڕیاری دا دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەبارەت بەو زیانانەی بە دوورگەکان و خەڵکەکەی گەیشتووە. دادگاکە (NCT) بڕی ٢٧٨ ملیۆن دۆلاری بۆ بیکینی تەرخان کرد بۆ لەدەستدانی بەکارھێنانی زەوی، و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کارەکانی ئەمریکا ھاوتایە بە "دەستبەسەرداگرتنی کاتی" و بڕیارەکەی لەسەر بنەمای کرێی دادپەروەرانە دەرکرد بۆ ئەو ماوەیەی کە بەکارھێنانیان لێ قەدەغە کرابوو. دادگاکە بڕی ٢٥١٬٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری تری تەرخان کرد بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەتۆڵەکە بۆ گەڕاندنەوەی بیکینی "بۆ دۆخێکی سەلامەت و بەرھەمدار."<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |title=Report Evaluating the Request of the Government of the Republic of the Marshall Islands Presented to the Congress of the United States of America |url=https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |access-date=2022-06-27 |website=2001-2009.state.gov |language=en |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627023124/https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |url-status=live }}</ref> بەڵام، کۆنگرێسی ئەمریکا نەیتوانیوە بودجەی بڕیارەکە دابین بکات. تاکە چارەسەر ئەوەیە کە خەڵکی بیکینی داواکاری پێشکەش بە کۆنگرێسی ئەمریکا بکەن بۆ دابینکردنی بودجەی پارەدانەکە و جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە. دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێھەڵچوونەوەی (تەمیزکردنی) دانیشتووانی دوورگەکەی ڕەتکردەوە سەبارەت بە بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی ئەمریکا کە ڕەتی کردبووەوە حکوومەت ناچار بکات بودجەی داواکارییەکەیان دابین بکات. تا ساڵی ٢٠٠١، لەو ١٦٧ دانیشتووە ڕەسەنەی کە گواسترابوونەوە، تەنھا ٧٠ کەسیان لە ژیاندا مابوون، و تەواوی دانیشتووانەکە گەشەیان کردبوو بۆ ٢٬٨٠٠ کەس.<ref name="guyer" /> زۆربەی دانیشتووانی دوورگەکە و نەوەکانیان لەسەر کیلی، لە ماجورۆ، و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان. ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' وەک چۆن بەپێی یاسا داواکرابوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا ھەڵوەشێنرایەوە. بەھای ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی'' تا ٣١ی ئازاری ٢٠١٣ نزیکەی ٨٢ ملیۆن دۆلار بوو و ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی'' بەھاکەی نزیکەی ٦٠ ملیۆن دۆلار بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ھەر ئەندامێکی سندووقەکە ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ دۆلاری وەردەگرت.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٢دا، سندووقەکان ساڵانە نزیکەی ٦ بۆ ٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان لە داھاتی وەبەرھێنان بەرھەم دەھێنا، و سندووقەکان ساڵانە کەمتر لە ١٥٬٠٠٠ دۆلاریان دەدا بە ھەر خێزانێک وەک قازانج، و پارەیەکی کەم دەمایەوە کە بەردەست بێت بۆ پاککردنەوە.<ref name=gwynne/> نوێنەرانی خەڵکی بیکینی پێشبینی دەکەن ئەم پرۆسەیە چەندین ساڵ بخایەنێت و نازانن ئایا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێز لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد دەگرێت یان نا.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، پاش لۆبیکردن لەلایەن سەرکردەکانی بیکینییەوە، ئیدارەی ترەمپ ڕایگەیاند کە ھیچ سنووردارکردنێک نابێت لەسەر ڕاکێشانی پارە لە سندووقە سەرەکییەکە و ھیچ پێداچوونەوەیەکی (وریاکاری) تر بۆ سندووقە سەرەکییەکە ناکرێت. سەرۆکی شارەوانیی ئەو ئەنجومەنەی کە بەرپرسیارە لە خەڵکی بیکینی، ئاندەرسۆن جیباس، سەرمایەکانی سندووقەکەی بەکارھێنا بۆ کڕینی فڕۆکەیەک، ئامێری بیناسازی و دوو کەشتیی بارھەڵگر. سەرەڕای ئەوەش، کۆمەڵگەیەکی شوقە لە ماجورۆ، پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ، و ٢٨٣ دۆنم زەوی لە ھاوایی کڕدران. تا ئازاری ٢٠٢٣، تەنھا ١٠٠٬٠٤١ دۆلار لەو سندووقەدا مابووەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٥٩ ملیۆن دۆلاری تێدابوو. ئەنجومەنەکە مووچەی نزیکەی ٣٥٠ کارمەندەکەی بڕی و پێدانی بڕی ١٥٠ دۆلاری مانگانەی بژێویی بۆ ٦٬٨٠٠ ئەندامەکەی کۆمەڵگەی بیکینی وەستاند.<ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2023-05-03 |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، باری لەناکاو لەسەر کیلی ڕاگەیەندرا، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-01-15 |title=Kili Island under state of emergency after fund mismanagement |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |access-date=2024-06-21 |website=[[RNZ]] |language=en-nz |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200701/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |url-status=live }}</ref> یارمەتییەکان یارمەتیدەر بوون لە گەڕاندنەوەی کارەبا بۆ دوورگەکە، کە دوای بەتاڵبوونی سندووقەکان بڕدرابوو.<ref name=":0" /> زۆرێک لەو کڕینانەی کە کرابوون لەوانە، خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم ھیچ قازانجێکیان بۆ بیکینی نەبووە.<ref name="Variety"/> بەتاڵبوونی سندووقی متمانەی دانیشتووانی بیکینی بووە ھەواڵ لە سەرتاسەری ناوچەی پاسیفیکدا، لەوانەش نیوزیلەندا، و لە ڕۆژنامە گەورەکانی ئەمریکا وەکوو ''{{بنز|نیویۆرک تایمز|en|The New York Times|lt=نیویۆرک تایمز}}'' و ''{{بنز|وۆڵ ستریت جۆرناڵ|en|The Wall Street Journal|lt=وۆڵ ستریت جۆرناڵ}}''.<ref name=":0"/><ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2024-06-21 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> == شوێنەواری میراتی جیھانی == لەبەر ئەوەی شوێنەکە بەڵگەی ڕاستەوخۆ و بەرجەستەی ئەو تاقیکردنەوە ناوەکییانەی ھەڵگرتووە کە لەوێ ئەنجام دراون لە ناوەڕاستی ھەڵکەوتە خولگەیییە دژبەیەکەکەیدا، یوونێسکۆ بڕیاری دا کە ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی سەردەمی ناوەکی و لە ٣ی ئابی ٢٠١٠دا وەک {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانی}} دەستنیشانی کرد.<ref name=unesco>{{cite web |title=Bikini Atoll, Nuclear Tests Site |url=https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |work=Thirty-fourth Session |publisher=World Heritage Committee |access-date=6 June 2012 |date=3 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625140213/https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |archive-date=25 June 2012}}</ref><ref name="WHeritage01">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1339 |title=Bikini Atoll Nuclear Test Site |publisher=UNESCO |access-date=7 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804041652/https://whc.unesco.org/en/list/1339 |archive-date=4 August 2010}}</ref> {{blockquote|ئەتۆڵی بیکینی بەڵگەی ڕاستەوخۆی بەرجەستەی پاراستووە ... کە ھێزی ... تاقیکردنەوە ناوەکییەکان دەگوازێتەوە، وەک ئەو کەشتییە نوقمبووانەی کە بەھۆی تاقیکردنەوەکانی ساڵی ١٩٤٦ەوە نێردرانە بنی لاگۆنەکە و چاڵەگڕکانە زەبەلاحەکەی براڤۆ. تاقیکردنەوەکان کە یەکسان بوون بە ٧٬٠٠٠ ھێندەی ھێزی بۆمبەکەی ھێرۆشیما، لێکەوتەی گەورەیان ھەبوو لەسەر جوگرافیا و ژینگەی سروشتیی ئەتۆڵی بیکینی و لەسەر تەندروستیی ئەو کەسانەی کە بەرکەوتەی تیشکدانەوە بوون. لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە، ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی {{بنز|سەردەمی ناوەکی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی ناوەکی}}، سەرباری وێنە دژبەیەکەکەی لە ئاشتی و بەھەشتی سەر زەوی.<ref name=unesco/><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1339 Bikini Atoll Nuclear Test Site] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110724000329/https://whc.unesco.org/en/list/1339/ |date=24 July 2011 }}، unesco.org</ref>}} == دەستگەیشتنی سەردانیکەران == {{Location map |Pacific Ocean |pushpin_label = بیکینی |lon_dir = E |lat_dir = N |lat_deg = 11| lat_min = 36 |lon_deg = 165| lon_min = 24 |position = right |width = 240 |float = 120 |pushpin_mark = Cercle rouge 100%.svg |marksize = 20 |caption = شوێنی ئەتۆڵی بیکینی لە زەریای پاسیفیکدا }} ئەتۆڵی بیکینی کراوەیە بۆ ئەو سەردانیکەرانەی کە لەسەر کەشتییەکانن کە بەتەواوی پشت بە خۆیان دەبەستن ئەگەر پێشوەختە ڕەزامەندی وەربگرن. ھەروەھا دەبێت پارە بدەن بۆ ئەوەی غەواسێک و دوو نوێنەری ئەنجومەنی حکوومەتی خۆجێیی یاوەرییان بکەن. نوێنەرایەتیی ناوخۆیی پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە سەردانیکەران شوێنەوار لە کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە نابەن.<ref>{{cite web |title=Indies Trader |url=https://hdcc.com/managerletter.html |archive-url=https://.today/20130814004821/https://hdcc.com/managerletter.html |url-status=dead |archive-date=14 August 2013 |publisher=Bikini Atoll Divers |access-date=13 August 2013}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان ئەنجام دراوە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتیی سەردانیکەرانی ناوچەکە و بۆ نیشاندانی ئاستە نزمەکانی ئێستای تیشکدانەوە لە ناو و دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{Cite journal |title=Estimates of the Radiological Dose to People Living on Bikini Island for Two Weeks while Diving in and Around the Sunken Ships in Bikini Lagoon |url=https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |journal=W.L. Robison et al |access-date=13 June 2021 |archive-date=27 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727232752/https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |url-status=live }}</ref> === غەواسیکردن لە لاگۆنی بیکینی === لە حوزەیرانی ١٩٩٦دا، ئەنجومەنی بیکینی ڕێگەی دا بە ئۆپەراسیۆنەکانی غەواسیکردن وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی داھات بۆ دانیشتووانی بیکینی لە ئێستا و لە کاتی گەڕانەوەیاندا. ئەنجومەنی بیکینی ڕێبەری غەواسی ئێدوارد مادیسۆنی دامەزراند کە لە ساڵی ١٩٨٥ەوە لە دوورگەی بیکینی دەژیا و فابیۆ ئامارال، کە لەو کاتەدا ھاووڵاتییەکی بەڕازیلی بوو، وەک سەرۆکی غەواسان و بەڕێوەبەری ھاڤینگەھەکە دەستنیشان کرد.<ref>{{cite web |url=http://www.advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |title=Archived copy |access-date=2017-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409090054/http://advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |archive-date=9 April 2016}} Advanced Diver Magazine 1997</ref> گەشتەکان سنووردارن بۆ کەمتر لە دەرزەنێک غەواسی شارەزا لە ھەفتەیەکدا، تێچووی زیاترە لە ٥٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی، و مێژوویەکی وردی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان لەخۆدەگرێت. ئەم کارە زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری داھات ھەبوو لە ماوەی وەرزی ئایار تا تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا.<ref name=niedenthal2>{{cite news |last=Niedenthal |first=Jack |title=Paradise Lost – 'For the Good of Mankind' |url=https://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |access-date=11 August 2013 |newspaper=The Guardian |date=6 August 2002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826145557/http://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |archive-date=26 August 2013}}</ref> === دامەزراوەکانی سەر وشکانی === بۆ لەخۆگرتنی بەرنامەی غەواسیکردن و ماسیگران، ئەنجومەنی بیکینی ژووری نوێی بە فێنککەرەوە دروست کرد لەگەڵ حەمام و گەرماوی تایبەت. ئەوان باڵکۆنیان لەخۆگرتبوو کە دەیانڕوانییە سەر لاگۆنەکە. چێشتخانەیەک ھەبوو کە ژەمی شێوازی ئەمریکی و خواردنی مارشاڵی پێشکەش دەکرد کە خواردنی دەریاییی تازەی تێدابوو. تەنیا ١٢ سەردانیکەر لە یەک کاتدا میوانداری دەکران.<ref name=kattenburg2/> بەھۆی پیسبوونە ماوەکەوە، ھەموو ئەو میوە و سەوزانەی بۆ غەواسی ئەتۆڵی بیکینی و ماسیگریی وەرزشی بەکاردەھێنران ھاوردە دەکران.<ref name=divingworldfacts/> لە ئەیلوولی ٢٠٠٧دا، کۆتا فڕۆکەی کورت‌مەودای {{بنز|ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Air Marshall Islands|lt=ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ}} کارەکانی وەستاند کاتێک پارچەی یەدەگ نەدۆزرایەوە و فڕۆکەکان چیتر شیاوی فڕین نەبوون. نیو دەرزەن غەواس و ڕۆژنامەنووسێک بۆ ماوەی ھەفتەیەک لە دوورگەی بیکینی گیرییان خوارد.<ref name=kattenburg/> دانیشتووانی بیکینی کارەکانی غەواسیکردنی سەر وشکانییان وەستاند لە ئابی ٢٠٠٨ەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٢١، ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ یەک فڕۆکەی Bombardier DHC-8-100 و دوو فڕۆکەی ١٩-سەرنشینیی {{بنز|دۆرنیێر ٢٢٨|en|Dornier 228|lt=دۆرنیێر ٢٢٨}}ی ھەیە.<ref>{{cite news |last=Johnson |first=Giff |date=July 2013 |title=Air Marshall faces difficult future |publisher=[[Islands Business]] |url=http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |url-status=dead |access-date=22 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322141441/http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |archive-date=22 March 2014}}</ref> === بەرنامەی غەواسیکردنی سەر کەشتی === [[File:IJN Nagato.jpg|thumb|کەشتیی {{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} لەسەر بنی ئەتۆڵی بیکینی جێگیر بووە]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا، کەشتییەکی نیشتەجێبوونی مانەوەی درێژ کە بەتەواوی پشت بە خۆی دەبەستێت، بە سەرکەوتوویی ئۆپەراسیۆنی غەواسیکردنی ئەنجام دا. لە ساڵی ٢٠١١دا، حکوومەتی ناوخۆیی مۆڵەتی دا بە کارپێکەری کەشتییەکە وەک دابینکەرێکی گەشتی غەواسیکردن بۆ سەر کەشتییە نوقمبووە ناوەکییەکان لە ئەتۆڵی بیکینی. وەرزی غەواسیکردن لە ئایارەوە تا تشرینی یەکەمە. سەردانیکەران ھێشتا دەتوانن لە دوورگەکەدا داببەزن بۆ مانەوەی کورتخایەن.<ref name=facts/> لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧دا، کۆمپانیای ماستەر لایڤئەبۆردس (Master Liveaboards) ڕایگەیاند کە ئەتۆڵی بیکینی زیاد دەکەن بۆ لیستی مەبەستەکانیان بۆ غەواسی تەکنیکی بە بەکارھێنانی کەشتییەکەیان بە ناوی ترەک ماستەر (Truk Master)، و گەشتەکان بۆ شوێنەکە لە ئایاری ٢٠١٨ەوە دەست پێدەکەن دوای ئەوەی مۆڵەتیان لەلایەن ئەنجومەنی بیکینییەوە پێدرا.<ref>{{Cite web |url=https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |title=Master Liveaboards Adds Bikini Atoll to List of Destinations |website=Scuba Diving |language=en |access-date=2019-07-23 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309013645/https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |url-status=live }}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، لە ئەنجامی ھەڵسەنگاندنی بەردەوامی بازرگانی و ئەو خواستە پەنگخواردووەی کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە دروست ببوو، ماستەر لایڤئەبۆردس ڕایگەیاند کە کەشتییەکی زیادە لە پاڵ ترەک ماستەردا بەکاردەخەن بۆ کارکردن لە ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدواوە.<ref>{{Cite web |title=All change in the Pacific |url=https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |access-date=2021-06-13 |website=Master Liveaboards |language=en-US |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613033323/https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |url-status=live }}</ref> بەھۆی ئەوەی لاگۆنەکە بۆ ماوەیەکی زۆر بەبێ دەستکاری ماوەتەوە، بڕێکی زۆرتر لە ئاسایی لە ژیانی دەریایی تێدایە، لەوانەش {{بنز|قرش|en|shark|lt=قرش}}، کە ئەمەش ئارەزووی غەواسان بۆ ناوچەکە زیاد دەکات.<ref name=borrett/> قووڵیی بینین لە ئاوەکەدا زیاتر لە {{convert|100|ft}}ە. لاگۆنەکە زۆر بەناوبانگە لە نێوان غەواساندا و وەک یەکێک لە ١٠ باشترین شوێنەکانی غەواسیکردن لە جیھاندا سەیر دەکرێت.<ref name=kattenburg2/> سەردانیکەرانی غەواسیکردن لەگەڵ ئەزموونی غەواسیکردنەکەدا وانەیەکی مێژووییش وەردەگرن، لەوانە فیلم و کورتەی تەواو لەسەر ھەر یەک لە کەشتییەکان، مێژووەکانیان، و گەشتێک بە ناو دوورگەکە و ئەتۆڵەکەدا.<ref name=niedenthal2/> غەواسان دەتوانن سەردانی {{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} بکەن، کە دووەم گەورەترینە لە کۆی تەنھا سێ کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە لە جیھاندا کە دەتوانرێت لەلایەن غەواسانی ئاسایی یان غەواسانی {{بنز|ڕیبریزەر|en|Rebreather|lt=ئامێری ھەناسەدانی سووڕی داخراوەوە}} سەردان بکرێت.<ref name=niedenthal2/><ref>{{Cite web |title=Local Tips for Scuba Diving the Oriskany Shipwreck in Pensacola, Florida |url=https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |access-date=2021-06-13 |website=Scuba Diving |language=en |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035838/https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |url-status=live }}</ref> === ماسیگریی وەرزشی === بەرپرسانی دوورگەی بیکینی ماسیگریی وەرزشییان بۆ سەردانیکەران کردەوە شانبەشانی غەواسیکردن. ھەرچەندە تەقینەوە ئەتۆمییەکان سێ دوورگەیان سڕییەوە و بەشێکی زۆری ئەتۆڵەکەیان پیس کرد، بەڵام دوای ٥٠ ساڵ بەردەڵانە مەرجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر چاکبوونەتەوە. بەردەڵانەکان ماسییەکانی بەردەڵانەکە و نێچیرگرەکانیان ڕادەکێشن: {{convert|30|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|تونای ددان سەگ|en|dogtooth tuna|lt=تونای ددان سەگ}}، {{convert|20|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|باراکوودا|en|barracuda|lt=باراکوودا}}، و {{بنز|ترێڤاڵی زەبەلاح|en|giant trevally|lt=ترێڤاڵی زەبەلاح}} کە گەورەیییان دەگاتە {{convert|50|lb}}. بە لەبەرچاوگرتنی ئامادەنەبوونی درێژخایەنی مرۆڤ، لاگۆنی بیکینی یەکێک لە دەستلێنەدراوترین ژینگە ماسیگرییەکانی جیھان پێشکەش بە وەرزشوانان دەکات.<ref name=gwynne/>[[File:Bikiniatoll.jpg|thumb|نەخشەی کەشتییە نوقمبووەکانی ئەتۆڵی بیکینی|left|344x344px]] === کەشتییە نوقمبووەکان === [[File:USS Saratoga CV3.jpg|thumb|143x143px|بەشی پێشەوەی سەکۆی فڕینی یو ئێس ئێس ساراتۆگا]]کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە ئەمانە دەگرنەوە:<ref>{{cite web |url=https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |title=Explore Bikini Atoll |website=stuff.insureandgo.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119203611/https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |archive-date=19 November 2017}}</ref> *{{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} – کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە *{{بنز|یو ئێس ئێس ئارکنساس (بی بی-٣٣)|en|USS Arkansas (BB-33)|lt=یو ئێس ئێس ئارکنساس}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|یو ئێس ئێس گیلیام (ئەی پی ئەی-٥٧)|en|USS Gilliam (APA-57)|lt=یو ئێس ئێس گیلیام}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس کارلایل (ئەی پی ئەی-٦٩)|en|USS Carlisle (APA-69)|lt=یو ئێس ئێس کارلایل}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس لامسۆن (دی دی-٣٦٧)|en|USS Lamson (DD-367)|lt=یو ئێس ئێس لامسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن (دی دی-٤١١)|en|USS Anderson (DD-411)|lt=یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن (ئێس ئێس-٣٠٨)|en|USS Apogon (SS-308)|lt=یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|یو ئێس ئێس پایلۆتفیش (ئێس ئێس-٣٨٦)|en|USS Pilotfish (SS-386)|lt=یو ئێس ئێس پایلۆتفیش}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ساکاوا|en|Japanese cruiser Sakawa|lt=ساکاوا}} – کەشتی جەنگیی سووک == بارودۆخی شیاوی نیشتەجێبوون لە سەدەی ٢١ەمدا == بەھۆی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکییەوە، دوورگەکە لە ساڵی ١٩٩٨دا لەلایەن {{بنز|ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|en|International Atomic Energy Agency|lt=ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی}}یەوە پشکنینی ژینگەیی بۆ کرا. بۆ پشتڕاستکردنەوەی داتای ڕووپێوییەکانی پێشوو، ئاژانسەکە ڕێژەی ھەڵمژینی ھەوا و خەستیی ڕادیۆنوکلایدی خاک و خۆراکی تاقیکردەوە.<ref>{{Cite web |last=Stegnar |first=Peter |date=1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review of Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |website=iaea |access-date=25 April 2023 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006004109/https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٨دا، گرووپێکی ڕاوێژکاریی ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی، کە لە وەڵامی داواکارییەکی حکوومەتی دوورگەکانی مارشاڵ بۆ پێداچوونەوەیەکی نێونەتەوەییی سەربەخۆ بۆ بارودۆخی تیشکدانی ئەتۆڵی بیکینی پێکھێنرابوو، پێشنیاری کرد کە نابێت دوورگەی بیکینی بە ھەمیشەیی تێیدا نیشتەجێ ببنەوە بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە تیشکییەکانی.<ref>{{cite web |title=Conditions at Bikini Atoll |url=http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801190516/http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |archive-date=1 August 2013}}</ref> توانای شیاوکردنی دوورگەکە بۆ نیشتەجێبوون لەو کاتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بووە. ھەڵسەنگاندنێکی ساڵی ٢٠١٢ لە {{بنز|تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر|en|Lawrence Livermore National Laboratory|lt=تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر}}ەوە دەریخست کە ئاستەکانی سیسیۆم-١٣٧ بە شێوەیەکی زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا دادەبەزین. تێری ھامیلتۆن، بەڕێوەبەری زانستیی بەرنامەی ھەڵسەنگاندنی ژەم و ڕادیۆئیکۆلۆژیای دوورگەکانی مارشاڵ لە تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر، ڕایگەیاند کە "بارودۆخەکان لەسەر بیکینی بەڕاستی گۆڕاون. بە خێرایییەکی پێوانەیی بەرەو باشتر دەچن. بە بەکارھێنانی بژاردەی تێکەڵاوی لابردنی خاک و زیادکردنی پۆتاسیۆم، دەتوانین زۆر نزیک ببینەوە لە ستانداردی ١٥ میلیرێم. ئەمە بۆ نزیکەی ١٠ ساڵی ڕابردوو ڕاست بووە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە دانیشتووانی بیکینی، ئەگەر بیانەوێت، بتوانن بگەڕێنەوە."<ref name=gwynne/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی لە کیلی و دوورگەکانی تری مارشاڵ دەژین و ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ئێستادا دوورگەی بیکینی لەلایەن چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت و لەلایەن ٤-٦ چاودێرەوە داگیر کراوە.<ref name=borrett>{{cite web |last=Borrett |first=Lloyd |title=Diving the Nuclear Ghost Fleet at Bikini Atoll |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |access-date=20 August 2013 |date=March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |title=Scuba Diving in Bikini Lagoon |publisher=diveadventures.com.au |access-date=30 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012151645/http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |archive-date=12 October 2009}}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە دەیانەوێت خاکی سەرەوە لاببرێت، بەڵام بودجەی پێویستیان نییە. دەرفەتی ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بۆ ئەگەری گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان دوودڵییەک دروست دەکات. لەکاتێکدا ڕەنگە دوورگەکە لە ماوەیەکی نزیکدا شیاوی نیشتەجێبوون بێت، بەڵام بە کردەوە ھیچ یەکێک لەو دانیشتووانەی ئێستا لە ژیاندا ماون ھەرگیز لەوێ نەژیاون. تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، بێکاری لە دوورگەکانی مارشاڵ لە نزیکەی ٤٠ لەسەد بوو. دانیشتووانەکە بە ڕێژەی چوار لەسەد لە گەشەکردندایە، بۆیە ژمارەیەکی زیاتر سوود لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادی دوورگەکانی مارشاڵ وەردەگرن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژین و کار بکەن.<ref name=gwynne/> دوای ئەوەی دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە، کاتێک دانیشتووانی بیکینی لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک لە برسێتیدا بوون، لۆڕێ کەسیبوکی سروودێکی بۆ دوورگەکە نووسی:<ref name=gwynne/> : ''چیتر ناتوانم بمێنمەوە، ئەوە ڕاستە'' : ''چیتر ناتوانم لە ئاشتی و تەباییدا بژیم'' : ''چیتر ناتوانم لەسەر حەسیر و سەرینەکەم پشوو بدەم'' : ''بەھۆی دوورگەکەم و ئەو ژیانەی کە سەردەمانێک لەوێ دەمزانی'' : ''بیرکردنەوەکە زۆر قورسە'' : ''وا دەکات بێدەسەڵات و لە بێئومێدییەکی گەورەدا بم.'' == لە کولتووری باودا == === سینەما === * فیلمی دۆکیومێنتاریی ''بیکینی – عەشقی من'' (Bikini – mon amour) لە دەرھێنانی {{بنز|ئۆلیڤەر ھێربریچ|en|Oliver Herbrich|lt=ئۆلیڤەر ھێربریچ}} کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر دانیشتووانەکە پیشان دەدات.<ref>{{Cite web |url=https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |title=Oliver Herbrich Filmarchive / BIKINI – MON AMOUR |website=archiv |access-date=13 May 2021 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513101524/https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |url-status=live }}</ref> * فیلمی دۆکیومێنتاریی ئیتاڵیی ساڵی ١٩٦٢ بە ناوی ''{{بنز|مۆندۆ کەین|en|Mondo Cane|lt=مۆندۆ کەین}}'' کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر ژیانی کێوی پیشان دەدات. * {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوە ناوەکییەکان}} لە بیکینی، شانبەشانی {{بنز|بۆردومانی ئەتۆمیی ھیڕۆشیما و ناگاساکی|en|Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|lt=بۆردومانەکانی ھیڕۆشیما و ناگاساکی}}، بوونە ئیلھامبەخش بۆ فیلمی ژاپۆنیی ساڵی ١٩٥٤ بە ناوی ''{{بنز|گۆدزیلا (فیلمی ١٩٥٤)|en|Godzilla (1954 film)|lt=گۆدزیلا}}''. === بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان === {{main|SpongeBob SquarePants#Setting|l1 = Bikini Bottom}} زنجیرەی ئەنیمەیشنیی کەنالی {{بنز|نیکەلۆدیۆن|en|Nickelodeon|lt=نیکەلۆدیۆن}} بە ناوی ''{{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس|en|SpongeBob SquarePants|lt=سپۆنجبۆب سکوێرپانتس}}'' بە شێوەیەکی سەرەکی لە {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس#شوێن|en|SpongeBob SquarePants#Setting|lt=بنکەی بیکینی}} (Bikini Bottom) ڕوودەدات، کە بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە<ref>{{cite news |last=Bradley |first=Bill |date=10 February 2015 |title=SpongeBob SquarePants Answers 7 Big Questions And Debunks 1 Popular Theory |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |work=The Huffington Post |access-date=10 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614173916/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |archive-date=14 June 2016}}</ref> و وا دادەنرێت کە لە ژێر ئەوەوە ھەڵکەوتبێت.<ref>{{cite web |title=The Hype Soaking It Up 'Spongebob' Actor Loves the Attention |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |work=Daily News |access-date=30 October 2013 |date=8 March 2001 |location=Los Angeles, CA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106075350/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |archive-date=6 November 2013|via=HighBeam}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |title=Burger King SpongeBob SquarePants |access-date=19 August 2010 |work=QSR Magazine |date=7 June 2001 |author=QSR Staff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021075539/http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |archive-date=21 October 2007}}</ref> لە کاتی چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥دا لەگەڵ {{بنز|تۆم کێنی|en|Tom Kenny|lt=تۆم کێنی}}، ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس (کەسایەتی)|en|SpongeBob SquarePants (character)|lt=سپۆنجبۆب}}، پرسیاری لێکرا دەربارەی ئەو بیردۆزە باوەی کە دانیشتووانی بنکەی بیکینی وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی تاقیکردنەوەی ناوەکی پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی زمان و ژیری. کێنی وەڵامی دایەوە: {{blockquote|باشە، بنکەی بیکینی تا ڕادەیەک بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە، دەزانیت، ئەو شوێنەی کە دەیان ساڵ لەمەوبەر تاقیکردنەوەی ناوەکییان تێدا ئەنجام دا. بۆیە... نەخێر، ئەو بیردۆزە نا. پێم وا نییە سپۆنجبۆب و ھاوڕێکانی گۆڕاوی بۆماوەیی بن.<ref name="huffingtonpost-tomkenny-mutation-nope">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |title=SpongeBob SquarePants Debunks One Popular Fan Theory |first=Bill |last=Bradley |date=7 February 2015 |website=HuffPost |access-date=13 May 2021 |archive-date=7 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907053320/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |url-status=live }}</ref>}} لە ساڵی ٢٠٢٤دا، {{بنز|ڕۆجەر بومپاس|en|Rodger Bumpass|lt=ڕۆجەر بومپاس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سکوییدوارد تێنتەکلز|en|Squidward Tentacles|lt=سکوییدوارد}}) گوتی ئەویش پێی وابووە بیردۆزەکە ھەڵەیە، بەڵام {{بنز|بەڕێز لۆڕێنس|en|Mr. Lawrence|lt=بەڕێز لۆڕێنس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|پلانکتۆن و کارین|en|Plankton and Karen|lt=پلانکتۆن}}) گوتی بیردۆزەکە "بەتەواوی ڕاستە":{{blockquote|ئەوە بەشێک بوو لە خۆشییەکەی، ئەوە بوو، تا چەند ئەم چەمکە دەبەینە پێشەوە؟ مەبەستم ئەوەیە، ھەر لە سەرەتادا، کاتێک لە وەرزی یەکەمدا پەرەمان پێدەدا، وامان لێھات، 'ئایا لەسەر ئەم شتە کاولکارییە ئیش دەکەین؟' وەک ئەوەی، 'تەواوی جیھان مردووە جگە لە بنکەی بیکینی. ... جیھانی سەرەوە نەماوە، و ئەمە ئەوەیە کە ماوەتەوە.'<ref>{{cite AV media |people=[[ئێسکایەر (گۆڤار)|ئێسکایەر]] |date=27 November 2024 |title=SpongeBob Cast Reunites To Talk 25 Years of Krabby Patties and F-U-N |url=https://www.youtube.com/watch?v=5hlE75E4Yz8 |publisher=[[یووتیووب]] |access-date=14 January 2025 |archive-date=19 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219164049/https://www.youtube.com/watch?si=5mVbAlyZ56FXlymI&v=5hlE75E4Yz8&feature=youtu.be |url-status=live }}</ref>}} === دیزاینی جلی مەلە === {{Main|{{بنز|بیکینی|en|Bikini|lt=بیکینی}}}} [[File:Choris 1822 gri 33125010887327 0326.jpg|thumb|ژنێکی {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە. ژنانی مارشاڵ لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ئاسایی بوون بە دەرخستنی مەمکی ڕووت، بە پێچەوانەی زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوایی کە داپۆشینی گۆی مەمک بە {{بنز|بیکینی|en|Bikini|lt=بیکینی}} وەک مەرجێکی سەرەکی بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}} دادەنرا.]] لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦، چوار ڕۆژ دوای ئەوەی یەکەمین ئامێری ناوەکی (بە نازناوی ''ئەیبڵ'') بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا لە کاتی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}}دا تەقێندرایەوە،<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn=0-7864-2139-8 |oclc=58554961 |pages=18, 186–189}}</ref> {{بنز|لویز ڕیارد|en|Louis Réard|lt=لویز ڕیارد}} جۆرێکی نوێی جلی مەلەی ناساند کە بە ناوی ئەتۆڵەکەوە ناوی ''بیکینی'' لێنا. ڕیارد لە بنەڕەتدا ئەندازیارێکی میکانیکیی فەڕەنسی بوو و بەڕێوەبەری دوکانی جلی ژێرەوەی دایکی بوو لە پاریس. ئەو جلە نوێیەکەی بە میدیا و ڕای گشتی ناساند لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦ لە {{بنز|پیسین مۆلیتۆر|en|Piscine Molitor|lt=پیسین مۆلیتۆر}}، کە مەلەوانگەیەکی گشتی بوو لە پاریس.<ref name="Gold2009">{{cite book |author=David Louis Gold |title=Studies in Etymology and Etiology: With Emphasis on Germanic, Jewish, Romance and Slavic Languages |url=https://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |year=2009 |publisher=Universidad de Alicante |isbn=978-84-7908-517-9 |pages=99– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528015803/http://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="BBCW">{{cite news |first=Kathryn |last=Westcott |title=The Bikini: Not a brief affair |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |work=BBC News |date=5 June 2006 |access-date=17 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721185042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |archive-date=21 July 2008}}</ref><ref name=HistC>[http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 Bikini Introduced] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090419083213/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 |date=19 April 2009 }}، ئەم ڕۆژە لە مێژوودا، ''{{بنز|کەناڵی مێژوو|en|History (U.S. TV channel)|lt=کەناڵی مێژوو}}''</ref> ئەو {{بنز|میشلین بێرناردینی|en|Micheline Bernardini|lt=میشلین بێرناردینی}} دامەزراند، کە {{بنز|سترپتیز|en|Striptease|lt=سەماکەری ڕووت}}ێکی تەمەن ١٨ ساڵ بوو لە {{بنز|کازینۆ دی پاریس|en|Casino de Paris|lt=کازینۆ دی پاریس}}،<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |title=Michele Bernadini: The First Bikini |first=Judson |last=Rosebush |work=Bikini Science |access-date=19 September 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927084552/http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |archive-date=27 September 2007}}</ref> بۆ ئەوەی دیزاینەکەی نمایش بکات. دیزاینەکە پێکھاتبوو لە {{بنز|جۆرەکانی بیکینی#بیکینی تار|en|Bikini variants#String bikini|lt=جلێرەی تار}} بە ڕووبەری {{convert|30|sqin|cm2|-2}} قوماش بە چاپێکی شێوە ڕۆژنامەیی و دەستبەجێ بووە جێی سەرنج. بێرناردینی ٥٠٬٠٠٠ نامەی ھەوادارانی پێگەیشت، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانەوە بوون.<ref name=HistC/><ref name=heritage>{{cite web |url=http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |access-date=13 November 2007 |publisher=American Heritage Inc. |title=60 Years of Bikinis |author=Hoover, Elizabeth D. |date=5 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070909195749/http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |archive-date=9 September 2007}}</ref> ڕیارد ھیوای وابوو کە شێوازی کراوەی جلی مەلەکەی "کاردانەوەیەکی تەقینەوەیی بازرگانی و کولتووری" دروست بکات کە لە ھێزدا ھاوشێوە بێت لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵایەتی بۆ تەقینەوە ناوەکییەکەی ساڵی ١٩٤٦ لە ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{cite news |title=The History of the Bikini |url=http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |publisher=Time |access-date=20 August 2013 |date=3 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825181922/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |archive-date=25 August 2013}}</ref><ref name="RandHist">{{cite web |url=http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |title=Tiny Swimsuit That Rocked the World: A History of the Bikini |publisher=Randomhistory.com |date=1 May 2007 |access-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808002739/http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |archive-date=8 August 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book |author1=Brij V. Lal |author2=Kate Fortune |title=The Pacific Islands: an Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |year=2000 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2265-1 |page=259 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528013859/http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="Foster2007">{{cite book |first=Ruth |last=Foster |title=Nonfiction Reading Comprehension: Social Studies, Grade 5 |url=https://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |date=June 2007 |publisher=Teacher Created Resources |isbn=978-1-4206-8030-0 |page=130 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528024315/http://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |archive-date=28 May 2013}}</ref> نووسەری بواری مۆدە {{بنز|دیانا ڤریڵاند|en|Diana Vreeland|lt=دیانا ڤریڵاند}} بیکینییەکەی وەک "بۆمبی ئەتۆمیی مۆدە" وەسف کرد.<ref name="The Very First Bikini">Judson Rosebush, {{cite web |url=http://www.bikiniscience.com//chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |title=1945–1950: The Very First Bikini |work=Bikini Science |access-date=25 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627214541/http://bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |archive-date=27 June 2012}}</ref> لەبەرئەوەی بیکینی ڕانی ژن دەردەخات، ئەمە پێچەوانەی {{بنز|نۆرم (کۆمەڵایەتی)|en|norm (social)|lt=دابونەریتە}} مۆدێرنەکانی دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵە بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}}، لەکاتێکدا تابووە کولتوورییەکان سەبارەت بە مەمکی ژنان لەسەر دوورگەکان کەمتر توندن.<ref name=customs/><ref name=encyclopedia/><ref name=briand/> ژنانی دوورگەکانی مارشاڵ بە {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}کانیانەوە مەلە دەکەن، کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراون و بە خێرایی وشک دەبنەوە.<ref name=encyclopedia/> پۆشینی بیکینی لە دوورگەکانی مارشاڵ بە شێوەیەکی سەرەکی سنووردارە بۆ کەناراوە و مەلەوانگە داخراوەکان وەکوو ئەوانەی لە ھاڤینگەھە تایبەتەکان یان دامەزراوەکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} لە ناو {{بنز|شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان|en|Ronald Reagan Ballistic Missile Defense Test Site|lt=شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان}}.<ref>{{cite web |url=https://www.safaritheglobe.com/marshall-islands/ |title=Marshallese Culture |publisher=Safaritheglobe.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217201933/http://www.safaritheglobe.com/culture_marshall_islands.aspx |archive-date=17 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |title=Marshall Islands Facts, information, pictures |publisher=Encyclopedia.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> == پێشانگای وێنە == <gallery> File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115009.jpg|پەناگەیەکی ئەمریکی کە لە دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115011.jpg|بەشی پشتەوەی پەناگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115013.jpg|دوورگەکە وەک لە سەرەوە دەبینرێت File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115015.jpg|تابلۆی چوونەژوورەوە بۆ دوورگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|دیمەنی کەناراوەکە لە سەرەوە </gallery> == ئەمانەش ببینە == *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی ئایڤی|en|Operation Ivy|lt=ئۆپەراسیۆنی ئایڤی}} *{{بنز|ڕادیۆ بیکینی|en|Radio Bikini|lt=ڕادیۆ بیکینی}} *{{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} == تێبینییەکان == {{Notelist-la}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} === کتێبنامە === * {{Cite book |last=Niedenthal |first=Jack |title=For the Good of Mankind: A History of the People of Bikini and Their Islands |date=2001 |publisher=Bravo Publishers |isbn=978-982-9050-02-1 |edition=2nd |location=Majuro, Marshall Islands}} * {{Cite book |last=Weisgall |first=Jonathan M. |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |date=1994 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-55750-919-2 |location=Annapolis, Md}} * {{Cite magazine |last=Stegnar |first=Peter |date=April 1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review at Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |magazine=IAEA Bulletin |page=15-17 |volume=40 |issue=4}} * {{cite journal|pmid=20622548 |date=2010 |last1=Beck |first1=H. L. |last2=Bouville |first2=A. |last3=Moroz |first3=B. E. |last4=Simon |first4=S. L. |title=Fallout deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak nuclear weapons tests |journal=Health Physics |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B }} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bikini Atoll}} *[http://www.bikiniatoll.com/ کورتەمێژوویەکی خەڵکی ئەتۆڵی بیکینی] *[http://www.bikiniatoll.com/whatrad.html چی دەربارەی تیشکدانەوە لە ئەتۆڵی بیکینی؟] *[https://web.archive.org/web/20041016102831/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marshall.htm بەرنامەی دوورگەکانی مارشاڵی وەزارەتی وزە]: کرۆنۆلۆژیای تاقیکردنەوەی ناوەکی، گواستنەوەی دانیشتووانی دوورگەکە و ئەنجامەکانی تاقیکردنەوەی تیشکدانەوە *[https://web.archive.org/web/20060721230143/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=places%2FBikini کتێبنامەی شرۆڤەکراو بۆ ئەتۆڵی بیکینی لە کتێبخانەی دیجیتاڵیی ئەلسۆس بۆ پرسە ناوەکییەکان] *[http://japanfocus.org/-Yoichi-Funabashi/1576 دانیشتووانی دوورگەکە ڕاستییان دەوێت دەربارەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی بیکینی] *[http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/atolls/bikini.html وێبگەی دوورگەکانی مارشاڵ] *{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101223043232/http://www.oceandots.com/pacific/marshall/bikini.php |date=23 December 2010 |title=تۆمار لە Oceandots.com }} *[http://www.yokwe.net/ ھەموو شتێک لە دوورگەکانی مارشاڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520075855/http://www.yokwe.net/ |date=20 May 2017 }} *[http://content.lib.washington.edu/donaldsonweb/index.html کۆکراوەی لۆرن ئار. دۆناڵدسۆن]، وەک چاودێرێکی تیشکدانەوە کاری کردووە بۆ ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز؛ کە ناوی نھێنییە بۆ یەکەم تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی لە ئەتۆڵی بیکینی. – کۆکراوەی دیجیتاڵیی زانکۆی واشینگتن *[https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/swcrc/37/chap1.htm شوێنەوارناسیی بۆمبی ئەتۆمی] ''ھەڵسەنگاندنێکی سەرچاوە کولتوورییە ژێرئاوکەوتووەکان بۆ کەشتیگەلە نوقمبووەکەی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز لە لاگۆنەکانی ئەتۆڵی بیکینی و کوەجەلەین'' خزمەتگوزاریی پارکی نیشتمانیی ئەمریکا *[https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html ٥٩ ملیۆن دۆلار، نەما: چۆن سەرکردەکانی ئەتۆڵی بیکینی سندووقی متمانەی ئەمریکایان بەفیڕۆدا] {{Marshall Islands}} {{US nuclear tests}} {{Authority control}} [[پۆل:ئەتۆڵی بیکینی| ]] [[پۆل:ئەتۆڵەکانی دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:زنجیرەی ڕالیک]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی لە دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەمریکا]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکی]] 69lw89tvyf5n11i4ffrqmj10gkzl0ap 1613795 1613792 2026-07-31T14:34:55Z Rahel khdhr 75558 1613795 wikitext text/x-wiki {{short description|مەرجانی ئەتۆڵ لە دوورگەکانی مارشاڵ}} {{Use dmy dates|date=June 2020}} {{Infobox settlement | official_name = ئەتۆڵی بیکینی | other_name = ئەتۆڵی پیکینی، ئەتۆڵی ئیششۆڵتز | native_name = | nickname = کیلی | settlement_type = {{بنز|ئەتۆڵ|en|Atoll|lt=ئەتۆڵ}} | motto = {{nowrap|{{native phrase|mh|Men otemjej rej ilo bein anij}}}}<br/>({{langx|en|Everything is in the hands of God}}){{force singular}} | anthem = {{native phrase|mh|Ij Jab Ber Emol}}<br/>({{langx|en|No longer can I stay}}) (فەرمی) {{Native phrase|en|The Star Spangled Banner}} (فەرمی) | image_skyline = Bikini Atoll 2001-01-14, Landsat 7 ETM+, bands 3-2-1-8.png | imagesize = | pushpin_map = Oceania#Pacific Ocean | image_caption = ئەتۆڵی بیکینی. دوو چاڵەگڕکان لە تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمی زۆرەوە دەتوانرێت لە کەیپی باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەدا ببینرێت، لە تەنیشت دوورگەی {{بنز|نامو|en|Namu|lt=نامو}}. گەورەترینیان لە بۆمبی ١٥ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}}ی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=براڤۆ}}ەوەیە، و چاڵەگڕکانی بچووکتر ١١ مێگاتۆنی {{بنز|کاسڵ ڕۆمیۆ|en|Castle Romeo|lt=ڕۆمیۆ}}ی پێوە لکاوە. | image_flag = Flag of Bikini Atoll.svg | flag_size = 150px | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | pushpin_map_caption = شوێنی ئەتۆڵی بیکینی | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = MH_-map_A.png | mapsize = 240px | map_caption = نەخشەی دوورگەکانی مارشاڵ کە ئەتۆڵی بیکینی پیشان دەدات | image_map1 = Bikini 2244493428 13643c6505 o.jpg | mapsize1 = 240px | map_caption1 = نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} | area_footnotes = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = 2.3 | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | population_as_of = ٢٠٢٠ | population_footnotes = | population_note = دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە<br/>دانیشتووانە نیشتەجێبووەکان لە ساڵی ١٩٧٨ چۆڵ کران | population_total = ٥ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|11.6|N|165.4|E|region:MH_type:isle|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەتۆڵی بیکینی |ID = 1339 |year = 2010 |criteria = کولتووری: iv; vi }} }} '''ئەتۆڵی بیکینی''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ɪ|k|ᵻ|n|i}} {{respell|BIK|in|ee}} یان {{IPAc-en|b|ᵻ|ˈ|k|iː|n|i}} {{respell|bih|KEE|nee}}؛ {{langx|mh|Pikinni}} {{IPAc-mh|pikinniy}}، {{Literal translation|شوێنی {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}}})،<ref name="turssel2">{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |title=Marshallese-English Dictionary-Place Name Index |access-date=8 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027150952/http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |archive-date=27 October 2012}}</ref> کە لە نێوان سەدەی ١٩یەم و ١٩٤٦دا بە '''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز''' دەناسرا،<ref>{{cite web |title=The Marshall Islands: A Brief History |url=http://www.unicover.com/OPUBA565.HTM |access-date=14 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015023823/http://www.unicover.com/opuba565.htm |archive-date=15 October 2013}}</ref> بریتییە لە {{بنز|بەردەڵانی مەرجانی|en|coral reef|lt=بەردەڵانێکی مەرجانی}} لە {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} کە پێکھاتووە لە ٢٣ دوورگە و دەوری {{بنز|لاگۆن|en|lagoon|lt=لاگۆن}}ێکی ناوەندی بە ڕووبەری {{convert|229.4|sqmi|km2|1|adj=on}} دەدەن. ئەتۆڵەکە دەکەوێتە کۆتایی باکووری {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}}، بە دووریی نزیکەی {{convert|530|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای پایتەخت {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}. دوای {{بنز|جەنگی جیھانیی دووەم|en|Second World War|lt=جەنگی جیھانیی دووەم}}، ئەتۆڵەکە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەک شوێنێکی {{بنز|تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی|en|Nuclear weapons testing|lt=تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی}} ھەڵبژێردرا. ئەو ١٦٧ کەسەی لە بیکینی دەژیان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بۆ ئامادەکاری تاقیکردنەوەکان {{بنز|گواستنەوەی زۆرەملێ|en|forced relocation|lt=بە زۆرەملێ گواسترانەوە}}.<ref>{{Cite web |title=Commodore Ben H. Wyatt addressing the Bikini Island natives |url=https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |access-date=2024-06-21 |website=americanhistory.si.edu |language=en |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922070753/https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |url-status=live }}</ref><ref name="kiste">{{cite book |last1=Kiste |first1=Robert C. |title=The Bikinians : a study in forced migration |date=1974 |publisher=Cummings Pub. Co |location=Menlo Park, Calif. |isbn=0846537524 |url=https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |access-date=August 2, 2021 |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802024255/https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |url-status=live|page=27 (PDF p. 9/46) |quote=In late January, 1946, navy officials in Washington, DC announced that Bikini Atoll[...]}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٦دا، دانیشتووانی بیکینی چوونە {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}، کە دوورگەیەکی بچووکە لە ڕۆژھەڵاتی ئەتۆڵی بیکینی، بەڵام سەرچاوەی پێویستی نەبوو بۆ بژێوی ژیانیان. دانیشتووانی دوورگەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٨دا تووشی برسێتی بوون، و گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەتۆڵی بیکینی بۆ چوارەمین تەقینەوەی بۆمبی ناوەکی بەکارھێنا، و ٢٢-٢٣ {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوەی ناوەکی}} تری لەوێ ئەنجام دا تا ساڵی ١٩٥٨، کاتێک دەرکەوت کە {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی}} تاقیکردنەوەکان زۆر مەترسیدارترە لەوەی پێشتر بیری لێ دەکرایەوە. تا ئەمڕۆش، دانیشتووانی بیکینی بەھۆی {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەرەوە}} قەدەغەن لە گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی. بەڵام، ھەندێک نیشانەی چاکبوونەوە ھەیە چونکە بڕی تیشکدانەوەکە بە ھێواشی کەم دەبێتەوە. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتوو بە ئارەزووی خۆیان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان.<ref>{{Cite journal |last=Niedenthal |first=Jack |date=2001 |title=A History of the People of Bikini Following Nuclear Weapons Testing in the Marshall Islands |url=http://dx.doi.org/10.1097/00004032-199707000-00003 |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=28–36 |doi=10.1097/00004032-199707000-00003 |pmid=9199216 |issn=0017-9078 |access-date=25 April 2023 |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061041/https://journals.lww.com/health-physics/Abstract/1997/07000/A_History_of_the_People_of_Bikini_Following.3.aspx |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> زانایان دواتر لە ئایاری ١٩٧٨دا ئاستێکی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}}یان لە ئاوی بیرەکاندا دۆزییەوە، و جەستەی دانیشتووانەکە خەستییەکی نائاسایی بەرزی لە {{بنز|سیسیۆم-١٣٧|en|caesium-137|lt=سیسیۆم-١٣٧}} ھەڵگرتبوو. ئەوان لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا دووبارە چۆڵ کرانەوە. ئەتۆڵەکە لەمڕۆدا جاروبار لەلایەن غەواسان و چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت، و تەنھا لەلایەن چەند چاودێرێکەوە داگیر کراوە. خەڵکی ئەتۆڵەکە، کە ئێستا ژمارەیان بە ھەزاران دەخەمڵێندرێت، بڵاوبوونەتەوە بەسەر دوورگەکانی تری مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. سندووقێکی متمانەی فرە ملیۆن دۆلاری، کە لە دەیەی ١٩٨٠ەکانەوە خزمەتگوزاری بۆ زۆرێک لە دانیشتووانی بیکینی دابین دەکرد، لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ەکاندا بەتاڵ بوو.{{Citation needed|date=June 2026}} لە سەدەی ٢١ەمدا، ئەتۆڵەکە {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانییە}}، کە بەھۆی ڕۆڵی لە {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}} و {{بنز|سەردەمی ئەتۆمی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی دوای-ناوەکیدا}} یاد دەکرێتەوە. وەک ناوچەیەکی داخراوی سروشت سەیر دەکرێت، و تیشکدانەوەکە ئەوەندە کەم بووەتەوە کە گەشتیاری دەکرێت بکرێت. بەڵام، پیسبوونە تیشکدەرە ماوەکە وای لێدەکات کە شیاو نەبێت بۆ گەڕانەوە لەو شتەی کە پێشبینی دەکرا چۆڵکردنێکی کورتخایەن بێت، بەتایبەتی لەبەرئەوەی کە پێشنیار ناکرێت ڕووەک یان ژیانی کێویی ئەوێ بخورێت. == وشەناسی == ناوی ئینگلیزی دوورگەکە لە ناوی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانی ''Bikini''ەوە وەرگیراوە کە بە ئەتۆڵەکە درابوو کاتێک بەشێک بوو لە {{بنز|گینیای نوێی ئەڵمانی|en|German New Guinea|lt=گینیای نوێی ئەڵمانی}}. ناوە ئەڵمانییەکە لە ناوی {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} بۆ دوورگەکە وەردەگێڕدرێت کە بریتییە لە {{lang|mh|Pikinni}}، ({{IPAc-mh|pikinniy}}) کە "''Pik''" بە واتای "ڕووی تەخت" و "''Ni''" بە واتای "دار گوێزھیند" دێت، یان ''ڕووی گوێزھیندەکان''.<ref name=turssel2/> == کولتوور == شێوازی ژیانی نەریتیی دانیشتووانی بیکینی لەسەر بنەمای چاندنی ڕووەک و خواردنی ماسی و توێکڵدارەکان بوو. ئەوان بەلەمساز و دەریاوانی لێھاتوو بوون، و بە بەلەمی دوو-توێکڵی {{بنز|پرۆوا|en|proa|lt=پرۆوا}}وە بۆ دوورگۆچکەکانی دەوروبەری بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ ھاتوچۆیان دەکرد.<ref name=mistoriesintro/> ئەوان تا ڕادەیەک گۆشەگیر بوون و کۆمەڵگەیەکیان پەرەپێدابوو کە بە پەیوەندیی خێزانیی گەورە و نەریتەوە بەسترابووەوە.<ref name=mistoriesintro/> ھەر لاگۆنێک لەلایەن پاشا و شاژنێکەوە سەرکردایەتی دەکرا، بە یاوەریی سەرۆک ھۆزەکان و ژنە سەرکردەکان کە چینی فەرمانڕەوایان پێکدەھێنا. ژاپۆن لە ساڵی ١٩١٤ەوە دوورگەکانی داگیرکرد. دانیشتووانی دوورگەکە لە کێڵگەکانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} لەژێر چاوی وریاکارانەی ژاپۆنییەکاندا کاریان دەکرد، کە بەشێک لە فرۆشەکانیان دەبرد. سەرکردەکان دەیانتوانی تا ٢٠٬٠٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا بھێڵنەوە، و ئەوەی دەمایەوە بەسەر کرێکارەکاندا دابەش دەکرا. دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ شانازییان بە پێشکەشکردنی میوانداریی یەکترییەوە دەکرد، تەنانەت بۆ خزمە دوورەکانیش.<ref name=mcmahon>{{cite journal |journal=Travel |volume=34 |title=The Land of the Model Husband |url=https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |first=Thomas J. |last=McMahon |date=November 1919 |issue=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219200035/https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |archive-date=19 December 2016}}</ref> === پۆشاک و جلوبەرگ === [[File:Liijabor wearing nieded 1918.jpg|thumb|upright|ژنێک بە ناوی لیجابۆر لە دوورگەی لیکیێپ، لە {{بنز|ئەتۆڵی لیکیێپ|en|Likiep Atoll|lt=ئەتۆڵی لیکیێپ}} لە دوورگەکانی مارشاڵ، کە ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە، {{circa}} ١٩١٨]] پیاوان بە شێوەیەکی نەریتی تەنوورەیەکی لێواردار بە درێژیی نزیکەی {{convert|25|to|30|in|cm|-1}}یان دەپۆشی. ژنان<ref name="briand" /> دوو حەسیریان لەبەر دەکرد کە ھەریەکەیان نزیکەی یاردەیەک چوارگۆشە بوو، کە لە چنینی گەڵای {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} و ھیبیسکوس پێکەوە دروست دەکرا<ref name="mistoriesintro" /> و لە دەوری کەمەریان دەبەسترا.<ref name="bliss">{{cite book |title=The Encyclopedia of Missions |volume=II |first=Edwin Munsell |last=Bliss |publisher=Funk & Wagnalls |location=New York |year=1891}}</ref> منداڵان بەزۆری ڕووت بوون.<ref name="mistoriesintro" /> مژدەدەرە مەسیحییەکان لە {{بنز|ئۆواھو|en|Oahu|lt=ئۆواھو}}ەوە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩یەمدا گەیشتن و کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتنی دانیشتووانی دوورگەکە بۆ شەرم و حەیا ھەبوو. ئەوان جلێکیان بۆ ژنان ناساند کە عەبایەکی درێژ و پان و شل بوو بە قۆڵی درێژ و ملێکی بەرز، کە مەبەست لێی داپۆشینی زۆرترین بەشی پێست بوو. جلەکە پێی دەوترێت {{lang|mh|wau}} ({{IPAc-mh|wahwiw}})، کە لە ناوی {{بنز|دوورگەکانی ھاوایی|en|Hawaiian Islands|lt=دوورگەی ھاواییی}} ئۆواھو وەرگیراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/MED2W.htm#wau |title=Marshallese-English Dictionary |website=trussel2.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024231349/http://www.trussel2.com/MOD/MED2w.htm#wau |archive-date=24 October 2012}}</ref> نەریتێکە کە {{بنز|داکەندنی پێڵاوەکان|en|Tradition of removing shoes in the home and houses of worship|lt=پێڵاو یان نەعلەکانیان دابکەنن}} لە کاتی دانیشتن لە ماڵی کەسێکدا.<ref name=customs>{{cite web |title=Customs |url=http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |work=Marshall Islands |publisher=FIU College of Business Administration |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618163049/http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |archive-date=18 June 2010}}</ref> ژنانی مارشاڵ بە شێوەیەکی نەریتی ڕانەکانیشیان دادەپۆشن.<ref name="customs" /> ژنان بەگشتی {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}ی لۆکە یان جلی ھاوشێوە دەپۆشن کە زۆربەی جەستە دادەپۆشێت. تەندروستیی کەسی زۆرجار باس ناکرێت تەنھا لە ناو خێزاندا نەبێت، و ژنان بەتایبەتی زۆر پارێزراون لەسەر پرسەکانی تەندروستیی پەیوەست بە ژنان،<ref name=briand/> ھەرچەندە ئامادەن قسە لەسەر مەمکیان بکەن.<ref name=briand>{{cite journal |title=Community Perspectives on Cultural Considerations for Breast and Cervical Cancer Education among Marshallese Women in Orange County, California |url=http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |last1=Briand |first1=Greta |last2=Peters |first2=Ruth |journal=Californian Journal of Health Promotion |year=2010 |volume=8 |pages=84–89 |access-date=25 August 2013 |issue=8 |doi=10.32398/cjhp.v8iSI.2045 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133222/http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |archive-date=14 July 2014 |doi-access=free}}</ref> ژنانی مارشاڵ مەلە دەکەن بە مووموویەک کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراوە و بە خێرایی وشک دەبێتەوە. لە پایتەختی {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}، {{بنز|کۆکتێل درێس|en|cocktail dress|lt=جلی کۆکتێل}}ی ڕووت وەک شتێکی نەشیاو سەیر دەکرێت بۆ ھەردوو دانیشتووانی دوورگەکە و میوانان.<ref name=encyclopedia>{{cite web |title=Marshall Islands |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |publisher=Encyclopedia.com |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> لەگەڵ زیادبوونی کاریگەریی میدیای ڕۆژاوایی، نەوەی گەنجتر شۆرت دەپۆشن، ھەرچەندە نەوەی کۆنتر شۆرت بە ڕەوشتی خراپ دەزانێت.{{citation needed|date=July 2019}} تی شێرت، کابۆ، تەنوورە، و مەیکئەپ لە ڕێگەی میدیاوە ڕێگەی خۆیان بۆ دوورگەکان دەکەنەوە.<ref>{{cite web |title=Republic of the Marshall Islands |url=https://www.viu.ca/homestay/host/CultureGrams/Marshall%20Islands.pdf |work=Culture Grams 2008 |location=Ann Arbor, Michigan |access-date=25 August 2013}}{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === سامانی بنەمادار بە زەوی === [[File:Aerial view of Bikini Atoll.jpg|thumb|دوورگەیەک لە ئەتۆڵی بیکینی]] دانیشتووانی بیکینی بەردەوامن لە پاراستنی مافەکانی زەوی وەک پێوەری سەرەکی بۆ سامان.<ref name=divingworldhistory>{{cite web |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |title=Bikini History |access-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623121447/http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |archive-date=23 June 2007 |url-status=dead}}</ref> {{blockquote|بۆ ھەموو مارشاڵییەکان، زەوی ئاڵتوونە. ئەگەر خاوەنی زەوی بوویتایە، وەک کەسایەتییەکی زۆر گرنگ لە کۆمەڵگەکەماندا سەیر دەکراویت. بەبێ زەوی تۆ وەک کەسێکی بێبایەخ سەیر دەکراویت... بەڵام زەوی لێرە لە بیکینی ئێستا زەویەکی ژەھراوییە.<ref name=guyer>{{cite journal |last=Guyer |first=Ruth Levy |title=Radioactivity and Rights |journal=American Journal of Public Health |volume=91 |number=9, issue 9 |date=September 2001 |pmc=1446783 |pages=1371–1376 |doi=10.2105/AJPH.91.9.1371 |pmid=11527760}}</ref>}} ھەر خێزانێک بەشێکە لە خێڵێک (''Bwij'')، کە خاوەنی ھەموو زەوییەکانە. خێڵەکە دڵسۆزیی بۆ سەرۆکێک (''Iroij'') ھەیە. سەرۆکەکان چاودێریی سەرۆکی خێڵەکان (''Alap'') دەکەن، کە لەلایەن کرێکارانەوە (''Dri-jerbal'') پاڵپشتی دەکرێن. Iroij کۆنترۆڵی موڵکایەتیی زەوی، بەکارھێنان و دابەشکردنی سەرچاوەکان، و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان دەکات. Alap سەرپەرشتیی پاراستنی زەوی و چالاکییە ڕۆژانەکان دەکات. Dri-jerbal کار لە زەوییەکەدا دەکەن، لەوانەش کشتوکاڵ، پاککردنەوە، و بیناسازی.<ref name=mistoriesintro/> کۆمەڵگەی مارشاڵی {{بنز|دایکسالاری|en|matrilineal|lt=نەسەبی دایکانە}}یە و زەوی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر لە ڕێگەی دایکەوە دەگوازرێتەوە. خاوەندارێتیی زەوی خێزانەکان پێکەوە دەبەستێتەوە بۆ ناو خێڵەکان. دایەگەورە و باپیرا، دایک و باوک، نەوەکان، پوورەکان، مامەکان، و ئامۆزاکان گرووپی خێزانیی گەورە و یەکگرتوو پێکدەھێنن. کۆبوونەوەکان مەیلیان ھەیە ببنە بۆنەی گەورە. یەکێک لە گرنگترین بۆنە خێزانییەکان یەکەم یادی لەدایکبوونی منداڵێکە (''kemem'')، کە خزم و ھاوڕێیان بە ئاھەنگ و گۆرانی یادی دەکەنەوە.<ref name="mistoriesintro">{{cite web |title=Introduction to Marshallese Culture |url=http://mistories.org/intro.php |access-date=17 August 2013 |archive-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020170053/http://mistories.org/intro.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Marshallese Culture |url=http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824015621/http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |archive-date=24 August 2013}}</ref> ئەو پارانەی کە لە سەدەی ٢٠ەمدا وەک قەرەبوو بۆ زیانەکانی سەر ئەتۆڵی بیکینی و شێوازی ژیانی دانیشتووانەکەی دراون، داھاتی ئەوانی بەراورد بە دانیشتووانی تری دوورگەکانی مارشاڵ بەرزکردووەتەوە. ئەمە وای کردووە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بەو پارانە ببەستن کە لە سندووقی متمانەوە دێت. ئەم پشتپێبەستنە ئارەزووی تاکەکانی بۆ کارە ئابوورییە نەریتییەکانی وەک بەرھەمھێنانی تارۆ و کۆپرا کەم کردووەتەوە. ئەم گواستنەوەیە ھەروەھا شێوازە نەریتییەکانی ھاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی و ڕێکخستنی سیاسی گۆڕی. لە بیکینی، مافەکانی زەوی و خاوەندارێتیی زەوی ھۆکاری سەرەکی بوون لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و سیاسی و سەرکردایەتیدا. دوای گواستنەوە و نیشتەجێبوون لە کیلی، سیستەمێکی دوولایەنەی موڵکایەتیی زەوی پەرەی سەند. دابەشکردنی پارە لە سندووقی متمانە بەشێکی لەسەر بنەمای خاوەندارێتیی زەوی لە بیکینی و بەشێکی لەسەر بنەمای موڵکایەتیی زەوی لە کیلی بوو.<ref name=culture/> پێش ئەوەی دانیشتووانەکە بگوێزرێنەوە، لەلایەن سەرکردەیەکی ناوخۆیییەوە سەرکردایەتی دەکران و لەژێر کۆنترۆڵی ناوەکیی سەرۆکی باڵای دوورگەکانی مارشاڵدا بوون. دواتر، مامەڵەی زیاتریان لەگەڵ نوێنەرانی سندووقی متمانە و حکوومەتی ئەمریکادا ھەبوو و دەستیان کرد بە چاوەڕوانکردنی پاڵپشتی لە ئەوان.<ref name=culture/> لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠دا، دانیشتووانی دوورگەکە داوای کۆنترۆڵی تەواوی سندووقی متمانەیان دەکرد، کە بە دەیان ملیۆن دۆلار دەبوو. ھەمان ئەو سەرکردانەی کە داوای کۆنترۆڵی زیاتریان دەکرد، خەرجییەکی زۆری گەشتکردنیان دروست کرد، و دەستیان کرد بە کڕینی خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم. لە ساڵی ٢٠١٦دا، سندووقی متمانەی بیکینی لە دوایین پێداچوونەوەیدا ٧١ ملیۆن دۆلار بوو، کە ٤ ملیۆن دۆلاری لێ دەرھێنرابوو. دوای بەکرێدانی کۆنترۆڵەکە، ھەژمارەکە بەتاڵ کرا و تا ساڵی ٢٠٢٠ تەنیا ٤ ملیۆن دۆلاری تێدا مایەوە، و لە ساڵی ٢٠٢٣شدا گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ دۆلار.<ref name="Variety">{{Cite web |last=Variety |first=Giff Johnson-For |date=2023-05-15 |title=Bikini resettlement trust fund money is history |url=https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |access-date=2024-06-21 |website=Marianas Variety News & Views |language=en |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200650/https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |url-status=live }}</ref> پاشان کە پارە نەما، کارەبا و گەیاندن بۆ کیلی وەستا، و مووچە نەدرا، ئەمەش بووە ھۆی ڕاگەیاندنی باری لەناکاو، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ ھەوڵی یارمەتیدان.<ref name=":0"/> === زمان === زۆربەی مارشاڵییەکان ھەردوو {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} و زمانێکی تر دەزانن. ھەندێک لە زمانەکان ڕەنگدانەوەی مێژووی نەتەوەکەن لەگەڵ ئەڵمانیا، ژاپۆن، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. دامەزراوە حکوومییەکان زمانی مارشاڵی بەکاردەھێنن، ھەرچەندە ئینگلیزیش زۆر باوە. == ژینگە == [[File:Sikorsky SH-3G Sea King from Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight during an aerial radiation survey over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|ڕووەک لەسەر ئەتۆڵی بیکینی]] ئەتۆڵی بیکینی بەشێکە لە {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}} (بە واتای "زنجیرەی ئاوابوونی خۆر") لە ناو {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵدا}}. === شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکی === ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ و ١٩٥٨دا ٢٣ ئامێری ناوەکیی تەقاندەوە لە {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=حەوت شوێنی تاقیکردنەوە}} لەسەر بەردەڵانەکە، لە ناو ئەتۆڵەکەدا، لە ھەوادا، و لە ژێر ئاودا.<ref name=richards/> ئەوان بەرھەمێکی تێکەڵاویان ھەبوو کە نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو.<ref name="journals.lww.com">{{cite journal |last1=Simon |first1=S.L. |last2=Robison |first2=W.L. |date=July 1997 |title=A Compilation of Nuclear Weapons Test Detonation Data for U.S Pacific Ocean Tests |url=https://journals.lww.com/health-physics/abstract/1997/07000/a_compilation_of_nuclear_weapons_test_detonation.22.aspx |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=258–64 |doi=10.1097/00004032-199707000-00022 |pmid=9199235 |bibcode=1997HeaPh..73..258S |access-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110005808/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marsh/journal/14828.pdf |archive-date=November 10, 2004|url-access=subscription }}</ref> تاقیکردنەوەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستیان پێکرد. دانیشتووان لە سەرەتادا بە ئارەزووی خۆیان قبووڵیان کرد کە بگوێزرێنەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ئەتۆڵی ڕۆنگێریک}}، بەو بڕوایەی کە دوای ماوەیەکی کورت دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەوە. بەڵام، ڕۆنگێریک نەیتوانی خۆراکی پێویست بەرھەم بھێنێت، و دانیشتووانەکە تووشی برسێتی بوون. نەیانتوانی بگەڕێنەوە ماڵەوە، بۆیە بۆ ماوەی شەش مانگ گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} پێش ئەوەی ھەڵبژێرن لەسەر {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}} بژین، کە دوورگەیەکی بچووکە و قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی دوورگەی زێدی خۆیانە. ھەندێکیان توانیان لە ساڵی ١٩٧٢دا بگەڕێنەوە بۆ دوورگەی بیکینی؛ بەڵام، تاقیکردنەوەی زیاتر دەریخست کە ئاستی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} بوونی ھەیە. ئەوان لە کۆتاییدا چوونە ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەھۆی کێشەکانی ئەم پلانەوە. لە ساڵی ١٩٥٤دا، تاقیکردنەوەی ناوەکیی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=کاسڵ براڤۆ}} لەسەر ئەتۆڵی بیکینی ئەنجام درا، بە بەرھەمی ١٥ مێگاتۆن.<ref>{{Cite journal |last1=Beck |first1=Harold L. |last2=Bouville |first2=André |last3=Moroz |first3=Brian E. |last4=Simon |first4=Steven L. |title=Fallout Deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak Nuclear Weapons Tests |date=2010-08-01 |journal=Health Physics |language=en |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmid=20622548 |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B |issn=0017-9078 }}</ref> ئەم تاقیکردنەوە ناوەکییە تەنیا یەکێک بوو لە ٦٧{{efn-la|ناکۆکییەک ھەیە سەبارەت بە کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان: ٦٦ یان ٦٧. کۆی ژمارەکە ٦٧ە، بەڵام دوو تاقیکردنەوە (HARDTACK I SCAEVOLA و HARDTACK I QUINCE) بەبێ بەرھەم بوون: یەکێکیان تاقیکردنەوەیەکی سەلامەتی بوو، ئەوی تریان سەرکەوتوو نەبوو.<ref>{{cite web |url=https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |title=Operation HARDTACK I |author=<!--Not stated--> |date=September 2021 |pages=2–3 |publisher=Defense Threat Reduction Agency |access-date=2024-07-29 |archive-date=7 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807100906/https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |url-status=live }}</ref> و ھەندێک جار یەکێکیان ھەژمار ناکرێت. سەرچاوەیەکی تری ئەم ناکۆکییە ئەو وتارەیە کە زۆر ئاماژەی پێدەکرێت لەلایەن سایمۆن و ڕۆبیسۆنەوە، کە پوختەکەی کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان لە دوورگەکانی مارشاڵ بە ٦٦ دادەنێت (٢٣ لە ئەتۆڵی بیکینی + ٤٢ لە ئەتۆڵی ئێنیوێتاک + ١ لە نێوان ئەتۆڵەکاندا)، ھەرچەندە خشتە ھاوپێچکراوەکە داتای ھەر ٦٧ تاقیکردنەوەکە دەخاتە ڕوو (٢٣ + ٤٣ + ١).<ref name="journals.lww.com"/>}} تاقیکردنەوەی ناوەکیی گشتی کە لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ و بەردەڵانەکانی دەوروبەری ئەنجام دراون.<ref>{{cite web |url=https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |title=Marshall Islands |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=Atomic Heritage Foundation |access-date=2024-07-29 |archive-date=24 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724104913/https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |url-status=live }}</ref> تیشکدانەوەی ناوەکی و پاشماوەی کە بەدوای تاقیکردنەوەی کاسڵ براڤۆدا ھات بە تەنیا ئەوەندە گەورە بوو کە خەڵک سارد بکاتەوە لە نیشتەجێبوون لە دوورگەکاندا لە داھاتوودا. لە ئەنجامدا، ئەتۆڵی بیکینی خرایە ژێر تاقیکردنەوەی تیشکدانی سەرەتایی بۆ پێکھاتەی خاک و ئاوی بیرەکان. نیشتووەکانی {{بنز|پاشماوەی ناوەکی|en|Nuclear fallout|lt=پاشماوەی ناوەکی}} تاقیکرانەوە بۆ خەمڵاندنی ئەوەی چەندە لە ڕووبەری دوورگەکە بەرکەوتەی ڕادیۆنوکلایدەکان و بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧ بووە. ئەو تەکنۆلۆژیایەی کە بەکارھێنرا بۆ پێوانەکردنی بڕی خەمڵێندراوی نیشتووی پاشماوەی ناوەکی بە {{بنز|ھایسپلیت|en|HYSPLIT|lt=ھایسپلیت}} ناسرابوو. ئەم تەکنۆلۆژیایە زانستە کەشناسییەکانی بەکارھێنا بۆ مۆدێلکردن و نەخشەکێشانی نیشتووەکانی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ. پاشماوەکانی ھەوری سەرەتایی، تەنۆلکەکانی ڕادیۆنوکلاید، و تەنۆلکە ڕاستەقینەکانی سیسیۆم-١٣٧ ھەموویان لە کاتی تاقیکردنەوەی ناوەکیدا خەمڵێندران. پاشان ئەم داتایانە بەراورد کران لەگەڵ ئەنجامەکانی تاقیکردنەوە ڕادیۆلۆژییەکانی ڕابردوو کە لەلایەن ھایسپلیتەوە کۆکرابوونەوە بۆ پێشبینیکردنی کۆی گشتیی نیشتووی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر خاکی دوورگەکە. حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چەندین سندووقی متمانەی دامەزراند کە تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣ تێچووی چارەسەری پزیشکی و تێچووەکانی تریان دەگرتەوە و ساڵانە نزیکەی ٥٥٠ دۆلاریان بە ھەر تاکێک دەدا.<ref name="reparations" /> === جوگرافیا === بە دووریی نزیکەی {{convert|46|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەوە، {{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} ھەیە، کە پێدەچێت {{بنز|گڕکانی قەڵغانی|en|shield volcano|lt=گڕکانێکی قەڵغانی}} بێت و لە ڕێگەی {{بنز|زنجیرەچیای ژێرئاو|en|submarine ridge|lt=زنجیرەچیایەکی ژێرئاوەوە}} پێیەوە بەسترابێتەوە. ٢٣ دوورگە لە ئەتۆڵی بیکینیدا ھەن؛ دوورگەکانی بۆکۆنیجیین، ئایرۆکۆجلۆل و بەشێک لە نامو لە کاتی تاقیکردنەوە ناوەکییەکاندا وێران بوون.<ref name=facts>{{cite web |title=Bikini Atoll Reference Facts |url=http://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809021521/http://www.bikiniatoll.com/facts.html |archive-date=9 August 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |title=Bikini Atoll |date=January 2009 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |page=20 |access-date=2024-07-29 |ref={{harvid|UNESCO|2009}} |archive-date=29 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729071929/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |url-status=live }}</ref> دوورگەکان لە بەردی قسڵ و لمی مەرجانیی نزم پێکھاتوون.<ref>Emery, Kenneth O.; Tracey, J. I. Jr; Ladd, H. S. (1954). [https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf Geology of Bikini and Nearby Atolls] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221125234609/https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf |date=25 November 2022 }} (PDF). Washington: U.S. Geological Survey. {{doi|10.3133/pp260A}}.</ref> تێکڕای بەرزی تەنیا نزیکەی {{convert|7|ft}} لە سەرووی ئاستی نزمترین مادی دەریاوەیە. کۆی ڕووبەری لاگۆنەکە {{convert|229.4|sqmi|km2}}یە. ماڵی سەرەکیی دانیشتووانی دوورگەکە گەورەترین و باکووری ڕۆژھەڵاتترین {{بنز|دوورگۆچکە|en|islet|lt=دوورگۆچکە}} بوو، دوورگەی بیکینی، کە کۆی گشتییەکەی {{convert|586|acres}} بوو و درێژییەکەی {{convert|2.5|mi|km}} بوو. === ڕووەک و ئاژەڵ === دانیشتووانی دوورگەکە خۆراکە ڕەسەنەکانیان دەچاند لەوانە {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}، {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}}، {{بنز|پاپایا|en|papaya|lt=پاپایا}}، {{بنز|مۆز|en|banana|lt=مۆز}}، {{بنز|ئارۆرۆت|en|arrowroot|lt=ئارۆرۆت}}، {{بنز|تارۆ|en|taro|lt=تارۆ}}، {{بنز|لیمۆی سەوز|en|Lime (fruit)|lt=لیمۆی سەوز}}، {{بنز|نانی میوە|en|breadfruit|lt=نانی میوە}}، و {{بنز|کوولەکە|en|pumpkin|lt=کوولەکە}}. جۆرەھا درەخت و ڕووەکی تریش لەسەر دوورگەکان بوونیان ھەیە.<ref name=facts/> دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان، دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو دووبارە بە داری گوێزھیند داچێنرانەوە لە شێوەی تۆڕێکی چوارگۆشەییدا، کە ھەریەکەیان بە دووریی {{convert|30|ft|m|abbr=off|sp=us}} لە یەکترەوە بوون.<ref>{{Cite journal |last=Fosberg |first=F. Raymond |date=1988 |title=Vegetation of Bikini Atoll, 1985 |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |journal=Atoll Research Bulletin |volume=315 |pages=1–28 |doi=10.5479/si.00775630.315.1 |access-date=22 July 2022 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130160416/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە ماسیگری لێھاتوو بوون. ئەوان پەتەکانی ماسیگرییان لە توێکڵی گوێزھیند و قولاپیان لە توێکڵی تیژکراوی دەریایی دروست دەکرد. زیاتر لە ٢٥ شێوازی ماسیگرییان بەکاردەھێنا.<ref name=mistoriesintro/> دانیشتووانی دوورگەکە مراوی، بەراز، و مریشکیان بۆ خواردن بەخێودەکرد و سەگ و پشیلەیان وەک ئاژەڵی ماڵی ڕادەگرت. ژیانی ئاژەڵان لە ئەتۆڵەکەدا بە توندی کاریگەریی تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمییان لەسەر بوو. ئەو جۆرانەی کە ئێستا لەسەر وشکانی ھەن بریتین لە مارمێلکەی بچووک، قڕژاڵی زاھید، و {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}}. دوورگەکان زۆرجار لەلایەن جۆرەھا باڵندەی جیاوازەوە سەردان دەکرێن.<ref name=facts/> بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت کەشتییە گەورەکان بچنە ناو لاگۆنەکەوە و بۆ ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی، ویلایەتە یەکگرتووەکان تەقەمەنیی بەکارھێنا بۆ بڕینی کەناڵێک بە ناو بەردەڵانەکەدا و بۆ تەقاندنەوەی سەرە مەرجانییە گەورەکان لە لاگۆنەکەدا. تەقینەوە ناوەکییەکانی ژێر ئاو کونە گەورەکانیان لە بنی لاگۆنەکەدا دروست کرد کە دواتر بەشێکیان بە پاشماوەی تەقینەوەکان پڕبوونەوە. تەقینەوەکان بڕێکی زۆر لە مەرجان و قوڕی تیشکدراو و وردکراویان بەسەر پانتایییەکی فراوانی لاگۆنەکە و دوورگەکانی دەوروبەریدا بڵاوکردەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٠٨، ئەتۆڵەکە نزیکەی ٦٥٪ی ئەو جۆراوجۆرییە زیندەیییەی بەدەستھێنابووەوە کە پێش پیسبوونە تیشکدەرەکە ھەیبوو، بەڵام پێدەچێت ٢٨ جۆری مەرجان لەسەر ئاستی ناوخۆیی لەناوچووبن.<ref name=richards>{{cite journal |title=Bikini Atoll coral biodiversity resilience five decades after nuclear testing |url=http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=56 |year=2008 |pages=503–515 |access-date=13 August 2013 |author1=Zoe T. Richards |author2=Maria Beger |author3=Silvia Pinca |author4=Carden C. Wallace |pmid=18187160 |issue=3 |doi=10.1016/j.marpolbul.2007.11.018 |bibcode=2008MarPB..56..503R |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195238/http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |archive-date=29 October 2013}}</ref> پیسبوونە تیشکدەرەکە ڕێگری لە مرۆڤ کردووە لە ماسیگرتن لەم ناوچانەدا، و لەبەر ئەم ھۆکارە، ژمارەیەکی زۆر لە ژیانی دەریاییی کێوی لە ئاوەکانی دەوروبەری ئەتۆڵەکەدا ھەیە، کە زۆر گەورەترە لە بەشەکانی تری زەریا. {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}} بەتایبەتی لە دوورگەکەدا زۆرن.<ref>{{Cite web |last=Gorvett |first=Zaria |title=What would happen if we stopped fishing? |url=https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |access-date=2023-07-29 |website=www.bbc.com |date=23 July 2023 |language=en |archive-date=29 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729002951/https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |url-status=live }}</ref> === ئاووھەوا === دوورگەکان گەرم و شێدارن. پلەی گەرمی لە ئەتۆڵی بیکینی بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. پلەی گەرمیی ئاوەکەش بە ھەمان شێوە بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. دوورگەکان ھاوسنوورن لەگەڵ پشتێنەی {{بنز|تایفۆن|en|typhoon|lt=تایفۆنی}} زەریای پاسیفیک. وەرزی بارانبارین لە ئایارەوە بۆ کانوونی یەکەمە لەکاتێکدا {{بنز|با بازرگانییەکان|en|trade winds|lt=با بازرگانییەکان}} لە کانوونی دووەمەوە تا ئایار شەپۆلی گەورەتر دروست دەکەن.<ref name=facts/> == دانیشتووانی نیشتەجێ و نانیشتەجێ == لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئەتۆڵەکە لەلایەن ھێزەکانی ژاپۆنەوە داگیرکرابوو، و کەشتییە دەریایییەکانی ئەمریکا، تۆپخانەی زەمینی، و فڕۆکە بۆمبھاوێژەکانی بی-٢٤ لیبرەیتۆر ھێرشیان کردە سەر دوورگەکە، و زۆرێک لە ٨٬٠٠٠ سەربازەکەیان کوشت.{{citation needed|date=June 2024}} [[File:Native outriggers ar loaded aboard LST-1108 at Bikini Atoll, in March 1946 (146763094).jpg|thumb|بەلەمەکانی دانیشتووانی بیکینی باردەکرێن بۆ گواستنەوەیان]] کاتێک ویلایەتە یەکگرتووەکان وای لە دانیشتووانی دوورگەکە کرد کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بگوێزرێنەوە،<ref name=kiste/> ١٩ دانیشتووی دوورگەکە لە شوێنی تر دەژیان. ئەو ١٦٧ نیشتەجێبووەی کە لە نزیکەی ٤٠ خێزان پێکھاتبوون<ref name=coldwarrior>{{cite news |title=Bikini Atoll |url=http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413204153/http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |url-status=dead |archive-date=13 April 2013 |access-date=12 August 2013}}</ref> کە لە ئەتۆڵەکە دەژیان، چوونە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک. دوورگەکە توانای بەرھەمھێنانی خۆراکی زۆر کەمتر بوو لە بیکینی، و ماسی زۆر کەمتر لە ئاوەکانیدا ھەبوو. تا سەرەتای ساڵی ١٩٤٨، خەڵکەکە لە لێواری برسێتیدا بوون. لێکۆڵەرانی ئەمریکی گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت بگوێزرێنەوە، و بۆیە گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین.<ref name=engineering/> سەرەتا بۆ کواج چۆڵکران، کە لەوێ دانیشتووانەکە لە ناو خێوەتدا دەژیان لە تەنیشت ڕێڕەوە کۆنکرێتییەکەی فڕۆکەخانە کە لەلایەن ھێزی دەریاییی ئەمریکاوە بەکاردەھێنرا بۆ ماوەی شەش مانگ تا شوێنێکی نوێ و باشتر ھەڵبژێردرا. لە کۆتاییدا، دوورگەی کیلی ھەڵبژێردرا.<ref name=engineering>{{cite web |last1=Wendorf |first1=Marcia |title=What Became of the Residents of Bikini Atoll |url=https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |website=interestingengineering.com |access-date=21 February 2023 |date=26 March 2019 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221231115/https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |url-status=live }}</ref> ئەوان جارێکی تر لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا گواسترانەوە بۆ دوورگەی کیلی، کاتێک ژمارەی دانیشتووانەکە گەیشتە ١٨٤ کەس. دواتر زەویی گشتییان پێدرا لە ئێجت و چەند خێزانێک لە سەرەتادا چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}}. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتووی بیکینی گەڕانەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئەتۆڵەکە بژین دوای ئەوەی دڵنیاکرانەوە کە سەلامەتە. ئەوان بۆ ماوەی نزیکەی ٦ ساڵ مانەوە تاوەکوو زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧دا دۆزییەوە و بڕیاریان دا کە دوورگەکە لە کۆتاییدا سەلامەت نییە. ئەو ١٧٨ نیشتەجێبووە لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا جارێکی تر چۆڵکرانەوە.<ref name=divingworldhistory/> لەو کاتەوە ژمارەیەک لە نەوەکانیان چوونەتە ماجورۆ (پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ)، دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٩دا، کۆی گشتی ژمارەی تاکەکان ٢٬٦٠٠ کەس بوو؛ ١٬٠٠٠ دانیشتووی دوورگەکە لەسەر کیجی دەژیان، ٧٠٠ لە ماجورۆ، ٢٧٥ لەسەر ئێجت، ١٧٥ لە دوورگە یان ئەتۆڵەکانی تری مارشاڵ، و ٤٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لەو ژمارەیە، ٨١ کەسیان لە نێو ئەو کەسانەدا بوون کە لە ساڵی ١٩٤٦ ئەتۆڵەکەیان جێھێشت.<ref name=divingworldfacts>{{cite web |title=Bikini Facts |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |access-date=11 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055633/http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |archive-date=21 September 2013}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، ژمارەی دانیشتووانی پەرشوبڵاوی دوورگەکە ٢٬٨٠٠ کەس بوو.<ref name=gwynne>{{cite web |last=Gwynne |first=S.C. |title=Paradise With an Asterisk |url=http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |publisher=Outside Magazine |access-date=9 August 2013 |date=5 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816055720/http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |archive-date=16 August 2013}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ دانیشتووی بیکینی ھەبوون کە نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی بوون، کە ١٬٢٥٠یان لە دوورگەی کیلی، ٢٬١٥٠یان لە ماجورۆ (و ٢٨٠ لەسەر ئێجت، کە دوورگەیەکە لە ئەتۆڵی ماجورۆ)، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ٨٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان.<ref name=engineering/> تا مانگی ئازاری ٢٠١٦، ٥٬٤٠٠ دانیشتووی بیکینی لە ژیاندا ھەبوون: ٨٠٠ کەسیان لەسەر کیلی دەژیان، ٢٬٥٥٠ لە ماجورۆ، ٣٠٠ لەسەر ئێجت، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ١٬٤٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی تر. لەو ژمارەیە، ٢٥ کەسیان لە ساڵی ١٩٤٦دا لە بیکینی دەژیان.<ref>{{cite web |title=Bikini Facts |url=https://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=6 June 2019 |archive-date=5 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605231129/https://www.bikiniatoll.com/facts.html |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی نیشتەجێی ئێستای ئەتۆڵەکە لە ٤-٦ چاودێر پێکدێن،<ref name=borrett/><ref name=gwynne/> لەوانەش ئێدوارد مادیسۆن، کە لە ساڵی ١٩٨٥ تا ٢٠٢٠ لە دوورگەی بیکینی دەژیا. باپیرەی یەکێک بوو لە نیشتەجێبووە ڕەسەنەکان کە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترایەوە.<ref>{{cite web |last=Pena |first=Tony |title=Return To Bikini Atoll |url=http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055236/http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |archive-date=21 September 2013}}</ref> ئەو یارمەتیی وەزارەتی وزەی ئەمریکای دا لە چاودێریکردنی خاکەکە، تاقیکردنەوەی شێوازەکانی پاککردنەوە، نەخشەکێشانی کەشتییە نوقمبووەکانی لاگۆنەکە، و ھاوڕێییکردنی سەردانیکەران لە کاتی غەواسیکردندا.<ref name=kattenburg2>{{cite web |last=Kattenburg |first=Dave |title=After the bombs |work=New Internationalist |date=October 2007 |url=http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |publisher=New Internationalist Magazine |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820041933/http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |archive-date=20 August 2013}}</ref> ھەروەھا {{بنز|غەواسی شارەزا|en|divemaster|lt=غەواسی شارەزا}}ی تیمی غەواسانی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=kattenburg2/> مادیسۆن لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ماجورۆ، دوورگەکانی مارشاڵ کۆچی دوایی کرد.<ref>{{Cite web |title=Edward Maddison, Bikini Atoll Divemaster |url=https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |access-date=2022-09-17 |website=ScubaBoard |date=28 March 2020 |language=en-US |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170406/https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |url-status=live }}</ref> == مێژوو == مرۆڤەکان بۆ ماوەی نزیکەی ٣٬٦٠٠ ساڵ لە ئەتۆڵی بیکینی ژیاون.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/naturalhistoryof02deva |page=333 |title=The Natural History of Enewetak Atoll |year=1987}}</ref> شوێنەوارناسی فەیلەقی ئەندازیارانی سوپای ئەمریکا، چارڵز ئێف. سترێک جونیۆر، پارچە خەڵووز، ئیسکی ماسی، قاوغ و شوێنەواری تری لە ژێر {{convert|3|ft|m|abbr=off|sp=us}} لمدا دۆزییەوە. {{بنز|مێژوودانانی ڕادیۆکاربۆن|en|Carbon-dating|lt=مێژوودانانی کاربۆنی}} تەمەنی شوێنەوارەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٦٥٠ پێش زایین دانا. دۆزراوەکانی تر لەسەر دوورگەی بیکینی و ئێنیو بە کاربۆن مێژووەکەیان دیاری کرا بۆ نێوان ١٠٠٠ بۆ ١ی پێش زایین، و ھەندێکی تریش بۆ نێوان ٤٠٠ تا ١٤٠٠ی زایینی<ref name=taggart>{{cite web |last=Taggart |first=Stewart |title=Bikini Excavation Indicates Early Man in Micronesia |url=http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |publisher=Associated Press |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155230/http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |archive-date=27 September 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Streck |first1=Charles F. |date=1990 |title=Prehistoric Settlement in Eastern Micronesia: Archaeology on Bikini Atoll, Republic of the Marshall Islands |url=https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |journal=Micronesica |volume=Suppl. 2 |pages=256 |doi= |access-date=August 6, 2023 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804215201/https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |url-status=live }}</ref> ھەرچەندە لەوانەیە نموونەکان لە ژینگەی دڵنیاییی {{بنز|چینناسی|en|Stratigraphy|lt=چینناسییەکانەوە}} کۆنەکرابێتنەوە و لەوانەیە نموونە کۆنەکانی داری لێوار دەریا کاریگەرییان لەسەر ئەنجامەکان ھەبووبێت.<ref>{{cite journal |last1=Kirch |first1=P. V. |last2=Weisler |first2=M. I. |date=1994 |title=Archaeology in the Pacific Islands: An Appraisal of Recent Research |jstor=41053094 |journal=Journal of Archaeological Research |volume=2 |issue=4 |pages=292 |doi=10.1007/BF02231482|s2cid=144401071 }}</ref> کۆمەڵگەی شوێنەوارناسی بە گشتی ئەو مێژووە ڕادیۆکاربۆنییە زووانە (نزیکەی ١٢٠٠ی پێش زایین) ڕەت دەکەنەوە کە لەلایەن چارڵز سترێکەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ڕاگەیەندراون بەھۆی کەموکوڕیی گەورەی میتۆدۆلۆژییەوە. ڕەخنەی سەرەکی بریتییە لە "کاریگەری داری کۆن،" کە تێیدا نموونەکان لەوانەیە لە داری دێرینی لێوار دەریاوە وەرگیرابن کە بۆ سەدان ساڵ بەسەر زەریای پاسیفیکدا سەرئاو کەوتوون، و ئەمەش مێژووەکەی کۆنتر پیشان دەدات لە چالاکیی ڕاستەقینەی مرۆڤ. سەرەڕای ئەوەش، سترێک نەیتوانی کۆنتێکستی چینناسیی پارێزراو یان تۆماری ورد دابین بکات، کە ئەمەش وای کرد کۆمەڵگەی زانستی نەتوانن پشتڕاستی بکەنەوە کە خەڵووزەکە لە چینی کولتووریی دەستکارینەکراوی مرۆڤەوە ھاتووە نەک لە نیشتووی سروشتی یان داماڵینەوە. بە پێچەوانەوە، ئەو توێژینەوەیەی کە لەلایەن مارشاڵ وایسلەرەوە لەسەر ئەتۆڵی ئوجای ئەنجام درا بە پێوەرێک دادەنرێت بۆ دامەزراندنی ھێڵێکی کاتیی جێی متمانە بۆ پێش‌مێژووی دوورگەکانی مارشاڵ. وایسلەر خۆی لە "کاریگەری داری کۆن" بەدوور گرت بە دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆنی تەنیا بۆ پاشماوەی ڕووەکی تەمەن کورت، بەتایبەتی توێکڵی گوێزھیند، قاوغی گوێزھیند، و تۆوی پاندانوس—ئەو جۆرانەی کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە ئەتۆڵەکاندا گەشە دەکەن و دەبێت کەمێک دوای مردنیان بەکارھێنرابن. میتۆدۆلۆژیا وردەکەی، کە پرۆفایلی چینناسیی ورد و کۆنتێکستی ھەڵکەندنی پارێزراوی لەخۆگرتبوو، کرۆنۆلۆژیایەکی یەکگرتوو و پەسەندکراوی بەرھەمھێنا. ئەم بەڵگەیە بە توندی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی مرۆڤ لە دوورگەکانی مارشاڵدا لە دەوروبەری سەدەی یەکەمی زایینیدا دەچەسپێنێت، کە کۆنترین مێژووی پشتڕاستکراوە لە ئوجای دەکەوێتە نێوان ٢٥٦-٥٤٢ی زایینی. لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە ئیدیعا بێبنەماکانی سترێک بۆ ١٢٠٠ی پێش زایین ڕەت دەکرێنەوە، داتاکانی وایسلەر بنەمایەکی جێی متمانە دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لەوەی کەی و چۆن نیشتەجێبووان خۆیان لەگەڵ ژینگەی ئەتۆڵەکەدا گونجاندووە. [[File:Langhans1897 map Bikini.jpg|thumb|نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی، کە لە نەخشەی ساڵی ١٨٩٣ی ''Schutzgebiet der Marshall Inseln'' (ناوچەی پارێزراوی دوورگەکانی مارشاڵ) وەرگیراوە، و لە ساڵی ١٨٩٧دا بڵاوکراوەتەوە]] لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٥٢٩دا، کەشتیی ئیسپانیی ''لا فلۆریدا''، بە فەرماندەیی {{بنز|ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا سێرۆن|en|Álvaro de Saavedra Cerón|lt=ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا}}، لە ئەتۆڵێکی سەوزدا وەستا، کە ساڤێدرا ناوی لێنا {{بنز|لۆس خاردینێس|en|Los Jardines|lt=لۆس خاردینێس}} (باخچەکان). لەوانەیە ئەتۆڵەکە بیکینی یان {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} بووبێت. ئیسپانییەکان چوونە سەر وشکانی و لەگەڵ دانیشتووانی دوورگەکەدا نانیان خوارد. بەپێی گێڕانەوەیەکی گەشتەکە، ئاھەنگەکە بە کتوپڕی کۆتایی ھات کاتێک سەرۆکی دوورگەکە پرسیاری دەربارەی مەبەستی تفەنگەکەی ساڤێدرا کرد. کاتێک ساڤێدرا تەقەی بە ئاسماندا کرد، دانیشتووانی دوورگەکە ھەڵاتن.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |pages=16–17 |isbn=9780824816438}}</ref> گەڕیدەی ئەڵمانی-ڕووسی {{بنز|ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو|en|Otto von Kotzebue|lt=ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو}} یەکەمین ڕۆژاوایی بوو کە بێگومان ئەتۆڵەکەی بینیوە لە کاتی گەشتەکانی ساڵی ١٨١٦ و ١٨١٧یدا.<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |title=Bikini |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref> ئەو ناوی لێنا ''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز'' بە ناوی {{بنز|یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز|en|Johann Friedrich von Eschscholtz|lt=یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز}}، کە {{بنز|سروشتناس|en|naturalist|lt=سروشتناسی}} کەشتییەکە بوو.<ref>{{cite web |title=Johann Friedrich Gustav von Eschscholtz {{!}} Shellers From the Past and Present |url=https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |website=conchology.be |access-date=24 January 2019 |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082637/https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٨٣٤دا، کاپتنی کەشتییەکی بازرگانی و دوو لە ئەندامانی تیمی کەشتییەکەی لە ئەتۆڵی بیکینی کوژران. سێ کەشتی نێردران بۆ گەڕان بەدوای کاپتنەکەدا، و کاتێک {{بنز|بریگ|en|brig|lt=بریگی}} {{بنز|شانشینی ھاوایی|en|Hawaiian Kingdom|lt=ھاواییی}} ''وەیڤەرلی'' بەڵگەی مردنەکەی دۆزییەوە، تیمی کەشتییەکە ٣٠ بارمتەی مارشاڵییان وەک تۆڵەسەندنەوە کوشت.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=199|isbn=9780824816438}}</ref> بیکینی و دوورگەکانی تری باکووری مارشاڵ کەمتر بەرکەوتە و نیشتەجێبوونی ئەورووپییان ھەبوو بەراورد بە دوورگەکانی باشوور، بەڵام لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا، چەندین کەشتیی {{بنز|بلاکبێردینگ|en|blackbirding|lt=بلاکبێردینگ}} (کۆیلەکردنی زۆرەملێ) ژنانیان لە دوورگەکانی باکوورەوە ڕفاند بۆ ئەوەی بیانفرۆشن بۆ ناو {{بنز|کۆیلایەتیی سێکسی|en|sexual slavery|lt=کۆیلایەتیی سێکسی}} لە فیجی.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=237|isbn=9780824816438}}</ref> {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|en|German Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی}} لە ساڵی ١٨٨٥دا دوورگەکانی مارشاڵی خستە سەر خاکی خۆی.<ref>{{cite journal |last1=Churchill |first1=William |author-link1=William Churchill (ethnologist) |date=1920 |title=Germany's Lost Pacific Empire |url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1920-08_10_2/page/84 |jstor=207706 |journal=Geographical Review |volume=10 |issue=2 |pages=84–90|doi=10.2307/207706 |bibcode=1920GeoRv..10...84C }}</ref> ئەڵمانییەکان ئەتۆڵەکەیان بەکارھێنا بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|ڕۆنی کۆپرا|en|copra oil|lt=ڕۆنی کۆپرا}} لە گوێزھیندەوە، ھەرچەندە بەرکەوتن لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکەدا کەم بوو. ئاووھەوای ئەتۆڵەکە وشکترە لە دوورگەکانی باشووری مارشاڵ کە بەپیتترن و کۆپرای زیاتریان بەرھەم دەھێنا. دانیشتووانی بیکینی بۆ پەرەپێدانی بازرگانیی کۆپرا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانیدا دامەزرێنران.<ref name=culture>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |publisher=Countries and their Cultures |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref>{{better source needed|date=August 2023}} === داگیرکاریی ژاپۆن === بیکینی لەگەڵ بەشەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ لەلایەن {{بنز|ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Imperial Japanese Navy|lt=ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}ەوە لە ساڵی ١٩١٤دا لە کاتی {{بنز|جەنگی جیھانیی یەکەم|en|World War I|lt=جەنگی جیھانیی یەکەم}}دا دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٩٢٠دا لەلایەن {{بنز|کۆمەڵەی نەتەوەکان|en|League of Nations|lt=کۆمەڵەی نەتەوەکان}}ەوە درایە ژێر دەسەڵاتی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Empire of Japan|lt=ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}. ژاپۆنییەکان دوورگەکەیان لەژێر {{بنز|ئینتیدابی دەریاکانی باشوور|en|South Seas Mandate|lt=ئینتیدابی دەریاکانی باشوور}}دا بەڕێوەدەبرد، بەڵام زیاتر کاروباری ناوخۆیییان خستبووە دەستی سەرکردە نەریتییە ناوخۆیییەکان تا دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم. لە سەرەتای جەنگەکەدا، دوورگەکانی مارشاڵ لەپڕ بوون بە بنکەیەکی پێشەوەی ستراتیژی بۆ ژاپۆنییەکان. ئەوان بورجێکی چاودێرییان دروست کرد و سەربازیان تێدا جێگیر کرد، کە بنکەیەک بوو بۆ بارەگای سەرەکیی ژاپۆن لە ئەتۆڵی کوەجەلەین، بۆ پاسەوانیکردن دژی لەشکرکێشییەکی ئەمریکی بۆ سەر دوورگەکان.<ref name=Niedenthal/> === جەنگی جیھانیی دووەم === دوورگەکان بە شێوەیەکی گشتی تا شوباتی ١٩٤٤ سەلامەت بوون لە جەنگەکە، کاتێک لە {{بنز|شەڕی کوەجەلەین|en|Battle of Kwajalein|lt=شەڕێکی خوێناویدا}}، ھێزەکانی ئەمریکا دەستیان بەسەر ئەتۆڵی کوەجەلەیندا گرت. لە کۆتایی شەڕەکەدا، تەنیا پێنج سەربازی ژاپۆنیی ڕزگاربوو لەسەر بیکینی مابوونەوە، و ئەوان بڕیاریان دا خۆیان بکوژن لەبری ئەوەی ڕێگە بدەن بەدیل بگیرێن.<ref name=Niedenthal/> ئەمە بەدوایدا شەڕێکی تری سەختی لێکەوتەوە لە {{بنز|شەڕی ئێنیوێتۆک|en|Battle of Eniwetok|lt=شەڕی ئێنیوێتۆک}}دا. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم شەڕە ھەردوو ھەنگاوی داھاتووی لە ئۆپەراسیۆنی پەڕینەوە بەسەر دوورگەکاندا بەرەو ژاپۆن و سەرکەوتنێکی مەعنەویی گەورەی نیشان دەدا، چونکە ئەمە یەکەمین جار بوو کە ئەمریکییەکان بچنە ناو "ئەڵقەی دەرەوە"ی ناوچەی کاریگەریی ژاپۆن لە زەریای پاسیفیکدا. بۆ ژاپۆنییەکان، شەڕەکە نوێنەرایەتیی شکستی ھێڵی بەرگریی کەناراویی دەکرد. بەرگرییەکانی ژاپۆن قووڵتر ئامادەکران، و شەڕەکانی پێلێلیو، گوام، و ماریاناس زیانێکی زۆر زیاتریان بە ویلایەتە یەکگرتووەکان گەیاند. بنکەکە بوو بە بەشێک لە {{بنز|بنکەی دەریاییی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Naval Base Marshall Islands|lt=بنکەی دەریاییی بەرفراوانی ئەمریکا لە دوورگەکانی مارشاڵ}}. === دانیشتووان گواسترانەوە === [[File:Leaving-bikini.jpg|thumb|لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، ١٦٧{{efn-la|یەکێکی تر لە بوارە ناڕوونەکان ژمارەی ئەو دانیشتووانە ڕەسەنانەی ئەتۆڵی بیکینییە کە نیشتەجێ کراونەتەوە. ھەندێک سەرچاوە ھەن کە کۆی ژمارەی نیشتەجێبووان بە ١٦١ کەس دادەنێن،<ref name=crossroads/> بەڵام پێدەچێت کۆدەنگییەکە لەسەر ١٦٧ بێت.{{sfn|UNESCO|2009|loc=Annex 2-1}}}} دانیشتووی دوورگەی بیکینی چوونە سەر کەشتیی LST 1108 کاتێک ئەتۆڵی بیکینییان جێھێشت]] [[File:Operation Crossroads - Moving of Bikinians to Rongerik, March 7, 1946.jpg|thumb|upright|دانیشتووانی بیکینی دەگەنە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک و گەڵاکانی {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} دادەگرن بۆ داپۆشینی سەقفی بینا نوێیەکانیان.<ref name=exhibtt>{{cite web |title=The Republic of the Marshall Islands and the United States: A Strategic Partnership |url=http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |publisher=Embassy of the Marshall Islands of the United States |access-date=18 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809062016/http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |archive-date=9 August 2013}}</ref>]] دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرقاڵی پێشبڕکێیەکی چەکی ناوەکی بوو لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە ماوەی {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}}دا بۆ دروستکردنی بۆمبی گەورەتر و وێرانکەرتر.<ref name=Niedenthal>{{cite web |last=Niedenthal |first=Jack |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=7 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007}}</ref> بەرنامەی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی زنجیرەیەک بوو لە ٢٣ {{بنز|چەکی ناوەکی|en|nuclear weapons|lt=ئامێری ناوەکی}} کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ بۆ ١٩٥٨ لە حەوت شوێنی تاقیکردنەوە تەقێنرانەوە. چەکە تاقیکراوەکان لەسەر بەردەڵانەکە، لەسەر دەریا، لە ھەوادا و لە ژێر ئاودا تەقێنرانەوە<ref name=richards/> کە کۆی بەرھەمی تەقینەوەکانیان نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو. کەمێک دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، سەرۆک ھاری ئێس. ترومان فەرمانی بە بەرپرسانی سوپا و ھێزی دەریایی کرد کە شوێنێک دابین بکەن بۆ تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا. لەکاتێکدا سوپا ئەنجامەکانی تەقینەوەی سەر وشکانی بینیبوو، ھێزی دەریایی دەیویست بزانێت کاریگەریی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییەکان چییە. ئەوان دەیانویست بزانن ئایا دەکرێت کەشتییەکان لە دەریا و بەندەرەکاندا بە شێوەیەک دابەش بکرین کە چەکی ناوەکی بێکاریگەر بکات لەسەر کەشتییەکان.<ref name=newsweek>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |date=1 July 1946 |publisher=Newsweek |access-date=13 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016003324/http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> بیکینی دوور بوو لە ھاتوچۆی ئاساییی دەریایی و ئاسمانی، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە شوێنێکی گونجاو. لە شوباتی ١٩٤٦دا، کاپتنی ھێزی دەریایی بێن ئێچ. وایەت، حاکمی سەربازیی دوورگەکانی مارشاڵ، داوای لە ١٦٧ دانیشتووی {{بنز|مایکرۆنیزیا|en|Micronesia|lt=مایکرۆنیزیایی}} ئەتۆڵەکە کرد کە بە ئارەزووی خۆیان و بە شێوەیەکی کاتی بگوێزرێنەوە بۆ ئەوەی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بتوانێت دەست بکات بە تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی بۆ "بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی و کۆتاییھێنان بە ھەموو جەنگەکانی جیھان." دوای "گفتوگۆیەکی شڵەژاو و پڕ لە خەم" لە نێوان دانیشتووانی بیکینیدا، سەرکردەکەیان، {{بنز|پاشا یەھودا|en|King Juda|lt=پاشا یەھودا}}، ڕازی بوو بە داواکاریی گواستنەوەکەی ئەمریکا، و ڕایگەیاند {{Small|MEN OTEMJEJ REJ ILO BEIN ANIJ}}، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "ھەموو شتێک لە دەستی خوادایە."<ref>{{cite web |title=Bikini Atoll – The Official Website of Bikini Atoll (Marshall Islands) |url=http://www.bikiniatoll.net/ |website=Bikini Atoll |access-date=8 April 2022 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129130627/http://www.bikiniatoll.net/ |url-status=live }}</ref><ref name="Niedenthal"/> نۆ لە یازدە سەرۆک خێزانەکە، یان ''ئالاپەکان''، {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}یان وەک ماڵی نوێیان ھەڵبژارد.<ref name=crossroads>{{cite web |url=https://archive.org/details/operationcrossro00unit |title=Operation Crossroads – The Official Pictorial Record |year=1946 |publisher=W. H. Wise and Co. Inc. |location=New York |page=21}}</ref> لە مانگی شوباتدا، {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبییەکان}}ی ھێزی دەریایی یارمەتییان دان لە ھەڵوەشاندنەوەی کڵێسا و ماڵی کۆمەڵگەکەیان و ئامادەکارییان کرد بۆ گواستنەوەیان بۆ ماڵە نوێیەکەیان. لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، دانیشتووانەکە کەلوپەلە کەسییەکانیان کۆکردەوە و پێداویستییەکانی بیناسازییان پاراست. ئەوان گواسترانەوە بۆ دووریی {{convert|125|mi}} بەرەو ڕۆژھەڵات لەسەر {{بنز|کەشتیی نیشتنەوەی تانک|en|Landing Ship, Tank|lt=کەشتیی نیشتنەوەی}} ١١٠٨ی ھێزی دەریاییی ئەمریکا بۆ ئەتۆڵی بێدانیشتووانی ڕۆنگێریک، کە قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=crossroads/> ھیچ کەسێک لەسەر ڕۆنگێریک نەدەژیا چونکە ئاو و خۆراکی پێویستی نەبوو و ھەروەھا بەھۆی ئەو بیروباوەڕە نەریتییە قووڵانەی کە دوورگەکە لەلایەن ''کچە شەیتانەکانی ئوجای''ەوە داگیر کراوە. ھێزی دەریایی خۆراک و ئاوی چەند ھەفتەیەکی بۆ جێھێشتن کە زوو دەرکەوت بەس نییە.<ref name=Niedenthal/> ==== بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی ==== [[File:Crossroads baker explosion.jpg|thumb|{{بنز|ھەوری ویڵسن|en|Wilson cloud|lt=ھەوری ویڵسن}} لە تاقیکردنەوەی بەیکەرەوە، کە ڕاستەوخۆ لە کەناراوەکانی دوورگەی بیکینی لە سەرەوەی وێنەکەدا ھەڵکەوتووە. ]] تاقیکردنەوەی چەکەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستی پێکرد. {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەری}} سەرجەم کەشتییە ئامانجەکان لە {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز#تاقیکردنەوەی بەیکەر|en|Operation Crossroads#Test Baker|lt=تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''}} یەکەم حاڵەتی خێرا و چڕبووی {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی تیشکدەر}} بوو لە تەقینەوەیەکی ناوەکییەوە. کیمیاناس {{بنز|گلێن تی. سیبۆرگ|en|Glenn T. Seaborg|lt=گلێن تی. سیبۆرگ}}، کە درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی {{بنز|کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Atomic Energy Commission|lt=کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی}} ھەبوو، ناوی تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''ی نا "یەکەمین کارەساتی ناوەکیی جیھان."<ref>{{cite book |last=Weisgall |first=Jonathan |year=1994 |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-55750-919-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |page=ix}}</ref> ئەمە بەدوایدا زنجیرەیەک لە تاقیکردنەوەی تر ھات کە دوورگەکانی ئەتۆڵەکەیان بە بڕێکی زۆر لە تیشکدانەوە پیس کرد، بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧، کە ئەوەندە بوو کە ئەو خۆراکانە پیس بکات کە لە خاکەکەیدا دەڕوان. سێیەم تاقیکردنەوەی ناوەکی بە ناوی چارلی ھەڵوەشێنرایەوە دوای دوو تاقیکردنەوەی یەکەم. ئەمانە کۆتا تاقیکردنەوەکان بوون لە ئەتۆڵی بیکینی تا ساڵی ١٩٥٤، کاتێک وەک شوێنێک بۆ زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} ھەڵبژێردرا. یەکەمین تەقینەوەی براڤۆ، بەرھەمێکی زیاتری ھەبوو لەوەی چاوەڕوان دەکرا بەھۆی کاردانەوەیەکی چاوەڕواننەکراوی {{بنز|ئایزۆتۆپەکانی لیتیۆم|en|Isotopes of lithium|lt=لیتیۆم-٧}}. ئەمە لەگەڵ ڕوودانی کەشوھەوای نائاسایی بووە ھۆی ئەوەی کە پاشماوەکە زۆر دوورتر لەوەی پێشبینی دەکرا بڵاوببێتەوە، و کاریگەریی لەسەر ئەتۆڵەکانی دەوروبەر و بەلەمی ماسیگری ژاپۆنی {{بنز|دایگۆ فوکوریو مارو|en|Daigo Fukuryū Maru|lt=دایگۆ فوکوریو مارو}} ھەبێت.<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-05-12 |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=https://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=2024-06-21 |website=HISTORY |language=en |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |url-status=live }}</ref> [[File:Bravo Fallout.jpg|thumb|پاشماوەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی براڤۆ. بەرھەمی بۆمبەکە ١٥ مێگاتۆن بوو، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرا ٤-٨ مێگاتۆن بێت، کە ئەمەش دەیکاتە گەورەترین بۆمب کە لەلایەن ئەمریکاوە تەقێندرابێتەوە.]] چوار تەقینەوەی تر وەک بەشێک لە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=کاسڵ}} ڕوویاندا، کە کۆی بەرھەمیان ٤٦٫٥ مێگاتۆن بوو. لە ساڵی ١٩٥٦دا، {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ|en|Operation Redwing|lt=ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ}} لە ئەتۆڵەکە ئەنجام درا، بە کۆی گشتی شەش تەقینەوە و بەرھەمی ھاوبەشی ١٨٫٢ مێگاتۆن. کۆتا خولی تاقیکردنەوەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوویدا وەک بەشێک لە پڕۆژە گەورەکەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١|en|Operation Hardtack I|lt=ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١}}. یانزە تەقینەوە ڕوویدا بە کۆی بەرھەمی ٢١ مێگاتۆن. ==== ناوچەی متمانەی ستراتیژی ==== لە ساڵی ١٩٤٧دا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوە یەکگرتووەکانی قایل کرد کە دوورگەکانی مایکرۆنیزیا وەک {{بنز|ناوچەی متمانەی دوورگەکانی زەریای پاسیفیک|en|Trust Territory of the Pacific Islands|lt=ناوچەی متمانەی ستراتیژیی}} نەتەوە یەکگرتووەکان دەستنیشان بکات. ئەمە تەنھا متمانەیەک بوو کە تا ئێستا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەخشرابێت.<ref name=kattenburg>{{cite web |last=Kattenburg |first=David |title=Stranded on Bikini |url=http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |publisher=Green Planet Monitor |access-date=19 August 2013 |date=December 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830013643/http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |archive-date=30 August 2012}}</ref> {{بنز|ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Navy|lt=ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی ناوچەی متمانەکەی دەکرد لە بارەگایەکەوە لە {{بنز|گوام|en|Guam|lt=گوام}} تا ساڵی ١٩٥١، کاتێک {{بنز|وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Department of the Interior|lt=وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی گرتە ئەستۆ، و ناوچەکەی لە بنکەیەکەوە لە {{بنز|سایپان|en|Saipan|lt=سایپان}} بەڕێوەدەبرد.<ref>{{cite web |url=http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |title=Trust Territory of the Pacific Islands |publisher=University of Hawaii |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130101809/http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |archive-date=30 January 2016}}</ref> ڕێنمایییەکە ئاماژەی بەوە دەکرد کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێت "پەرە بە پێشکەوتنی ئابووری و خۆبژێویی دانیشتووانەکەی بدات، و بۆ ئەم مەبەستەش دەبێت... دانیشتووانەکە لە لەدەستدانی زەوی و سەرچاوەکانیان بپارێزێت..."<ref name=Niedenthal/> سەرەڕای بەڵێنی "پاراستنی دانیشتووان"، لە تەممووزی ١٩٤٦ەوە تا تەممووزی ١٩٤٧، دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی بە تەنیا لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک جێھێڵدران و بەھۆی کەمیی خۆراکەوە تووشی برسێتی دەبوون. تیمێک لە لێکۆڵەرانی ئەمریکی لە کۆتاییی ١٩٤٧دا گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت دانیشتووانی دوورگەکە دەستبەجێ بگوێزرێنەوە. ڕۆژنامەکانی سەرانسەری جیھان بە توندی ڕەخنەیان لە ھێزی دەریاییی ئەمریکا گرت کە پشتگوێی خەڵکەکەی خستووە. {{بنز|ھارۆڵد ئێڵ. ئیکس|en|Harold L. Ickes|lt=ھارۆڵد ئیکس}}، کە ستوونووسێکی ڕۆژنامەوانی بوو، نووسی "دانیشتووانە ڕەسەنەکان لە ڕاستیدا و بە واتای وشە لە برسانا دەمرن."<ref name=Niedenthal/> دانیشتووانی دوورگەکە جارێکی تر گواسترانەوە، ئەمجارەیان بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ==== گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی ==== [[File:Kili Island - NASA Astronaut Photography.png|thumb|دوورگەی کیلی، سەر بە دوورگەکانی مارشاڵ. ھەرچەندە یەکێک نییە لە دوورگە بچووکەکان، بەڵام ئەتۆڵێک نییە کە لاگۆنێکی پارێزراوی ھەبێت.]] لە کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا، لیۆنارد مەیسۆن، کە مرۆڤناسێک بوو لە زانکۆی ھاوایی، سەردانی ئەتۆڵی ڕۆنگێریکی کرد و تووشی شۆک بوو بەوەی کە دۆزییەوە. یەکێک لە دانیشتووانی ڕۆنگێریک گوتی،<ref name=guyer/> {{blockquote|ئێمە چەند ماسییەکمان دەگرت، پاشان تەواوی کۆمەڵگەکە دەبوو ئەو بڕە کەمە بەش بکەن... ماسییەکانی ئەوێ شیاو نەبوون بۆ خواردن. ژەھراوی بوون بەھۆی ئەوەی کە لە بەردەڵانەکەدا دەیانخوارد. ئێمە لێیان نەخۆش دەکەوتین، وەک ئەوەی قۆڵ و قاچت خەوی لێ بکەوێت و ھەست بە ھیچ نەکەیت. بەیانیان ھەڵدەستاین بۆ ئەوەی بڕۆین بۆ بەلەمەکانمان و دەکەوتین چونکە زۆر نەخۆش بووین... پاشان دەستمان کرد بە داواکردن لەم پیاوانەی ئەمریکا کە خۆراکمان بۆ بھێنن... ئێمە دەمردین، بەڵام ئەوان گوێیان لێ نەدەگرتین.}} مەیسۆن داوای کرد کە دەستبەجێ خۆراک بۆ دانیشتووانی ڕۆنگێریک بھێنرێت لەگەڵ ئەفسەرێکی پزیشکی. پاشان ھێزی دەریایی {{بنز|ئەتۆڵی ئوجێلانگ|en|Ujelang Atoll|lt=ئەتۆڵی ئوجێلانگ}}ی وەک ماڵی کاتییان ھەڵبژارد، و ھەندێک گەنج لە دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی پێشوەختە چوون بۆ دەستکردن بە دروستکردنی شوێنی نیشتەجێبوون. بەڵام دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکی بڕیارەکەیان گۆڕی. بڕیاریاندا {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} وەک دووەم شوێنی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی بەکاربھێنن و لەبری ئەوە دانیشتووانەکەیان گواستەوە بۆ ئەتۆڵی ئوجێلانگ و بۆ ئەو ماڵانەی کە بۆ دانیشتووانی بیکینی دروست کرابوون.<ref name=Niedenthal/> لە ئازاری ١٩٤٨دا، ١٨٤ دانیشتووی بیکینی کە تووشی بەدخۆراکی ببوون جارێکی تر گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}. چادرەکانیان لەسەر پارچە زەوییەکی سەوزەڵانی تەنیشت ڕێڕەوی فڕۆکەخانە پێدرا بۆ ئەوەی تێیدا بژین.<ref name=kattenburg/> لە حوزەیرانی ١٩٤٨دا، دانیشتووانی بیکینی {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}}یان وەک ماڵێکی درێژخایەن ھەڵبژارد.<ref name=Niedenthal/> دوورگە زۆر بچووکەکە، کە ڕووبەرەکەی {{convert|200|acres}} ({{convert|.36|sqmi}}) بوو، چۆڵ بوو و لەلایەن ھیچ ''پاشایەک'' یان سەرکردەیەکی باڵاوە بەڕێوەنەدەبرا بەھۆی قەبارەکەیەوە. ھەروەھا بەردەڵانی مەرجانیشی نییە. لە مانگی حوزەیراندا، کۆمەڵگەی بیکینی دوو دەرزەن پیاویان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی لەگەڵ ھەشت {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبی}} (ئەندامانی بیناسازیی ھێزی دەریایی) بڕۆنە کیلی بۆ دەستکردن بە دروستکردنی گوندێک. لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا، دانیشتووانەکە، کە ئێستا ژمارەیان ١٨٤ کەس بوو، چوونە دوورگەی کیلی،<ref name=Niedenthal/> کە بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}}، یەکێک بوو لە بچووکترین دوورگەکانی زنجیرە دوورگەکانی مارشاڵ. ئەوان زوو تێگەیشتن کە چیتر ناتوانن بەو شێوەیە ماسی بگرن کە لە ئەتۆڵی بیکینی دەیانکرد. کیلی لاگۆنی ئارام و پارێزراوی نەبوو.<ref name=kattenburg/> ژیان لەسەر دوورگەی کیلی بە کرداری کولتوورەکەیانی لەناوبرد کە لەسەر بنەمای ماسیگری و گەشتکردن بە بەلەم لە دوورگەیەکەوە بۆ دوورگەیەکی تر لە دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی دامەزرابوو. کیلی نەیتوانی خۆراکی پێویست بۆ دانیشتووانە گواستراوەکان دابین بکات.<ref name=guyer/> ==== نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو ==== دوای گواستنەوەیان بۆ کیلی، دانیشتووانی بیکینی بەردەوام بوون لە دەستەویەخەبوون لەگەڵ کەمیی پێداویستییەکانی خۆراک. کیلی دوورگەیەکی بچووکە و بێ لاگۆنە، و زۆربەی ساڵ ڕووبەڕووی شەپۆلی دەریاییی بە بەرزیی {{convert|10|to|20|foot|abbr=on}} دەبێتەوە کە ماسیگرتن و بەکارھێنانی بەلەم قورس دەکات. برسێتی دروست بوو. لە ساڵی ١٩٤٩دا، بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەی متمانە کەشتییەکی بە درێژیی {{convert|40|ft|adj=on}} پێشکەش کرد بۆ گواستنەوەی کۆپرا لە نێوان کیلی و {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بەڵام کەشتییەکە لە کاتی شەپۆلە سەختەکاندا و لە کاتی گەیاندنی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} و میوەی تردا تێکشکێنرا.<ref name=Niedenthal/> دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکا لە ڕێگەی ئاسمانەوە خۆراکیان بۆ کیلی فڕێدا. دانیشتووانەکە ناچار بوون پشت بە برنجی ھاوردەکراوی وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا و خۆراکی لەقتوونراو ببەستن و دەبوو بە داھاتە زیادەکییەکانیان خۆراک بکڕن.<ref name=Niedenthal/> لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٥٦دا، ئەو کەشتییانەی کە لەلایەن ناوچەی متمانەی ئەمریکاوە دەنێردران بەردەوام ڕووبەڕووی کێشە دەبوونەوە لە کاتی داگرتنی خۆراک بەھۆی سەختیی دەریای دەوروبەری دوورگەکەوە، کە بووە ھۆی زیاتربوونی کەمیی خۆراک. خەڵکەکە جارێکی تر تووشی برسێتی بوونەوە و کەمیی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٦دا زیادی کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیاری کرد کە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بڕۆنە جالویت کە لەوێ خۆراک ئاسانتر دەست دەکەوت. چەند کەسێک چوون.<ref name=kattenburg/> ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵگەیەکی لاوەکیی بۆ خێزانەکان کردەوە لەسەر زەویی گشتی لە {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بە دووریی {{convert|30|mi}} لە باکوورەوە. سێ خێزان چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} بۆ فرۆشتن و دواتر خێزانەکانی تریش بە نۆرە لەوێ دەژیان.<ref name=Niedenthal/> ماڵەکانیان لە ھەردوو کیلی و جالویت بەھۆی زریانەکانەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ و ١٩٥٨دا زیانیان بەرکەوت، کەشتیی دابینکردنی پێداویستییەکانیان نوقم بوو و زیان بە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان گەیشت. ==== گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ==== [[File:Construction of houses in Bikini Atoll.jpg|thumb|ئەو ماڵانەی دروستکرابوون بۆ یەکەم گەڕانەوە بۆ بیکینی لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا.]] لە حوزەیرانی ١٩٦٨دا، لەسەر بنەمای ئامۆژگاریی زانستی کە ئاستی تیشکدانەوە بەپێی پێویست کەم بووەتەوە، سەرۆک لیندۆن بی. جۆنسن بەڵێنی بە ٥٤٠ ئەندامی خێزانەکانی ئەتۆڵی بیکینی دا کە لە کیلی و دوورگەکانی تر دەژیان کە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان. کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی پاشماوە تیشکدەرەکانی لە دوورگەکە پاککردەوە، و ناوچەی متمانەی ئەمریکا بەرپرسیار بوو لە دووبارە دروستکردنەوەی پێکھاتەکان و چاندنەوەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان لەسەر ئەتۆڵەکە. بەڵام کەمێک دواتر، ناوچەی متمانە گەشتە ئاسمانییە ئاسایییەکانی نێوان ئەتۆڵی کوەجەلەین و ئەتۆڵی بیکینی کۆتایی پێھێنا، کە ئەمەش بە توندی ڕێگری لە پێشکەوتنەکە کرد. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢ دار گوێزھیندەکان چێندرانەوە، بەڵام کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی (AEC) بۆی دەرکەوت کە {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵەکانی گوێزھیند}} ئاستێکی بەرزی تیشکدانەوەیان ھەڵگرتووە و ناتوانرێت بخورێن. لە ئەنجامدا ئەنجومەنی بیکینی دەنگی دا بە دواخستنی گەڕانەوە بۆ دوورگەکە.<ref name=Niedenthal/> سێ خێزانی گەورە، کە لە کۆتاییدا بوونە نزیکەی ١٠٠ کەس، لە ساڵی ١٩٧٢ سەرباری مەترسییەکان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان. بەڵام ٣ ساڵ دواتر، تیمێک لە زانایان تاقیکردنەوەی زیاتریان لەسەر دوورگەکە و دانیشتووانەکەی ئەنجام دا. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە ھەندێک بیر زۆر تیشکدەر بوون بۆ بەکارھێنان و بڕیاریان دا کە پاندانوس و نانی میوەکەش مەترسیدارن بۆ خواردنی مرۆڤ. نموونەی میز لە دانیشتووانی دوورگەکە لە ئەتۆڵی بیکینی ئاستی نزمی {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٣٩|en|plutonium-239|lt=پلوتۆنیۆم-٢٣٩}} و {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٤٠|en|plutonium-240|lt=پلوتۆنیۆم-٢٤٠}}یان پیشان دا. لە ئەنجامدا، کۆمەڵگەی بیکینی داوایەکی یاساییی فیدراڵی تۆمار کرد و داوای ڕووپێوییەکی زانستیی تەواوەتییان کرد بۆ بیکینی و دوورگەکانی باکووری مارشاڵ. ململانێی ناوخۆیی نێوان وەزارەتەکان لەسەر بەرپرسیارێتی تێچووەکان کارەکەی بۆ ماوەی سێ ساڵ دواخست.<ref name=Niedenthal/> پاشان لە ئایاری ١٩٧٧ زانایان ئاستێکی مەترسیداریان لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} لە ئاوی بیرەکەدا دۆزییەوە کە لە بەرزترین ئاستە ڕێگەپێدراوەکانی ئەمریکا زیاتر بوو.<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |access-date=27 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە مانگی حوزەیراندا، وەزارەتی وزە ڕایگەیاند کە "ھەموو شێوازەکانی ژیان کە دوورگەی بیکینی دەگرێتەوە لە ڕێنمایییەکانی حکوومەتی فیدراڵی بۆ تیشکدانەوە بۆ ژەمی سی-ساڵەی دانیشتووان تێپەڕ دەبن." دواتر لەو ساڵەدا زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧ لە ھەموو ئەو کەسانەدا دۆزییەوە کە لە ئەتۆڵەکەدا دەژیان.<ref name=Niedenthal/> لە ئایاری ١٩٧٨ بەرپرسانی وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا بەرزبوونەوەی ٧٥٪ی سیسیۆم-١٣٧ی تیشکدەری دۆزراوەیان بە "باوەڕپێنەکراو" وەسف کرد.<ref name=divingworldhistory/> ژنان تووشی {{بنز|لەبارچوون|en|miscarriage|lt=لەبارچوون}}، {{بنز|مردوولەدایکبوون|en|stillbirth|lt=مردوولەدایکبوون}}، و ناتەواویی بۆماوەیی دەبوون لە منداڵەکانیاندا.<ref name=bik12>{{cite web |url=http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |title=Survivors of nuke testing seek justice: Marshall Islanders on Maui rally to share nation's story |first=Chris |last=Hamilton |date=4 March 2012 |work=Maui News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523212532/http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |archive-date=23 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Victims of the Nuclear Age |url=http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809213904/http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |archive-date=9 August 2007 |access-date=22 July 2007 |website=Ratical.org}}</ref>{{better source needed|date=January 2014}} توێژەران بۆیان دەرکەوت کە خاکی مەرجانی بە شێوەیەکی جیاواز لە خاکی کیشوەرەکان ڕەفتار دەکات چونکە پۆتاسیۆمی زۆر کەمی تێدایە. ڕووەک و درەختەکان بە ئاسانی پۆتاسیۆم ھەڵدەمژن وەک بەشێک لە پرۆسە بایۆلۆژییە ئاسایییەکان، بەڵام بەو پێیەی سیسیۆم بەشێکە لە ھەمان گرووپ لە {{بنز|خشتەی خولی|en|periodic table|lt=خشتەی خولیدا}}، لەلایەن ڕووەکەکانەوە بە پرۆسەیەکی کیمیایی زۆر ھاوشێوە ھەڵدەمژرێت. دەرکەوت کە ئەو دانیشتووانەی دوورگەکە کە بەبێ ئاگاداری شیری گوێزھیندی پیسبوویان دەخواردەوە، خەستییەکی نائاسایی بەرزی سیسیۆم لە جەستەیاندا ھەبوو. ناوچەی متمانە بڕیاری دا کە دانیشتووانی دوورگەکە دەبێت بۆ جاری دووەم لە ئەتۆڵەکە چۆڵبکرێن.<ref name="ghostfleet">{{cite web |url=http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |title=Operation Castle |date=17 May 2006 |work=nuclearweaponarchive.org |access-date=2016-05-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145851/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |archive-date=27 September 2013}}</ref>{{Citation needed|date=June 2024}} دانیشتووانی دوورگەکە ٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان وەک قەرەبوو لە ساڵی ١٩٨٦دا وەرگرت وەک بەشێک لە {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی نوێی کۆمەڵەی ئازاد}} لەگەڵ ئەمریکادا و لە ساڵی ١٩٨٨، ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشیان پێدرا بۆ ئەوەی بەتایبەتی بۆ پاککردنەوەی تیشکدانەوە بەکاربھێنرێت. لە ساڵی ١٩٨٧دا، چەند کەسێکی بەتەمەنی بیکینی گەشتیان کرد بۆ دوورگەی ئێنیو بۆ دووبارە دیاریکردنەوەی سنوورەکانی موڵکی کۆن. تیمەکانی بیناسازی دەستیان کرد بە دروستکردنی ھوتێلێک، لەنگەرگە، و ڕێگاوبان لەسەر بیکینی، و مۆلیدە، ئامێری سوێرکردنی ئاو، و ھێڵی کارەبایان دامەزراند. ڕێڕەوێکی فڕینی مەرجان و لمی پتەو ھێشتا لەسەر دوورگەی ئێنیو بوونی ھەیە. تیمی غەواسەکانی ئەتۆڵی بیکینی دامەزرا بۆ دابینکردنی داھات. بەڵام لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەنجومەنەکە زانی کە ستانداردی ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ئەمریکا پێویستی بە کەمکردنەوەی ئاستی تیشکدانەوە ھەیە بۆ ١٥ میلیرێم لە ساڵێکدا، کە زۆر کەمترە لە ستانداردی وەزارەتی وزەی ئەمریکا کە ١٠٠ میلیرێمە. ئەم دۆزینەوەیە تێچووی چاوەڕوانکراوی پاککردنەوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد و ھەوڵەکەی وەستاند.<ref name=gwynne/><ref>{{cite web |url=https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |title=Radiation Cleanup Standards |publisher=Phil Rutherford Consulting |access-date=2026-07-13 |archive-date=14 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714112049/https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |url-status=live }}</ref> === گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی === [[File:Sikorsky SH-3G Sea King of Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|فڕۆکەیەکی SH-3G Sea King بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا دەفڕێت لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ پشکنینی ئاستی تیشکدانەوە]] لە ئەنجامی بەکارھێنانی سەربازیی دوورگەکە و نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو، دوورگەکان پڕن لە پەناگەی کۆنکرێتیی جێھێڵراو و تۆنەھا کەرەستەی قورس، ئۆتۆمۆبێل، پێداویستی، ئامێر، و بینا.<ref>{{cite web |url=http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061105113544/http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |url-status=dead |archive-date=2006-11-05 |title=Cruising Bikini Atoll 60 Years after the bomb |access-date=13 August 2013 |date=July 2006}}</ref> لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا، بەرپرسانی ناوچەی متمانە لە کۆتاییدا گەیشتن بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە. ڕووپێویی تیشکدانی مارشاڵەکانی باکوور، کە بەھۆی داوای یاسایی ساڵی ١٩٧٥ەوە ناچارکرابوون، تەنھا دوای دەرکردنی دانیشتووانەکە دەستی پێکرد<ref name=Niedenthal/> و گەڕێندرانەوە بۆ دوورگەی کیلی.<ref name=Niedenthal/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، دوورگە بچووکەکەی کیلی بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}} پاڵپشتی لە نزیکەی ٦٠٠ دانیشتوو دەکرد کە لە ماڵی {{بنز|بلۆکی کۆنکرێتی|en|cinderblock|lt=بلۆکی کۆنکرێتی}}دا دەژیان. ئەوان دەبێت پشت بە بەشدارییەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە ببەستن بۆ تەواوکردنی ئەوەی کە لە ناوخۆدا بەرھەمی دەھێنن. ھەر خێزانێک یەک بۆ دوو سندوق مریشکی بەستوو، دوو بۆ چوار کیسی ٥١-پاوەندی (٢٣ کیلۆگرام) ئارد، و دوو بۆ چوار کیسی برنج ٢ تا ٣ جار لە ساڵێکدا وەردەگرێت. دانیشتووانی دوورگەکە چەندین دوکانی بچووک لە ماڵەکانیاندا بەڕێوەدەبەن بۆ دابینکردنی خۆراکی تێکنەچوو وەکوو خوێ، تەباسکۆ، شیرینی، و خۆراکی لەقتوونراو. مۆلیدەیەک کارەبا دابین دەکات. منداڵان لەسەر کیلی دەچنە قوتابخانەی سەرەتایی تا پۆلی ھەشتەم. بەرەو کۆتاییی پۆلی ھەشتەم، قوتابییان دەبێت لە تاقیکردنەوەیەکی ستاندارد دەربچن بۆ وەرگرتنی مافی چوونە قوتابخانەی ئامادەییی گشتی لە جالویت یان ماجورۆ. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١١وە دانیشتووانە نیشتەجێبووەکانی دوورگەی کیلی دەستیان کرد بە ئەزموونکردنی ماوەکانی لافاوی زەریا لە کاتی {{بنز|شەپۆلی پاشا|en|king tide|lt=بەرزبوونەوەی زۆری ئاستی دەریا (شەپۆلی پاشا)}}. بەرزترین خاڵی دوورگەی کیلی تەنھا {{convert|9.8|ft|m}} لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. شەپۆلەکانی زەریا لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ لانیکەم پێنج جار بەشەکانی دوورگەکەیان داپۆشیوە، و بیرەکانی دوورگەکەیان پیس کردووە. ئەو ڕێڕەوە فڕینەی کە خزمەتی دوورگەکە دەکات لە کاتی بارانبارین و لافاوی زەریادا و دوای ئەوەش شیاوی بەکارھێنان نییە چونکە زۆر قوڕاوی دەبێت. لە ئابی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی بیکینی بڕیارنامەیەکی پەسەند کرد کە تێیدا داوای یارمەتی لە حکوومەتی ئەمریکا دەکرد بۆ گۆڕینی مەرجەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە جارێکی تر، ئەمجارەیان بۆ دەرەوەی دوورگەکانی مارشاڵ.<ref name=gwynne/><ref name=gjohnson>{{cite web |title=Exiled by nuclear testing, rising seas force Bikinians to flee again |date=8 August 2015 |first=Giff |last=Johnson |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |publisher=RNZI |access-date=28 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427193906/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |archive-date=27 April 2016}}</ref> سندووقی متمانەکە تا ڕادەیەک جێگیر بوو، بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٧ زیادبوونی ڕاکێشانی پارە وای کرد کەم ببێتەوە و لە دەیەی ٢٠٢٠ەکاندا قەیرانێک سەریھەڵدا بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان لەسەر کیلی.<ref name=":0"/> == سندووقەکانی متمانە و داواکارییە شکستخواردووەکان == [[File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|thumb|ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٠٥. ھەرچەندە سەلامەتە بۆ ھەندێک پڕۆژەی گەشتیاریی بچووک، بەڵام ھێشتا نیگەرانیی جدی ھەیە سەبارەت بە ژیانکردن لەوێ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی و بژێوی پەیداکردن لە خاکەکەی]] لە ساڵی ١٩٧٥دا، کاتێک ئەو دانیشتووانەی کە گەڕابوونەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی زانییان کە سەلامەت نییە، داوایەکی یاسایییان دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار کرد بە بڕی ٩٠٠ ملیار لە {{بنز|دۆلاری ئەمریکی|en|USD|lt=دۆلاری ئەمریکی}}، و داوای لێکۆڵینەوەیەکی تیشکییان کرد بۆ دوورگەکانی باکوور.<ref>{{cite web |title=Despite High Court Denial, Battle Over Bikini Atoll Bombing Endures |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |publisher=Bikini Island Local Government |access-date=20 August 2013 |date=26 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٥دا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' دامەزراند، کە کۆی گشتییەکەی ٣ ملیۆن دۆلار بوو. کاتێک دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٧٨ لە دوورگەکە دەرکران، ئەمریکا ٣ ملیۆن دۆلاری تری خستە سەر سندووقەکە. ئەمریکا سندووقێکی متمانەی دووەمی دروست کرد، بە ناوی ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی''، کە ٢٠ ملیۆن دۆلاری تێدا بوو لە ساڵی ١٩٨٢دا. ئەمریکا ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشی خستە سەر ئەو سندووقە بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ پاککردنەوە، دروستکردنەوەی ماڵ و دامەزراوەکان، و نیشتەجێکردنەوەی دانیشتووان لە دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو.<ref name=reparations>{{cite web |title=U.S. Reparations for Damages |url=http://www.bikiniatoll.com/repar.html |publisher=Bikini Atoll |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016002504/http://www.bikiniatoll.com/repar.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٣دا، ئەمریکا و دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادیان}} واژوو کرد، کە سەربەخۆیی بەخشییە دوورگەکانی مارشاڵ. ڕێکەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٦دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و دواتر ھەموار کرایەوە بە ڕێکەوتننامەی ھەموارکراو کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا جێبەجێ کرا.<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Marshall Island |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |publisher=U.S. Department of State |access-date=14 August 2013 |archive-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194507/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |url-status=live }}</ref> ھەروەھا {{بنز|دادگای داواکارییە ناوەکییەکان|en|Nuclear Claims Tribunal|lt=دادگای داواکارییە ناوەکییەکانی}} دامەزراند، کە ئەرکی بڕیاردانی لەسەر قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و ئەو خێزانانەی کە بەرکەوتەی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی بوون، پێسپێردرا. بەشی ١٧٧ی ڕێکەوتننامەکە قەرەبووکردنەوەی بۆ دانیشتووانی بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری باکوور دابین کرد بۆ زیانەکان. ئەمە ٧٥ ملیۆن دۆلاری لەخۆگرتبوو کە دەبێت لە ماوەی ١٥ ساڵدا بدرێت.<ref name=reparations/> پارەدانەکان لە ساڵی ١٩٨٧دا دەستیان پێکرد بە پێدانی ساڵانەی ٢٫٤ ملیۆن دۆلار بە تەواوی دانیشتووانی بیکینی، لەکاتێکدا ٢٫٦ ملیۆن دۆلارەکەی تر دەخرێتە ناو ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی''. ئەم متمانەیە مەبەست لێی ئەوەیە کە بۆ ھەمیشە بمێنێتەوە و ساڵانە پارەیەکی ٥٪ی سندووقەکە بدات بە دانیشتووانەکە.<ref name=reparations/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٥٠ ملیۆن دۆلاری دابین کرد وەک قەرەبوو بۆ ئەو زیانانەی کە بەھۆی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی و دەرکردنیان لە دوورگەی زێدی خۆیان کەوتبوو.<ref>{{cite web |url=http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |title=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal |access-date=22 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613031306/http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |archive-date=13 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە ٥ی ئازاری ٢٠٠١دا و دوای چەندین ساڵ لە گفتوگۆ، دادگای داواکارییە ناوەکییەکان بڕیاری دا دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەبارەت بەو زیانانەی بە دوورگەکان و خەڵکەکەی گەیشتووە. دادگاکە (NCT) بڕی ٢٧٨ ملیۆن دۆلاری بۆ بیکینی تەرخان کرد بۆ لەدەستدانی بەکارھێنانی زەوی، و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کارەکانی ئەمریکا ھاوتایە بە "دەستبەسەرداگرتنی کاتی" و بڕیارەکەی لەسەر بنەمای کرێی دادپەروەرانە دەرکرد بۆ ئەو ماوەیەی کە بەکارھێنانیان لێ قەدەغە کرابوو. دادگاکە بڕی ٢٥١٬٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری تری تەرخان کرد بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەتۆڵەکە بۆ گەڕاندنەوەی بیکینی "بۆ دۆخێکی سەلامەت و بەرھەمدار."<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |title=Report Evaluating the Request of the Government of the Republic of the Marshall Islands Presented to the Congress of the United States of America |url=https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |access-date=2022-06-27 |website=2001-2009.state.gov |language=en |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627023124/https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |url-status=live }}</ref> بەڵام، کۆنگرێسی ئەمریکا نەیتوانیوە بودجەی بڕیارەکە دابین بکات. تاکە چارەسەر ئەوەیە کە خەڵکی بیکینی داواکاری پێشکەش بە کۆنگرێسی ئەمریکا بکەن بۆ دابینکردنی بودجەی پارەدانەکە و جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە. دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێھەڵچوونەوەی (تەمیزکردنی) دانیشتووانی دوورگەکەی ڕەتکردەوە سەبارەت بە بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی ئەمریکا کە ڕەتی کردبووەوە حکوومەت ناچار بکات بودجەی داواکارییەکەیان دابین بکات. تا ساڵی ٢٠٠١، لەو ١٦٧ دانیشتووە ڕەسەنەی کە گواسترابوونەوە، تەنھا ٧٠ کەسیان لە ژیاندا مابوون، و تەواوی دانیشتووانەکە گەشەیان کردبوو بۆ ٢٬٨٠٠ کەس.<ref name="guyer" /> زۆربەی دانیشتووانی دوورگەکە و نەوەکانیان لەسەر کیلی، لە ماجورۆ، و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان. ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' وەک چۆن بەپێی یاسا داواکرابوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا ھەڵوەشێنرایەوە. بەھای ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی'' تا ٣١ی ئازاری ٢٠١٣ نزیکەی ٨٢ ملیۆن دۆلار بوو و ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی'' بەھاکەی نزیکەی ٦٠ ملیۆن دۆلار بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ھەر ئەندامێکی سندووقەکە ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ دۆلاری وەردەگرت.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٢دا، سندووقەکان ساڵانە نزیکەی ٦ بۆ ٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان لە داھاتی وەبەرھێنان بەرھەم دەھێنا، و سندووقەکان ساڵانە کەمتر لە ١٥٬٠٠٠ دۆلاریان دەدا بە ھەر خێزانێک وەک قازانج، و پارەیەکی کەم دەمایەوە کە بەردەست بێت بۆ پاککردنەوە.<ref name=gwynne/> نوێنەرانی خەڵکی بیکینی پێشبینی دەکەن ئەم پرۆسەیە چەندین ساڵ بخایەنێت و نازانن ئایا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێز لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد دەگرێت یان نا.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، پاش لۆبیکردن لەلایەن سەرکردەکانی بیکینییەوە، ئیدارەی ترەمپ ڕایگەیاند کە ھیچ سنووردارکردنێک نابێت لەسەر ڕاکێشانی پارە لە سندووقە سەرەکییەکە و ھیچ پێداچوونەوەیەکی (وریاکاری) تر بۆ سندووقە سەرەکییەکە ناکرێت. سەرۆکی شارەوانیی ئەو ئەنجومەنەی کە بەرپرسیارە لە خەڵکی بیکینی، ئاندەرسۆن جیباس، سەرمایەکانی سندووقەکەی بەکارھێنا بۆ کڕینی فڕۆکەیەک، ئامێری بیناسازی و دوو کەشتیی بارھەڵگر. سەرەڕای ئەوەش، کۆمەڵگەیەکی شوقە لە ماجورۆ، پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ، و ٢٨٣ دۆنم زەوی لە ھاوایی کڕدران. تا ئازاری ٢٠٢٣، تەنھا ١٠٠٬٠٤١ دۆلار لەو سندووقەدا مابووەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٥٩ ملیۆن دۆلاری تێدابوو. ئەنجومەنەکە مووچەی نزیکەی ٣٥٠ کارمەندەکەی بڕی و پێدانی بڕی ١٥٠ دۆلاری مانگانەی بژێویی بۆ ٦٬٨٠٠ ئەندامەکەی کۆمەڵگەی بیکینی وەستاند.<ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2023-05-03 |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، باری لەناکاو لەسەر کیلی ڕاگەیەندرا، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-01-15 |title=Kili Island under state of emergency after fund mismanagement |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |access-date=2024-06-21 |website=[[RNZ]] |language=en-nz |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200701/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |url-status=live }}</ref> یارمەتییەکان یارمەتیدەر بوون لە گەڕاندنەوەی کارەبا بۆ دوورگەکە، کە دوای بەتاڵبوونی سندووقەکان بڕدرابوو.<ref name=":0" /> زۆرێک لەو کڕینانەی کە کرابوون لەوانە، خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم ھیچ قازانجێکیان بۆ بیکینی نەبووە.<ref name="Variety"/> بەتاڵبوونی سندووقی متمانەی دانیشتووانی بیکینی بووە ھەواڵ لە سەرتاسەری ناوچەی پاسیفیکدا، لەوانەش نیوزیلەندا، و لە ڕۆژنامە گەورەکانی ئەمریکا وەکوو ''{{بنز|نیویۆرک تایمز|en|The New York Times|lt=نیویۆرک تایمز}}'' و ''{{بنز|وۆڵ ستریت جۆرناڵ|en|The Wall Street Journal|lt=وۆڵ ستریت جۆرناڵ}}''.<ref name=":0"/><ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2024-06-21 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> == شوێنەواری میراتی جیھانی == لەبەر ئەوەی شوێنەکە بەڵگەی ڕاستەوخۆ و بەرجەستەی ئەو تاقیکردنەوە ناوەکییانەی ھەڵگرتووە کە لەوێ ئەنجام دراون لە ناوەڕاستی ھەڵکەوتە خولگەیییە دژبەیەکەکەیدا، یوونێسکۆ بڕیاری دا کە ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی سەردەمی ناوەکی و لە ٣ی ئابی ٢٠١٠دا وەک {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانی}} دەستنیشانی کرد.<ref name=unesco>{{cite web |title=Bikini Atoll, Nuclear Tests Site |url=https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |work=Thirty-fourth Session |publisher=World Heritage Committee |access-date=6 June 2012 |date=3 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625140213/https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |archive-date=25 June 2012}}</ref><ref name="WHeritage01">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1339 |title=Bikini Atoll Nuclear Test Site |publisher=UNESCO |access-date=7 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804041652/https://whc.unesco.org/en/list/1339 |archive-date=4 August 2010}}</ref> {{blockquote|ئەتۆڵی بیکینی بەڵگەی ڕاستەوخۆی بەرجەستەی پاراستووە ... کە ھێزی ... تاقیکردنەوە ناوەکییەکان دەگوازێتەوە، وەک ئەو کەشتییە نوقمبووانەی کە بەھۆی تاقیکردنەوەکانی ساڵی ١٩٤٦ەوە نێردرانە بنی لاگۆنەکە و چاڵەگڕکانە زەبەلاحەکەی براڤۆ. تاقیکردنەوەکان کە یەکسان بوون بە ٧٬٠٠٠ ھێندەی ھێزی بۆمبەکەی ھێرۆشیما، لێکەوتەی گەورەیان ھەبوو لەسەر جوگرافیا و ژینگەی سروشتیی ئەتۆڵی بیکینی و لەسەر تەندروستیی ئەو کەسانەی کە بەرکەوتەی تیشکدانەوە بوون. لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە، ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی {{بنز|سەردەمی ناوەکی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی ناوەکی}}، سەرباری وێنە دژبەیەکەکەی لە ئاشتی و بەھەشتی سەر زەوی.<ref name=unesco/><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1339 Bikini Atoll Nuclear Test Site] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110724000329/https://whc.unesco.org/en/list/1339/ |date=24 July 2011 }}، unesco.org</ref>}} == دەستگەیشتنی سەردانیکەران == ئەتۆڵی بیکینی کراوەیە بۆ ئەو سەردانیکەرانەی کە لەسەر کەشتییەکانن کە بەتەواوی پشت بە خۆیان دەبەستن ئەگەر پێشوەختە ڕەزامەندی وەربگرن. ھەروەھا دەبێت پارە بدەن بۆ ئەوەی غەواسێک و دوو نوێنەری ئەنجومەنی حکوومەتی خۆجێیی یاوەرییان بکەن. نوێنەرایەتیی ناوخۆیی پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە سەردانیکەران شوێنەوار لە کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە نابەن.<ref>{{cite web |title=Indies Trader |url=https://hdcc.com/managerletter.html |archive-url=https://.today/20130814004821/https://hdcc.com/managerletter.html |url-status=dead |archive-date=14 August 2013 |publisher=Bikini Atoll Divers |access-date=13 August 2013}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان ئەنجام دراوە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتیی سەردانیکەرانی ناوچەکە و بۆ نیشاندانی ئاستە نزمەکانی ئێستای تیشکدانەوە لە ناو و دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{Cite journal |title=Estimates of the Radiological Dose to People Living on Bikini Island for Two Weeks while Diving in and Around the Sunken Ships in Bikini Lagoon |url=https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |journal=W.L. Robison et al |access-date=13 June 2021 |archive-date=27 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727232752/https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |url-status=live }}</ref> === غەواسیکردن لە لاگۆنی بیکینی === لە حوزەیرانی ١٩٩٦دا، ئەنجومەنی بیکینی ڕێگەی دا بە ئۆپەراسیۆنەکانی غەواسیکردن وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی داھات بۆ دانیشتووانی بیکینی لە ئێستا و لە کاتی گەڕانەوەیاندا. ئەنجومەنی بیکینی ڕێبەری غەواسی ئێدوارد مادیسۆنی دامەزراند کە لە ساڵی ١٩٨٥ەوە لە دوورگەی بیکینی دەژیا و فابیۆ ئامارال، کە لەو کاتەدا ھاووڵاتییەکی بەڕازیلی بوو، وەک سەرۆکی غەواسان و بەڕێوەبەری ھاڤینگەھەکە دەستنیشان کرد.<ref>{{cite web |url=http://www.advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |title=Archived copy |access-date=2017-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409090054/http://advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |archive-date=9 April 2016}} Advanced Diver Magazine 1997</ref> گەشتەکان سنووردارن بۆ کەمتر لە دەرزەنێک غەواسی شارەزا لە ھەفتەیەکدا، تێچووی زیاترە لە ٥٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی، و مێژوویەکی وردی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان لەخۆدەگرێت. ئەم کارە زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری داھات ھەبوو لە ماوەی وەرزی ئایار تا تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا.<ref name=niedenthal2>{{cite news |last=Niedenthal |first=Jack |title=Paradise Lost – 'For the Good of Mankind' |url=https://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |access-date=11 August 2013 |newspaper=The Guardian |date=6 August 2002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826145557/http://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |archive-date=26 August 2013}}</ref> === دامەزراوەکانی سەر وشکانی === بۆ لەخۆگرتنی بەرنامەی غەواسیکردن و ماسیگران، ئەنجومەنی بیکینی ژووری نوێی بە فێنککەرەوە دروست کرد لەگەڵ حەمام و گەرماوی تایبەت. ئەوان باڵکۆنیان لەخۆگرتبوو کە دەیانڕوانییە سەر لاگۆنەکە. چێشتخانەیەک ھەبوو کە ژەمی شێوازی ئەمریکی و خواردنی مارشاڵی پێشکەش دەکرد کە خواردنی دەریاییی تازەی تێدابوو. تەنیا ١٢ سەردانیکەر لە یەک کاتدا میوانداری دەکران.<ref name=kattenburg2/> بەھۆی پیسبوونە ماوەکەوە، ھەموو ئەو میوە و سەوزانەی بۆ غەواسی ئەتۆڵی بیکینی و ماسیگریی وەرزشی بەکاردەھێنران ھاوردە دەکران.<ref name=divingworldfacts/> لە ئەیلوولی ٢٠٠٧دا، کۆتا فڕۆکەی کورت‌مەودای {{بنز|ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Air Marshall Islands|lt=ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ}} کارەکانی وەستاند کاتێک پارچەی یەدەگ نەدۆزرایەوە و فڕۆکەکان چیتر شیاوی فڕین نەبوون. نیو دەرزەن غەواس و ڕۆژنامەنووسێک بۆ ماوەی ھەفتەیەک لە دوورگەی بیکینی گیرییان خوارد.<ref name=kattenburg/> دانیشتووانی بیکینی کارەکانی غەواسیکردنی سەر وشکانییان وەستاند لە ئابی ٢٠٠٨ەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٢١، ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ یەک فڕۆکەی Bombardier DHC-8-100 و دوو فڕۆکەی ١٩-سەرنشینیی {{بنز|دۆرنیێر ٢٢٨|en|Dornier 228|lt=دۆرنیێر ٢٢٨}}ی ھەیە.<ref>{{cite news |last=Johnson |first=Giff |date=July 2013 |title=Air Marshall faces difficult future |publisher=[[Islands Business]] |url=http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |url-status=dead |access-date=22 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322141441/http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |archive-date=22 March 2014}}</ref> === بەرنامەی غەواسیکردنی سەر کەشتی === [[File:IJN Nagato.jpg|thumb|کەشتیی {{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} لەسەر بنی ئەتۆڵی بیکینی جێگیر بووە]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا، کەشتییەکی نیشتەجێبوونی مانەوەی درێژ کە بەتەواوی پشت بە خۆی دەبەستێت، بە سەرکەوتوویی ئۆپەراسیۆنی غەواسیکردنی ئەنجام دا. لە ساڵی ٢٠١١دا، حکوومەتی ناوخۆیی مۆڵەتی دا بە کارپێکەری کەشتییەکە وەک دابینکەرێکی گەشتی غەواسیکردن بۆ سەر کەشتییە نوقمبووە ناوەکییەکان لە ئەتۆڵی بیکینی. وەرزی غەواسیکردن لە ئایارەوە تا تشرینی یەکەمە. سەردانیکەران ھێشتا دەتوانن لە دوورگەکەدا داببەزن بۆ مانەوەی کورتخایەن.<ref name=facts/> لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧دا، کۆمپانیای ماستەر لایڤئەبۆردس (Master Liveaboards) ڕایگەیاند کە ئەتۆڵی بیکینی زیاد دەکەن بۆ لیستی مەبەستەکانیان بۆ غەواسی تەکنیکی بە بەکارھێنانی کەشتییەکەیان بە ناوی ترەک ماستەر (Truk Master)، و گەشتەکان بۆ شوێنەکە لە ئایاری ٢٠١٨ەوە دەست پێدەکەن دوای ئەوەی مۆڵەتیان لەلایەن ئەنجومەنی بیکینییەوە پێدرا.<ref>{{Cite web |url=https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |title=Master Liveaboards Adds Bikini Atoll to List of Destinations |website=Scuba Diving |language=en |access-date=2019-07-23 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309013645/https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |url-status=live }}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، لە ئەنجامی ھەڵسەنگاندنی بەردەوامی بازرگانی و ئەو خواستە پەنگخواردووەی کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە دروست ببوو، ماستەر لایڤئەبۆردس ڕایگەیاند کە کەشتییەکی زیادە لە پاڵ ترەک ماستەردا بەکاردەخەن بۆ کارکردن لە ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدواوە.<ref>{{Cite web |title=All change in the Pacific |url=https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |access-date=2021-06-13 |website=Master Liveaboards |language=en-US |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613033323/https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |url-status=live }}</ref> بەھۆی ئەوەی لاگۆنەکە بۆ ماوەیەکی زۆر بەبێ دەستکاری ماوەتەوە، بڕێکی زۆرتر لە ئاسایی لە ژیانی دەریایی تێدایە، لەوانەش {{بنز|قرش|en|shark|lt=قرش}}، کە ئەمەش ئارەزووی غەواسان بۆ ناوچەکە زیاد دەکات.<ref name=borrett/> قووڵیی بینین لە ئاوەکەدا زیاتر لە {{convert|100|ft}}ە. لاگۆنەکە زۆر بەناوبانگە لە نێوان غەواساندا و وەک یەکێک لە ١٠ باشترین شوێنەکانی غەواسیکردن لە جیھاندا سەیر دەکرێت.<ref name=kattenburg2/> سەردانیکەرانی غەواسیکردن لەگەڵ ئەزموونی غەواسیکردنەکەدا وانەیەکی مێژووییش وەردەگرن، لەوانە فیلم و کورتەی تەواو لەسەر ھەر یەک لە کەشتییەکان، مێژووەکانیان، و گەشتێک بە ناو دوورگەکە و ئەتۆڵەکەدا.<ref name=niedenthal2/> غەواسان دەتوانن سەردانی {{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} بکەن، کە دووەم گەورەترینە لە کۆی تەنھا سێ کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە لە جیھاندا کە دەتوانرێت لەلایەن غەواسانی ئاسایی یان غەواسانی {{بنز|ڕیبریزەر|en|Rebreather|lt=ئامێری ھەناسەدانی سووڕی داخراوەوە}} سەردان بکرێت.<ref name=niedenthal2/><ref>{{Cite web |title=Local Tips for Scuba Diving the Oriskany Shipwreck in Pensacola, Florida |url=https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |access-date=2021-06-13 |website=Scuba Diving |language=en |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035838/https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |url-status=live }}</ref> === ماسیگریی وەرزشی === بەرپرسانی دوورگەی بیکینی ماسیگریی وەرزشییان بۆ سەردانیکەران کردەوە شانبەشانی غەواسیکردن. ھەرچەندە تەقینەوە ئەتۆمییەکان سێ دوورگەیان سڕییەوە و بەشێکی زۆری ئەتۆڵەکەیان پیس کرد، بەڵام دوای ٥٠ ساڵ بەردەڵانە مەرجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر چاکبوونەتەوە. بەردەڵانەکان ماسییەکانی بەردەڵانەکە و نێچیرگرەکانیان ڕادەکێشن: {{convert|30|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|تونای ددان سەگ|en|dogtooth tuna|lt=تونای ددان سەگ}}، {{convert|20|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|باراکوودا|en|barracuda|lt=باراکوودا}}، و {{بنز|ترێڤاڵی زەبەلاح|en|giant trevally|lt=ترێڤاڵی زەبەلاح}} کە گەورەیییان دەگاتە {{convert|50|lb}}. بە لەبەرچاوگرتنی ئامادەنەبوونی درێژخایەنی مرۆڤ، لاگۆنی بیکینی یەکێک لە دەستلێنەدراوترین ژینگە ماسیگرییەکانی جیھان پێشکەش بە وەرزشوانان دەکات.<ref name=gwynne/>[[File:Bikiniatoll.jpg|thumb|نەخشەی کەشتییە نوقمبووەکانی ئەتۆڵی بیکینی|left|344x344px]] === کەشتییە نوقمبووەکان === [[File:USS Saratoga CV3.jpg|thumb|143x143px|بەشی پێشەوەی سەکۆی فڕینی یو ئێس ئێس ساراتۆگا]]کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە ئەمانە دەگرنەوە:<ref>{{cite web |url=https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |title=Explore Bikini Atoll |website=stuff.insureandgo.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119203611/https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |archive-date=19 November 2017}}</ref> *{{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} – کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە *{{بنز|یو ئێس ئێس ئارکنساس (بی بی-٣٣)|en|USS Arkansas (BB-33)|lt=یو ئێس ئێس ئارکنساس}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|یو ئێس ئێس گیلیام (ئەی پی ئەی-٥٧)|en|USS Gilliam (APA-57)|lt=یو ئێس ئێس گیلیام}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس کارلایل (ئەی پی ئەی-٦٩)|en|USS Carlisle (APA-69)|lt=یو ئێس ئێس کارلایل}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس لامسۆن (دی دی-٣٦٧)|en|USS Lamson (DD-367)|lt=یو ئێس ئێس لامسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن (دی دی-٤١١)|en|USS Anderson (DD-411)|lt=یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن (ئێس ئێس-٣٠٨)|en|USS Apogon (SS-308)|lt=یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|یو ئێس ئێس پایلۆتفیش (ئێس ئێس-٣٨٦)|en|USS Pilotfish (SS-386)|lt=یو ئێس ئێس پایلۆتفیش}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ساکاوا|en|Japanese cruiser Sakawa|lt=ساکاوا}} – کەشتی جەنگیی سووک == بارودۆخی شیاوی نیشتەجێبوون لە سەدەی ٢١ەمدا == بەھۆی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکییەوە، دوورگەکە لە ساڵی ١٩٩٨دا لەلایەن {{بنز|ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|en|International Atomic Energy Agency|lt=ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی}}یەوە پشکنینی ژینگەیی بۆ کرا. بۆ پشتڕاستکردنەوەی داتای ڕووپێوییەکانی پێشوو، ئاژانسەکە ڕێژەی ھەڵمژینی ھەوا و خەستیی ڕادیۆنوکلایدی خاک و خۆراکی تاقیکردەوە.<ref>{{Cite web |last=Stegnar |first=Peter |date=1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review of Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |website=iaea |access-date=25 April 2023 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006004109/https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٨دا، گرووپێکی ڕاوێژکاریی ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی، کە لە وەڵامی داواکارییەکی حکوومەتی دوورگەکانی مارشاڵ بۆ پێداچوونەوەیەکی نێونەتەوەییی سەربەخۆ بۆ بارودۆخی تیشکدانی ئەتۆڵی بیکینی پێکھێنرابوو، پێشنیاری کرد کە نابێت دوورگەی بیکینی بە ھەمیشەیی تێیدا نیشتەجێ ببنەوە بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە تیشکییەکانی.<ref>{{cite web |title=Conditions at Bikini Atoll |url=http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801190516/http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |archive-date=1 August 2013}}</ref> توانای شیاوکردنی دوورگەکە بۆ نیشتەجێبوون لەو کاتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بووە. ھەڵسەنگاندنێکی ساڵی ٢٠١٢ لە {{بنز|تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر|en|Lawrence Livermore National Laboratory|lt=تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر}}ەوە دەریخست کە ئاستەکانی سیسیۆم-١٣٧ بە شێوەیەکی زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا دادەبەزین. تێری ھامیلتۆن، بەڕێوەبەری زانستیی بەرنامەی ھەڵسەنگاندنی ژەم و ڕادیۆئیکۆلۆژیای دوورگەکانی مارشاڵ لە تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر، ڕایگەیاند کە "بارودۆخەکان لەسەر بیکینی بەڕاستی گۆڕاون. بە خێرایییەکی پێوانەیی بەرەو باشتر دەچن. بە بەکارھێنانی بژاردەی تێکەڵاوی لابردنی خاک و زیادکردنی پۆتاسیۆم، دەتوانین زۆر نزیک ببینەوە لە ستانداردی ١٥ میلیرێم. ئەمە بۆ نزیکەی ١٠ ساڵی ڕابردوو ڕاست بووە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە دانیشتووانی بیکینی، ئەگەر بیانەوێت، بتوانن بگەڕێنەوە."<ref name=gwynne/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی لە کیلی و دوورگەکانی تری مارشاڵ دەژین و ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ئێستادا دوورگەی بیکینی لەلایەن چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت و لەلایەن ٤-٦ چاودێرەوە داگیر کراوە.<ref name=borrett>{{cite web |last=Borrett |first=Lloyd |title=Diving the Nuclear Ghost Fleet at Bikini Atoll |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |access-date=20 August 2013 |date=March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |title=Scuba Diving in Bikini Lagoon |publisher=diveadventures.com.au |access-date=30 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012151645/http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |archive-date=12 October 2009}}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە دەیانەوێت خاکی سەرەوە لاببرێت، بەڵام بودجەی پێویستیان نییە. دەرفەتی ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بۆ ئەگەری گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان دوودڵییەک دروست دەکات. لەکاتێکدا ڕەنگە دوورگەکە لە ماوەیەکی نزیکدا شیاوی نیشتەجێبوون بێت، بەڵام بە کردەوە ھیچ یەکێک لەو دانیشتووانەی ئێستا لە ژیاندا ماون ھەرگیز لەوێ نەژیاون. تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، بێکاری لە دوورگەکانی مارشاڵ لە نزیکەی ٤٠ لەسەد بوو. دانیشتووانەکە بە ڕێژەی چوار لەسەد لە گەشەکردندایە، بۆیە ژمارەیەکی زیاتر سوود لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادی دوورگەکانی مارشاڵ وەردەگرن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژین و کار بکەن.<ref name=gwynne/> دوای ئەوەی دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە، کاتێک دانیشتووانی بیکینی لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک لە برسێتیدا بوون، لۆڕێ کەسیبوکی سروودێکی بۆ دوورگەکە نووسی:<ref name=gwynne/> : ''چیتر ناتوانم بمێنمەوە، ئەوە ڕاستە'' : ''چیتر ناتوانم لە ئاشتی و تەباییدا بژیم'' : ''چیتر ناتوانم لەسەر حەسیر و سەرینەکەم پشوو بدەم'' : ''بەھۆی دوورگەکەم و ئەو ژیانەی کە سەردەمانێک لەوێ دەمزانی'' : ''بیرکردنەوەکە زۆر قورسە'' : ''وا دەکات بێدەسەڵات و لە بێئومێدییەکی گەورەدا بم.'' == لە کولتووری باودا == === سینەما === * فیلمی دۆکیومێنتاریی ''بیکینی – عەشقی من'' (Bikini – mon amour) لە دەرھێنانی {{بنز|ئۆلیڤەر ھێربریچ|en|Oliver Herbrich|lt=ئۆلیڤەر ھێربریچ}} کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر دانیشتووانەکە پیشان دەدات.<ref>{{Cite web |url=https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |title=Oliver Herbrich Filmarchive / BIKINI – MON AMOUR |website=archiv |access-date=13 May 2021 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513101524/https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |url-status=live }}</ref> * فیلمی دۆکیومێنتاریی ئیتاڵیی ساڵی ١٩٦٢ بە ناوی ''{{بنز|مۆندۆ کەین|en|Mondo Cane|lt=مۆندۆ کەین}}'' کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر ژیانی کێوی پیشان دەدات. * {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوە ناوەکییەکان}} لە بیکینی، شانبەشانی {{بنز|بۆردومانی ئەتۆمیی ھیڕۆشیما و ناگاساکی|en|Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|lt=بۆردومانەکانی ھیڕۆشیما و ناگاساکی}}، بوونە ئیلھامبەخش بۆ فیلمی ژاپۆنیی ساڵی ١٩٥٤ بە ناوی ''{{بنز|گۆدزیلا (فیلمی ١٩٥٤)|en|Godzilla (1954 film)|lt=گۆدزیلا}}''. === بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان === زنجیرەی ئەنیمەیشنیی کەنالی {{بنز|نیکەلۆدیۆن|en|Nickelodeon|lt=نیکەلۆدیۆن}} بە ناوی ''{{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس|en|SpongeBob SquarePants|lt=سپۆنجبۆب سکوێرپانتس}}'' بە شێوەیەکی سەرەکی لە {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس#شوێن|en|SpongeBob SquarePants#Setting|lt=بنکەی بیکینی}} (Bikini Bottom) ڕوودەدات، کە بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە<ref>{{cite news |last=Bradley |first=Bill |date=10 February 2015 |title=SpongeBob SquarePants Answers 7 Big Questions And Debunks 1 Popular Theory |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |work=The Huffington Post |access-date=10 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614173916/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |archive-date=14 June 2016}}</ref> و وا دادەنرێت کە لە ژێر ئەوەوە ھەڵکەوتبێت.<ref>{{cite web |title=The Hype Soaking It Up 'Spongebob' Actor Loves the Attention |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |work=Daily News |access-date=30 October 2013 |date=8 March 2001 |location=Los Angeles, CA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106075350/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |archive-date=6 November 2013|via=HighBeam}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |title=Burger King SpongeBob SquarePants |access-date=19 August 2010 |work=QSR Magazine |date=7 June 2001 |author=QSR Staff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021075539/http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |archive-date=21 October 2007}}</ref> لە کاتی چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥دا لەگەڵ {{بنز|تۆم کێنی|en|Tom Kenny|lt=تۆم کێنی}}، ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس (کەسایەتی)|en|SpongeBob SquarePants (character)|lt=سپۆنجبۆب}}، پرسیاری لێکرا دەربارەی ئەو بیردۆزە باوەی کە دانیشتووانی بنکەی بیکینی وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی تاقیکردنەوەی ناوەکی پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی زمان و ژیری. کێنی وەڵامی دایەوە: {{blockquote|باشە، بنکەی بیکینی تا ڕادەیەک بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە، دەزانیت، ئەو شوێنەی کە دەیان ساڵ لەمەوبەر تاقیکردنەوەی ناوەکییان تێدا ئەنجام دا. بۆیە... نەخێر، ئەو بیردۆزە نا. پێم وا نییە سپۆنجبۆب و ھاوڕێکانی گۆڕاوی بۆماوەیی بن.<ref name="huffingtonpost-tomkenny-mutation-nope">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |title=SpongeBob SquarePants Debunks One Popular Fan Theory |first=Bill |last=Bradley |date=7 February 2015 |website=HuffPost |access-date=13 May 2021 |archive-date=7 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907053320/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |url-status=live }}</ref>}} لە ساڵی ٢٠٢٤دا، {{بنز|ڕۆجەر بومپاس|en|Rodger Bumpass|lt=ڕۆجەر بومپاس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سکوییدوارد تێنتەکلز|en|Squidward Tentacles|lt=سکوییدوارد}}) گوتی ئەویش پێی وابووە بیردۆزەکە ھەڵەیە، بەڵام {{بنز|بەڕێز لۆڕێنس|en|Mr. Lawrence|lt=بەڕێز لۆڕێنس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|پلانکتۆن و کارین|en|Plankton and Karen|lt=پلانکتۆن}}) گوتی بیردۆزەکە "بەتەواوی ڕاستە":{{blockquote|ئەوە بەشێک بوو لە خۆشییەکەی، ئەوە بوو، تا چەند ئەم چەمکە دەبەینە پێشەوە؟ مەبەستم ئەوەیە، ھەر لە سەرەتادا، کاتێک لە وەرزی یەکەمدا پەرەمان پێدەدا، وامان لێھات، 'ئایا لەسەر ئەم شتە کاولکارییە ئیش دەکەین؟' وەک ئەوەی، 'تەواوی جیھان مردووە جگە لە بنکەی بیکینی. ... جیھانی سەرەوە نەماوە، و ئەمە ئەوەیە کە ماوەتەوە.'<ref>{{cite AV media |people=[[ئێسکایەر (گۆڤار)|ئێسکایەر]] |date=27 November 2024 |title=SpongeBob Cast Reunites To Talk 25 Years of Krabby Patties and F-U-N |url=https://www.youtube.com/watch?v=5hlE75E4Yz8 |publisher=[[یووتیووب]] |access-date=14 January 2025 |archive-date=19 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219164049/https://www.youtube.com/watch?si=5mVbAlyZ56FXlymI&v=5hlE75E4Yz8&feature=youtu.be |url-status=live }}</ref>}} === دیزاینی جلی مەلە === [[File:Choris 1822 gri 33125010887327 0326.jpg|thumb|ژنێکی {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە. ژنانی مارشاڵ لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ئاسایی بوون بە دەرخستنی مەمکی ڕووت، بە پێچەوانەی زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوایی کە داپۆشینی گۆی مەمک بە {{بنز|بیکینی|en|Bikini|lt=بیکینی}} وەک مەرجێکی سەرەکی بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}} دادەنرا.]] لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦، چوار ڕۆژ دوای ئەوەی یەکەمین ئامێری ناوەکی (بە نازناوی ''ئەیبڵ'') بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا لە کاتی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}}دا تەقێندرایەوە،<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn=0-7864-2139-8 |oclc=58554961 |pages=18, 186–189}}</ref> {{بنز|لویز ڕیارد|en|Louis Réard|lt=لویز ڕیارد}} جۆرێکی نوێی جلی مەلەی ناساند کە بە ناوی ئەتۆڵەکەوە ناوی ''بیکینی'' لێنا. ڕیارد لە بنەڕەتدا ئەندازیارێکی میکانیکیی فەڕەنسی بوو و بەڕێوەبەری دوکانی جلی ژێرەوەی دایکی بوو لە پاریس. ئەو جلە نوێیەکەی بە میدیا و ڕای گشتی ناساند لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦ لە {{بنز|پیسین مۆلیتۆر|en|Piscine Molitor|lt=پیسین مۆلیتۆر}}، کە مەلەوانگەیەکی گشتی بوو لە پاریس.<ref name="Gold2009">{{cite book |author=David Louis Gold |title=Studies in Etymology and Etiology: With Emphasis on Germanic, Jewish, Romance and Slavic Languages |url=https://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |year=2009 |publisher=Universidad de Alicante |isbn=978-84-7908-517-9 |pages=99– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528015803/http://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="BBCW">{{cite news |first=Kathryn |last=Westcott |title=The Bikini: Not a brief affair |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |work=BBC News |date=5 June 2006 |access-date=17 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721185042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |archive-date=21 July 2008}}</ref><ref name=HistC>[http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 Bikini Introduced] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090419083213/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 |date=19 April 2009 }}، ئەم ڕۆژە لە مێژوودا، ''{{بنز|کەناڵی مێژوو|en|History (U.S. TV channel)|lt=کەناڵی مێژوو}}''</ref> ئەو {{بنز|میشلین بێرناردینی|en|Micheline Bernardini|lt=میشلین بێرناردینی}} دامەزراند، کە {{بنز|سترپتیز|en|Striptease|lt=سەماکەری ڕووت}}ێکی تەمەن ١٨ ساڵ بوو لە {{بنز|کازینۆ دی پاریس|en|Casino de Paris|lt=کازینۆ دی پاریس}}،<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |title=Michele Bernadini: The First Bikini |first=Judson |last=Rosebush |work=Bikini Science |access-date=19 September 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927084552/http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |archive-date=27 September 2007}}</ref> بۆ ئەوەی دیزاینەکەی نمایش بکات. دیزاینەکە پێکھاتبوو لە {{بنز|جۆرەکانی بیکینی#بیکینی تار|en|Bikini variants#String bikini|lt=جلێرەی تار}} بە ڕووبەری {{convert|30|sqin|cm2|-2}} قوماش بە چاپێکی شێوە ڕۆژنامەیی و دەستبەجێ بووە جێی سەرنج. بێرناردینی ٥٠٬٠٠٠ نامەی ھەوادارانی پێگەیشت، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانەوە بوون.<ref name=HistC/><ref name=heritage>{{cite web |url=http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |access-date=13 November 2007 |publisher=American Heritage Inc. |title=60 Years of Bikinis |author=Hoover, Elizabeth D. |date=5 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070909195749/http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |archive-date=9 September 2007}}</ref> ڕیارد ھیوای وابوو کە شێوازی کراوەی جلی مەلەکەی "کاردانەوەیەکی تەقینەوەیی بازرگانی و کولتووری" دروست بکات کە لە ھێزدا ھاوشێوە بێت لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵایەتی بۆ تەقینەوە ناوەکییەکەی ساڵی ١٩٤٦ لە ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{cite news |title=The History of the Bikini |url=http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |publisher=Time |access-date=20 August 2013 |date=3 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825181922/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |archive-date=25 August 2013}}</ref><ref name="RandHist">{{cite web |url=http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |title=Tiny Swimsuit That Rocked the World: A History of the Bikini |publisher=Randomhistory.com |date=1 May 2007 |access-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808002739/http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |archive-date=8 August 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book |author1=Brij V. Lal |author2=Kate Fortune |title=The Pacific Islands: an Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |year=2000 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2265-1 |page=259 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528013859/http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="Foster2007">{{cite book |first=Ruth |last=Foster |title=Nonfiction Reading Comprehension: Social Studies, Grade 5 |url=https://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |date=June 2007 |publisher=Teacher Created Resources |isbn=978-1-4206-8030-0 |page=130 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528024315/http://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |archive-date=28 May 2013}}</ref> نووسەری بواری مۆدە {{بنز|دیانا ڤریڵاند|en|Diana Vreeland|lt=دیانا ڤریڵاند}} بیکینییەکەی وەک "بۆمبی ئەتۆمیی مۆدە" وەسف کرد.<ref name="The Very First Bikini">Judson Rosebush, {{cite web |url=http://www.bikiniscience.com//chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |title=1945–1950: The Very First Bikini |work=Bikini Science |access-date=25 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627214541/http://bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |archive-date=27 June 2012}}</ref> لەبەرئەوەی بیکینی ڕانی ژن دەردەخات، ئەمە پێچەوانەی {{بنز|نۆرم (کۆمەڵایەتی)|en|norm (social)|lt=دابونەریتە}} مۆدێرنەکانی دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵە بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}}، لەکاتێکدا تابووە کولتوورییەکان سەبارەت بە مەمکی ژنان لەسەر دوورگەکان کەمتر توندن.<ref name=customs/><ref name=encyclopedia/><ref name=briand/> ژنانی دوورگەکانی مارشاڵ بە {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}کانیانەوە مەلە دەکەن، کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراون و بە خێرایی وشک دەبنەوە.<ref name=encyclopedia/> پۆشینی بیکینی لە دوورگەکانی مارشاڵ بە شێوەیەکی سەرەکی سنووردارە بۆ کەناراوە و مەلەوانگە داخراوەکان وەکوو ئەوانەی لە ھاڤینگەھە تایبەتەکان یان دامەزراوەکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} لە ناو {{بنز|شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان|en|Ronald Reagan Ballistic Missile Defense Test Site|lt=شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان}}.<ref>{{cite web |url=https://www.safaritheglobe.com/marshall-islands/ |title=Marshallese Culture |publisher=Safaritheglobe.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217201933/http://www.safaritheglobe.com/culture_marshall_islands.aspx |archive-date=17 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |title=Marshall Islands Facts, information, pictures |publisher=Encyclopedia.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> == پێشانگای وێنە == <gallery> File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115009.jpg|پەناگەیەکی ئەمریکی کە لە دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115011.jpg|بەشی پشتەوەی پەناگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115013.jpg|دوورگەکە وەک لە سەرەوە دەبینرێت File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115015.jpg|تابلۆی چوونەژوورەوە بۆ دوورگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|دیمەنی کەناراوەکە لە سەرەوە </gallery> == ئەمانەش ببینە == *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی ئایڤی|en|Operation Ivy|lt=ئۆپەراسیۆنی ئایڤی}} *{{بنز|ڕادیۆ بیکینی|en|Radio Bikini|lt=ڕادیۆ بیکینی}} *{{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} == تێبینییەکان == {{Notelist-la}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} === کتێبنامە === * {{Cite book |last=Niedenthal |first=Jack |title=For the Good of Mankind: A History of the People of Bikini and Their Islands |date=2001 |publisher=Bravo Publishers |isbn=978-982-9050-02-1 |edition=2nd |location=Majuro, Marshall Islands}} * {{Cite book |last=Weisgall |first=Jonathan M. |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |date=1994 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-55750-919-2 |location=Annapolis, Md}} * {{Cite magazine |last=Stegnar |first=Peter |date=April 1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review at Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |magazine=IAEA Bulletin |page=15-17 |volume=40 |issue=4}} * {{cite journal|pmid=20622548 |date=2010 |last1=Beck |first1=H. L. |last2=Bouville |first2=A. |last3=Moroz |first3=B. E. |last4=Simon |first4=S. L. |title=Fallout deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak nuclear weapons tests |journal=Health Physics |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B }} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bikini Atoll}} *[http://www.bikiniatoll.com/ کورتەمێژوویەکی خەڵکی ئەتۆڵی بیکینی] *[http://www.bikiniatoll.com/whatrad.html چی دەربارەی تیشکدانەوە لە ئەتۆڵی بیکینی؟] *[https://web.archive.org/web/20041016102831/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marshall.htm بەرنامەی دوورگەکانی مارشاڵی وەزارەتی وزە]: کرۆنۆلۆژیای تاقیکردنەوەی ناوەکی، گواستنەوەی دانیشتووانی دوورگەکە و ئەنجامەکانی تاقیکردنەوەی تیشکدانەوە *[https://web.archive.org/web/20060721230143/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=places%2FBikini کتێبنامەی شرۆڤەکراو بۆ ئەتۆڵی بیکینی لە کتێبخانەی دیجیتاڵیی ئەلسۆس بۆ پرسە ناوەکییەکان] *[http://japanfocus.org/-Yoichi-Funabashi/1576 دانیشتووانی دوورگەکە ڕاستییان دەوێت دەربارەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی بیکینی] *[http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/atolls/bikini.html وێبگەی دوورگەکانی مارشاڵ] *{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101223043232/http://www.oceandots.com/pacific/marshall/bikini.php |date=23 December 2010 |title=تۆمار لە Oceandots.com }} *[http://www.yokwe.net/ ھەموو شتێک لە دوورگەکانی مارشاڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520075855/http://www.yokwe.net/ |date=20 May 2017 }} *[http://content.lib.washington.edu/donaldsonweb/index.html کۆکراوەی لۆرن ئار. دۆناڵدسۆن]، وەک چاودێرێکی تیشکدانەوە کاری کردووە بۆ ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز؛ کە ناوی نھێنییە بۆ یەکەم تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی لە ئەتۆڵی بیکینی. – کۆکراوەی دیجیتاڵیی زانکۆی واشینگتن *[https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/swcrc/37/chap1.htm شوێنەوارناسیی بۆمبی ئەتۆمی] ''ھەڵسەنگاندنێکی سەرچاوە کولتوورییە ژێرئاوکەوتووەکان بۆ کەشتیگەلە نوقمبووەکەی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز لە لاگۆنەکانی ئەتۆڵی بیکینی و کوەجەلەین'' خزمەتگوزاریی پارکی نیشتمانیی ئەمریکا *[https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html ٥٩ ملیۆن دۆلار، نەما: چۆن سەرکردەکانی ئەتۆڵی بیکینی سندووقی متمانەی ئەمریکایان بەفیڕۆدا] {{Marshall Islands}} {{US nuclear tests}} {{Authority control}} [[پۆل:ئەتۆڵی بیکینی| ]] [[پۆل:ئەتۆڵەکانی دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:زنجیرەی ڕالیک]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی لە دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەمریکا]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکی]] jcfenenysow7nmtm4sh1itorz2fsldv 1613844 1613795 2026-07-31T20:01:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1613844 wikitext text/x-wiki {{short description|مەرجانی ئەتۆڵ لە دوورگەکانی مارشاڵ}} {{force singular}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Use dmy dates|date=June 2020}} {{Infobox settlement | official_name = ئەتۆڵی بیکینی | other_name = ئەتۆڵی پیکینی، ئەتۆڵی ئیششۆڵتز | native_name = | nickname = کیلی | settlement_type = {{بنز|ئەتۆڵ|en|Atoll|lt=ئەتۆڵ}} | motto = {{nowrap|{{native phrase|mh|Men otemjej rej ilo bein anij}}}}<br/>({{langx|en|Everything is in the hands of God}})| anthem = {{native phrase|mh|Ij Jab Ber Emol}}<br/>({{langx|en|No longer can I stay}}) (فەرمی) {{Native phrase|en|The Star Spangled Banner}} (فەرمی) | image_skyline = Bikini Atoll 2001-01-14, Landsat 7 ETM+, bands 3-2-1-8.png | imagesize = | pushpin_map = Oceania#Pacific Ocean | image_caption = ئەتۆڵی بیکینی. دوو چاڵەگڕکان لە تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمی زۆرەوە دەتوانرێت لە کەیپی باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەدا ببینرێت، لە تەنیشت دوورگەی {{بنز|نامو|en|Namu|lt=نامو}}. گەورەترینیان لە بۆمبی ١٥ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}}ی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=براڤۆ}}ەوەیە، و چاڵەگڕکانی بچووکتر ١١ مێگاتۆنی {{بنز|کاسڵ ڕۆمیۆ|en|Castle Romeo|lt=ڕۆمیۆ}}ی پێوە لکاوە. | image_flag = Flag of Bikini Atoll.svg | flag_size = 150px | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | pushpin_map_caption = شوێنی ئەتۆڵی بیکینی | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = MH_-map_A.png | mapsize = 240px | map_caption = نەخشەی دوورگەکانی مارشاڵ کە ئەتۆڵی بیکینی پیشان دەدات | image_map1 = Bikini 2244493428 13643c6505 o.jpg | mapsize1 = 240px | map_caption1 = نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} | area_footnotes = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = 2.3 | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | population_as_of = ٢٠٢٠ | population_footnotes = | population_note = دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە<br/>دانیشتووانە نیشتەجێبووەکان لە ساڵی ١٩٧٨ چۆڵ کران | population_total = ٥ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|11.6|N|165.4|E|region:MH_type:isle|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەتۆڵی بیکینی |ID = 1339 |year = 2010 |criteria = کولتووری: iv; vi }} }} '''ئەتۆڵی بیکینی''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ɪ|k|ᵻ|n|i}} {{respell|BIK|in|ee}} یان {{IPAc-en|b|ᵻ|ˈ|k|iː|n|i}} {{respell|bih|KEE|nee}}؛ {{langx|mh|Pikinni}} {{IPAc-mh|pikinniy}}، {{Literal translation|شوێنی {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}}})،<ref name="turssel2">{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |title=Marshallese-English Dictionary-Place Name Index |access-date=8 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027150952/http://www.trussel2.com/MOD/LocP.htm#Pikinni |archive-date=27 October 2012}}</ref> کە لە نێوان سەدەی ١٩یەم و ١٩٤٦دا بە '''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز''' دەناسرا،<ref>{{cite web |title=The Marshall Islands: A Brief History |url=http://www.unicover.com/OPUBA565.HTM |access-date=14 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015023823/http://www.unicover.com/opuba565.htm |archive-date=15 October 2013}}</ref> بریتییە لە {{بنز|بەردەڵانی مەرجانی|en|coral reef|lt=بەردەڵانێکی مەرجانی}} لە {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} کە پێکھاتووە لە ٢٣ دوورگە و دەوری {{بنز|لاگۆن|en|lagoon|lt=لاگۆن}}ێکی ناوەندی بە ڕووبەری {{convert|229.4|sqmi|km2|1|adj=on}} دەدەن. ئەتۆڵەکە دەکەوێتە کۆتایی باکووری {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}}، بە دووریی نزیکەی {{convert|530|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای پایتەخت {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}. دوای {{بنز|جەنگی جیھانیی دووەم|en|Second World War|lt=جەنگی جیھانیی دووەم}}، ئەتۆڵەکە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەک شوێنێکی {{بنز|تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی|en|Nuclear weapons testing|lt=تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی}} ھەڵبژێردرا. ئەو ١٦٧ کەسەی لە بیکینی دەژیان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بۆ ئامادەکاری تاقیکردنەوەکان {{بنز|گواستنەوەی زۆرەملێ|en|forced relocation|lt=بە زۆرەملێ گواسترانەوە}}.<ref>{{Cite web |title=Commodore Ben H. Wyatt addressing the Bikini Island natives |url=https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |access-date=2024-06-21 |website=americanhistory.si.edu |language=en |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922070753/https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1303438 |url-status=live }}</ref><ref name="kiste">{{cite book |last1=Kiste |first1=Robert C. |title=The Bikinians : a study in forced migration |date=1974 |publisher=Cummings Pub. Co |location=Menlo Park, Calif. |isbn=0846537524 |url=https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |access-date=August 2, 2021 |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802024255/https://www.osti.gov/opennet/servlets/purl/16364889.pdf |url-status=live|page=27 (PDF p. 9/46) |quote=In late January, 1946, navy officials in Washington, DC announced that Bikini Atoll[...]}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٦دا، دانیشتووانی بیکینی چوونە {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}، کە دوورگەیەکی بچووکە لە ڕۆژھەڵاتی ئەتۆڵی بیکینی، بەڵام سەرچاوەی پێویستی نەبوو بۆ بژێوی ژیانیان. دانیشتووانی دوورگەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٨دا تووشی برسێتی بوون، و گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەتۆڵی بیکینی بۆ چوارەمین تەقینەوەی بۆمبی ناوەکی بەکارھێنا، و ٢٢-٢٣ {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوەی ناوەکی}} تری لەوێ ئەنجام دا تا ساڵی ١٩٥٨، کاتێک دەرکەوت کە {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی}} تاقیکردنەوەکان زۆر مەترسیدارترە لەوەی پێشتر بیری لێ دەکرایەوە. تا ئەمڕۆش، دانیشتووانی بیکینی بەھۆی {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەرەوە}} قەدەغەن لە گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی. بەڵام، ھەندێک نیشانەی چاکبوونەوە ھەیە چونکە بڕی تیشکدانەوەکە بە ھێواشی کەم دەبێتەوە. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتوو بە ئارەزووی خۆیان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان.<ref>{{Cite journal |last=Niedenthal |first=Jack |date=2001 |title=A History of the People of Bikini Following Nuclear Weapons Testing in the Marshall Islands |url=http://dx.doi.org/10.1097/00004032-199707000-00003 |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=28–36 |doi=10.1097/00004032-199707000-00003 |pmid=9199216 |issn=0017-9078 |access-date=25 April 2023 |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705061041/https://journals.lww.com/health-physics/Abstract/1997/07000/A_History_of_the_People_of_Bikini_Following.3.aspx |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> زانایان دواتر لە ئایاری ١٩٧٨دا ئاستێکی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}}یان لە ئاوی بیرەکاندا دۆزییەوە، و جەستەی دانیشتووانەکە خەستییەکی نائاسایی بەرزی لە {{بنز|سیسیۆم-١٣٧|en|caesium-137|lt=سیسیۆم-١٣٧}} ھەڵگرتبوو. ئەوان لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا دووبارە چۆڵ کرانەوە. ئەتۆڵەکە لەمڕۆدا جاروبار لەلایەن غەواسان و چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت، و تەنھا لەلایەن چەند چاودێرێکەوە داگیر کراوە. خەڵکی ئەتۆڵەکە، کە ئێستا ژمارەیان بە ھەزاران دەخەمڵێندرێت، بڵاوبوونەتەوە بەسەر دوورگەکانی تری مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. سندووقێکی متمانەی فرە ملیۆن دۆلاری، کە لە دەیەی ١٩٨٠ەکانەوە خزمەتگوزاری بۆ زۆرێک لە دانیشتووانی بیکینی دابین دەکرد، لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ەکاندا بەتاڵ بوو.{{Citation needed|date=June 2026}} لە سەدەی ٢١ەمدا، ئەتۆڵەکە {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانییە}}، کە بەھۆی ڕۆڵی لە {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}} و {{بنز|سەردەمی ئەتۆمی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی دوای-ناوەکیدا}} یاد دەکرێتەوە. وەک ناوچەیەکی داخراوی سروشت سەیر دەکرێت، و تیشکدانەوەکە ئەوەندە کەم بووەتەوە کە گەشتیاری دەکرێت بکرێت. بەڵام، پیسبوونە تیشکدەرە ماوەکە وای لێدەکات کە شیاو نەبێت بۆ گەڕانەوە لەو شتەی کە پێشبینی دەکرا چۆڵکردنێکی کورتخایەن بێت، بەتایبەتی لەبەرئەوەی کە پێشنیار ناکرێت ڕووەک یان ژیانی کێویی ئەوێ بخورێت. == وشەناسی == ناوی ئینگلیزی دوورگەکە لە ناوی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانی ''Bikini''ەوە وەرگیراوە کە بە ئەتۆڵەکە درابوو کاتێک بەشێک بوو لە {{بنز|گینیای نوێی ئەڵمانی|en|German New Guinea|lt=گینیای نوێی ئەڵمانی}}. ناوە ئەڵمانییەکە لە ناوی {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} بۆ دوورگەکە وەردەگێڕدرێت کە بریتییە لە {{lang|mh|Pikinni}}، ({{IPAc-mh|pikinniy}}) کە "''Pik''" بە واتای "ڕووی تەخت" و "''Ni''" بە واتای "دار گوێزھیند" دێت، یان ''ڕووی گوێزھیندەکان''.<ref name=turssel2/> == کولتوور == شێوازی ژیانی نەریتیی دانیشتووانی بیکینی لەسەر بنەمای چاندنی ڕووەک و خواردنی ماسی و توێکڵدارەکان بوو. ئەوان بەلەمساز و دەریاوانی لێھاتوو بوون، و بە بەلەمی دوو-توێکڵی {{بنز|پرۆوا|en|proa|lt=پرۆوا}}وە بۆ دوورگۆچکەکانی دەوروبەری بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ ھاتوچۆیان دەکرد.<ref name=mistoriesintro/> ئەوان تا ڕادەیەک گۆشەگیر بوون و کۆمەڵگەیەکیان پەرەپێدابوو کە بە پەیوەندیی خێزانیی گەورە و نەریتەوە بەسترابووەوە.<ref name=mistoriesintro/> ھەر لاگۆنێک لەلایەن پاشا و شاژنێکەوە سەرکردایەتی دەکرا، بە یاوەریی سەرۆک ھۆزەکان و ژنە سەرکردەکان کە چینی فەرمانڕەوایان پێکدەھێنا. ژاپۆن لە ساڵی ١٩١٤ەوە دوورگەکانی داگیرکرد. دانیشتووانی دوورگەکە لە کێڵگەکانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} لەژێر چاوی وریاکارانەی ژاپۆنییەکاندا کاریان دەکرد، کە بەشێک لە فرۆشەکانیان دەبرد. سەرکردەکان دەیانتوانی تا ٢٠٬٠٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا بھێڵنەوە، و ئەوەی دەمایەوە بەسەر کرێکارەکاندا دابەش دەکرا. دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ شانازییان بە پێشکەشکردنی میوانداریی یەکترییەوە دەکرد، تەنانەت بۆ خزمە دوورەکانیش.<ref name=mcmahon>{{cite journal |journal=Travel |volume=34 |title=The Land of the Model Husband |url=https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |first=Thomas J. |last=McMahon |date=November 1919 |issue=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219200035/https://books.google.com/books?id=FTRQAQAAIAAJ&pg=RA3-PA6 |archive-date=19 December 2016}}</ref> === پۆشاک و جلوبەرگ === [[File:Liijabor wearing nieded 1918.jpg|thumb|upright|ژنێک بە ناوی لیجابۆر لە دوورگەی لیکیێپ، لە {{بنز|ئەتۆڵی لیکیێپ|en|Likiep Atoll|lt=ئەتۆڵی لیکیێپ}} لە دوورگەکانی مارشاڵ، کە ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە، {{circa}} ١٩١٨]] پیاوان بە شێوەیەکی نەریتی تەنوورەیەکی لێواردار بە درێژیی نزیکەی {{convert|25|to|30|in|cm|-1}}یان دەپۆشی. ژنان<ref name="briand" /> دوو حەسیریان لەبەر دەکرد کە ھەریەکەیان نزیکەی یاردەیەک چوارگۆشە بوو، کە لە چنینی گەڵای {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} و ھیبیسکوس پێکەوە دروست دەکرا<ref name="mistoriesintro" /> و لە دەوری کەمەریان دەبەسترا.<ref name="bliss">{{cite book |title=The Encyclopedia of Missions |volume=II |first=Edwin Munsell |last=Bliss |publisher=Funk & Wagnalls |location=New York |year=1891}}</ref> منداڵان بەزۆری ڕووت بوون.<ref name="mistoriesintro" /> مژدەدەرە مەسیحییەکان لە {{بنز|ئۆواھو|en|Oahu|lt=ئۆواھو}}ەوە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩یەمدا گەیشتن و کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتنی دانیشتووانی دوورگەکە بۆ شەرم و حەیا ھەبوو. ئەوان جلێکیان بۆ ژنان ناساند کە عەبایەکی درێژ و پان و شل بوو بە قۆڵی درێژ و ملێکی بەرز، کە مەبەست لێی داپۆشینی زۆرترین بەشی پێست بوو. جلەکە پێی دەوترێت {{lang|mh|wau}} ({{IPAc-mh|wahwiw}})، کە لە ناوی {{بنز|دوورگەکانی ھاوایی|en|Hawaiian Islands|lt=دوورگەی ھاواییی}} ئۆواھو وەرگیراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.trussel2.com/MOD/MED2W.htm#wau |title=Marshallese-English Dictionary |website=trussel2.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024231349/http://www.trussel2.com/MOD/MED2w.htm#wau |archive-date=24 October 2012}}</ref> نەریتێکە کە {{بنز|داکەندنی پێڵاوەکان|en|Tradition of removing shoes in the home and houses of worship|lt=پێڵاو یان نەعلەکانیان دابکەنن}} لە کاتی دانیشتن لە ماڵی کەسێکدا.<ref name=customs>{{cite web |title=Customs |url=http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |work=Marshall Islands |publisher=FIU College of Business Administration |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618163049/http://elearn.fiu.edu/e-dev/WorldExplorer/Customs/Oceania/Marshall%20Islands.htm |archive-date=18 June 2010}}</ref> ژنانی مارشاڵ بە شێوەیەکی نەریتی ڕانەکانیشیان دادەپۆشن.<ref name="customs" /> ژنان بەگشتی {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}ی لۆکە یان جلی ھاوشێوە دەپۆشن کە زۆربەی جەستە دادەپۆشێت. تەندروستیی کەسی زۆرجار باس ناکرێت تەنھا لە ناو خێزاندا نەبێت، و ژنان بەتایبەتی زۆر پارێزراون لەسەر پرسەکانی تەندروستیی پەیوەست بە ژنان،<ref name=briand/> ھەرچەندە ئامادەن قسە لەسەر مەمکیان بکەن.<ref name=briand>{{cite journal |title=Community Perspectives on Cultural Considerations for Breast and Cervical Cancer Education among Marshallese Women in Orange County, California |url=http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |last1=Briand |first1=Greta |last2=Peters |first2=Ruth |journal=Californian Journal of Health Promotion |year=2010 |volume=8 |pages=84–89 |access-date=25 August 2013 |issue=8 |doi=10.32398/cjhp.v8iSI.2045 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133222/http://www.cjhp.org/Volume8_2010/IssueSE/84-89briand.pdf |archive-date=14 July 2014 |doi-access=free}}</ref> ژنانی مارشاڵ مەلە دەکەن بە مووموویەک کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراوە و بە خێرایی وشک دەبێتەوە. لە پایتەختی {{بنز|ماجورۆ|en|Majuro|lt=ماجورۆ}}، {{بنز|کۆکتێل درێس|en|cocktail dress|lt=جلی کۆکتێل}}ی ڕووت وەک شتێکی نەشیاو سەیر دەکرێت بۆ ھەردوو دانیشتووانی دوورگەکە و میوانان.<ref name=encyclopedia>{{cite web |title=Marshall Islands |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |publisher=Encyclopedia.com |access-date=25 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> لەگەڵ زیادبوونی کاریگەریی میدیای ڕۆژاوایی، نەوەی گەنجتر شۆرت دەپۆشن، ھەرچەندە نەوەی کۆنتر شۆرت بە ڕەوشتی خراپ دەزانێت.{{citation needed|date=July 2019}} تی شێرت، کابۆ، تەنوورە، و مەیکئەپ لە ڕێگەی میدیاوە ڕێگەی خۆیان بۆ دوورگەکان دەکەنەوە.<ref>{{cite web |title=Republic of the Marshall Islands |url=https://www.viu.ca/homestay/host/CultureGrams/Marshall%20Islands.pdf |work=Culture Grams 2008 |location=Ann Arbor, Michigan |access-date=25 August 2013}}{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === سامانی بنەمادار بە زەوی === [[File:Aerial view of Bikini Atoll.jpg|thumb|دوورگەیەک لە ئەتۆڵی بیکینی]] دانیشتووانی بیکینی بەردەوامن لە پاراستنی مافەکانی زەوی وەک پێوەری سەرەکی بۆ سامان.<ref name=divingworldhistory>{{cite web |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |title=Bikini History |access-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623121447/http://www.worldofdiving.com/html/bikinihistory.html |archive-date=23 June 2007 |url-status=dead}}</ref> {{blockquote|بۆ ھەموو مارشاڵییەکان، زەوی ئاڵتوونە. ئەگەر خاوەنی زەوی بوویتایە، وەک کەسایەتییەکی زۆر گرنگ لە کۆمەڵگەکەماندا سەیر دەکراویت. بەبێ زەوی تۆ وەک کەسێکی بێبایەخ سەیر دەکراویت... بەڵام زەوی لێرە لە بیکینی ئێستا زەویەکی ژەھراوییە.<ref name=guyer>{{cite journal |last=Guyer |first=Ruth Levy |title=Radioactivity and Rights |journal=American Journal of Public Health |volume=91 |number=9, issue 9 |date=September 2001 |pmc=1446783 |pages=1371–1376 |doi=10.2105/AJPH.91.9.1371 |pmid=11527760}}</ref>}} ھەر خێزانێک بەشێکە لە خێڵێک (''Bwij'')، کە خاوەنی ھەموو زەوییەکانە. خێڵەکە دڵسۆزیی بۆ سەرۆکێک (''Iroij'') ھەیە. سەرۆکەکان چاودێریی سەرۆکی خێڵەکان (''Alap'') دەکەن، کە لەلایەن کرێکارانەوە (''Dri-jerbal'') پاڵپشتی دەکرێن. Iroij کۆنترۆڵی موڵکایەتیی زەوی، بەکارھێنان و دابەشکردنی سەرچاوەکان، و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان دەکات. Alap سەرپەرشتیی پاراستنی زەوی و چالاکییە ڕۆژانەکان دەکات. Dri-jerbal کار لە زەوییەکەدا دەکەن، لەوانەش کشتوکاڵ، پاککردنەوە، و بیناسازی.<ref name=mistoriesintro/> کۆمەڵگەی مارشاڵی {{بنز|دایکسالاری|en|matrilineal|lt=نەسەبی دایکانە}}یە و زەوی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر لە ڕێگەی دایکەوە دەگوازرێتەوە. خاوەندارێتیی زەوی خێزانەکان پێکەوە دەبەستێتەوە بۆ ناو خێڵەکان. دایەگەورە و باپیرا، دایک و باوک، نەوەکان، پوورەکان، مامەکان، و ئامۆزاکان گرووپی خێزانیی گەورە و یەکگرتوو پێکدەھێنن. کۆبوونەوەکان مەیلیان ھەیە ببنە بۆنەی گەورە. یەکێک لە گرنگترین بۆنە خێزانییەکان یەکەم یادی لەدایکبوونی منداڵێکە (''kemem'')، کە خزم و ھاوڕێیان بە ئاھەنگ و گۆرانی یادی دەکەنەوە.<ref name="mistoriesintro">{{cite web |title=Introduction to Marshallese Culture |url=http://mistories.org/intro.php |access-date=17 August 2013 |archive-date=20 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020170053/http://mistories.org/intro.php |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Marshallese Culture |url=http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824015621/http://www.visitmarshallislands.com/travel-to-the-marshall-islands |archive-date=24 August 2013}}</ref> ئەو پارانەی کە لە سەدەی ٢٠ەمدا وەک قەرەبوو بۆ زیانەکانی سەر ئەتۆڵی بیکینی و شێوازی ژیانی دانیشتووانەکەی دراون، داھاتی ئەوانی بەراورد بە دانیشتووانی تری دوورگەکانی مارشاڵ بەرزکردووەتەوە. ئەمە وای کردووە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بەو پارانە ببەستن کە لە سندووقی متمانەوە دێت. ئەم پشتپێبەستنە ئارەزووی تاکەکانی بۆ کارە ئابوورییە نەریتییەکانی وەک بەرھەمھێنانی تارۆ و کۆپرا کەم کردووەتەوە. ئەم گواستنەوەیە ھەروەھا شێوازە نەریتییەکانی ھاوپەیمانیی کۆمەڵایەتی و ڕێکخستنی سیاسی گۆڕی. لە بیکینی، مافەکانی زەوی و خاوەندارێتیی زەوی ھۆکاری سەرەکی بوون لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و سیاسی و سەرکردایەتیدا. دوای گواستنەوە و نیشتەجێبوون لە کیلی، سیستەمێکی دوولایەنەی موڵکایەتیی زەوی پەرەی سەند. دابەشکردنی پارە لە سندووقی متمانە بەشێکی لەسەر بنەمای خاوەندارێتیی زەوی لە بیکینی و بەشێکی لەسەر بنەمای موڵکایەتیی زەوی لە کیلی بوو.<ref name=culture/> پێش ئەوەی دانیشتووانەکە بگوێزرێنەوە، لەلایەن سەرکردەیەکی ناوخۆیییەوە سەرکردایەتی دەکران و لەژێر کۆنترۆڵی ناوەکیی سەرۆکی باڵای دوورگەکانی مارشاڵدا بوون. دواتر، مامەڵەی زیاتریان لەگەڵ نوێنەرانی سندووقی متمانە و حکوومەتی ئەمریکادا ھەبوو و دەستیان کرد بە چاوەڕوانکردنی پاڵپشتی لە ئەوان.<ref name=culture/> لە کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠دا، دانیشتووانی دوورگەکە داوای کۆنترۆڵی تەواوی سندووقی متمانەیان دەکرد، کە بە دەیان ملیۆن دۆلار دەبوو. ھەمان ئەو سەرکردانەی کە داوای کۆنترۆڵی زیاتریان دەکرد، خەرجییەکی زۆری گەشتکردنیان دروست کرد، و دەستیان کرد بە کڕینی خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم. لە ساڵی ٢٠١٦دا، سندووقی متمانەی بیکینی لە دوایین پێداچوونەوەیدا ٧١ ملیۆن دۆلار بوو، کە ٤ ملیۆن دۆلاری لێ دەرھێنرابوو. دوای بەکرێدانی کۆنترۆڵەکە، ھەژمارەکە بەتاڵ کرا و تا ساڵی ٢٠٢٠ تەنیا ٤ ملیۆن دۆلاری تێدا مایەوە، و لە ساڵی ٢٠٢٣شدا گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ دۆلار.<ref name="Variety">{{Cite web |last=Variety |first=Giff Johnson-For |date=2023-05-15 |title=Bikini resettlement trust fund money is history |url=https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |access-date=2024-06-21 |website=Marianas Variety News & Views |language=en |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200650/https://www.mvariety.com/news/bikini-resettlement-trust-fund-money-is-history/article_b4a4de00-f222-11ed-a063-4797302b9569.html |url-status=live }}</ref> پاشان کە پارە نەما، کارەبا و گەیاندن بۆ کیلی وەستا، و مووچە نەدرا، ئەمەش بووە ھۆی ڕاگەیاندنی باری لەناکاو، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ ھەوڵی یارمەتیدان.<ref name=":0"/> === زمان === زۆربەی مارشاڵییەکان ھەردوو {{بنز|زمانی مارشاڵی|en|Marshallese language|lt=زمانی مارشاڵی}} و زمانێکی تر دەزانن. ھەندێک لە زمانەکان ڕەنگدانەوەی مێژووی نەتەوەکەن لەگەڵ ئەڵمانیا، ژاپۆن، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. دامەزراوە حکوومییەکان زمانی مارشاڵی بەکاردەھێنن، ھەرچەندە ئینگلیزیش زۆر باوە. == ژینگە == [[File:Sikorsky SH-3G Sea King from Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight during an aerial radiation survey over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|ڕووەک لەسەر ئەتۆڵی بیکینی]] ئەتۆڵی بیکینی بەشێکە لە {{بنز|زنجیرەی ڕالیک|en|Ralik Chain|lt=زنجیرەی ڕالیک}} (بە واتای "زنجیرەی ئاوابوونی خۆر") لە ناو {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵدا}}. === شوێنی تاقیکردنەوەی ناوەکی === ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ و ١٩٥٨دا ٢٣ ئامێری ناوەکیی تەقاندەوە لە {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=حەوت شوێنی تاقیکردنەوە}} لەسەر بەردەڵانەکە، لە ناو ئەتۆڵەکەدا، لە ھەوادا، و لە ژێر ئاودا.<ref name=richards/> ئەوان بەرھەمێکی تێکەڵاویان ھەبوو کە نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو.<ref name="journals.lww.com">{{cite journal |last1=Simon |first1=S.L. |last2=Robison |first2=W.L. |date=July 1997 |title=A Compilation of Nuclear Weapons Test Detonation Data for U.S Pacific Ocean Tests |url=https://journals.lww.com/health-physics/abstract/1997/07000/a_compilation_of_nuclear_weapons_test_detonation.22.aspx |journal=Health Physics |volume=73 |issue=1 |pages=258–64 |doi=10.1097/00004032-199707000-00022 |pmid=9199235 |bibcode=1997HeaPh..73..258S |access-date=2024-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110005808/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marsh/journal/14828.pdf |archive-date=November 10, 2004|url-access=subscription }}</ref> تاقیکردنەوەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستیان پێکرد. دانیشتووان لە سەرەتادا بە ئارەزووی خۆیان قبووڵیان کرد کە بگوێزرێنەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ئەتۆڵی ڕۆنگێریک}}، بەو بڕوایەی کە دوای ماوەیەکی کورت دەتوانن بگەڕێنەوە ماڵەوە. بەڵام، ڕۆنگێریک نەیتوانی خۆراکی پێویست بەرھەم بھێنێت، و دانیشتووانەکە تووشی برسێتی بوون. نەیانتوانی بگەڕێنەوە ماڵەوە، بۆیە بۆ ماوەی شەش مانگ گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} پێش ئەوەی ھەڵبژێرن لەسەر {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}} بژین، کە دوورگەیەکی بچووکە و قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی دوورگەی زێدی خۆیانە. ھەندێکیان توانیان لە ساڵی ١٩٧٢دا بگەڕێنەوە بۆ دوورگەی بیکینی؛ بەڵام، تاقیکردنەوەی زیاتر دەریخست کە ئاستی مەترسیدار لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} بوونی ھەیە. ئەوان لە کۆتاییدا چوونە ئەتۆڵەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەھۆی کێشەکانی ئەم پلانەوە. لە ساڵی ١٩٥٤دا، تاقیکردنەوەی ناوەکیی {{بنز|کاسڵ براڤۆ|en|Castle Bravo|lt=کاسڵ براڤۆ}} لەسەر ئەتۆڵی بیکینی ئەنجام درا، بە بەرھەمی ١٥ مێگاتۆن.<ref>{{Cite journal |last1=Beck |first1=Harold L. |last2=Bouville |first2=André |last3=Moroz |first3=Brian E. |last4=Simon |first4=Steven L. |title=Fallout Deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak Nuclear Weapons Tests |date=2010-08-01 |journal=Health Physics |language=en |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmid=20622548 |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B |issn=0017-9078 }}</ref> ئەم تاقیکردنەوە ناوەکییە تەنیا یەکێک بوو لە ٦٧{{efn-la|ناکۆکییەک ھەیە سەبارەت بە کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان: ٦٦ یان ٦٧. کۆی ژمارەکە ٦٧ە، بەڵام دوو تاقیکردنەوە (HARDTACK I SCAEVOLA و HARDTACK I QUINCE) بەبێ بەرھەم بوون: یەکێکیان تاقیکردنەوەیەکی سەلامەتی بوو، ئەوی تریان سەرکەوتوو نەبوو.<ref>{{cite web |url=https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |title=Operation HARDTACK I |author=<!--Not stated--> |date=September 2021 |pages=2–3 |publisher=Defense Threat Reduction Agency |access-date=2024-07-29 |archive-date=7 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807100906/https://www.dtra.mil/Portals/125/Documents/NTPR/newDocs/15-HARDTACK%20I%20%20-%202021.pdf |url-status=live }}</ref> و ھەندێک جار یەکێکیان ھەژمار ناکرێت. سەرچاوەیەکی تری ئەم ناکۆکییە ئەو وتارەیە کە زۆر ئاماژەی پێدەکرێت لەلایەن سایمۆن و ڕۆبیسۆنەوە، کە پوختەکەی کۆی ژمارەی تاقیکردنەوە ئەنجامدراوەکان لە دوورگەکانی مارشاڵ بە ٦٦ دادەنێت (٢٣ لە ئەتۆڵی بیکینی + ٤٢ لە ئەتۆڵی ئێنیوێتاک + ١ لە نێوان ئەتۆڵەکاندا)، ھەرچەندە خشتە ھاوپێچکراوەکە داتای ھەر ٦٧ تاقیکردنەوەکە دەخاتە ڕوو (٢٣ + ٤٣ + ١).<ref name="journals.lww.com"/>}} تاقیکردنەوەی ناوەکیی گشتی کە لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ و بەردەڵانەکانی دەوروبەری ئەنجام دراون.<ref>{{cite web |url=https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |title=Marshall Islands |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=Atomic Heritage Foundation |access-date=2024-07-29 |archive-date=24 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724104913/https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/location/marshall-islands/ |url-status=live }}</ref> تیشکدانەوەی ناوەکی و پاشماوەی کە بەدوای تاقیکردنەوەی کاسڵ براڤۆدا ھات بە تەنیا ئەوەندە گەورە بوو کە خەڵک سارد بکاتەوە لە نیشتەجێبوون لە دوورگەکاندا لە داھاتوودا. لە ئەنجامدا، ئەتۆڵی بیکینی خرایە ژێر تاقیکردنەوەی تیشکدانی سەرەتایی بۆ پێکھاتەی خاک و ئاوی بیرەکان. نیشتووەکانی {{بنز|پاشماوەی ناوەکی|en|Nuclear fallout|lt=پاشماوەی ناوەکی}} تاقیکرانەوە بۆ خەمڵاندنی ئەوەی چەندە لە ڕووبەری دوورگەکە بەرکەوتەی ڕادیۆنوکلایدەکان و بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧ بووە. ئەو تەکنۆلۆژیایەی کە بەکارھێنرا بۆ پێوانەکردنی بڕی خەمڵێندراوی نیشتووی پاشماوەی ناوەکی بە {{بنز|ھایسپلیت|en|HYSPLIT|lt=ھایسپلیت}} ناسرابوو. ئەم تەکنۆلۆژیایە زانستە کەشناسییەکانی بەکارھێنا بۆ مۆدێلکردن و نەخشەکێشانی نیشتووەکانی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر دوورگەکانی مارشاڵ. پاشماوەکانی ھەوری سەرەتایی، تەنۆلکەکانی ڕادیۆنوکلاید، و تەنۆلکە ڕاستەقینەکانی سیسیۆم-١٣٧ ھەموویان لە کاتی تاقیکردنەوەی ناوەکیدا خەمڵێندران. پاشان ئەم داتایانە بەراورد کران لەگەڵ ئەنجامەکانی تاقیکردنەوە ڕادیۆلۆژییەکانی ڕابردوو کە لەلایەن ھایسپلیتەوە کۆکرابوونەوە بۆ پێشبینیکردنی کۆی گشتیی نیشتووی پاشماوەی ناوەکیی سیسیۆم-١٣٧ لەسەر خاکی دوورگەکە. حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چەندین سندووقی متمانەی دامەزراند کە تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣ تێچووی چارەسەری پزیشکی و تێچووەکانی تریان دەگرتەوە و ساڵانە نزیکەی ٥٥٠ دۆلاریان بە ھەر تاکێک دەدا.<ref name="reparations" /> === جوگرافیا === بە دووریی نزیکەی {{convert|46|mi|km}} لە باکووری ڕۆژاوای ئەتۆڵەکەوە، {{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} ھەیە، کە پێدەچێت {{بنز|گڕکانی قەڵغانی|en|shield volcano|lt=گڕکانێکی قەڵغانی}} بێت و لە ڕێگەی {{بنز|زنجیرەچیای ژێرئاو|en|submarine ridge|lt=زنجیرەچیایەکی ژێرئاوەوە}} پێیەوە بەسترابێتەوە. ٢٣ دوورگە لە ئەتۆڵی بیکینیدا ھەن؛ دوورگەکانی بۆکۆنیجیین، ئایرۆکۆجلۆل و بەشێک لە نامو لە کاتی تاقیکردنەوە ناوەکییەکاندا وێران بوون.<ref name=facts>{{cite web |title=Bikini Atoll Reference Facts |url=http://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809021521/http://www.bikiniatoll.com/facts.html |archive-date=9 August 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |title=Bikini Atoll |date=January 2009 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |page=20 |access-date=2024-07-29 |ref={{harvid|UNESCO|2009}} |archive-date=29 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729071929/https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1339.pdf |url-status=live }}</ref> دوورگەکان لە بەردی قسڵ و لمی مەرجانیی نزم پێکھاتوون.<ref>Emery, Kenneth O.; Tracey, J. I. Jr; Ladd, H. S. (1954). [https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf Geology of Bikini and Nearby Atolls] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221125234609/https://pubs.usgs.gov/pp/0260a/report.pdf |date=25 November 2022 }} (PDF). Washington: U.S. Geological Survey. {{doi|10.3133/pp260A}}.</ref> تێکڕای بەرزی تەنیا نزیکەی {{convert|7|ft}} لە سەرووی ئاستی نزمترین مادی دەریاوەیە. کۆی ڕووبەری لاگۆنەکە {{convert|229.4|sqmi|km2}}یە. ماڵی سەرەکیی دانیشتووانی دوورگەکە گەورەترین و باکووری ڕۆژھەڵاتترین {{بنز|دوورگۆچکە|en|islet|lt=دوورگۆچکە}} بوو، دوورگەی بیکینی، کە کۆی گشتییەکەی {{convert|586|acres}} بوو و درێژییەکەی {{convert|2.5|mi|km}} بوو. === ڕووەک و ئاژەڵ === دانیشتووانی دوورگەکە خۆراکە ڕەسەنەکانیان دەچاند لەوانە {{بنز|گوێزھیند|en|coconut|lt=گوێزھیند}}، {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}}، {{بنز|پاپایا|en|papaya|lt=پاپایا}}، {{بنز|مۆز|en|banana|lt=مۆز}}، {{بنز|ئارۆرۆت|en|arrowroot|lt=ئارۆرۆت}}، {{بنز|تارۆ|en|taro|lt=تارۆ}}، {{بنز|لیمۆی سەوز|en|Lime (fruit)|lt=لیمۆی سەوز}}، {{بنز|نانی میوە|en|breadfruit|lt=نانی میوە}}، و {{بنز|کوولەکە|en|pumpkin|lt=کوولەکە}}. جۆرەھا درەخت و ڕووەکی تریش لەسەر دوورگەکان بوونیان ھەیە.<ref name=facts/> دوای تەواوبوونی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان، دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو دووبارە بە داری گوێزھیند داچێنرانەوە لە شێوەی تۆڕێکی چوارگۆشەییدا، کە ھەریەکەیان بە دووریی {{convert|30|ft|m|abbr=off|sp=us}} لە یەکترەوە بوون.<ref>{{Cite journal |last=Fosberg |first=F. Raymond |date=1988 |title=Vegetation of Bikini Atoll, 1985 |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |journal=Atoll Research Bulletin |volume=315 |pages=1–28 |doi=10.5479/si.00775630.315.1 |access-date=22 July 2022 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130160416/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Marshall_Islands/35.pdf |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە ماسیگری لێھاتوو بوون. ئەوان پەتەکانی ماسیگرییان لە توێکڵی گوێزھیند و قولاپیان لە توێکڵی تیژکراوی دەریایی دروست دەکرد. زیاتر لە ٢٥ شێوازی ماسیگرییان بەکاردەھێنا.<ref name=mistoriesintro/> دانیشتووانی دوورگەکە مراوی، بەراز، و مریشکیان بۆ خواردن بەخێودەکرد و سەگ و پشیلەیان وەک ئاژەڵی ماڵی ڕادەگرت. ژیانی ئاژەڵان لە ئەتۆڵەکەدا بە توندی کاریگەریی تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمییان لەسەر بوو. ئەو جۆرانەی کە ئێستا لەسەر وشکانی ھەن بریتین لە مارمێلکەی بچووک، قڕژاڵی زاھید، و {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}}. دوورگەکان زۆرجار لەلایەن جۆرەھا باڵندەی جیاوازەوە سەردان دەکرێن.<ref name=facts/> بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت کەشتییە گەورەکان بچنە ناو لاگۆنەکەوە و بۆ ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی، ویلایەتە یەکگرتووەکان تەقەمەنیی بەکارھێنا بۆ بڕینی کەناڵێک بە ناو بەردەڵانەکەدا و بۆ تەقاندنەوەی سەرە مەرجانییە گەورەکان لە لاگۆنەکەدا. تەقینەوە ناوەکییەکانی ژێر ئاو کونە گەورەکانیان لە بنی لاگۆنەکەدا دروست کرد کە دواتر بەشێکیان بە پاشماوەی تەقینەوەکان پڕبوونەوە. تەقینەوەکان بڕێکی زۆر لە مەرجان و قوڕی تیشکدراو و وردکراویان بەسەر پانتایییەکی فراوانی لاگۆنەکە و دوورگەکانی دەوروبەریدا بڵاوکردەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٠٨، ئەتۆڵەکە نزیکەی ٦٥٪ی ئەو جۆراوجۆرییە زیندەیییەی بەدەستھێنابووەوە کە پێش پیسبوونە تیشکدەرەکە ھەیبوو، بەڵام پێدەچێت ٢٨ جۆری مەرجان لەسەر ئاستی ناوخۆیی لەناوچووبن.<ref name=richards>{{cite journal |title=Bikini Atoll coral biodiversity resilience five decades after nuclear testing |url=http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |journal=Marine Pollution Bulletin |volume=56 |year=2008 |pages=503–515 |access-date=13 August 2013 |author1=Zoe T. Richards |author2=Maria Beger |author3=Silvia Pinca |author4=Carden C. Wallace |pmid=18187160 |issue=3 |doi=10.1016/j.marpolbul.2007.11.018 |bibcode=2008MarPB..56..503R |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195238/http://www.bikiniatoll.com/BIKINICORALS.pdf |archive-date=29 October 2013}}</ref> پیسبوونە تیشکدەرەکە ڕێگری لە مرۆڤ کردووە لە ماسیگرتن لەم ناوچانەدا، و لەبەر ئەم ھۆکارە، ژمارەیەکی زۆر لە ژیانی دەریاییی کێوی لە ئاوەکانی دەوروبەری ئەتۆڵەکەدا ھەیە، کە زۆر گەورەترە لە بەشەکانی تری زەریا. {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵی گوێزھیند}} بەتایبەتی لە دوورگەکەدا زۆرن.<ref>{{Cite web |last=Gorvett |first=Zaria |title=What would happen if we stopped fishing? |url=https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |access-date=2023-07-29 |website=www.bbc.com |date=23 July 2023 |language=en |archive-date=29 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729002951/https://www.bbc.com/future/article/20230721-what-would-happen-if-we-stopped-fishing |url-status=live }}</ref> === ئاووھەوا === دوورگەکان گەرم و شێدارن. پلەی گەرمی لە ئەتۆڵی بیکینی بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. پلەی گەرمیی ئاوەکەش بە ھەمان شێوە بە درێژاییی ساڵ لە نێوان {{convert|27|to|29|°C|°F}}دایە. دوورگەکان ھاوسنوورن لەگەڵ پشتێنەی {{بنز|تایفۆن|en|typhoon|lt=تایفۆنی}} زەریای پاسیفیک. وەرزی بارانبارین لە ئایارەوە بۆ کانوونی یەکەمە لەکاتێکدا {{بنز|با بازرگانییەکان|en|trade winds|lt=با بازرگانییەکان}} لە کانوونی دووەمەوە تا ئایار شەپۆلی گەورەتر دروست دەکەن.<ref name=facts/> == دانیشتووانی نیشتەجێ و نانیشتەجێ == لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئەتۆڵەکە لەلایەن ھێزەکانی ژاپۆنەوە داگیرکرابوو، و کەشتییە دەریایییەکانی ئەمریکا، تۆپخانەی زەمینی، و فڕۆکە بۆمبھاوێژەکانی بی-٢٤ لیبرەیتۆر ھێرشیان کردە سەر دوورگەکە، و زۆرێک لە ٨٬٠٠٠ سەربازەکەیان کوشت.{{citation needed|date=June 2024}} [[File:Native outriggers ar loaded aboard LST-1108 at Bikini Atoll, in March 1946 (146763094).jpg|thumb|بەلەمەکانی دانیشتووانی بیکینی باردەکرێن بۆ گواستنەوەیان]] کاتێک ویلایەتە یەکگرتووەکان وای لە دانیشتووانی دوورگەکە کرد کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بگوێزرێنەوە،<ref name=kiste/> ١٩ دانیشتووی دوورگەکە لە شوێنی تر دەژیان. ئەو ١٦٧ نیشتەجێبووەی کە لە نزیکەی ٤٠ خێزان پێکھاتبوون<ref name=coldwarrior>{{cite news |title=Bikini Atoll |url=http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413204153/http://coldwarwarrior.com/2013/04/06/bikini-atoll/ |url-status=dead |archive-date=13 April 2013 |access-date=12 August 2013}}</ref> کە لە ئەتۆڵەکە دەژیان، چوونە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک. دوورگەکە توانای بەرھەمھێنانی خۆراکی زۆر کەمتر بوو لە بیکینی، و ماسی زۆر کەمتر لە ئاوەکانیدا ھەبوو. تا سەرەتای ساڵی ١٩٤٨، خەڵکەکە لە لێواری برسێتیدا بوون. لێکۆڵەرانی ئەمریکی گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت بگوێزرێنەوە، و بۆیە گواسترانەوە بۆ ئەتۆڵی کوەجەلەین.<ref name=engineering/> سەرەتا بۆ کواج چۆڵکران، کە لەوێ دانیشتووانەکە لە ناو خێوەتدا دەژیان لە تەنیشت ڕێڕەوە کۆنکرێتییەکەی فڕۆکەخانە کە لەلایەن ھێزی دەریاییی ئەمریکاوە بەکاردەھێنرا بۆ ماوەی شەش مانگ تا شوێنێکی نوێ و باشتر ھەڵبژێردرا. لە کۆتاییدا، دوورگەی کیلی ھەڵبژێردرا.<ref name=engineering>{{cite web |last1=Wendorf |first1=Marcia |title=What Became of the Residents of Bikini Atoll |url=https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |website=interestingengineering.com |access-date=21 February 2023 |date=26 March 2019 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221231115/https://interestingengineering.com/science/what-became-of-the-residents-of-bikini-atoll |url-status=live }}</ref> ئەوان جارێکی تر لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا گواسترانەوە بۆ دوورگەی کیلی، کاتێک ژمارەی دانیشتووانەکە گەیشتە ١٨٤ کەس. دواتر زەویی گشتییان پێدرا لە ئێجت و چەند خێزانێک لە سەرەتادا چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}}. لە ساڵی ١٩٧٢دا، نزیکەی ١٠٠ دانیشتووی بیکینی گەڕانەوە بۆ ئەوەی لەسەر ئەتۆڵەکە بژین دوای ئەوەی دڵنیاکرانەوە کە سەلامەتە. ئەوان بۆ ماوەی نزیکەی ٦ ساڵ مانەوە تاوەکوو زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧دا دۆزییەوە و بڕیاریان دا کە دوورگەکە لە کۆتاییدا سەلامەت نییە. ئەو ١٧٨ نیشتەجێبووە لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا جارێکی تر چۆڵکرانەوە.<ref name=divingworldhistory/> لەو کاتەوە ژمارەیەک لە نەوەکانیان چوونەتە ماجورۆ (پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ)، دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٩٩دا، کۆی گشتی ژمارەی تاکەکان ٢٬٦٠٠ کەس بوو؛ ١٬٠٠٠ دانیشتووی دوورگەکە لەسەر کیجی دەژیان، ٧٠٠ لە ماجورۆ، ٢٧٥ لەسەر ئێجت، ١٧٥ لە دوورگە یان ئەتۆڵەکانی تری مارشاڵ، و ٤٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لەو ژمارەیە، ٨١ کەسیان لە نێو ئەو کەسانەدا بوون کە لە ساڵی ١٩٤٦ ئەتۆڵەکەیان جێھێشت.<ref name=divingworldfacts>{{cite web |title=Bikini Facts |url=http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |access-date=11 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055633/http://www.worldofdiving.com/html/bikinifacts.html |archive-date=21 September 2013}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠١دا، ژمارەی دانیشتووانی پەرشوبڵاوی دوورگەکە ٢٬٨٠٠ کەس بوو.<ref name=gwynne>{{cite web |last=Gwynne |first=S.C. |title=Paradise With an Asterisk |url=http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |publisher=Outside Magazine |access-date=9 August 2013 |date=5 October 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816055720/http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/nature/Paradise-With-An-Asterisk.html?page=all |archive-date=16 August 2013}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ دانیشتووی بیکینی ھەبوون کە نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی بوون، کە ١٬٢٥٠یان لە دوورگەی کیلی، ٢٬١٥٠یان لە ماجورۆ (و ٢٨٠ لەسەر ئێجت، کە دوورگەیەکە لە ئەتۆڵی ماجورۆ)، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ٨٥٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان.<ref name=engineering/> تا مانگی ئازاری ٢٠١٦، ٥٬٤٠٠ دانیشتووی بیکینی لە ژیاندا ھەبوون: ٨٠٠ کەسیان لەسەر کیلی دەژیان، ٢٬٥٥٠ لە ماجورۆ، ٣٠٠ لەسەر ئێجت، ٣٥٠ لە دوورگەکانی تری مارشاڵ، و ١٬٤٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی تر. لەو ژمارەیە، ٢٥ کەسیان لە ساڵی ١٩٤٦دا لە بیکینی دەژیان.<ref>{{cite web |title=Bikini Facts |url=https://www.bikiniatoll.com/facts.html |access-date=6 June 2019 |archive-date=5 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605231129/https://www.bikiniatoll.com/facts.html |url-status=live }}</ref> دانیشتووانی نیشتەجێی ئێستای ئەتۆڵەکە لە ٤-٦ چاودێر پێکدێن،<ref name=borrett/><ref name=gwynne/> لەوانەش ئێدوارد مادیسۆن، کە لە ساڵی ١٩٨٥ تا ٢٠٢٠ لە دوورگەی بیکینی دەژیا. باپیرەی یەکێک بوو لە نیشتەجێبووە ڕەسەنەکان کە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترایەوە.<ref>{{cite web |last=Pena |first=Tony |title=Return To Bikini Atoll |url=http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055236/http://rovingangler.com/sample_articles/return_to_bikini_atoll |archive-date=21 September 2013}}</ref> ئەو یارمەتیی وەزارەتی وزەی ئەمریکای دا لە چاودێریکردنی خاکەکە، تاقیکردنەوەی شێوازەکانی پاککردنەوە، نەخشەکێشانی کەشتییە نوقمبووەکانی لاگۆنەکە، و ھاوڕێییکردنی سەردانیکەران لە کاتی غەواسیکردندا.<ref name=kattenburg2>{{cite web |last=Kattenburg |first=Dave |title=After the bombs |work=New Internationalist |date=October 2007 |url=http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |publisher=New Internationalist Magazine |access-date=20 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820041933/http://newint.org/columns/currents/2007/10/01/nuclear-testing/ |archive-date=20 August 2013}}</ref> ھەروەھا {{بنز|غەواسی شارەزا|en|divemaster|lt=غەواسی شارەزا}}ی تیمی غەواسانی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=kattenburg2/> مادیسۆن لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ماجورۆ، دوورگەکانی مارشاڵ کۆچی دوایی کرد.<ref>{{Cite web |title=Edward Maddison, Bikini Atoll Divemaster |url=https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |access-date=2022-09-17 |website=ScubaBoard |date=28 March 2020 |language=en-US |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170406/https://scubaboard.com/community/threads/edward-maddison-bikini-atoll-divemaster.593983/ |url-status=live }}</ref> == مێژوو == مرۆڤەکان بۆ ماوەی نزیکەی ٣٬٦٠٠ ساڵ لە ئەتۆڵی بیکینی ژیاون.<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/naturalhistoryof02deva |page=333 |title=The Natural History of Enewetak Atoll |year=1987}}</ref> شوێنەوارناسی فەیلەقی ئەندازیارانی سوپای ئەمریکا، چارڵز ئێف. سترێک جونیۆر، پارچە خەڵووز، ئیسکی ماسی، قاوغ و شوێنەواری تری لە ژێر {{convert|3|ft|m|abbr=off|sp=us}} لمدا دۆزییەوە. {{بنز|مێژوودانانی ڕادیۆکاربۆن|en|Carbon-dating|lt=مێژوودانانی کاربۆنی}} تەمەنی شوێنەوارەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٦٥٠ پێش زایین دانا. دۆزراوەکانی تر لەسەر دوورگەی بیکینی و ئێنیو بە کاربۆن مێژووەکەیان دیاری کرا بۆ نێوان ١٠٠٠ بۆ ١ی پێش زایین، و ھەندێکی تریش بۆ نێوان ٤٠٠ تا ١٤٠٠ی زایینی<ref name=taggart>{{cite web |last=Taggart |first=Stewart |title=Bikini Excavation Indicates Early Man in Micronesia |url=http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |publisher=Associated Press |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155230/http://www.bikiniatoll.com/bikiniexcav.html |archive-date=27 September 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Streck |first1=Charles F. |date=1990 |title=Prehistoric Settlement in Eastern Micronesia: Archaeology on Bikini Atoll, Republic of the Marshall Islands |url=https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |journal=Micronesica |volume=Suppl. 2 |pages=256 |doi= |access-date=August 6, 2023 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804215201/https://micronesica.org/sites/default/files/supp02-22ed.pdf |url-status=live }}</ref> ھەرچەندە لەوانەیە نموونەکان لە ژینگەی دڵنیاییی {{بنز|چینناسی|en|Stratigraphy|lt=چینناسییەکانەوە}} کۆنەکرابێتنەوە و لەوانەیە نموونە کۆنەکانی داری لێوار دەریا کاریگەرییان لەسەر ئەنجامەکان ھەبووبێت.<ref>{{cite journal |last1=Kirch |first1=P. V. |last2=Weisler |first2=M. I. |date=1994 |title=Archaeology in the Pacific Islands: An Appraisal of Recent Research |jstor=41053094 |journal=Journal of Archaeological Research |volume=2 |issue=4 |pages=292 |doi=10.1007/BF02231482|s2cid=144401071 }}</ref> کۆمەڵگەی شوێنەوارناسی بە گشتی ئەو مێژووە ڕادیۆکاربۆنییە زووانە (نزیکەی ١٢٠٠ی پێش زایین) ڕەت دەکەنەوە کە لەلایەن چارڵز سترێکەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ڕاگەیەندراون بەھۆی کەموکوڕیی گەورەی میتۆدۆلۆژییەوە. ڕەخنەی سەرەکی بریتییە لە "کاریگەری داری کۆن،" کە تێیدا نموونەکان لەوانەیە لە داری دێرینی لێوار دەریاوە وەرگیرابن کە بۆ سەدان ساڵ بەسەر زەریای پاسیفیکدا سەرئاو کەوتوون، و ئەمەش مێژووەکەی کۆنتر پیشان دەدات لە چالاکیی ڕاستەقینەی مرۆڤ. سەرەڕای ئەوەش، سترێک نەیتوانی کۆنتێکستی چینناسیی پارێزراو یان تۆماری ورد دابین بکات، کە ئەمەش وای کرد کۆمەڵگەی زانستی نەتوانن پشتڕاستی بکەنەوە کە خەڵووزەکە لە چینی کولتووریی دەستکارینەکراوی مرۆڤەوە ھاتووە نەک لە نیشتووی سروشتی یان داماڵینەوە. بە پێچەوانەوە، ئەو توێژینەوەیەی کە لەلایەن مارشاڵ وایسلەرەوە لەسەر ئەتۆڵی ئوجای ئەنجام درا بە پێوەرێک دادەنرێت بۆ دامەزراندنی ھێڵێکی کاتیی جێی متمانە بۆ پێش‌مێژووی دوورگەکانی مارشاڵ. وایسلەر خۆی لە "کاریگەری داری کۆن" بەدوور گرت بە دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆنی تەنیا بۆ پاشماوەی ڕووەکی تەمەن کورت، بەتایبەتی توێکڵی گوێزھیند، قاوغی گوێزھیند، و تۆوی پاندانوس—ئەو جۆرانەی کە لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە ئەتۆڵەکاندا گەشە دەکەن و دەبێت کەمێک دوای مردنیان بەکارھێنرابن. میتۆدۆلۆژیا وردەکەی، کە پرۆفایلی چینناسیی ورد و کۆنتێکستی ھەڵکەندنی پارێزراوی لەخۆگرتبوو، کرۆنۆلۆژیایەکی یەکگرتوو و پەسەندکراوی بەرھەمھێنا. ئەم بەڵگەیە بە توندی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی مرۆڤ لە دوورگەکانی مارشاڵدا لە دەوروبەری سەدەی یەکەمی زایینیدا دەچەسپێنێت، کە کۆنترین مێژووی پشتڕاستکراوە لە ئوجای دەکەوێتە نێوان ٢٥٦-٥٤٢ی زایینی. لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە ئیدیعا بێبنەماکانی سترێک بۆ ١٢٠٠ی پێش زایین ڕەت دەکرێنەوە، داتاکانی وایسلەر بنەمایەکی جێی متمانە دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لەوەی کەی و چۆن نیشتەجێبووان خۆیان لەگەڵ ژینگەی ئەتۆڵەکەدا گونجاندووە. [[File:Langhans1897 map Bikini.jpg|thumb|نەخشەی ئەتۆڵی بیکینی، کە لە نەخشەی ساڵی ١٨٩٣ی ''Schutzgebiet der Marshall Inseln'' (ناوچەی پارێزراوی دوورگەکانی مارشاڵ) وەرگیراوە، و لە ساڵی ١٨٩٧دا بڵاوکراوەتەوە]] لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٥٢٩دا، کەشتیی ئیسپانیی ''لا فلۆریدا''، بە فەرماندەیی {{بنز|ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا سێرۆن|en|Álvaro de Saavedra Cerón|lt=ئەلڤارۆ دی ساڤێدرا}}، لە ئەتۆڵێکی سەوزدا وەستا، کە ساڤێدرا ناوی لێنا {{بنز|لۆس خاردینێس|en|Los Jardines|lt=لۆس خاردینێس}} (باخچەکان). لەوانەیە ئەتۆڵەکە بیکینی یان {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} بووبێت. ئیسپانییەکان چوونە سەر وشکانی و لەگەڵ دانیشتووانی دوورگەکەدا نانیان خوارد. بەپێی گێڕانەوەیەکی گەشتەکە، ئاھەنگەکە بە کتوپڕی کۆتایی ھات کاتێک سەرۆکی دوورگەکە پرسیاری دەربارەی مەبەستی تفەنگەکەی ساڤێدرا کرد. کاتێک ساڤێدرا تەقەی بە ئاسماندا کرد، دانیشتووانی دوورگەکە ھەڵاتن.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |pages=16–17 |isbn=9780824816438}}</ref> گەڕیدەی ئەڵمانی-ڕووسی {{بنز|ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو|en|Otto von Kotzebue|lt=ئۆتۆ ڤۆن کۆتزێبو}} یەکەمین ڕۆژاوایی بوو کە بێگومان ئەتۆڵەکەی بینیوە لە کاتی گەشتەکانی ساڵی ١٨١٦ و ١٨١٧یدا.<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |title=Bikini |access-date=16 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref> ئەو ناوی لێنا ''ئەتۆڵی ئیششۆڵتز'' بە ناوی {{بنز|یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز|en|Johann Friedrich von Eschscholtz|lt=یۆھان فریدریش ڤۆن ئیششۆڵتز}}، کە {{بنز|سروشتناس|en|naturalist|lt=سروشتناسی}} کەشتییەکە بوو.<ref>{{cite web |title=Johann Friedrich Gustav von Eschscholtz {{!}} Shellers From the Past and Present |url=https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |website=conchology.be |access-date=24 January 2019 |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308082637/https://www.conchology.be/?t=9001&id=17952 |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٨٣٤دا، کاپتنی کەشتییەکی بازرگانی و دوو لە ئەندامانی تیمی کەشتییەکەی لە ئەتۆڵی بیکینی کوژران. سێ کەشتی نێردران بۆ گەڕان بەدوای کاپتنەکەدا، و کاتێک {{بنز|بریگ|en|brig|lt=بریگی}} {{بنز|شانشینی ھاوایی|en|Hawaiian Kingdom|lt=ھاواییی}} ''وەیڤەرلی'' بەڵگەی مردنەکەی دۆزییەوە، تیمی کەشتییەکە ٣٠ بارمتەی مارشاڵییان وەک تۆڵەسەندنەوە کوشت.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=199|isbn=9780824816438}}</ref> بیکینی و دوورگەکانی تری باکووری مارشاڵ کەمتر بەرکەوتە و نیشتەجێبوونی ئەورووپییان ھەبوو بەراورد بە دوورگەکانی باشوور، بەڵام لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا، چەندین کەشتیی {{بنز|بلاکبێردینگ|en|blackbirding|lt=بلاکبێردینگ}} (کۆیلەکردنی زۆرەملێ) ژنانیان لە دوورگەکانی باکوورەوە ڕفاند بۆ ئەوەی بیانفرۆشن بۆ ناو {{بنز|کۆیلایەتیی سێکسی|en|sexual slavery|lt=کۆیلایەتیی سێکسی}} لە فیجی.<ref>{{cite book |last=Hezel |first=Francis X. |date=1983 |title=The First Taint of Civilization: A History of the Caroline and Marshall Islands in Pre-colonial Days, 1521–1885 |series=Pacific Islands Monograph Series |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |page=237|isbn=9780824816438}}</ref> {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|en|German Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی}} لە ساڵی ١٨٨٥دا دوورگەکانی مارشاڵی خستە سەر خاکی خۆی.<ref>{{cite journal |last1=Churchill |first1=William |author-link1=William Churchill (ethnologist) |date=1920 |title=Germany's Lost Pacific Empire |url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1920-08_10_2/page/84 |jstor=207706 |journal=Geographical Review |volume=10 |issue=2 |pages=84–90|doi=10.2307/207706 |bibcode=1920GeoRv..10...84C }}</ref> ئەڵمانییەکان ئەتۆڵەکەیان بەکارھێنا بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|ڕۆنی کۆپرا|en|copra oil|lt=ڕۆنی کۆپرا}} لە گوێزھیندەوە، ھەرچەندە بەرکەوتن لەگەڵ دانیشتووانە ڕەسەنەکەدا کەم بوو. ئاووھەوای ئەتۆڵەکە وشکترە لە دوورگەکانی باشووری مارشاڵ کە بەپیتترن و کۆپرای زیاتریان بەرھەم دەھێنا. دانیشتووانی بیکینی بۆ پەرەپێدانی بازرگانیی کۆپرا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانیدا دامەزرێنران.<ref name=culture>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |publisher=Countries and their Cultures |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204226/http://www.everyculture.com/Oceania/Bikini.html |archive-date=27 August 2013}}</ref>{{better source needed|date=August 2023}} === داگیرکاریی ژاپۆن === بیکینی لەگەڵ بەشەکانی تری دوورگەکانی مارشاڵ لەلایەن {{بنز|ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Imperial Japanese Navy|lt=ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}ەوە لە ساڵی ١٩١٤دا لە کاتی {{بنز|جەنگی جیھانیی یەکەم|en|World War I|lt=جەنگی جیھانیی یەکەم}}دا دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٩٢٠دا لەلایەن {{بنز|کۆمەڵەی نەتەوەکان|en|League of Nations|lt=کۆمەڵەی نەتەوەکان}}ەوە درایە ژێر دەسەڵاتی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Empire of Japan|lt=ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن}}. ژاپۆنییەکان دوورگەکەیان لەژێر {{بنز|ئینتیدابی دەریاکانی باشوور|en|South Seas Mandate|lt=ئینتیدابی دەریاکانی باشوور}}دا بەڕێوەدەبرد، بەڵام زیاتر کاروباری ناوخۆیییان خستبووە دەستی سەرکردە نەریتییە ناوخۆیییەکان تا دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم. لە سەرەتای جەنگەکەدا، دوورگەکانی مارشاڵ لەپڕ بوون بە بنکەیەکی پێشەوەی ستراتیژی بۆ ژاپۆنییەکان. ئەوان بورجێکی چاودێرییان دروست کرد و سەربازیان تێدا جێگیر کرد، کە بنکەیەک بوو بۆ بارەگای سەرەکیی ژاپۆن لە ئەتۆڵی کوەجەلەین، بۆ پاسەوانیکردن دژی لەشکرکێشییەکی ئەمریکی بۆ سەر دوورگەکان.<ref name=Niedenthal/> === جەنگی جیھانیی دووەم === دوورگەکان بە شێوەیەکی گشتی تا شوباتی ١٩٤٤ سەلامەت بوون لە جەنگەکە، کاتێک لە {{بنز|شەڕی کوەجەلەین|en|Battle of Kwajalein|lt=شەڕێکی خوێناویدا}}، ھێزەکانی ئەمریکا دەستیان بەسەر ئەتۆڵی کوەجەلەیندا گرت. لە کۆتایی شەڕەکەدا، تەنیا پێنج سەربازی ژاپۆنیی ڕزگاربوو لەسەر بیکینی مابوونەوە، و ئەوان بڕیاریان دا خۆیان بکوژن لەبری ئەوەی ڕێگە بدەن بەدیل بگیرێن.<ref name=Niedenthal/> ئەمە بەدوایدا شەڕێکی تری سەختی لێکەوتەوە لە {{بنز|شەڕی ئێنیوێتۆک|en|Battle of Eniwetok|lt=شەڕی ئێنیوێتۆک}}دا. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم شەڕە ھەردوو ھەنگاوی داھاتووی لە ئۆپەراسیۆنی پەڕینەوە بەسەر دوورگەکاندا بەرەو ژاپۆن و سەرکەوتنێکی مەعنەویی گەورەی نیشان دەدا، چونکە ئەمە یەکەمین جار بوو کە ئەمریکییەکان بچنە ناو "ئەڵقەی دەرەوە"ی ناوچەی کاریگەریی ژاپۆن لە زەریای پاسیفیکدا. بۆ ژاپۆنییەکان، شەڕەکە نوێنەرایەتیی شکستی ھێڵی بەرگریی کەناراویی دەکرد. بەرگرییەکانی ژاپۆن قووڵتر ئامادەکران، و شەڕەکانی پێلێلیو، گوام، و ماریاناس زیانێکی زۆر زیاتریان بە ویلایەتە یەکگرتووەکان گەیاند. بنکەکە بوو بە بەشێک لە {{بنز|بنکەی دەریاییی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Naval Base Marshall Islands|lt=بنکەی دەریاییی بەرفراوانی ئەمریکا لە دوورگەکانی مارشاڵ}}. === دانیشتووان گواسترانەوە === [[File:Leaving-bikini.jpg|thumb|لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، ١٦٧{{efn-la|یەکێکی تر لە بوارە ناڕوونەکان ژمارەی ئەو دانیشتووانە ڕەسەنانەی ئەتۆڵی بیکینییە کە نیشتەجێ کراونەتەوە. ھەندێک سەرچاوە ھەن کە کۆی ژمارەی نیشتەجێبووان بە ١٦١ کەس دادەنێن،<ref name=crossroads/> بەڵام پێدەچێت کۆدەنگییەکە لەسەر ١٦٧ بێت.{{sfn|UNESCO|2009|loc=Annex 2-1}}}} دانیشتووی دوورگەی بیکینی چوونە سەر کەشتیی LST 1108 کاتێک ئەتۆڵی بیکینییان جێھێشت]] [[File:Operation Crossroads - Moving of Bikinians to Rongerik, March 7, 1946.jpg|thumb|upright|دانیشتووانی بیکینی دەگەنە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک و گەڵاکانی {{بنز|پاندانوس|en|pandanus|lt=پاندانوس}} دادەگرن بۆ داپۆشینی سەقفی بینا نوێیەکانیان.<ref name=exhibtt>{{cite web |title=The Republic of the Marshall Islands and the United States: A Strategic Partnership |url=http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |publisher=Embassy of the Marshall Islands of the United States |access-date=18 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809062016/http://www.rmiembassyus.org/Exhib%20TT.htm |archive-date=9 August 2013}}</ref>]] دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرقاڵی پێشبڕکێیەکی چەکی ناوەکی بوو لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە ماوەی {{بنز|شەڕی سارد|en|Cold War|lt=شەڕی سارد}}دا بۆ دروستکردنی بۆمبی گەورەتر و وێرانکەرتر.<ref name=Niedenthal>{{cite web |last=Niedenthal |first=Jack |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=7 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007}}</ref> بەرنامەی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی زنجیرەیەک بوو لە ٢٣ {{بنز|چەکی ناوەکی|en|nuclear weapons|lt=ئامێری ناوەکی}} کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ بۆ ١٩٥٨ لە حەوت شوێنی تاقیکردنەوە تەقێنرانەوە. چەکە تاقیکراوەکان لەسەر بەردەڵانەکە، لەسەر دەریا، لە ھەوادا و لە ژێر ئاودا تەقێنرانەوە<ref name=richards/> کە کۆی بەرھەمی تەقینەوەکانیان نزیکەی ٧٧ {{بنز|ھاوتای تی ئێن تی|en|TNT equivalent|lt=مێگاتۆن}} بوو. کەمێک دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، سەرۆک ھاری ئێس. ترومان فەرمانی بە بەرپرسانی سوپا و ھێزی دەریایی کرد کە شوێنێک دابین بکەن بۆ تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا. لەکاتێکدا سوپا ئەنجامەکانی تەقینەوەی سەر وشکانی بینیبوو، ھێزی دەریایی دەیویست بزانێت کاریگەریی چەکی ناوەکی لەسەر کەشتییەکان چییە. ئەوان دەیانویست بزانن ئایا دەکرێت کەشتییەکان لە دەریا و بەندەرەکاندا بە شێوەیەک دابەش بکرین کە چەکی ناوەکی بێکاریگەر بکات لەسەر کەشتییەکان.<ref name=newsweek>{{cite web |title=Bikini |url=http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |date=1 July 1946 |publisher=Newsweek |access-date=13 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016003324/http://www.bikiniatoll.com/Newsweek1946.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> بیکینی دوور بوو لە ھاتوچۆی ئاساییی دەریایی و ئاسمانی، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە شوێنێکی گونجاو. لە شوباتی ١٩٤٦دا، کاپتنی ھێزی دەریایی بێن ئێچ. وایەت، حاکمی سەربازیی دوورگەکانی مارشاڵ، داوای لە ١٦٧ دانیشتووی {{بنز|مایکرۆنیزیا|en|Micronesia|lt=مایکرۆنیزیایی}} ئەتۆڵەکە کرد کە بە ئارەزووی خۆیان و بە شێوەیەکی کاتی بگوێزرێنەوە بۆ ئەوەی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بتوانێت دەست بکات بە تاقیکردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی بۆ "بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی و کۆتاییھێنان بە ھەموو جەنگەکانی جیھان." دوای "گفتوگۆیەکی شڵەژاو و پڕ لە خەم" لە نێوان دانیشتووانی بیکینیدا، سەرکردەکەیان، {{بنز|پاشا یەھودا|en|King Juda|lt=پاشا یەھودا}}، ڕازی بوو بە داواکاریی گواستنەوەکەی ئەمریکا، و ڕایگەیاند {{Small|MEN OTEMJEJ REJ ILO BEIN ANIJ}}، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "ھەموو شتێک لە دەستی خوادایە."<ref>{{cite web |title=Bikini Atoll – The Official Website of Bikini Atoll (Marshall Islands) |url=http://www.bikiniatoll.net/ |website=Bikini Atoll |access-date=8 April 2022 |archive-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129130627/http://www.bikiniatoll.net/ |url-status=live }}</ref><ref name="Niedenthal"/> نۆ لە یازدە سەرۆک خێزانەکە، یان ''ئالاپەکان''، {{بنز|ئەتۆڵی ڕۆنگێریک|en|Rongerik Atoll|lt=ڕۆنگێریک}}یان وەک ماڵی نوێیان ھەڵبژارد.<ref name=crossroads>{{cite web |url=https://archive.org/details/operationcrossro00unit |title=Operation Crossroads – The Official Pictorial Record |year=1946 |publisher=W. H. Wise and Co. Inc. |location=New York |page=21}}</ref> لە مانگی شوباتدا، {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبییەکان}}ی ھێزی دەریایی یارمەتییان دان لە ھەڵوەشاندنەوەی کڵێسا و ماڵی کۆمەڵگەکەیان و ئامادەکارییان کرد بۆ گواستنەوەیان بۆ ماڵە نوێیەکەیان. لە ٧ی ئازاری ١٩٤٦دا، دانیشتووانەکە کەلوپەلە کەسییەکانیان کۆکردەوە و پێداویستییەکانی بیناسازییان پاراست. ئەوان گواسترانەوە بۆ دووریی {{convert|125|mi}} بەرەو ڕۆژھەڵات لەسەر {{بنز|کەشتیی نیشتنەوەی تانک|en|Landing Ship, Tank|lt=کەشتیی نیشتنەوەی}} ١١٠٨ی ھێزی دەریاییی ئەمریکا بۆ ئەتۆڵی بێدانیشتووانی ڕۆنگێریک، کە قەبارەکەی یەک لەسەر شەشی ئەتۆڵی بیکینی بوو.<ref name=crossroads/> ھیچ کەسێک لەسەر ڕۆنگێریک نەدەژیا چونکە ئاو و خۆراکی پێویستی نەبوو و ھەروەھا بەھۆی ئەو بیروباوەڕە نەریتییە قووڵانەی کە دوورگەکە لەلایەن ''کچە شەیتانەکانی ئوجای''ەوە داگیر کراوە. ھێزی دەریایی خۆراک و ئاوی چەند ھەفتەیەکی بۆ جێھێشتن کە زوو دەرکەوت بەس نییە.<ref name=Niedenthal/> ==== بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی ==== [[File:Crossroads baker explosion.jpg|thumb|{{بنز|ھەوری ویڵسن|en|Wilson cloud|lt=ھەوری ویڵسن}} لە تاقیکردنەوەی بەیکەرەوە، کە ڕاستەوخۆ لە کەناراوەکانی دوورگەی بیکینی لە سەرەوەی وێنەکەدا ھەڵکەوتووە. ]] تاقیکردنەوەی چەکەکان بە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}} لە تەممووزی ١٩٤٦دا دەستی پێکرد. {{بنز|پیسبوونی تیشکدەر|en|radioactive contamination|lt=پیسبوونی تیشکدەری}} سەرجەم کەشتییە ئامانجەکان لە {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز#تاقیکردنەوەی بەیکەر|en|Operation Crossroads#Test Baker|lt=تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''}} یەکەم حاڵەتی خێرا و چڕبووی {{بنز|پاشماوەی تیشکدەر|en|radioactive fallout|lt=پاشماوەی تیشکدەر}} بوو لە تەقینەوەیەکی ناوەکییەوە. کیمیاناس {{بنز|گلێن تی. سیبۆرگ|en|Glenn T. Seaborg|lt=گلێن تی. سیبۆرگ}}، کە درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی {{بنز|کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Atomic Energy Commission|lt=کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی}} ھەبوو، ناوی تاقیکردنەوەی ''بەیکەر''ی نا "یەکەمین کارەساتی ناوەکیی جیھان."<ref>{{cite book |last=Weisgall |first=Jonathan |year=1994 |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |location=Annapolis, Maryland |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-55750-919-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |page=ix}}</ref> ئەمە بەدوایدا زنجیرەیەک لە تاقیکردنەوەی تر ھات کە دوورگەکانی ئەتۆڵەکەیان بە بڕێکی زۆر لە تیشکدانەوە پیس کرد، بەتایبەتی سیسیۆم-١٣٧، کە ئەوەندە بوو کە ئەو خۆراکانە پیس بکات کە لە خاکەکەیدا دەڕوان. سێیەم تاقیکردنەوەی ناوەکی بە ناوی چارلی ھەڵوەشێنرایەوە دوای دوو تاقیکردنەوەی یەکەم. ئەمانە کۆتا تاقیکردنەوەکان بوون لە ئەتۆڵی بیکینی تا ساڵی ١٩٥٤، کاتێک وەک شوێنێک بۆ زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} ھەڵبژێردرا. یەکەمین تەقینەوەی براڤۆ، بەرھەمێکی زیاتری ھەبوو لەوەی چاوەڕوان دەکرا بەھۆی کاردانەوەیەکی چاوەڕواننەکراوی {{بنز|ئایزۆتۆپەکانی لیتیۆم|en|Isotopes of lithium|lt=لیتیۆم-٧}}. ئەمە لەگەڵ ڕوودانی کەشوھەوای نائاسایی بووە ھۆی ئەوەی کە پاشماوەکە زۆر دوورتر لەوەی پێشبینی دەکرا بڵاوببێتەوە، و کاریگەریی لەسەر ئەتۆڵەکانی دەوروبەر و بەلەمی ماسیگری ژاپۆنی {{بنز|دایگۆ فوکوریو مارو|en|Daigo Fukuryū Maru|lt=دایگۆ فوکوریو مارو}} ھەبێت.<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-05-12 |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |url=https://www.bikiniatoll.com/history.html |access-date=2024-06-21 |website=HISTORY |language=en |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |url-status=live }}</ref> [[File:Bravo Fallout.jpg|thumb|پاشماوەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی براڤۆ. بەرھەمی بۆمبەکە ١٥ مێگاتۆن بوو، لەکاتێکدا پێشبینی دەکرا ٤-٨ مێگاتۆن بێت، کە ئەمەش دەیکاتە گەورەترین بۆمب کە لەلایەن ئەمریکاوە تەقێندرابێتەوە.]] چوار تەقینەوەی تر وەک بەشێک لە زنجیرەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=کاسڵ}} ڕوویاندا، کە کۆی بەرھەمیان ٤٦٫٥ مێگاتۆن بوو. لە ساڵی ١٩٥٦دا، {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ|en|Operation Redwing|lt=ئۆپەراسیۆنی ڕێدوینگ}} لە ئەتۆڵەکە ئەنجام درا، بە کۆی گشتی شەش تەقینەوە و بەرھەمی ھاوبەشی ١٨٫٢ مێگاتۆن. کۆتا خولی تاقیکردنەوەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوویدا وەک بەشێک لە پڕۆژە گەورەکەی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١|en|Operation Hardtack I|lt=ئۆپەراسیۆنی ھاردتاک ١}}. یانزە تەقینەوە ڕوویدا بە کۆی بەرھەمی ٢١ مێگاتۆن. ==== ناوچەی متمانەی ستراتیژی ==== لە ساڵی ١٩٤٧دا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوە یەکگرتووەکانی قایل کرد کە دوورگەکانی مایکرۆنیزیا وەک {{بنز|ناوچەی متمانەی دوورگەکانی زەریای پاسیفیک|en|Trust Territory of the Pacific Islands|lt=ناوچەی متمانەی ستراتیژیی}} نەتەوە یەکگرتووەکان دەستنیشان بکات. ئەمە تەنھا متمانەیەک بوو کە تا ئێستا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەخشرابێت.<ref name=kattenburg>{{cite web |last=Kattenburg |first=David |title=Stranded on Bikini |url=http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |publisher=Green Planet Monitor |access-date=19 August 2013 |date=December 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830013643/http://www.greenplanetmonitor.net/news/2010/12/stranded-on-bikini/ |archive-date=30 August 2012}}</ref> {{بنز|ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Navy|lt=ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی ناوچەی متمانەکەی دەکرد لە بارەگایەکەوە لە {{بنز|گوام|en|Guam|lt=گوام}} تا ساڵی ١٩٥١، کاتێک {{بنز|وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Department of the Interior|lt=وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} کۆنترۆڵی گرتە ئەستۆ، و ناوچەکەی لە بنکەیەکەوە لە {{بنز|سایپان|en|Saipan|lt=سایپان}} بەڕێوەدەبرد.<ref>{{cite web |url=http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |title=Trust Territory of the Pacific Islands |publisher=University of Hawaii |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130101809/http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html |archive-date=30 January 2016}}</ref> ڕێنمایییەکە ئاماژەی بەوە دەکرد کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێت "پەرە بە پێشکەوتنی ئابووری و خۆبژێویی دانیشتووانەکەی بدات، و بۆ ئەم مەبەستەش دەبێت... دانیشتووانەکە لە لەدەستدانی زەوی و سەرچاوەکانیان بپارێزێت..."<ref name=Niedenthal/> سەرەڕای بەڵێنی "پاراستنی دانیشتووان"، لە تەممووزی ١٩٤٦ەوە تا تەممووزی ١٩٤٧، دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی بە تەنیا لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک جێھێڵدران و بەھۆی کەمیی خۆراکەوە تووشی برسێتی دەبوون. تیمێک لە لێکۆڵەرانی ئەمریکی لە کۆتاییی ١٩٤٧دا گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە دەبێت دانیشتووانی دوورگەکە دەستبەجێ بگوێزرێنەوە. ڕۆژنامەکانی سەرانسەری جیھان بە توندی ڕەخنەیان لە ھێزی دەریاییی ئەمریکا گرت کە پشتگوێی خەڵکەکەی خستووە. {{بنز|ھارۆڵد ئێڵ. ئیکس|en|Harold L. Ickes|lt=ھارۆڵد ئیکس}}، کە ستوونووسێکی ڕۆژنامەوانی بوو، نووسی "دانیشتووانە ڕەسەنەکان لە ڕاستیدا و بە واتای وشە لە برسانا دەمرن."<ref name=Niedenthal/> دانیشتووانی دوورگەکە جارێکی تر گواسترانەوە، ئەمجارەیان بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}.<ref name=engineering/> ==== گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی ==== [[File:Kili Island - NASA Astronaut Photography.png|thumb|دوورگەی کیلی، سەر بە دوورگەکانی مارشاڵ. ھەرچەندە یەکێک نییە لە دوورگە بچووکەکان، بەڵام ئەتۆڵێک نییە کە لاگۆنێکی پارێزراوی ھەبێت.]] لە کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا، لیۆنارد مەیسۆن، کە مرۆڤناسێک بوو لە زانکۆی ھاوایی، سەردانی ئەتۆڵی ڕۆنگێریکی کرد و تووشی شۆک بوو بەوەی کە دۆزییەوە. یەکێک لە دانیشتووانی ڕۆنگێریک گوتی،<ref name=guyer/> {{blockquote|ئێمە چەند ماسییەکمان دەگرت، پاشان تەواوی کۆمەڵگەکە دەبوو ئەو بڕە کەمە بەش بکەن... ماسییەکانی ئەوێ شیاو نەبوون بۆ خواردن. ژەھراوی بوون بەھۆی ئەوەی کە لە بەردەڵانەکەدا دەیانخوارد. ئێمە لێیان نەخۆش دەکەوتین، وەک ئەوەی قۆڵ و قاچت خەوی لێ بکەوێت و ھەست بە ھیچ نەکەیت. بەیانیان ھەڵدەستاین بۆ ئەوەی بڕۆین بۆ بەلەمەکانمان و دەکەوتین چونکە زۆر نەخۆش بووین... پاشان دەستمان کرد بە داواکردن لەم پیاوانەی ئەمریکا کە خۆراکمان بۆ بھێنن... ئێمە دەمردین، بەڵام ئەوان گوێیان لێ نەدەگرتین.}} مەیسۆن داوای کرد کە دەستبەجێ خۆراک بۆ دانیشتووانی ڕۆنگێریک بھێنرێت لەگەڵ ئەفسەرێکی پزیشکی. پاشان ھێزی دەریایی {{بنز|ئەتۆڵی ئوجێلانگ|en|Ujelang Atoll|lt=ئەتۆڵی ئوجێلانگ}}ی وەک ماڵی کاتییان ھەڵبژارد، و ھەندێک گەنج لە دانیشتووانی ئەتۆڵی بیکینی پێشوەختە چوون بۆ دەستکردن بە دروستکردنی شوێنی نیشتەجێبوون. بەڵام دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکی بڕیارەکەیان گۆڕی. بڕیاریاندا {{بنز|ئەتۆڵی ئێنیوێتاک|en|Enewetak Atoll|lt=ئەتۆڵی ئێنیوێتاک}} وەک دووەم شوێنی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکی بەکاربھێنن و لەبری ئەوە دانیشتووانەکەیان گواستەوە بۆ ئەتۆڵی ئوجێلانگ و بۆ ئەو ماڵانەی کە بۆ دانیشتووانی بیکینی دروست کرابوون.<ref name=Niedenthal/> لە ئازاری ١٩٤٨دا، ١٨٤ دانیشتووی بیکینی کە تووشی بەدخۆراکی ببوون جارێکی تر گواسترانەوە بۆ {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}}. چادرەکانیان لەسەر پارچە زەوییەکی سەوزەڵانی تەنیشت ڕێڕەوی فڕۆکەخانە پێدرا بۆ ئەوەی تێیدا بژین.<ref name=kattenburg/> لە حوزەیرانی ١٩٤٨دا، دانیشتووانی بیکینی {{بنز|دوورگەی کیلی|en|Kili Island|lt=دوورگەی کیلی}}یان وەک ماڵێکی درێژخایەن ھەڵبژارد.<ref name=Niedenthal/> دوورگە زۆر بچووکەکە، کە ڕووبەرەکەی {{convert|200|acres}} ({{convert|.36|sqmi}}) بوو، چۆڵ بوو و لەلایەن ھیچ ''پاشایەک'' یان سەرکردەیەکی باڵاوە بەڕێوەنەدەبرا بەھۆی قەبارەکەیەوە. ھەروەھا بەردەڵانی مەرجانیشی نییە. لە مانگی حوزەیراندا، کۆمەڵگەی بیکینی دوو دەرزەن پیاویان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی لەگەڵ ھەشت {{بنز|سیبی|en|Seabee|lt=سیبی}} (ئەندامانی بیناسازیی ھێزی دەریایی) بڕۆنە کیلی بۆ دەستکردن بە دروستکردنی گوندێک. لە تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا، دانیشتووانەکە، کە ئێستا ژمارەیان ١٨٤ کەس بوو، چوونە دوورگەی کیلی،<ref name=Niedenthal/> کە بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}}، یەکێک بوو لە بچووکترین دوورگەکانی زنجیرە دوورگەکانی مارشاڵ. ئەوان زوو تێگەیشتن کە چیتر ناتوانن بەو شێوەیە ماسی بگرن کە لە ئەتۆڵی بیکینی دەیانکرد. کیلی لاگۆنی ئارام و پارێزراوی نەبوو.<ref name=kattenburg/> ژیان لەسەر دوورگەی کیلی بە کرداری کولتوورەکەیانی لەناوبرد کە لەسەر بنەمای ماسیگری و گەشتکردن بە بەلەم لە دوورگەیەکەوە بۆ دوورگەیەکی تر لە دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی دامەزرابوو. کیلی نەیتوانی خۆراکی پێویست بۆ دانیشتووانە گواستراوەکان دابین بکات.<ref name=guyer/> ==== نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو ==== دوای گواستنەوەیان بۆ کیلی، دانیشتووانی بیکینی بەردەوام بوون لە دەستەویەخەبوون لەگەڵ کەمیی پێداویستییەکانی خۆراک. کیلی دوورگەیەکی بچووکە و بێ لاگۆنە، و زۆربەی ساڵ ڕووبەڕووی شەپۆلی دەریاییی بە بەرزیی {{convert|10|to|20|foot|abbr=on}} دەبێتەوە کە ماسیگرتن و بەکارھێنانی بەلەم قورس دەکات. برسێتی دروست بوو. لە ساڵی ١٩٤٩دا، بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەی متمانە کەشتییەکی بە درێژیی {{convert|40|ft|adj=on}} پێشکەش کرد بۆ گواستنەوەی کۆپرا لە نێوان کیلی و {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بەڵام کەشتییەکە لە کاتی شەپۆلە سەختەکاندا و لە کاتی گەیاندنی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} و میوەی تردا تێکشکێنرا.<ref name=Niedenthal/> دەسەڵاتدارانی متمانەی ئەمریکا لە ڕێگەی ئاسمانەوە خۆراکیان بۆ کیلی فڕێدا. دانیشتووانەکە ناچار بوون پشت بە برنجی ھاوردەکراوی وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا و خۆراکی لەقتوونراو ببەستن و دەبوو بە داھاتە زیادەکییەکانیان خۆراک بکڕن.<ref name=Niedenthal/> لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٥٦دا، ئەو کەشتییانەی کە لەلایەن ناوچەی متمانەی ئەمریکاوە دەنێردران بەردەوام ڕووبەڕووی کێشە دەبوونەوە لە کاتی داگرتنی خۆراک بەھۆی سەختیی دەریای دەوروبەری دوورگەکەوە، کە بووە ھۆی زیاتربوونی کەمیی خۆراک. خەڵکەکە جارێکی تر تووشی برسێتی بوونەوە و کەمیی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٦دا زیادی کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشنیاری کرد کە ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بڕۆنە جالویت کە لەوێ خۆراک ئاسانتر دەست دەکەوت. چەند کەسێک چوون.<ref name=kattenburg/> ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵگەیەکی لاوەکیی بۆ خێزانەکان کردەوە لەسەر زەویی گشتی لە {{بنز|ئەتۆڵی جالویت|en|Jaluit Atoll|lt=ئەتۆڵی جالویت}}، بە دووریی {{convert|30|mi}} لە باکوورەوە. سێ خێزان چوونە ئەوێ بۆ بەرھەمھێنانی {{بنز|کۆپرا|en|copra|lt=کۆپرا}} بۆ فرۆشتن و دواتر خێزانەکانی تریش بە نۆرە لەوێ دەژیان.<ref name=Niedenthal/> ماڵەکانیان لە ھەردوو کیلی و جالویت بەھۆی زریانەکانەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ و ١٩٥٨دا زیانیان بەرکەوت، کەشتیی دابینکردنی پێداویستییەکانیان نوقم بوو و زیان بە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان گەیشت. ==== گەڕانەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی ==== [[File:Construction of houses in Bikini Atoll.jpg|thumb|ئەو ماڵانەی دروستکرابوون بۆ یەکەم گەڕانەوە بۆ بیکینی لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا.]] لە حوزەیرانی ١٩٦٨دا، لەسەر بنەمای ئامۆژگاریی زانستی کە ئاستی تیشکدانەوە بەپێی پێویست کەم بووەتەوە، سەرۆک لیندۆن بی. جۆنسن بەڵێنی بە ٥٤٠ ئەندامی خێزانەکانی ئەتۆڵی بیکینی دا کە لە کیلی و دوورگەکانی تر دەژیان کە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆیان. کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی پاشماوە تیشکدەرەکانی لە دوورگەکە پاککردەوە، و ناوچەی متمانەی ئەمریکا بەرپرسیار بوو لە دووبارە دروستکردنەوەی پێکھاتەکان و چاندنەوەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان لەسەر ئەتۆڵەکە. بەڵام کەمێک دواتر، ناوچەی متمانە گەشتە ئاسمانییە ئاسایییەکانی نێوان ئەتۆڵی کوەجەلەین و ئەتۆڵی بیکینی کۆتایی پێھێنا، کە ئەمەش بە توندی ڕێگری لە پێشکەوتنەکە کرد. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٢ دار گوێزھیندەکان چێندرانەوە، بەڵام کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمی (AEC) بۆی دەرکەوت کە {{بنز|قڕژاڵی گوێزھیند|en|coconut crab|lt=قڕژاڵەکانی گوێزھیند}} ئاستێکی بەرزی تیشکدانەوەیان ھەڵگرتووە و ناتوانرێت بخورێن. لە ئەنجامدا ئەنجومەنی بیکینی دەنگی دا بە دواخستنی گەڕانەوە بۆ دوورگەکە.<ref name=Niedenthal/> سێ خێزانی گەورە، کە لە کۆتاییدا بوونە نزیکەی ١٠٠ کەس، لە ساڵی ١٩٧٢ سەرباری مەترسییەکان گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان. بەڵام ٣ ساڵ دواتر، تیمێک لە زانایان تاقیکردنەوەی زیاتریان لەسەر دوورگەکە و دانیشتووانەکەی ئەنجام دا. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە ھەندێک بیر زۆر تیشکدەر بوون بۆ بەکارھێنان و بڕیاریان دا کە پاندانوس و نانی میوەکەش مەترسیدارن بۆ خواردنی مرۆڤ. نموونەی میز لە دانیشتووانی دوورگەکە لە ئەتۆڵی بیکینی ئاستی نزمی {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٣٩|en|plutonium-239|lt=پلوتۆنیۆم-٢٣٩}} و {{بنز|پلوتۆنیۆم-٢٤٠|en|plutonium-240|lt=پلوتۆنیۆم-٢٤٠}}یان پیشان دا. لە ئەنجامدا، کۆمەڵگەی بیکینی داوایەکی یاساییی فیدراڵی تۆمار کرد و داوای ڕووپێوییەکی زانستیی تەواوەتییان کرد بۆ بیکینی و دوورگەکانی باکووری مارشاڵ. ململانێی ناوخۆیی نێوان وەزارەتەکان لەسەر بەرپرسیارێتی تێچووەکان کارەکەی بۆ ماوەی سێ ساڵ دواخست.<ref name=Niedenthal/> پاشان لە ئایاری ١٩٧٧ زانایان ئاستێکی مەترسیداریان لە {{بنز|سترۆنتیۆم-٩٠|en|strontium-90|lt=سترۆنتیۆم-٩٠}} لە ئاوی بیرەکەدا دۆزییەوە کە لە بەرزترین ئاستە ڕێگەپێدراوەکانی ئەمریکا زیاتر بوو.<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniatoll.com/history.html |title=A Short History of the People of Bikini Atoll |access-date=27 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625154117/http://www.bikiniatoll.com/history.html |archive-date=25 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە مانگی حوزەیراندا، وەزارەتی وزە ڕایگەیاند کە "ھەموو شێوازەکانی ژیان کە دوورگەی بیکینی دەگرێتەوە لە ڕێنمایییەکانی حکوومەتی فیدراڵی بۆ تیشکدانەوە بۆ ژەمی سی-ساڵەی دانیشتووان تێپەڕ دەبن." دواتر لەو ساڵەدا زانایان زیادبوونێکی ١١ ھێندەییان لە باری جەستەییی سیسیۆم-١٣٧ لە ھەموو ئەو کەسانەدا دۆزییەوە کە لە ئەتۆڵەکەدا دەژیان.<ref name=Niedenthal/> لە ئایاری ١٩٧٨ بەرپرسانی وەزارەتی ناوخۆی ئەمریکا بەرزبوونەوەی ٧٥٪ی سیسیۆم-١٣٧ی تیشکدەری دۆزراوەیان بە "باوەڕپێنەکراو" وەسف کرد.<ref name=divingworldhistory/> ژنان تووشی {{بنز|لەبارچوون|en|miscarriage|lt=لەبارچوون}}، {{بنز|مردوولەدایکبوون|en|stillbirth|lt=مردوولەدایکبوون}}، و ناتەواویی بۆماوەیی دەبوون لە منداڵەکانیاندا.<ref name=bik12>{{cite web |url=http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |title=Survivors of nuke testing seek justice: Marshall Islanders on Maui rally to share nation's story |first=Chris |last=Hamilton |date=4 March 2012 |work=Maui News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523212532/http://www.mauinews.com/page/content.detail/id/558769/Survivors-of-nuke-testing-seek-justice.html?nav=10 |archive-date=23 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Victims of the Nuclear Age |url=http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809213904/http://www.ratical.org/radiation/NAvictims.html |archive-date=9 August 2007 |access-date=22 July 2007 |website=Ratical.org}}</ref>{{better source needed|date=January 2014}} توێژەران بۆیان دەرکەوت کە خاکی مەرجانی بە شێوەیەکی جیاواز لە خاکی کیشوەرەکان ڕەفتار دەکات چونکە پۆتاسیۆمی زۆر کەمی تێدایە. ڕووەک و درەختەکان بە ئاسانی پۆتاسیۆم ھەڵدەمژن وەک بەشێک لە پرۆسە بایۆلۆژییە ئاسایییەکان، بەڵام بەو پێیەی سیسیۆم بەشێکە لە ھەمان گرووپ لە {{بنز|خشتەی خولی|en|periodic table|lt=خشتەی خولیدا}}، لەلایەن ڕووەکەکانەوە بە پرۆسەیەکی کیمیایی زۆر ھاوشێوە ھەڵدەمژرێت. دەرکەوت کە ئەو دانیشتووانەی دوورگەکە کە بەبێ ئاگاداری شیری گوێزھیندی پیسبوویان دەخواردەوە، خەستییەکی نائاسایی بەرزی سیسیۆم لە جەستەیاندا ھەبوو. ناوچەی متمانە بڕیاری دا کە دانیشتووانی دوورگەکە دەبێت بۆ جاری دووەم لە ئەتۆڵەکە چۆڵبکرێن.<ref name="ghostfleet">{{cite web |url=http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |title=Operation Castle |date=17 May 2006 |work=nuclearweaponarchive.org |access-date=2016-05-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145851/http://nuclearweaponarchive.org/Usa/Tests/Castle.html |archive-date=27 September 2013}}</ref>{{Citation needed|date=June 2024}} دانیشتووانی دوورگەکە ٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان وەک قەرەبوو لە ساڵی ١٩٨٦دا وەرگرت وەک بەشێک لە {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی نوێی کۆمەڵەی ئازاد}} لەگەڵ ئەمریکادا و لە ساڵی ١٩٨٨، ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشیان پێدرا بۆ ئەوەی بەتایبەتی بۆ پاککردنەوەی تیشکدانەوە بەکاربھێنرێت. لە ساڵی ١٩٨٧دا، چەند کەسێکی بەتەمەنی بیکینی گەشتیان کرد بۆ دوورگەی ئێنیو بۆ دووبارە دیاریکردنەوەی سنوورەکانی موڵکی کۆن. تیمەکانی بیناسازی دەستیان کرد بە دروستکردنی ھوتێلێک، لەنگەرگە، و ڕێگاوبان لەسەر بیکینی، و مۆلیدە، ئامێری سوێرکردنی ئاو، و ھێڵی کارەبایان دامەزراند. ڕێڕەوێکی فڕینی مەرجان و لمی پتەو ھێشتا لەسەر دوورگەی ئێنیو بوونی ھەیە. تیمی غەواسەکانی ئەتۆڵی بیکینی دامەزرا بۆ دابینکردنی داھات. بەڵام لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەنجومەنەکە زانی کە ستانداردی ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ئەمریکا پێویستی بە کەمکردنەوەی ئاستی تیشکدانەوە ھەیە بۆ ١٥ میلیرێم لە ساڵێکدا، کە زۆر کەمترە لە ستانداردی وەزارەتی وزەی ئەمریکا کە ١٠٠ میلیرێمە. ئەم دۆزینەوەیە تێچووی چاوەڕوانکراوی پاککردنەوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد و ھەوڵەکەی وەستاند.<ref name=gwynne/><ref>{{cite web |url=https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |title=Radiation Cleanup Standards |publisher=Phil Rutherford Consulting |access-date=2026-07-13 |archive-date=14 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714112049/https://philrutherford.com/radiation_cleanup_standards.html |url-status=live }}</ref> === گواستنەوە بۆ دوورگەی کیلی === [[File:Sikorsky SH-3G Sea King of Helicopter Combat Support Squadron 1 in flight over Bikini Atoll in November 1978.jpg|thumb|فڕۆکەیەکی SH-3G Sea King بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا دەفڕێت لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ پشکنینی ئاستی تیشکدانەوە]] لە ئەنجامی بەکارھێنانی سەربازیی دوورگەکە و نیشتەجێکردنەوەی شکستخواردوو، دوورگەکان پڕن لە پەناگەی کۆنکرێتیی جێھێڵراو و تۆنەھا کەرەستەی قورس، ئۆتۆمۆبێل، پێداویستی، ئامێر، و بینا.<ref>{{cite web |url=http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061105113544/http://www.48north.com/jul_2006/bikini.htm |url-status=dead |archive-date=2006-11-05 |title=Cruising Bikini Atoll 60 Years after the bomb |access-date=13 August 2013 |date=July 2006}}</ref> لە ئەیلوولی ١٩٧٨دا، بەرپرسانی ناوچەی متمانە لە کۆتاییدا گەیشتن بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە. ڕووپێویی تیشکدانی مارشاڵەکانی باکوور، کە بەھۆی داوای یاسایی ساڵی ١٩٧٥ەوە ناچارکرابوون، تەنھا دوای دەرکردنی دانیشتووانەکە دەستی پێکرد<ref name=Niedenthal/> و گەڕێندرانەوە بۆ دوورگەی کیلی.<ref name=Niedenthal/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، دوورگە بچووکەکەی کیلی بە ڕووبەری {{convert|0.36|sqmi|km2}} پاڵپشتی لە نزیکەی ٦٠٠ دانیشتوو دەکرد کە لە ماڵی {{بنز|بلۆکی کۆنکرێتی|en|cinderblock|lt=بلۆکی کۆنکرێتی}}دا دەژیان. ئەوان دەبێت پشت بە بەشدارییەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە ببەستن بۆ تەواوکردنی ئەوەی کە لە ناوخۆدا بەرھەمی دەھێنن. ھەر خێزانێک یەک بۆ دوو سندوق مریشکی بەستوو، دوو بۆ چوار کیسی ٥١-پاوەندی (٢٣ کیلۆگرام) ئارد، و دوو بۆ چوار کیسی برنج ٢ تا ٣ جار لە ساڵێکدا وەردەگرێت. دانیشتووانی دوورگەکە چەندین دوکانی بچووک لە ماڵەکانیاندا بەڕێوەدەبەن بۆ دابینکردنی خۆراکی تێکنەچوو وەکوو خوێ، تەباسکۆ، شیرینی، و خۆراکی لەقتوونراو. مۆلیدەیەک کارەبا دابین دەکات. منداڵان لەسەر کیلی دەچنە قوتابخانەی سەرەتایی تا پۆلی ھەشتەم. بەرەو کۆتاییی پۆلی ھەشتەم، قوتابییان دەبێت لە تاقیکردنەوەیەکی ستاندارد دەربچن بۆ وەرگرتنی مافی چوونە قوتابخانەی ئامادەییی گشتی لە جالویت یان ماجورۆ. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١١وە دانیشتووانە نیشتەجێبووەکانی دوورگەی کیلی دەستیان کرد بە ئەزموونکردنی ماوەکانی لافاوی زەریا لە کاتی {{بنز|شەپۆلی پاشا|en|king tide|lt=بەرزبوونەوەی زۆری ئاستی دەریا (شەپۆلی پاشا)}}. بەرزترین خاڵی دوورگەی کیلی تەنھا {{convert|9.8|ft|m}} لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. شەپۆلەکانی زەریا لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ لانیکەم پێنج جار بەشەکانی دوورگەکەیان داپۆشیوە، و بیرەکانی دوورگەکەیان پیس کردووە. ئەو ڕێڕەوە فڕینەی کە خزمەتی دوورگەکە دەکات لە کاتی بارانبارین و لافاوی زەریادا و دوای ئەوەش شیاوی بەکارھێنان نییە چونکە زۆر قوڕاوی دەبێت. لە ئابی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی بیکینی بڕیارنامەیەکی پەسەند کرد کە تێیدا داوای یارمەتی لە حکوومەتی ئەمریکا دەکرد بۆ گۆڕینی مەرجەکانی سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانەکە جارێکی تر، ئەمجارەیان بۆ دەرەوەی دوورگەکانی مارشاڵ.<ref name=gwynne/><ref name=gjohnson>{{cite web |title=Exiled by nuclear testing, rising seas force Bikinians to flee again |date=8 August 2015 |first=Giff |last=Johnson |url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |publisher=RNZI |access-date=28 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427193906/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/280811/rising-seas-force-bikinians-to-flee-again |archive-date=27 April 2016}}</ref> سندووقی متمانەکە تا ڕادەیەک جێگیر بوو، بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٧ زیادبوونی ڕاکێشانی پارە وای کرد کەم ببێتەوە و لە دەیەی ٢٠٢٠ەکاندا قەیرانێک سەریھەڵدا بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان لەسەر کیلی.<ref name=":0"/> == سندووقەکانی متمانە و داواکارییە شکستخواردووەکان == [[File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|thumb|ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٠٥. ھەرچەندە سەلامەتە بۆ ھەندێک پڕۆژەی گەشتیاریی بچووک، بەڵام ھێشتا نیگەرانیی جدی ھەیە سەبارەت بە ژیانکردن لەوێ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی و بژێوی پەیداکردن لە خاکەکەی]] لە ساڵی ١٩٧٥دا، کاتێک ئەو دانیشتووانەی کە گەڕابوونەوە بۆ ئەتۆڵی بیکینی زانییان کە سەلامەت نییە، داوایەکی یاسایییان دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار کرد بە بڕی ٩٠٠ ملیار لە {{بنز|دۆلاری ئەمریکی|en|USD|lt=دۆلاری ئەمریکی}}، و داوای لێکۆڵینەوەیەکی تیشکییان کرد بۆ دوورگەکانی باکوور.<ref>{{cite web |title=Despite High Court Denial, Battle Over Bikini Atoll Bombing Endures |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |publisher=Bikini Island Local Government |access-date=20 August 2013 |date=26 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٥دا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' دامەزراند، کە کۆی گشتییەکەی ٣ ملیۆن دۆلار بوو. کاتێک دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٧٨ لە دوورگەکە دەرکران، ئەمریکا ٣ ملیۆن دۆلاری تری خستە سەر سندووقەکە. ئەمریکا سندووقێکی متمانەی دووەمی دروست کرد، بە ناوی ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی''، کە ٢٠ ملیۆن دۆلاری تێدا بوو لە ساڵی ١٩٨٢دا. ئەمریکا ٩٠ ملیۆن دۆلاری تریشی خستە سەر ئەو سندووقە بۆ ئەوەی بەکاربھێنرێت بۆ پاککردنەوە، دروستکردنەوەی ماڵ و دامەزراوەکان، و نیشتەجێکردنەوەی دانیشتووان لە دوورگەکانی بیکینی و ئێنیو.<ref name=reparations>{{cite web |title=U.S. Reparations for Damages |url=http://www.bikiniatoll.com/repar.html |publisher=Bikini Atoll |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016002504/http://www.bikiniatoll.com/repar.html |archive-date=16 October 2013}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٣دا، ئەمریکا و دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵ {{بنز|ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد|en|Compact of Free Association|lt=ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادیان}} واژوو کرد، کە سەربەخۆیی بەخشییە دوورگەکانی مارشاڵ. ڕێکەوتننامەکە لە ساڵی ١٩٨٦دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و دواتر ھەموار کرایەوە بە ڕێکەوتننامەی ھەموارکراو کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا جێبەجێ کرا.<ref>{{cite web |title=U.S. Relations With Marshall Island |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |publisher=U.S. Department of State |access-date=14 August 2013 |archive-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194507/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm |url-status=live }}</ref> ھەروەھا {{بنز|دادگای داواکارییە ناوەکییەکان|en|Nuclear Claims Tribunal|lt=دادگای داواکارییە ناوەکییەکانی}} دامەزراند، کە ئەرکی بڕیاردانی لەسەر قەرەبووکردنەوەی قوربانیان و ئەو خێزانانەی کە بەرکەوتەی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی بوون، پێسپێردرا. بەشی ١٧٧ی ڕێکەوتننامەکە قەرەبووکردنەوەی بۆ دانیشتووانی بیکینی و ئەتۆڵەکانی تری باکوور دابین کرد بۆ زیانەکان. ئەمە ٧٥ ملیۆن دۆلاری لەخۆگرتبوو کە دەبێت لە ماوەی ١٥ ساڵدا بدرێت.<ref name=reparations/> پارەدانەکان لە ساڵی ١٩٨٧دا دەستیان پێکرد بە پێدانی ساڵانەی ٢٫٤ ملیۆن دۆلار بە تەواوی دانیشتووانی بیکینی، لەکاتێکدا ٢٫٦ ملیۆن دۆلارەکەی تر دەخرێتە ناو ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی''. ئەم متمانەیە مەبەست لێی ئەوەیە کە بۆ ھەمیشە بمێنێتەوە و ساڵانە پارەیەکی ٥٪ی سندووقەکە بدات بە دانیشتووانەکە.<ref name=reparations/> ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٥٠ ملیۆن دۆلاری دابین کرد وەک قەرەبوو بۆ ئەو زیانانەی کە بەھۆی بەرنامەی تاقیکردنەوەی ناوەکی و دەرکردنیان لە دوورگەی زێدی خۆیان کەوتبوو.<ref>{{cite web |url=http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |title=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal |access-date=22 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613031306/http://www.nuclearclaimstribunal.com/ |archive-date=13 June 2007 |url-status=live}}</ref> لە ٥ی ئازاری ٢٠٠١دا و دوای چەندین ساڵ لە گفتوگۆ، دادگای داواکارییە ناوەکییەکان بڕیاری دا دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەبارەت بەو زیانانەی بە دوورگەکان و خەڵکەکەی گەیشتووە. دادگاکە (NCT) بڕی ٢٧٨ ملیۆن دۆلاری بۆ بیکینی تەرخان کرد بۆ لەدەستدانی بەکارھێنانی زەوی، و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کارەکانی ئەمریکا ھاوتایە بە "دەستبەسەرداگرتنی کاتی" و بڕیارەکەی لەسەر بنەمای کرێی دادپەروەرانە دەرکرد بۆ ئەو ماوەیەی کە بەکارھێنانیان لێ قەدەغە کرابوو. دادگاکە بڕی ٢٥١٬٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری تری تەرخان کرد بۆ نۆژەنکردنەوەی ئەتۆڵەکە بۆ گەڕاندنەوەی بیکینی "بۆ دۆخێکی سەلامەت و بەرھەمدار."<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information |first=Bureau of Public Affairs |title=Report Evaluating the Request of the Government of the Republic of the Marshall Islands Presented to the Congress of the United States of America |url=https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |access-date=2022-06-27 |website=2001-2009.state.gov |language=en |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627023124/https://2001-2009.state.gov/p/eap/rls/rpt/40422.htm |url-status=live }}</ref> بەڵام، کۆنگرێسی ئەمریکا نەیتوانیوە بودجەی بڕیارەکە دابین بکات. تاکە چارەسەر ئەوەیە کە خەڵکی بیکینی داواکاری پێشکەش بە کۆنگرێسی ئەمریکا بکەن بۆ دابینکردنی بودجەی پارەدانەکە و جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە. دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێھەڵچوونەوەی (تەمیزکردنی) دانیشتووانی دوورگەکەی ڕەتکردەوە سەبارەت بە بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی ئەمریکا کە ڕەتی کردبووەوە حکوومەت ناچار بکات بودجەی داواکارییەکەیان دابین بکات. تا ساڵی ٢٠٠١، لەو ١٦٧ دانیشتووە ڕەسەنەی کە گواسترابوونەوە، تەنھا ٧٠ کەسیان لە ژیاندا مابوون، و تەواوی دانیشتووانەکە گەشەیان کردبوو بۆ ٢٬٨٠٠ کەس.<ref name="guyer" /> زۆربەی دانیشتووانی دوورگەکە و نەوەکانیان لەسەر کیلی، لە ماجورۆ، و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژیان. ''سندووقی متمانەی ھاوایی بۆ خەڵکی بیکینی'' وەک چۆن بەپێی یاسا داواکرابوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦دا ھەڵوەشێنرایەوە. بەھای ''سندووقی متمانەی نیشتەجێکردنەوە بۆ خەڵکی بیکینی'' تا ٣١ی ئازاری ٢٠١٣ نزیکەی ٨٢ ملیۆن دۆلار بوو و ''سندووقی متمانەی داواکارییەکانی بیکینی'' بەھاکەی نزیکەی ٦٠ ملیۆن دۆلار بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ھەر ئەندامێکی سندووقەکە ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ دۆلاری وەردەگرت.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٢دا، سندووقەکان ساڵانە نزیکەی ٦ بۆ ٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییان لە داھاتی وەبەرھێنان بەرھەم دەھێنا، و سندووقەکان ساڵانە کەمتر لە ١٥٬٠٠٠ دۆلاریان دەدا بە ھەر خێزانێک وەک قازانج، و پارەیەکی کەم دەمایەوە کە بەردەست بێت بۆ پاککردنەوە.<ref name=gwynne/> نوێنەرانی خەڵکی بیکینی پێشبینی دەکەن ئەم پرۆسەیە چەندین ساڵ بخایەنێت و نازانن ئایا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێز لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازاد دەگرێت یان نا.<ref name=reparations/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، پاش لۆبیکردن لەلایەن سەرکردەکانی بیکینییەوە، ئیدارەی ترەمپ ڕایگەیاند کە ھیچ سنووردارکردنێک نابێت لەسەر ڕاکێشانی پارە لە سندووقە سەرەکییەکە و ھیچ پێداچوونەوەیەکی (وریاکاری) تر بۆ سندووقە سەرەکییەکە ناکرێت. سەرۆکی شارەوانیی ئەو ئەنجومەنەی کە بەرپرسیارە لە خەڵکی بیکینی، ئاندەرسۆن جیباس، سەرمایەکانی سندووقەکەی بەکارھێنا بۆ کڕینی فڕۆکەیەک، ئامێری بیناسازی و دوو کەشتیی بارھەڵگر. سەرەڕای ئەوەش، کۆمەڵگەیەکی شوقە لە ماجورۆ، پایتەختی دوورگەکانی مارشاڵ، و ٢٨٣ دۆنم زەوی لە ھاوایی کڕدران. تا ئازاری ٢٠٢٣، تەنھا ١٠٠٬٠٤١ دۆلار لەو سندووقەدا مابووەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٥٩ ملیۆن دۆلاری تێدابوو. ئەنجومەنەکە مووچەی نزیکەی ٣٥٠ کارمەندەکەی بڕی و پێدانی بڕی ١٥٠ دۆلاری مانگانەی بژێویی بۆ ٦٬٨٠٠ ئەندامەکەی کۆمەڵگەی بیکینی وەستاند.<ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2023-05-03 |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، باری لەناکاو لەسەر کیلی ڕاگەیەندرا، و حکوومەتی مارشاڵ ناچار بوو دەستوەردان بکات بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-01-15 |title=Kili Island under state of emergency after fund mismanagement |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |access-date=2024-06-21 |website=[[RNZ]] |language=en-nz |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621200701/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/506733/kili-island-under-state-of-emergency-after-fund-mismanagement |url-status=live }}</ref> یارمەتییەکان یارمەتیدەر بوون لە گەڕاندنەوەی کارەبا بۆ دوورگەکە، کە دوای بەتاڵبوونی سندووقەکان بڕدرابوو.<ref name=":0" /> زۆرێک لەو کڕینانەی کە کرابوون لەوانە، خانووبەرە، فڕۆکە، و بەلەم ھیچ قازانجێکیان بۆ بیکینی نەبووە.<ref name="Variety"/> بەتاڵبوونی سندووقی متمانەی دانیشتووانی بیکینی بووە ھەواڵ لە سەرتاسەری ناوچەی پاسیفیکدا، لەوانەش نیوزیلەندا، و لە ڕۆژنامە گەورەکانی ئەمریکا وەکوو ''{{بنز|نیویۆرک تایمز|en|The New York Times|lt=نیویۆرک تایمز}}'' و ''{{بنز|وۆڵ ستریت جۆرناڵ|en|The Wall Street Journal|lt=وۆڵ ستریت جۆرناڵ}}''.<ref name=":0"/><ref>{{Cite news |last=McKenzie |first=Pete |date=2023-05-03 |title=$59 Million, Gone: How Bikini Atoll Leaders Blew Through U.S. Trust Fund |url=https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |access-date=2024-06-21 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503234012/https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html |url-status=live }}</ref> == شوێنەواری میراتی جیھانی == لەبەر ئەوەی شوێنەکە بەڵگەی ڕاستەوخۆ و بەرجەستەی ئەو تاقیکردنەوە ناوەکییانەی ھەڵگرتووە کە لەوێ ئەنجام دراون لە ناوەڕاستی ھەڵکەوتە خولگەیییە دژبەیەکەکەیدا، یوونێسکۆ بڕیاری دا کە ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی سەردەمی ناوەکی و لە ٣ی ئابی ٢٠١٠دا وەک {{بنز|شوێنەواری میراتی جیھانی|en|World Heritage Site|lt=شوێنەوارێکی میراتی جیھانی}} دەستنیشانی کرد.<ref name=unesco>{{cite web |title=Bikini Atoll, Nuclear Tests Site |url=https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |work=Thirty-fourth Session |publisher=World Heritage Committee |access-date=6 June 2012 |date=3 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625140213/https://whc.unesco.org/archive/2010/whc10-34com-8Be.pdf |archive-date=25 June 2012}}</ref><ref name="WHeritage01">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1339 |title=Bikini Atoll Nuclear Test Site |publisher=UNESCO |access-date=7 August 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804041652/https://whc.unesco.org/en/list/1339 |archive-date=4 August 2010}}</ref> {{blockquote|ئەتۆڵی بیکینی بەڵگەی ڕاستەوخۆی بەرجەستەی پاراستووە ... کە ھێزی ... تاقیکردنەوە ناوەکییەکان دەگوازێتەوە، وەک ئەو کەشتییە نوقمبووانەی کە بەھۆی تاقیکردنەوەکانی ساڵی ١٩٤٦ەوە نێردرانە بنی لاگۆنەکە و چاڵەگڕکانە زەبەلاحەکەی براڤۆ. تاقیکردنەوەکان کە یەکسان بوون بە ٧٬٠٠٠ ھێندەی ھێزی بۆمبەکەی ھێرۆشیما، لێکەوتەی گەورەیان ھەبوو لەسەر جوگرافیا و ژینگەی سروشتیی ئەتۆڵی بیکینی و لەسەر تەندروستیی ئەو کەسانەی کە بەرکەوتەی تیشکدانەوە بوون. لە ڕێگەی مێژووەکەیەوە، ئەتۆڵەکە ھێمایە بۆ بەرەبەیانی {{بنز|سەردەمی ناوەکی|en|Atomic Age|lt=سەردەمی ناوەکی}}، سەرباری وێنە دژبەیەکەکەی لە ئاشتی و بەھەشتی سەر زەوی.<ref name=unesco/><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1339 Bikini Atoll Nuclear Test Site] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110724000329/https://whc.unesco.org/en/list/1339/ |date=24 July 2011 }}، unesco.org</ref>}} == دەستگەیشتنی سەردانیکەران == ئەتۆڵی بیکینی کراوەیە بۆ ئەو سەردانیکەرانەی کە لەسەر کەشتییەکانن کە بەتەواوی پشت بە خۆیان دەبەستن ئەگەر پێشوەختە ڕەزامەندی وەربگرن. ھەروەھا دەبێت پارە بدەن بۆ ئەوەی غەواسێک و دوو نوێنەری ئەنجومەنی حکوومەتی خۆجێیی یاوەرییان بکەن. نوێنەرایەتیی ناوخۆیی پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە سەردانیکەران شوێنەوار لە کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە نابەن.<ref>{{cite web |title=Indies Trader |url=https://hdcc.com/managerletter.html |archive-url=https://.today/20130814004821/https://hdcc.com/managerletter.html |url-status=dead |archive-date=14 August 2013 |publisher=Bikini Atoll Divers |access-date=13 August 2013}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان ئەنجام دراوە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتیی سەردانیکەرانی ناوچەکە و بۆ نیشاندانی ئاستە نزمەکانی ئێستای تیشکدانەوە لە ناو و دەوروبەری ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{Cite journal |title=Estimates of the Radiological Dose to People Living on Bikini Island for Two Weeks while Diving in and Around the Sunken Ships in Bikini Lagoon |url=https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |journal=W.L. Robison et al |access-date=13 June 2021 |archive-date=27 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727232752/https://www.bikiniatoll.com/rad_rpt.pdf |url-status=live }}</ref> === غەواسیکردن لە لاگۆنی بیکینی === لە حوزەیرانی ١٩٩٦دا، ئەنجومەنی بیکینی ڕێگەی دا بە ئۆپەراسیۆنەکانی غەواسیکردن وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی داھات بۆ دانیشتووانی بیکینی لە ئێستا و لە کاتی گەڕانەوەیاندا. ئەنجومەنی بیکینی ڕێبەری غەواسی ئێدوارد مادیسۆنی دامەزراند کە لە ساڵی ١٩٨٥ەوە لە دوورگەی بیکینی دەژیا و فابیۆ ئامارال، کە لەو کاتەدا ھاووڵاتییەکی بەڕازیلی بوو، وەک سەرۆکی غەواسان و بەڕێوەبەری ھاڤینگەھەکە دەستنیشان کرد.<ref>{{cite web |url=http://www.advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |title=Archived copy |access-date=2017-07-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409090054/http://advanceddivermagazine.com/ezinefreearticles/Bikini.pdf |archive-date=9 April 2016}} Advanced Diver Magazine 1997</ref> گەشتەکان سنووردارن بۆ کەمتر لە دەرزەنێک غەواسی شارەزا لە ھەفتەیەکدا، تێچووی زیاترە لە ٥٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی، و مێژوویەکی وردی تاقیکردنەوە ناوەکییەکان لەخۆدەگرێت. ئەم کارە زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ دۆلاری داھات ھەبوو لە ماوەی وەرزی ئایار تا تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا.<ref name=niedenthal2>{{cite news |last=Niedenthal |first=Jack |title=Paradise Lost – 'For the Good of Mankind' |url=https://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |access-date=11 August 2013 |newspaper=The Guardian |date=6 August 2002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826145557/http://www.theguardian.com/travel/2002/aug/06/travelnews.nuclearindustry.environment |archive-date=26 August 2013}}</ref> === دامەزراوەکانی سەر وشکانی === بۆ لەخۆگرتنی بەرنامەی غەواسیکردن و ماسیگران، ئەنجومەنی بیکینی ژووری نوێی بە فێنککەرەوە دروست کرد لەگەڵ حەمام و گەرماوی تایبەت. ئەوان باڵکۆنیان لەخۆگرتبوو کە دەیانڕوانییە سەر لاگۆنەکە. چێشتخانەیەک ھەبوو کە ژەمی شێوازی ئەمریکی و خواردنی مارشاڵی پێشکەش دەکرد کە خواردنی دەریاییی تازەی تێدابوو. تەنیا ١٢ سەردانیکەر لە یەک کاتدا میوانداری دەکران.<ref name=kattenburg2/> بەھۆی پیسبوونە ماوەکەوە، ھەموو ئەو میوە و سەوزانەی بۆ غەواسی ئەتۆڵی بیکینی و ماسیگریی وەرزشی بەکاردەھێنران ھاوردە دەکران.<ref name=divingworldfacts/> لە ئەیلوولی ٢٠٠٧دا، کۆتا فڕۆکەی کورت‌مەودای {{بنز|ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ|en|Air Marshall Islands|lt=ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ}} کارەکانی وەستاند کاتێک پارچەی یەدەگ نەدۆزرایەوە و فڕۆکەکان چیتر شیاوی فڕین نەبوون. نیو دەرزەن غەواس و ڕۆژنامەنووسێک بۆ ماوەی ھەفتەیەک لە دوورگەی بیکینی گیرییان خوارد.<ref name=kattenburg/> دانیشتووانی بیکینی کارەکانی غەواسیکردنی سەر وشکانییان وەستاند لە ئابی ٢٠٠٨ەوە. تاوەکوو ساڵی ٢٠٢١، ھێڵی ئاسمانیی دوورگەکانی مارشاڵ یەک فڕۆکەی Bombardier DHC-8-100 و دوو فڕۆکەی ١٩-سەرنشینیی {{بنز|دۆرنیێر ٢٢٨|en|Dornier 228|lt=دۆرنیێر ٢٢٨}}ی ھەیە.<ref>{{cite news |last=Johnson |first=Giff |date=July 2013 |title=Air Marshall faces difficult future |publisher=[[Islands Business]] |url=http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |url-status=dead |access-date=22 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322141441/http://www.islandsbusiness.com/2013/7/aviation/air-marshall-faces-difficult-future/ |archive-date=22 March 2014}}</ref> === بەرنامەی غەواسیکردنی سەر کەشتی === [[File:IJN Nagato.jpg|thumb|کەشتیی {{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} لەسەر بنی ئەتۆڵی بیکینی جێگیر بووە]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا، کەشتییەکی نیشتەجێبوونی مانەوەی درێژ کە بەتەواوی پشت بە خۆی دەبەستێت، بە سەرکەوتوویی ئۆپەراسیۆنی غەواسیکردنی ئەنجام دا. لە ساڵی ٢٠١١دا، حکوومەتی ناوخۆیی مۆڵەتی دا بە کارپێکەری کەشتییەکە وەک دابینکەرێکی گەشتی غەواسیکردن بۆ سەر کەشتییە نوقمبووە ناوەکییەکان لە ئەتۆڵی بیکینی. وەرزی غەواسیکردن لە ئایارەوە تا تشرینی یەکەمە. سەردانیکەران ھێشتا دەتوانن لە دوورگەکەدا داببەزن بۆ مانەوەی کورتخایەن.<ref name=facts/> لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧دا، کۆمپانیای ماستەر لایڤئەبۆردس (Master Liveaboards) ڕایگەیاند کە ئەتۆڵی بیکینی زیاد دەکەن بۆ لیستی مەبەستەکانیان بۆ غەواسی تەکنیکی بە بەکارھێنانی کەشتییەکەیان بە ناوی ترەک ماستەر (Truk Master)، و گەشتەکان بۆ شوێنەکە لە ئایاری ٢٠١٨ەوە دەست پێدەکەن دوای ئەوەی مۆڵەتیان لەلایەن ئەنجومەنی بیکینییەوە پێدرا.<ref>{{Cite web |url=https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |title=Master Liveaboards Adds Bikini Atoll to List of Destinations |website=Scuba Diving |language=en |access-date=2019-07-23 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309013645/https://www.scubadiving.com/master-liveaboards-adds-bikini-atoll-to-their-list-destinations |url-status=live }}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، لە ئەنجامی ھەڵسەنگاندنی بەردەوامی بازرگانی و ئەو خواستە پەنگخواردووەی کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە دروست ببوو، ماستەر لایڤئەبۆردس ڕایگەیاند کە کەشتییەکی زیادە لە پاڵ ترەک ماستەردا بەکاردەخەن بۆ کارکردن لە ئەتۆڵی بیکینی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدواوە.<ref>{{Cite web |title=All change in the Pacific |url=https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |access-date=2021-06-13 |website=Master Liveaboards |language=en-US |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613033323/https://masterliveaboards.com/all-change-in-the-pacific/ |url-status=live }}</ref> بەھۆی ئەوەی لاگۆنەکە بۆ ماوەیەکی زۆر بەبێ دەستکاری ماوەتەوە، بڕێکی زۆرتر لە ئاسایی لە ژیانی دەریایی تێدایە، لەوانەش {{بنز|قرش|en|shark|lt=قرش}}، کە ئەمەش ئارەزووی غەواسان بۆ ناوچەکە زیاد دەکات.<ref name=borrett/> قووڵیی بینین لە ئاوەکەدا زیاتر لە {{convert|100|ft}}ە. لاگۆنەکە زۆر بەناوبانگە لە نێوان غەواساندا و وەک یەکێک لە ١٠ باشترین شوێنەکانی غەواسیکردن لە جیھاندا سەیر دەکرێت.<ref name=kattenburg2/> سەردانیکەرانی غەواسیکردن لەگەڵ ئەزموونی غەواسیکردنەکەدا وانەیەکی مێژووییش وەردەگرن، لەوانە فیلم و کورتەی تەواو لەسەر ھەر یەک لە کەشتییەکان، مێژووەکانیان، و گەشتێک بە ناو دوورگەکە و ئەتۆڵەکەدا.<ref name=niedenthal2/> غەواسان دەتوانن سەردانی {{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} بکەن، کە دووەم گەورەترینە لە کۆی تەنھا سێ کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە لە جیھاندا کە دەتوانرێت لەلایەن غەواسانی ئاسایی یان غەواسانی {{بنز|ڕیبریزەر|en|Rebreather|lt=ئامێری ھەناسەدانی سووڕی داخراوەوە}} سەردان بکرێت.<ref name=niedenthal2/><ref>{{Cite web |title=Local Tips for Scuba Diving the Oriskany Shipwreck in Pensacola, Florida |url=https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |access-date=2021-06-13 |website=Scuba Diving |language=en |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035838/https://www.scubadiving.com/local-tips-for-scuba-diving-oriskany-shipwreck-in-pensacola-florida |url-status=live }}</ref> === ماسیگریی وەرزشی === بەرپرسانی دوورگەی بیکینی ماسیگریی وەرزشییان بۆ سەردانیکەران کردەوە شانبەشانی غەواسیکردن. ھەرچەندە تەقینەوە ئەتۆمییەکان سێ دوورگەیان سڕییەوە و بەشێکی زۆری ئەتۆڵەکەیان پیس کرد، بەڵام دوای ٥٠ ساڵ بەردەڵانە مەرجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر چاکبوونەتەوە. بەردەڵانەکان ماسییەکانی بەردەڵانەکە و نێچیرگرەکانیان ڕادەکێشن: {{convert|30|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|تونای ددان سەگ|en|dogtooth tuna|lt=تونای ددان سەگ}}، {{convert|20|lb|kg|abbr=on|adj=on}} {{بنز|باراکوودا|en|barracuda|lt=باراکوودا}}، و {{بنز|ترێڤاڵی زەبەلاح|en|giant trevally|lt=ترێڤاڵی زەبەلاح}} کە گەورەیییان دەگاتە {{convert|50|lb}}. بە لەبەرچاوگرتنی ئامادەنەبوونی درێژخایەنی مرۆڤ، لاگۆنی بیکینی یەکێک لە دەستلێنەدراوترین ژینگە ماسیگرییەکانی جیھان پێشکەش بە وەرزشوانان دەکات.<ref name=gwynne/>[[File:Bikiniatoll.jpg|thumb|نەخشەی کەشتییە نوقمبووەکانی ئەتۆڵی بیکینی|left|344x344px]] === کەشتییە نوقمبووەکان === [[File:USS Saratoga CV3.jpg|thumb|143x143px|بەشی پێشەوەی سەکۆی فڕینی یو ئێس ئێس ساراتۆگا]]کەشتییە نوقمبووەکانی ناو لاگۆنەکە ئەمانە دەگرنەوە:<ref>{{cite web |url=https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |title=Explore Bikini Atoll |website=stuff.insureandgo.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119203611/https://stuff.insureandgo.com/explore-bikini-atoll/ |archive-date=19 November 2017}}</ref> *{{بنز|یو ئێس ئێس ساراتۆگا (سی ڤی-٣)|en|USS Saratoga (CV-3)|lt=یو ئێس ئێس ساراتۆگا}} – کەشتیی ھەڵگری فڕۆکە *{{بنز|یو ئێس ئێس ئارکنساس (بی بی-٣٣)|en|USS Arkansas (BB-33)|lt=یو ئێس ئێس ئارکنساس}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|یو ئێس ئێس گیلیام (ئەی پی ئەی-٥٧)|en|USS Gilliam (APA-57)|lt=یو ئێس ئێس گیلیام}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس کارلایل (ئەی پی ئەی-٦٩)|en|USS Carlisle (APA-69)|lt=یو ئێس ئێس کارلایل}} – کەشتیی گواستنەوەی ھێرشبەر *{{بنز|یو ئێس ئێس لامسۆن (دی دی-٣٦٧)|en|USS Lamson (DD-367)|lt=یو ئێس ئێس لامسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن (دی دی-٤١١)|en|USS Anderson (DD-411)|lt=یو ئێس ئێس ئەندەرسۆن}} – تێکشکێنەر *{{بنز|یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن (ئێس ئێس-٣٠٨)|en|USS Apogon (SS-308)|lt=یو ئێس ئێس ئەپۆگۆن}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|یو ئێس ئێس پایلۆتفیش (ئێس ئێس-٣٨٦)|en|USS Pilotfish (SS-386)|lt=یو ئێس ئێس پایلۆتفیش}} – ژێرئاوگەڕ *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ناگاتۆ|en|Japanese battleship Nagato|lt=ناگاتۆ}} – کەشتی جەنگی *{{بنز|کەشتی جەنگیی ژاپۆنی ساکاوا|en|Japanese cruiser Sakawa|lt=ساکاوا}} – کەشتی جەنگیی سووک == بارودۆخی شیاوی نیشتەجێبوون لە سەدەی ٢١ەمدا == بەھۆی تاقیکردنەوەی چەکی ناوەکییەوە، دوورگەکە لە ساڵی ١٩٩٨دا لەلایەن {{بنز|ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|en|International Atomic Energy Agency|lt=ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی}}یەوە پشکنینی ژینگەیی بۆ کرا. بۆ پشتڕاستکردنەوەی داتای ڕووپێوییەکانی پێشوو، ئاژانسەکە ڕێژەی ھەڵمژینی ھەوا و خەستیی ڕادیۆنوکلایدی خاک و خۆراکی تاقیکردەوە.<ref>{{Cite web |last=Stegnar |first=Peter |date=1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review of Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |website=iaea |access-date=25 April 2023 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006004109/https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٨دا، گرووپێکی ڕاوێژکاریی ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی، کە لە وەڵامی داواکارییەکی حکوومەتی دوورگەکانی مارشاڵ بۆ پێداچوونەوەیەکی نێونەتەوەییی سەربەخۆ بۆ بارودۆخی تیشکدانی ئەتۆڵی بیکینی پێکھێنرابوو، پێشنیاری کرد کە نابێت دوورگەی بیکینی بە ھەمیشەیی تێیدا نیشتەجێ ببنەوە بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە تیشکییەکانی.<ref>{{cite web |title=Conditions at Bikini Atoll |url=http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |publisher=International Atomic Energy Agency |access-date=12 August 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801190516/http://www-ns.iaea.org/appraisals/bikini-atoll.asp |archive-date=1 August 2013}}</ref> توانای شیاوکردنی دوورگەکە بۆ نیشتەجێبوون لەو کاتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بووە. ھەڵسەنگاندنێکی ساڵی ٢٠١٢ لە {{بنز|تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر|en|Lawrence Livermore National Laboratory|lt=تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر}}ەوە دەریخست کە ئاستەکانی سیسیۆم-١٣٧ بە شێوەیەکی زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا دادەبەزین. تێری ھامیلتۆن، بەڕێوەبەری زانستیی بەرنامەی ھەڵسەنگاندنی ژەم و ڕادیۆئیکۆلۆژیای دوورگەکانی مارشاڵ لە تاقیگەی نیشتمانیی لۆڕێنس لیڤەرمۆر، ڕایگەیاند کە "بارودۆخەکان لەسەر بیکینی بەڕاستی گۆڕاون. بە خێرایییەکی پێوانەیی بەرەو باشتر دەچن. بە بەکارھێنانی بژاردەی تێکەڵاوی لابردنی خاک و زیادکردنی پۆتاسیۆم، دەتوانین زۆر نزیک ببینەوە لە ستانداردی ١٥ میلیرێم. ئەمە بۆ نزیکەی ١٠ ساڵی ڕابردوو ڕاست بووە. بۆیە ئێستا کاتی ئەوەیە کە دانیشتووانی بیکینی، ئەگەر بیانەوێت، بتوانن بگەڕێنەوە."<ref name=gwynne/> تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، نزیکەی ٤٬٨٨٠ نەوەی خەڵکە ڕەسەنەکەی بیکینی لە کیلی و دوورگەکانی تری مارشاڵ دەژین و ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ئێستادا دوورگەی بیکینی لەلایەن چەند زانایەکەوە سەردان دەکرێت و لەلایەن ٤-٦ چاودێرەوە داگیر کراوە.<ref name=borrett>{{cite web |last=Borrett |first=Lloyd |title=Diving the Nuclear Ghost Fleet at Bikini Atoll |url=http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |access-date=20 August 2013 |date=March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024061225/http://bikiniatoll.wordpress.com/2010/04/26/despite-high-court-denial-battle-over-bikini-atoll-bombing-endures/ |archive-date=24 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |title=Scuba Diving in Bikini Lagoon |publisher=diveadventures.com.au |access-date=30 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012151645/http://www.diveadventures.com.au/pages/destinations/Micronesia/bikini_lagoon.htm |archive-date=12 October 2009}}</ref> دانیشتووانی دوورگەکە دەیانەوێت خاکی سەرەوە لاببرێت، بەڵام بودجەی پێویستیان نییە. دەرفەتی ھەندێک لە دانیشتووانی بیکینی بۆ ئەگەری گەڕانەوە بۆ دوورگەی زێدی خۆیان دوودڵییەک دروست دەکات. لەکاتێکدا ڕەنگە دوورگەکە لە ماوەیەکی نزیکدا شیاوی نیشتەجێبوون بێت، بەڵام بە کردەوە ھیچ یەکێک لەو دانیشتووانەی ئێستا لە ژیاندا ماون ھەرگیز لەوێ نەژیاون. تاوەکوو ساڵی ٢٠١٣، بێکاری لە دوورگەکانی مارشاڵ لە نزیکەی ٤٠ لەسەد بوو. دانیشتووانەکە بە ڕێژەی چوار لەسەد لە گەشەکردندایە، بۆیە ژمارەیەکی زیاتر سوود لە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی کۆمەڵەی ئازادی دوورگەکانی مارشاڵ وەردەگرن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژین و کار بکەن.<ref name=gwynne/> دوای ئەوەی دانیشتووانەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گواسترانەوە، کاتێک دانیشتووانی بیکینی لە ئەتۆڵی ڕۆنگێریک لە برسێتیدا بوون، لۆڕێ کەسیبوکی سروودێکی بۆ دوورگەکە نووسی:<ref name=gwynne/> : ''چیتر ناتوانم بمێنمەوە، ئەوە ڕاستە'' : ''چیتر ناتوانم لە ئاشتی و تەباییدا بژیم'' : ''چیتر ناتوانم لەسەر حەسیر و سەرینەکەم پشوو بدەم'' : ''بەھۆی دوورگەکەم و ئەو ژیانەی کە سەردەمانێک لەوێ دەمزانی'' : ''بیرکردنەوەکە زۆر قورسە'' : ''وا دەکات بێدەسەڵات و لە بێئومێدییەکی گەورەدا بم.'' == لە کولتووری باودا == === سینەما === * فیلمی دۆکیومێنتاریی ''بیکینی – عەشقی من'' (Bikini – mon amour) لە دەرھێنانی {{بنز|ئۆلیڤەر ھێربریچ|en|Oliver Herbrich|lt=ئۆلیڤەر ھێربریچ}} کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر دانیشتووانەکە پیشان دەدات.<ref>{{Cite web |url=https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |title=Oliver Herbrich Filmarchive / BIKINI – MON AMOUR |website=archiv |access-date=13 May 2021 |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513101524/https://oliver-herbrich.wixsite.com/archiv/bikini-mon-amour |url-status=live }}</ref> * فیلمی دۆکیومێنتاریی ئیتاڵیی ساڵی ١٩٦٢ بە ناوی ''{{بنز|مۆندۆ کەین|en|Mondo Cane|lt=مۆندۆ کەین}}'' کاریگەرییەکانی تیشکدانەوەی ئاست نزمی درێژخایەن لەسەر ژیانی کێوی پیشان دەدات. * {{بنز|تاقیکردنەوەی ناوەکی لە ئەتۆڵی بیکینی|en|Nuclear testing at Bikini Atoll|lt=تاقیکردنەوە ناوەکییەکان}} لە بیکینی، شانبەشانی {{بنز|بۆردومانی ئەتۆمیی ھیڕۆشیما و ناگاساکی|en|Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|lt=بۆردومانەکانی ھیڕۆشیما و ناگاساکی}}، بوونە ئیلھامبەخش بۆ فیلمی ژاپۆنیی ساڵی ١٩٥٤ بە ناوی ''{{بنز|گۆدزیلا (فیلمی ١٩٥٤)|en|Godzilla (1954 film)|lt=گۆدزیلا}}''. === بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان === زنجیرەی ئەنیمەیشنیی کەنالی {{بنز|نیکەلۆدیۆن|en|Nickelodeon|lt=نیکەلۆدیۆن}} بە ناوی ''{{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس|en|SpongeBob SquarePants|lt=سپۆنجبۆب سکوێرپانتس}}'' بە شێوەیەکی سەرەکی لە {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس#شوێن|en|SpongeBob SquarePants#Setting|lt=بنکەی بیکینی}} (Bikini Bottom) ڕوودەدات، کە بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە<ref>{{cite news |last=Bradley |first=Bill |date=10 February 2015 |title=SpongeBob SquarePants Answers 7 Big Questions And Debunks 1 Popular Theory |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |work=The Huffington Post |access-date=10 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614173916/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |archive-date=14 June 2016}}</ref> و وا دادەنرێت کە لە ژێر ئەوەوە ھەڵکەوتبێت.<ref>{{cite web |title=The Hype Soaking It Up 'Spongebob' Actor Loves the Attention |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |work=Daily News |access-date=30 October 2013 |date=8 March 2001 |location=Los Angeles, CA |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106075350/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83498648.html |archive-date=6 November 2013|via=HighBeam}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |title=Burger King SpongeBob SquarePants |access-date=19 August 2010 |work=QSR Magazine |date=7 June 2001 |author=QSR Staff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021075539/http://www.qsrmagazine.com/articles/news/story.phtml?id=3354 |archive-date=21 October 2007}}</ref> لە کاتی چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٥دا لەگەڵ {{بنز|تۆم کێنی|en|Tom Kenny|lt=تۆم کێنی}}، ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سپۆنجبۆب سکوێرپانتس (کەسایەتی)|en|SpongeBob SquarePants (character)|lt=سپۆنجبۆب}}، پرسیاری لێکرا دەربارەی ئەو بیردۆزە باوەی کە دانیشتووانی بنکەی بیکینی وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی تاقیکردنەوەی ناوەکی پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی زمان و ژیری. کێنی وەڵامی دایەوە: {{blockquote|باشە، بنکەی بیکینی تا ڕادەیەک بە ناوی ئەتۆڵی بیکینییەوە ناونراوە، دەزانیت، ئەو شوێنەی کە دەیان ساڵ لەمەوبەر تاقیکردنەوەی ناوەکییان تێدا ئەنجام دا. بۆیە... نەخێر، ئەو بیردۆزە نا. پێم وا نییە سپۆنجبۆب و ھاوڕێکانی گۆڕاوی بۆماوەیی بن.<ref name="huffingtonpost-tomkenny-mutation-nope">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |title=SpongeBob SquarePants Debunks One Popular Fan Theory |first=Bill |last=Bradley |date=7 February 2015 |website=HuffPost |access-date=13 May 2021 |archive-date=7 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907053320/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/07/spongebob-squarepants-theory_n_6627556.html |url-status=live }}</ref>}} لە ساڵی ٢٠٢٤دا، {{بنز|ڕۆجەر بومپاس|en|Rodger Bumpass|lt=ڕۆجەر بومپاس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|سکوییدوارد تێنتەکلز|en|Squidward Tentacles|lt=سکوییدوارد}}) گوتی ئەویش پێی وابووە بیردۆزەکە ھەڵەیە، بەڵام {{بنز|بەڕێز لۆڕێنس|en|Mr. Lawrence|lt=بەڕێز لۆڕێنس}} (ئەکتەری دەنگی بۆ {{بنز|پلانکتۆن و کارین|en|Plankton and Karen|lt=پلانکتۆن}}) گوتی بیردۆزەکە "بەتەواوی ڕاستە":{{blockquote|ئەوە بەشێک بوو لە خۆشییەکەی، ئەوە بوو، تا چەند ئەم چەمکە دەبەینە پێشەوە؟ مەبەستم ئەوەیە، ھەر لە سەرەتادا، کاتێک لە وەرزی یەکەمدا پەرەمان پێدەدا، وامان لێھات، 'ئایا لەسەر ئەم شتە کاولکارییە ئیش دەکەین؟' وەک ئەوەی، 'تەواوی جیھان مردووە جگە لە بنکەی بیکینی. ... جیھانی سەرەوە نەماوە، و ئەمە ئەوەیە کە ماوەتەوە.'<ref>{{cite AV media |people=[[ئێسکایەر (گۆڤار)|ئێسکایەر]] |date=27 November 2024 |title=SpongeBob Cast Reunites To Talk 25 Years of Krabby Patties and F-U-N |url=https://www.youtube.com/watch?v=5hlE75E4Yz8 |publisher=[[یووتیووب]] |access-date=14 January 2025 |archive-date=19 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219164049/https://www.youtube.com/watch?si=5mVbAlyZ56FXlymI&v=5hlE75E4Yz8&feature=youtu.be |url-status=live }}</ref>}} === دیزاینی جلی مەلە === [[File:Choris 1822 gri 33125010887327 0326.jpg|thumb|ژنێکی {{بنز|دوورگەکانی مارشاڵ|en|Marshall Islands|lt=دوورگەکانی مارشاڵ}} ''نێدێد'' یان {{بنز|تاڤالا|en|Ta'ovala|lt=پۆشاکی حەسیری}} نەریتیی پۆشیوە. ژنانی مارشاڵ لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ئاسایی بوون بە دەرخستنی مەمکی ڕووت، بە پێچەوانەی زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوایی کە داپۆشینی گۆی مەمک بە {{بنز|بیکینی|en|Bikini|lt=بیکینی}} وەک مەرجێکی سەرەکی بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}} دادەنرا.]] لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦، چوار ڕۆژ دوای ئەوەی یەکەمین ئامێری ناوەکی (بە نازناوی ''ئەیبڵ'') بەسەر ئەتۆڵی بیکینیدا لە کاتی {{بنز|ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز|en|Operation Crossroads|lt=ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز}}دا تەقێندرایەوە،<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn=0-7864-2139-8 |oclc=58554961 |pages=18, 186–189}}</ref> {{بنز|لویز ڕیارد|en|Louis Réard|lt=لویز ڕیارد}} جۆرێکی نوێی جلی مەلەی ناساند کە بە ناوی ئەتۆڵەکەوە ناوی ''بیکینی'' لێنا. ڕیارد لە بنەڕەتدا ئەندازیارێکی میکانیکیی فەڕەنسی بوو و بەڕێوەبەری دوکانی جلی ژێرەوەی دایکی بوو لە پاریس. ئەو جلە نوێیەکەی بە میدیا و ڕای گشتی ناساند لە ٥ی تەممووزی ١٩٤٦ لە {{بنز|پیسین مۆلیتۆر|en|Piscine Molitor|lt=پیسین مۆلیتۆر}}، کە مەلەوانگەیەکی گشتی بوو لە پاریس.<ref name="Gold2009">{{cite book |author=David Louis Gold |title=Studies in Etymology and Etiology: With Emphasis on Germanic, Jewish, Romance and Slavic Languages |url=https://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |year=2009 |publisher=Universidad de Alicante |isbn=978-84-7908-517-9 |pages=99– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528015803/http://books.google.com/books?id=l015C5vm1XkC&pg=PA99 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="BBCW">{{cite news |first=Kathryn |last=Westcott |title=The Bikini: Not a brief affair |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |work=BBC News |date=5 June 2006 |access-date=17 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721185042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/5130460.stm |archive-date=21 July 2008}}</ref><ref name=HistC>[http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 Bikini Introduced] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090419083213/http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=VideoArticle&id=6949 |date=19 April 2009 }}، ئەم ڕۆژە لە مێژوودا، ''{{بنز|کەناڵی مێژوو|en|History (U.S. TV channel)|lt=کەناڵی مێژوو}}''</ref> ئەو {{بنز|میشلین بێرناردینی|en|Micheline Bernardini|lt=میشلین بێرناردینی}} دامەزراند، کە {{بنز|سترپتیز|en|Striptease|lt=سەماکەری ڕووت}}ێکی تەمەن ١٨ ساڵ بوو لە {{بنز|کازینۆ دی پاریس|en|Casino de Paris|lt=کازینۆ دی پاریس}}،<ref>{{cite web |url=http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |title=Michele Bernadini: The First Bikini |first=Judson |last=Rosebush |work=Bikini Science |access-date=19 September 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927084552/http://www.bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/LR4601_S/LR4601.html |archive-date=27 September 2007}}</ref> بۆ ئەوەی دیزاینەکەی نمایش بکات. دیزاینەکە پێکھاتبوو لە {{بنز|جۆرەکانی بیکینی#بیکینی تار|en|Bikini variants#String bikini|lt=جلێرەی تار}} بە ڕووبەری {{convert|30|sqin|cm2|-2}} قوماش بە چاپێکی شێوە ڕۆژنامەیی و دەستبەجێ بووە جێی سەرنج. بێرناردینی ٥٠٬٠٠٠ نامەی ھەوادارانی پێگەیشت، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانەوە بوون.<ref name=HistC/><ref name=heritage>{{cite web |url=http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |access-date=13 November 2007 |publisher=American Heritage Inc. |title=60 Years of Bikinis |author=Hoover, Elizabeth D. |date=5 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070909195749/http://www.americanheritage.com/articles/web/20060705-bikini-swimming-suit-louis-reard-micheline-bernardini-paris-brigitte-bardot.shtml |archive-date=9 September 2007}}</ref> ڕیارد ھیوای وابوو کە شێوازی کراوەی جلی مەلەکەی "کاردانەوەیەکی تەقینەوەیی بازرگانی و کولتووری" دروست بکات کە لە ھێزدا ھاوشێوە بێت لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵایەتی بۆ تەقینەوە ناوەکییەکەی ساڵی ١٩٤٦ لە ئەتۆڵی بیکینی.<ref>{{cite news |title=The History of the Bikini |url=http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |publisher=Time |access-date=20 August 2013 |date=3 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825181922/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908353_1905440,00.html |archive-date=25 August 2013}}</ref><ref name="RandHist">{{cite web |url=http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |title=Tiny Swimsuit That Rocked the World: A History of the Bikini |publisher=Randomhistory.com |date=1 May 2007 |access-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808002739/http://www.randomhistory.com/1-50/002bikini.html |archive-date=8 August 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book |author1=Brij V. Lal |author2=Kate Fortune |title=The Pacific Islands: an Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |year=2000 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2265-1 |page=259 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528013859/http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA259 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="Foster2007">{{cite book |first=Ruth |last=Foster |title=Nonfiction Reading Comprehension: Social Studies, Grade 5 |url=https://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |date=June 2007 |publisher=Teacher Created Resources |isbn=978-1-4206-8030-0 |page=130 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528024315/http://books.google.com/books?id=5bWfeLfg_FoC&pg=PA130 |archive-date=28 May 2013}}</ref> نووسەری بواری مۆدە {{بنز|دیانا ڤریڵاند|en|Diana Vreeland|lt=دیانا ڤریڵاند}} بیکینییەکەی وەک "بۆمبی ئەتۆمیی مۆدە" وەسف کرد.<ref name="The Very First Bikini">Judson Rosebush, {{cite web |url=http://www.bikiniscience.com//chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |title=1945–1950: The Very First Bikini |work=Bikini Science |access-date=25 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627214541/http://bikiniscience.com/chronology/1945-1950_SS/1945-1950.html |archive-date=27 June 2012}}</ref> لەبەرئەوەی بیکینی ڕانی ژن دەردەخات، ئەمە پێچەوانەی {{بنز|نۆرم (کۆمەڵایەتی)|en|norm (social)|lt=دابونەریتە}} مۆدێرنەکانی دانیشتووانی دوورگەکانی مارشاڵە بۆ {{بنز|شەرم (ڕەوشت)|en|modesty|lt=شەرم و حەیا}}، لەکاتێکدا تابووە کولتوورییەکان سەبارەت بە مەمکی ژنان لەسەر دوورگەکان کەمتر توندن.<ref name=customs/><ref name=encyclopedia/><ref name=briand/> ژنانی دوورگەکانی مارشاڵ بە {{بنز|مووموو|en|muumuu|lt=مووموو}}کانیانەوە مەلە دەکەن، کە لە پۆلیستەرێکی ناسک دروست کراون و بە خێرایی وشک دەبنەوە.<ref name=encyclopedia/> پۆشینی بیکینی لە دوورگەکانی مارشاڵ بە شێوەیەکی سەرەکی سنووردارە بۆ کەناراوە و مەلەوانگە داخراوەکان وەکوو ئەوانەی لە ھاڤینگەھە تایبەتەکان یان دامەزراوەکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە {{بنز|ئەتۆڵی کوەجەلەین|en|Kwajalein Atoll|lt=ئەتۆڵی کوەجەلەین}} لە ناو {{بنز|شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان|en|Ronald Reagan Ballistic Missile Defense Test Site|lt=شوێنی تاقیکردنەوەی بەرگریی مووشەکی بالیستیکی ڕۆناڵد ڕیگان}}.<ref>{{cite web |url=https://www.safaritheglobe.com/marshall-islands/ |title=Marshallese Culture |publisher=Safaritheglobe.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217201933/http://www.safaritheglobe.com/culture_marshall_islands.aspx |archive-date=17 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |title=Marshall Islands Facts, information, pictures |publisher=Encyclopedia.com |access-date=18 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218011640/http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |archive-date=18 December 2012}}</ref> == پێشانگای وێنە == <gallery> File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115009.jpg|پەناگەیەکی ئەمریکی کە لە دوورگەکەدا ھەڵکەوتووە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115011.jpg|بەشی پشتەوەی پەناگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115013.jpg|دوورگەکە وەک لە سەرەوە دەبینرێت File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115015.jpg|تابلۆی چوونەژوورەوە بۆ دوورگەکە File:Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|دیمەنی کەناراوەکە لە سەرەوە </gallery> == ئەمانەش ببینە == *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی کاسڵ|en|Operation Castle|lt=ئۆپەراسیۆنی کاسڵ}} *{{بنز|ئۆپەراسیۆنی ئایڤی|en|Operation Ivy|lt=ئۆپەراسیۆنی ئایڤی}} *{{بنز|ڕادیۆ بیکینی|en|Radio Bikini|lt=ڕادیۆ بیکینی}} *{{بنز|وۆدێجێباتۆ|en|Wōdejebato|lt=وۆدێجێباتۆ}} == تێبینییەکان == {{Notelist-la}} == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} === کتێبنامە === * {{Cite book |last=Niedenthal |first=Jack |title=For the Good of Mankind: A History of the People of Bikini and Their Islands |date=2001 |publisher=Bravo Publishers |isbn=978-982-9050-02-1 |edition=2nd |location=Majuro, Marshall Islands}} * {{Cite book |last=Weisgall |first=Jonathan M. |url=https://archive.org/details/operationcrossro0000weis |title=Operation Crossroads: The Atomic Tests at Bikini Atoll |date=1994 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-55750-919-2 |location=Annapolis, Md}} * {{Cite magazine |last=Stegnar |first=Peter |date=April 1998 |title=Assessing Radiological Conditions at Bikini Atoll and the Prospects for Resettlement Review at Bikini Atoll |url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/magazines/bulletin/bull40-4/40405081517.pdf |magazine=IAEA Bulletin |page=15-17 |volume=40 |issue=4}} * {{cite journal|pmid=20622548 |date=2010 |last1=Beck |first1=H. L. |last2=Bouville |first2=A. |last3=Moroz |first3=B. E. |last4=Simon |first4=S. L. |title=Fallout deposition in the Marshall Islands from Bikini and Enewetak nuclear weapons tests |journal=Health Physics |volume=99 |issue=2 |pages=124–142 |doi=10.1097/HP.0b013e3181bbbfbd |pmc=2904645 |bibcode=2010HeaPh..99..124B }} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bikini Atoll}} *[http://www.bikiniatoll.com/ کورتەمێژوویەکی خەڵکی ئەتۆڵی بیکینی] *[http://www.bikiniatoll.com/whatrad.html چی دەربارەی تیشکدانەوە لە ئەتۆڵی بیکینی؟] *[https://web.archive.org/web/20041016102831/http://www.eh.doe.gov/health/marshall/marshall.htm بەرنامەی دوورگەکانی مارشاڵی وەزارەتی وزە]: کرۆنۆلۆژیای تاقیکردنەوەی ناوەکی، گواستنەوەی دانیشتووانی دوورگەکە و ئەنجامەکانی تاقیکردنەوەی تیشکدانەوە *[https://web.archive.org/web/20060721230143/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=places%2FBikini کتێبنامەی شرۆڤەکراو بۆ ئەتۆڵی بیکینی لە کتێبخانەی دیجیتاڵیی ئەلسۆس بۆ پرسە ناوەکییەکان] *[http://japanfocus.org/-Yoichi-Funabashi/1576 دانیشتووانی دوورگەکە ڕاستییان دەوێت دەربارەی تاقیکردنەوەی ناوەکیی بیکینی] *[http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/atolls/bikini.html وێبگەی دوورگەکانی مارشاڵ] *{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101223043232/http://www.oceandots.com/pacific/marshall/bikini.php |date=23 December 2010 |title=تۆمار لە Oceandots.com }} *[http://www.yokwe.net/ ھەموو شتێک لە دوورگەکانی مارشاڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520075855/http://www.yokwe.net/ |date=20 May 2017 }} *[http://content.lib.washington.edu/donaldsonweb/index.html کۆکراوەی لۆرن ئار. دۆناڵدسۆن]، وەک چاودێرێکی تیشکدانەوە کاری کردووە بۆ ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز؛ کە ناوی نھێنییە بۆ یەکەم تاقیکردنەوەکانی بۆمبی ئەتۆمی لە ئەتۆڵی بیکینی. – کۆکراوەی دیجیتاڵیی زانکۆی واشینگتن *[https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/swcrc/37/chap1.htm شوێنەوارناسیی بۆمبی ئەتۆمی] ''ھەڵسەنگاندنێکی سەرچاوە کولتوورییە ژێرئاوکەوتووەکان بۆ کەشتیگەلە نوقمبووەکەی ئۆپەراسیۆنی کرۆسڕۆدز لە لاگۆنەکانی ئەتۆڵی بیکینی و کوەجەلەین'' خزمەتگوزاریی پارکی نیشتمانیی ئەمریکا *[https://www.nytimes.com/2023/05/03/world/asia/bikini-atoll-resettlement-fund.html ٥٩ ملیۆن دۆلار، نەما: چۆن سەرکردەکانی ئەتۆڵی بیکینی سندووقی متمانەی ئەمریکایان بەفیڕۆدا] {{Marshall Islands}} {{US nuclear tests}} {{Authority control}} [[پۆل:ئەتۆڵی بیکینی| ]] [[پۆل:ئەتۆڵەکانی دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:زنجیرەی ڕالیک]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی لە دوورگەکانی مارشاڵ]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەمریکا]] [[پۆل:شوێنەکانی تاقیکردنەوەی ناوەکی]] 164ffvomnrf6b615bi0fbn7uy6mnj3k 1 299654 1613800 2026-07-31T14:59:22Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613800 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[چەقۆی سویسڕی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613799 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120425123617/http://www.newtons.ch/60201/index.html بۆ http://www.newtons.ch/60201/index.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٥٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 6x508d8g09fuqs6s6d2miluk8kp8la3 10 299655 1613801 2026-07-31T15:01:32Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{Userbox | border-c = #696969 | id = [[پەڕگە:Scale of justice 2.svg|40px]] | id-c = #F5F5F5 | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی#ئەندامەکان|ئەندامێکی]] '''[[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی|لیژنەی ناوبژی]]یە'''. | info-c = #C0C0C0 | info-op = text-align:right; | usercategory = ئەندامانی لیژنەی ناوبژی | nocat =...»ەوە 1613801 wikitext text/x-wiki {{Userbox | border-c = #696969 | id = [[پەڕگە:Scale of justice 2.svg|40px]] | id-c = #F5F5F5 | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی#ئەندامەکان|ئەندامێکی]] '''[[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی|لیژنەی ناوبژی]]یە'''. | info-c = #C0C0C0 | info-op = text-align:right; | usercategory = ئەندامانی لیژنەی ناوبژی | nocat = {{{nocat|}}} }}<noinclude> [[پۆل:داڕێژەکانی لیژنەی ناوبژی]] </noinclude> dgq6mlp7wn69msvqwehn3zolc1igx0c 1613803 1613801 2026-07-31T15:03:33Z Hivja 64112 /* */ 1613803 wikitext text/x-wiki {{Userbox | border-c = #696969 | id = [[پەڕگە:Scale of justice 2.svg|40px]] | id-c = #F5F5F5 | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی#ئەندامەکان|ئەندامی]] '''[[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی|لیژنەی ناوبژی]]یە'''. | info-c = #C0C0C0 | info-op = text-align:right; | usercategory = ئەندامانی لیژنەی ناوبژی | nocat = {{{nocat|}}} }}<noinclude> [[پۆل:داڕێژەکانی لیژنەی ناوبژی]] </noinclude> 49tlgss1amxryycwyw9vpjnjc99s8fu 1613804 1613803 2026-07-31T15:05:50Z Hivja 64112 /* */ 1613804 wikitext text/x-wiki {{Userbox | border-c = #696969 | id = [[پەڕگە:Scale of justice 2.svg|40px]] | id-c = #F5F5F5 | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی#ئەندامان|ئەندامی]] '''[[ویکیپیدیا:لیژنەی ناوبژی|لیژنەی ناوبژی]]یە'''. | info-c = #C0C0C0 | info-op = text-align:right; | usercategory = ئەندامانی لیژنەی ناوبژی | nocat = {{{nocat|}}} }}<noinclude> [[پۆل:داڕێژەکانی لیژنەی ناوبژی]] </noinclude> 58jrvlanunk7qkk31pgkwce38xqg8lm 14 299656 1613802 2026-07-31T15:02:07Z Hivja 64112 پەڕەی واڵای دروست کرد 1613802 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 299657 1613806 2026-07-31T15:09:54Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613806 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕامزان میا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613805 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230408145648/https://icetoday.net/2022/08/master-of-colours/ بۆ https://icetoday.net/2022/08/master-of-colours/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٠٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) 9u80x0nzh7mypy7uo46jzg9zo2l2n47 1 299658 1613808 2026-07-31T15:22:45Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613808 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕووباری ئیدن، کامبریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613807 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260419025308/https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ بۆ https://www.visitcumbria.com/evnp/rivereden/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٢٢، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) k3exzqbpe80tm5in2xn0lvwm2yk2v6z 3 299659 1613822 2026-07-31T16:29:45Z Ari Qasm 57423 پەڕەی دروست کرد بە «{{بەخێرھاتن}}~~~~»ەوە 1613822 wikitext text/x-wiki {{بەخێرھاتن}}[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) e0a7q83bhmbwi4ejmfqrzfcdba64cag 100 299660 1613840 2026-07-31T19:58:14Z Amine yousefi 16159 پەڕەی دروست کرد بە «[[پەڕگە:Papyrus moscow 4676-problem 14 part 1.jpg|بێچوارچێوە|150px|چەپ|پایروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]] '''پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Moscow Mathematical Papyrus}})، کە بە پاپیروسی ماتماتیکی گۆلێنیشچێڤیش ناسراوە، یەکێکە لە گرنگترین بەڵگە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپی...»ەوە 1613840 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Papyrus moscow 4676-problem 14 part 1.jpg|بێچوارچێوە|150px|چەپ|پایروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]] '''پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Moscow Mathematical Papyrus}})، کە بە پاپیروسی ماتماتیکی گۆلێنیشچێڤیش ناسراوە، یەکێکە لە گرنگترین بەڵگە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە ژمارەیەک پرسیاری ماتماتیکی لە بوارەکانی [[ژمێرە]]، [[جەبر]] و [[ئەندازە]] لەخۆ دەگرێت. ڤلادیمیر گۆلێنیشچێڤ لە ساڵی ١٨٩٢ یان ١٨٩٣ ئەم پاپیروسەی لە شاری تیبسی میسر کڕی. دواتر خرایە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی پۆشکین لە [[مۆسکۆ]]، و لەبەر ئەوەش ئێستا بە ناوی پاپیروسی مۆسکۆ ناسراوە. بەپێی توێژینەوەکان بە ئەگەری زۆر ئەم پاپیروسە لە سەردەمی بەرەی سێزدەھەمی میسر نووسراوە، بەڵام ناوەڕۆکەکەی بەپێی سەرچاوەیەکی کۆنتر، دەگەڕێتەوە بۆ بەرەی دوازدەھەمی میسر (نزیکەی ١٨٥٠ ساڵ پێش زایین). درێژیی ئەم پاپیروسە نزیکەی ٥٫٥ مەتر و پانییەکەی ٣٫٨ تا ٧٫٦ سانتیمەترە. 37hzuaisnxwpi6im5fjuzawluc9u04s 1613841 1613840 2026-07-31T19:59:09Z Amine yousefi 16159 1613841 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Papyrus moscow 4676-problem 14 part 1.jpg|بێچوارچێوە|150px|چەپ|پایروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]] '''پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ''' ({{بە ئینگلیزی|Moscow Mathematical Papyrus}})، کە بە پاپیروسی ماتماتیکی گۆلێنیشچێڤیش ناسراوە، یەکێکە لە گرنگترین بەڵگە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە ژمارەیەک پرسیاری ماتماتیکی لە بوارەکانی [[ژمێرە]]، [[جەبر]] و [[ئەندازە]] لەخۆ دەگرێت. ڤلادیمیر گۆلێنیشچێڤ لە ساڵی ١٨٩٢ یان ١٨٩٣ ئەم پاپیروسەی لە شاری تیبسی میسر کڕی. دواتر خرایە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی پۆشکین لە [[مۆسکۆ]]، و لەبەر ئەوەش ئێستا بە ناوی پاپیروسی مۆسکۆ ناسراوە. بەپێی توێژینەوەکان بە ئەگەری زۆر ئەم پاپیروسە لە سەردەمی بەرەی سێزدەھەمی میسر نووسراوە، بەڵام ناوەڕۆکەکەی بەپێی سەرچاوەیەکی کۆنتر، دەگەڕێتەوە بۆ بەرەی دوازدەھەمی میسر (نزیکەی ١٨٥٠ ساڵ پێش زایین). درێژیی ئەم پاپیروسە نزیکەی ٥٫٥ مەتر و پانییەکەی ٣٫٨ تا ٧٫٦ سانتیمەترە. <small>'''[[پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ|زیاتر...]]'''</small> qvwy90fjs2drwywsybwigqnzbquj7s4 100 299661 1613847 2026-07-31T20:06:39Z Amine yousefi 16159 پەڕەی دروست کرد بە «[[پەڕگە:Rhind Mathematical Papyrus.jpg|بێچوارچێوە|150px|چەپ|پایروسی ماتماتیکی ڕایند]] '''پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند''' ({{بە ئینگلیزی|Rhind Mathematical Papyrus}}) یەکێکە لە ناسراوترین دەقە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە، لەگەڵ [[پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]]، یەکێکە لە دوو...»ەوە 1613847 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Rhind Mathematical Papyrus.jpg|بێچوارچێوە|150px|چەپ|پایروسی ماتماتیکی ڕایند]] '''پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند''' ({{بە ئینگلیزی|Rhind Mathematical Papyrus}}) یەکێکە لە ناسراوترین دەقە ماتماتیکییەکانی [[میسری کۆن]]. ئەم پاپیروسە، لەگەڵ [[پاپیروسی ماتماتیکی مۆسکۆ]]، یەکێکە لە دوو پاپیروسی ماتماتیکی بەناوبانگی [[میسری کۆن]]. پاپیروسی ڕایند لە ڕووی قەبارەوە گەورەترە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە لە پاپیروسی مۆسکۆ نوێترە. [[ئەحمەس]] لە سەرەتای پاپیروسەکەدا دەڵێت کە ئەم نووسینە «ھەژمارکردنێکی وردە بۆ لێکۆڵینەوە لە شتەکان، زانینی ھەموو شتەکان و نھێنییەکانیان»، پاشان دەڵێت: <blockquote> «ئەم دەقە لە ساڵی سی و سێی پاشایەتی، لە مانگی چوارەمی وەرزی ئاخێت، لە سەردەمی پاشای میسری سەروو و خواروو، ئۆسەرڕێ، کە ژیانی درێژ بێت، لە ڕووی نوسخەیەکی کۆنتر کە لە سەردەمی پاشا نیمائتڕێ نووسرابوو، ڕونووس کرا. کاتبەکە، ئەحمەس، ڕوونووسی کرد.» </blockquote> <small>'''[[پاپیروسی ماتماتیکی ڕایند|زیاتر...]]'''</small> my4jof5r315zuapqt0s92p29icowd8f 2 299662 1613855 2026-07-31T20:30:04Z Amine yousefi 16159 پەڕەی دروست کرد بە «<gallery mode="packed-overlay"> پەڕگە:Basic arithmetic operators.svg|<big>[[ژمێرە]]</big> پەڕگە:Stereographic projection in 3D.png|<big>[[ئەندازە]]</big> پەڕگە:Polynomialdeg3.png|<big>[[جەبر]]</big> پەڕگە:Measuring Tape Inch+CM.jpg|<big>[[پێوان]]</big> پەڕگە:Venn0001.svg|<big>[[لۆژیکی ماتماتیکی]]</big> پەڕگە:Fisher iris versicolor sepalwidth.png|<big>[[ئامار]]</big> پەڕگە:...»ەوە 1613855 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed-overlay"> پەڕگە:Basic arithmetic operators.svg|<big>[[ژمێرە]]</big> پەڕگە:Stereographic projection in 3D.png|<big>[[ئەندازە]]</big> پەڕگە:Polynomialdeg3.png|<big>[[جەبر]]</big> پەڕگە:Measuring Tape Inch+CM.jpg|<big>[[پێوان]]</big> پەڕگە:Venn0001.svg|<big>[[لۆژیکی ماتماتیکی]]</big> پەڕگە:Fisher iris versicolor sepalwidth.png|<big>[[ئامار]]</big> پەڕگە:Sinus und Kosinus am Einheitskreis 1-ar.svg|<big>[[سێگۆشەزانی]]</big> پەڕگە:Geometry problem-Sb 13088-IMG 0593-white.jpg|<big>[[مێژووی ماتماتیک]]</big> </gallery> 923juf0pw3yr3lzwvv39262ko0mgoqj 1613856 1613855 2026-07-31T20:32:47Z Amine yousefi 16159 1613856 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed-overlay"> پەڕگە:Basic arithmetic operators.svg|<big>[[ژمێرە]]</big> پەڕگە:Stereographic projection in 3D.png|<big>[[ئەندازە]]</big> پەڕگە:Polynomialdeg3.png|<big>[[جەبر]]</big> پەڕگە:Measuring Tape Inch+CM.jpg|<big>[[پێوان]]</big> پەڕگە:Venn0001.svg|<big>[[تیۆریی کۆمەڵە]]</big> پەڕگە:Fisher iris versicolor sepalwidth.png|<big>[[ئامار]]</big> پەڕگە:Sinus und Kosinus am Einheitskreis 1-ar.svg|<big>[[سێگۆشەزانی]]</big> پەڕگە:Geometry problem-Sb 13088-IMG 0593-white.jpg|<big>[[مێژووی ماتماتیک]]</big> </gallery> m7d7idj5lnj0921fnbrhxgi6ltext4g 1 299663 1613871 2026-08-01T00:30:37Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613871 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕەشید عالی گەیلانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613870 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230728164605/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraq-1932-present/ بۆ https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/middle-eastnorth-africapersian-gulf-region/iraq-1932-present/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٣٠، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) e3jp5sx8a9f04hywsausfsmeiyddwkc 10 299664 1613872 2026-08-01T00:33:10Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{replace|{{{1|}}}|,|}}<noinclude>{{Documentation|content= A shortcut function to strip commas out of numeric fields imported from other software and convert them into numeric vectors that can be operated on. This is a wrapper for {{tl|replace}}. All it does is this: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{replace|{{{1|}}}|,|}}</syntaxhighlight> Usage is very simple: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{decomma|12,345,678.00}}</syntaxhig...»ەوە 1613872 wikitext text/x-wiki {{replace|{{{1|}}}|,|}}<noinclude>{{Documentation|content= A shortcut function to strip commas out of numeric fields imported from other software and convert them into numeric vectors that can be operated on. This is a wrapper for {{tl|replace}}. All it does is this: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{replace|{{{1|}}}|,|}}</syntaxhighlight> Usage is very simple: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{decomma|12,345,678.00}}</syntaxhighlight> * {{decomma|12,345,678.00}} }} </noinclude> 6p7mfsaz1ubye3frkh8pg35bgvzf6tb 0 299665 1613881 2026-08-01T01:13:44Z Ari Qasm 57423 Ari Qasm پەڕەی [[زانکۆی سەڵاحەدین]]ی گواستەوە بۆ [[زانکۆی سەڵاحەددین]]: چاککردن 1613881 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[زانکۆی سەڵاحەددین]] cyvrogindo4y9jw5zp3qb6775fi9dm1 1 299666 1613883 2026-08-01T01:13:44Z Ari Qasm 57423 Ari Qasm پەڕەی [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەدین]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەددین]]: چاککردن 1613883 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:زانکۆی سەڵاحەددین]] j3r800a3b1a33reolow5pzwiw4ludm0 3 299667 1613884 2026-08-01T01:13:51Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1613884 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 3uqpomjxwtmfawv0ka78uiq48bbaw9x 1613886 1613884 2026-08-01T01:38:45Z Burahn barzinje 78142 /* شاعیرو کەسایەتیەکی کورد */ بەشی نوێ 1613886 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == شاعیرو کەسایەتیەکی کورد == '''ژیان نامەی شێخ معروف''' شێخ معروف كوری شێخ طاهیری كوری شێخ عبدالله كوری شێخ محمد نەقشەبەندی و لەساداتی بەرزنجەیە لەبەرەبەیانی زستانێكی ساردو سوڕی نیشتیمان لە بناری زنجیرەچیای هەیبە ت سوڵتان لە ڕۆژهەڵاتی شاری كۆیە لەساڵی (1939) لەناو زیكر و تەهلیلەی سۆفیان و خواناسان و موریدانی تەریقەتی نەقشەبەندی گوندی الا اللە لە ناو شین و شە پۆڕی مەرگی باوكیدا هەردوو ڕۆژ لە دوایی وەفاتی باوكی منداڵێكی چاوگەشی چاو پڕلە حەسرەت بەگریانەوە هاتەناو ئەم دونیا پڕ لە كێشمەكێشمەی سەردەمی خۆی كەوتە ناو كۆش و باوەشی دایكێكی قورئان خوێن كۆسكەوتوخواناس و خێر لەخۆ نەدیو كەوتە گڕو گاڵ و بووەجێ ی فەرامۆشی دایكی و خوشكە تاقانەكەی و تەواوی خزمانی گوندی الا الله.. وردە وردە لەگەڵ دایكی و خوشكەكەی بەبێ‌باوكی و كول و كەسەری زۆرەوە دەستیان بەهەنگاو نان بۆ ژیان. تا تەمەنی بووە (7) ساڵه لەناو گوندی الا اللە لەخزمەت مەلا شێخ غەفوری مامی دەستی كرد بە خوێندنی سیپارە و هەر لەوێوە وەكو سەرەتایەك فێری ئاداب و سلوكی دینی كرا ئینجا قورئانی پیرۆزو هەندێك لە كتێبە سەرەتاییەكانی لەخزمەت مامی تەواوكردوەو دوای تەواوكردنی ئەم قۆناغە وەكودابونەریتی سەردەمەكە كەشكۆڵ عەسای گەڕیدەی هەڵگر تووە و بەدەم دوعا و نزای دایكی و خوشك و خزمان ناوی خوای لێهێناوە و لەسەرەتایی هەرزەیی و لاویدا دەستی كردووە بەگەڕان بەدوای حوجرەو مەدرەسە و مەلای چاكی ئەوكاتە زۆرشوێن و جێگای كردووە و گەڕاوە بەدوای زانستە ئیسلامی و شەرعیەكاندا وێڵ بووە و لەمحیرابی مزگەوتەوە ئیلهامی وەرگرتوە و سەیری جیهان و ژیانی كردووە تا ئەو كاتەی بەهرەو زانستێكی باشی وەر گرتوەوو ئەم شار و گوندانەی كە لێی خوێندووە: شاری كەركووك و دێهاتەكانی دەوروبەری كە مەدرەسەو مەلای باشی هەبووە لە وسەردەمە وەكو: (كتكە، نەبیاوە،یارمچە، گەڵۆزی، عەمشە، قەرەبەدەر، عەلەغێر،قوتان، دبز) هەروەها لە شاری هەولێر و دەوروبەری خوێندویەتی وەكو (هەمزكۆر، ئازیانە،بەردەسپی، سێ‌ كانی، بانەمورد، گردەسۆر،سەربەشاخ، پەلكانە). لە مامۆستایانی شاری كۆیە و دەوروبەریشی سوودمەند بووە و خوێندویەتی بەم شێوەیەبەردەوام بووە بەدوای زانست و زانیاری داو بەهرەو سودێكی باشی وەرگرتوە تاكو سالی(1958) بانگ كراوە بۆخزمەتی سەربازی . دوو ساڵیش خزمەتی سەربازی كردووە تا ساڵی (1960) دوای تەواوكردنی سەربازیەكەی چۆتە گوندی پڕكانی سەربە ناحیە ی قوشتەپە بەهۆی ئەوەی لەگەڵ سەیدەكانی خزمایەتیان هەبووە لەوێ‌ ماوەیەك ماوەتەوە لە پڕكانیش پیاوێكی ناودارو ناسراو هەبووە بەناوی سەیدئیبراهیم كچێكی خۆی داوەتێ‌ بەناو حەمدیەخان هاوسەرگیری كردووە دوای ماوەیەك لەگوندی پڕكانیەوە گەڕاوەتەوە دەشتی كۆیەو لە گوندی خەرابەی عەزیز ئاغا بۆتە مەلا و دەستی كردووەب ەتەدریس و كردنەوەی مەدرسەی فەقێیان بۆماوەی نۆ ساڵ بەردەوام تەدریسی كردووەوسودێكی زۆری بە موسڵمانان گەیاندووەلەپێگەیاندنی فەقێ و مەلای ناوچەكە. لەوفەقێیانەی كە لە خزمەتیا خوێندویانە وەكومامۆستا مەلا جەمال ی كوڕی كوێخا عبدالله گۆمەشینی كە بەم دوایە لە ساڵانی هەشتاكان ماوەیەكی زۆر ئیمام و خەتیبی مزگەوتی گەورەی شاری كۆیە بووە، مامۆستا مەلا مەمەندگۆمەشینی یەكێكە لە پێش نوێژو وتارخوێن لەشاری كۆیە. مامۆستا مەلا عبدالله مەلا عەلی ئەویش لە حاجیاوایەو یەكێكە لەو مامۆستابەڕێزەكانی ناوچەكە مەلا سەید یاسین الا الله و چەندین مەلاو فەقێی تر سوودیان لێوەرگرتووە. لەدوای نۆ ساڵ مانەوەی لە گوندی خەرابە چۆتەگوندی گەزوەشانی سەربەكەندێناوەی ناحیە دیبەگە تاسالی (1976)بەیەكجاری هاتۆتە شاری هەولێرو لەوێ‌ جێگری بووە لەگەڕەكی باداوان مزگەوت و تەكیەی كردۆتەوە و خەریكی تەریقەت و تەسەوف و دەرس و زانست بەخشین و ئیمامەت بووە لەم ڕووەشەوە سودێكی زۆری بەموسڵمانان گەیاندووەو درێغی نەكردوە لە ئیرشادو نەسیحەتی چاكە بۆ موسڵمانان تەریقە ت و شەریعەتی بە باشی بەیەكەوە هەزم كردووە. لەپاڵ ئەمەشدا حەزی لە ئەدەبیات هەبووەدەستێكی باڵای هەبووە لە نووسینی شیعری كلاسیك زۆر جار غەمی دڵی بۆ نیشتیمانەكەی ئەم زوڵمەی كراوە بەشیعر دەری بڕیوە زۆرموتەئەسیر بووە بەشاعیرانی كلاسیك و قافڵەی ئەدیبان و شاعیرانی كۆن وەك نالی و مەحوی و سالم و بێخودو تەواوی شاعیرە كۆنەكان لەم بوارەشدا زۆرباش ئەسپی خۆی تاوداوە بەڵام مخابن لەشەوی (14/15) ذالقعدة (1414) بەرامبەر (23 لەسەر 24)ی 4/1994 لەتەمەنی55 ساڵی لەدوایی نوێژی عیشا بەدەستی دەستنویژەوە و بە جەڵدەی دڵ وەفاتی کرد و گەڕایەوەبارەگای خوای گەورە هەر لە هەولێر لەگۆڕستانی شێخ احمد بە خاک سپێردرا ،شایەنی باسە کەدوای خۆی پێنج کوڕ و حەوت کچی بەجێهێشتووە. مزگەوت و شوێنەکەشی پەسەرپەرشتی کوڕی گەورەی شێخ سەردار بەردەوامە لەخزمەتی دین و موسڵمانان.وە کوڕێکیشی مامۆستایەو ووتار بێژە بە ناوی بورهان وە خاوەنی دیوانێکی شیعریەو دیوانەکەیلە ساڵی ٢٠٢١ بە چاپ گەیندراوە بەناوی دیوانی شێخ معروف الا الله یی بەرزنجی [[بەکارھێنەر:Burahn barzinje|Burahn barzinje]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Burahn barzinje|لێدوان]]) ٠١:٣٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 4saw9cuptt4hziebnpwkrnpw5qewyzp 1613887 1613886 2026-08-01T01:41:00Z Burahn barzinje 78142 /* شاعیرو کەسایەتیەکی کورد */ 1613887 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:١٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == شاعیرو کەسایەتیەکی کورد == '''ژیان نامەی شێخ معروف''' شێخ معروف كوری شێخ طاهیری كوری شێخ عبدالله كوری شێخ محمد نەقشەبەندی و لەساداتی بەرزنجەیە لەبەرەبەیانی زستانێكی ساردو سوڕی نیشتیمان لە بناری زنجیرەچیای هەیبە ت سوڵتان لە ڕۆژهەڵاتی شاری كۆیە لەساڵی (1939) لەناو زیكر و تەهلیلەی سۆفیان و خواناسان و موریدانی تەریقەتی نەقشەبەندی گوندی الا اللە لە ناو شین و شە پۆڕی مەرگی باوكیدا هەردوو ڕۆژ لە دوایی وەفاتی باوكی منداڵێكی چاوگەشی چاو پڕلە حەسرەت بەگریانەوە هاتەناو ئەم دونیا پڕ لە كێشمەكێشمەی سەردەمی خۆی كەوتە ناو كۆش و باوەشی دایكێكی قورئان خوێن كۆسكەوتوخواناس و خێر لەخۆ نەدیو كەوتە گڕو گاڵ و بووەجێ ی فەرامۆشی دایكی و خوشكە تاقانەكەی و تەواوی خزمانی گوندی الا الله.. وردە وردە لەگەڵ دایكی و خوشكەكەی بەبێ‌باوكی و كول و كەسەری زۆرەوە دەستیان بەهەنگاو نان بۆ ژیان. تا تەمەنی بووە (7) ساڵه لەناو گوندی الا اللە لەخزمەت مەلا شێخ غەفوری مامی دەستی كرد بە خوێندنی سیپارە و هەر لەوێوە وەكو سەرەتایەك فێری ئاداب و سلوكی دینی كرا ئینجا قورئانی پیرۆزو هەندێك لە كتێبە سەرەتاییەكانی لەخزمەت مامی تەواوكردوەو دوای تەواوكردنی ئەم قۆناغە وەكودابونەریتی سەردەمەكە كەشكۆڵ عەسای گەڕیدەی هەڵگر تووە و بەدەم دوعا و نزای دایكی و خوشك و خزمان ناوی خوای لێهێناوە و لەسەرەتایی هەرزەیی و لاویدا دەستی كردووە بەگەڕان بەدوای حوجرەو مەدرەسە و مەلای چاكی ئەوكاتە زۆرشوێن و جێگای كردووە و گەڕاوە بەدوای زانستە ئیسلامی و شەرعیەكاندا وێڵ بووە و لەمحیرابی مزگەوتەوە ئیلهامی وەرگرتوە و سەیری جیهان و ژیانی كردووە تا ئەو كاتەی بەهرەو زانستێكی باشی وەر گرتوەوو ئەم شار و گوندانەی كە لێی خوێندووە: شاری كەركووك و دێهاتەكانی دەوروبەری كە مەدرەسەو مەلای باشی هەبووە لە وسەردەمە وەكو: (كتكە، نەبیاوە،یارمچە، گەڵۆزی، عەمشە، قەرەبەدەر، عەلەغێر،قوتان، دبز) هەروەها لە شاری هەولێر و دەوروبەری خوێندویەتی وەكو (هەمزكۆر، ئازیانە،بەردەسپی، سێ‌ كانی، بانەمورد، گردەسۆر،سەربەشاخ، پەلكانە). لە مامۆستایانی شاری كۆیە و دەوروبەریشی سوودمەند بووە و خوێندویەتی بەم شێوەیەبەردەوام بووە بەدوای زانست و زانیاری داو بەهرەو سودێكی باشی وەرگرتوە تاكو سالی(1958) بانگ كراوە بۆخزمەتی سەربازی . دوو ساڵیش خزمەتی سەربازی كردووە تا ساڵی (1960) دوای تەواوكردنی سەربازیەكەی چۆتە گوندی پڕكانی سەربە ناحیە ی قوشتەپە بەهۆی ئەوەی لەگەڵ سەیدەكانی خزمایەتیان هەبووە لەوێ‌ ماوەیەك ماوەتەوە لە پڕكانیش پیاوێكی ناودارو ناسراو هەبووە بەناوی سەیدئیبراهیم كچێكی خۆی داوەتێ‌ بەناو حەمدیەخان هاوسەرگیری كردووە دوای ماوەیەك لەگوندی پڕكانیەوە گەڕاوەتەوە دەشتی كۆیەو لە گوندی خەرابەی عەزیز ئاغا بۆتە مەلا و دەستی كردووەب ەتەدریس و كردنەوەی مەدرسەی فەقێیان بۆماوەی نۆ ساڵ بەردەوام تەدریسی كردووەوسودێكی زۆری بە موسڵمانان گەیاندووەلەپێگەیاندنی فەقێ و مەلای ناوچەكە. لەوفەقێیانەی كە لە خزمەتیا خوێندویانە وەكومامۆستا مەلا جەمال ی كوڕی كوێخا عبدالله گۆمەشینی كە بەم دوایە لە ساڵانی هەشتاكان ماوەیەكی زۆر ئیمام و خەتیبی مزگەوتی گەورەی شاری كۆیە بووە، مامۆستا مەلا مەمەندگۆمەشینی یەكێكە لە پێش نوێژو وتارخوێن لەشاری كۆیە. مامۆستا مەلا عبدالله مەلا عەلی ئەویش لە حاجیاوایەو یەكێكە لەو مامۆستابەڕێزەكانی ناوچەكە مەلا سەید یاسین الا الله و چەندین مەلاو فەقێی تر سوودیان لێوەرگرتووە. لەدوای نۆ ساڵ مانەوەی لە گوندی خەرابە چۆتەگوندی گەزوەشانی سەربەكەندێناوەی ناحیە دیبەگە تاسالی (1976)بەیەكجاری هاتۆتە شاری هەولێرو لەوێ‌ جێگری بووە لەگەڕەكی باداوان مزگەوت و تەكیەی كردۆتەوە و خەریكی تەریقەت و تەسەوف و دەرس و زانست بەخشین و ئیمامەت بووە لەم ڕووەشەوە سودێكی زۆری بەموسڵمانان گەیاندووەو درێغی نەكردوە لە ئیرشادو نەسیحەتی چاكە بۆ موسڵمانان تەریقە ت و شەریعەتی بە باشی بەیەكەوە هەزم كردووە. لەپاڵ ئەمەشدا حەزی لە ئەدەبیات هەبووەدەستێكی باڵای هەبووە لە نووسینی شیعری كلاسیك زۆر جار غەمی دڵی بۆ نیشتیمانەكەی ئەم زوڵمەی كراوە بەشیعر دەری بڕیوە زۆرموتەئەسیر بووە بەشاعیرانی كلاسیك و قافڵەی ئەدیبان و شاعیرانی كۆن وەك نالی و مەحوی و سالم و بێخودو تەواوی شاعیرە كۆنەكان لەم بوارەشدا زۆرباش ئەسپی خۆی تاوداوە بەڵام مخابن لەشەوی (14/15) ذالقعدة (1414) بەرامبەر (23 لەسەر 24)ی 4/1994 لەتەمەنی55 ساڵی لەدوایی نوێژی عیشا بەدەستی دەستنویژەوە و بە جەڵدەی دڵ وەفاتی کرد و گەڕایەوەبارەگای خوای گەورە هەر لە هەولێر لەگۆڕستانی شێخ احمد بە خاک سپێردرا ،شایەنی باسە کەدوای خۆی پێنج کوڕ و حەوت کچی بەجێهێشتووە. مزگەوت و شوێنەکەشی پەسەرپەرشتی کوڕی گەورەی شێخ سەردار بەردەوامە لەخزمەتی دین و موسڵمانان.وە کوڕێکیشی مامۆستایەو ووتار بێژە بە ناوی بورهان وە خاوەنی دیوانێکی شیعریەو دیوانەکەیلە ساڵی ٢٠٢١ بە چاپ گەیندراوە بەناوی دیوانی شێخ معروف الا الله یی بەرزنجی [[بەکارھێنەر:Burahn barzinje|Burahn barzinje]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Burahn barzinje|لێدوان]]) ٠١:٣٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) t3587wkb2j7ssoucwkprcwj5322l57n 3 299668 1613895 2026-08-01T02:13:43Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1613895 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٠٢:١٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) p1d56iy1rwnp71egz1asuanq2uk9d1z 1 299669 1613897 2026-08-01T02:16:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613897 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کۆت سارانگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613896 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220430020423/http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Kot_Sarang.html بۆ http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Kot_Sarang.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) rhi57hhtutgkw7p0of1kqlfnsytiw0t 1 299670 1613899 2026-08-01T02:26:15Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613899 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[کۆلێژی تەکنیکیی شەقڵاوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613898 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ بۆ https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ بۆ https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260417035438/https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ بۆ https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٢٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 2c44lnst5u9hf1pniyvyfi75wlm4jjl 1 299671 1613901 2026-08-01T02:36:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613901 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[کۆمیک کۆنی نیویۆرک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613900 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221122210823/https://cosplaynewsnetwork.com/comic-con-cosplay/ بۆ https://cosplaynewsnetwork.com/comic-con-cosplay/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٣٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) fk78t0udkrse6fgf0fw696jg8zxnoza 1 299672 1613905 2026-08-01T03:46:40Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613905 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[گراتس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613904 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240214081205/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11240.TXT بۆ https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/OS/11240.TXT زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٤٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) pp5wvznaujt3fib6g0ym826s0p0vgro 1 299673 1613907 2026-08-01T04:00:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613907 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[گووگلێنە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613906 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230323171604/https://news.biharprabha.com/2014/04/some-less-known-fascinating-facts-about-dung-beetle/ بۆ https://news.biharprabha.com/2014/04/some-less-known-fascinating-facts-about-dung-beetle/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٠٠، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) q43kk9vbaitr606zehh7wxmfnflcdyz 1 299674 1613909 2026-08-01T04:13:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613909 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[گۆگریال]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613908 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190605171716/http://www.fallingrain.com/world/SU/32/Gogrial.html بۆ http://www.fallingrain.com/world/SU/32/Gogrial.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:١٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 1a6byvlhv8sc2tx8udl0iyfi8gnetl9 1 299675 1613917 2026-08-01T05:16:36Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613917 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ھەرقل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613916 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220131141432/http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm بۆ http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:١٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 1sjdf4ktapunxbli39o2goae76do320 1 299676 1613933 2026-08-01T07:25:06Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613933 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای بەحرەین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613932 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210123073315/https://www.almrsal.com/post/565992 بۆ https://www.almrsal.com/post/565992 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) qy8jka5tix1xrg9ndowhslr2b9oa6wm 1 299677 1613938 2026-08-01T07:32:59Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613938 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613937 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260113102501/https://www.tripsavvy.com/independence-day-or-flag-day-in-sweden-1625972 بۆ https://www.tripsavvy.com/independence-day-or-flag-day-in-sweden-1625972 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٣٢، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) aulo2wsp0e6d8w1vn0tlnydxrzs1s5h 1 299678 1613940 2026-08-01T07:35:08Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613940 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای سکۆتلاند]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613939 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140202162325/http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=70 بۆ http://digital.nls.uk/slezer/engraving.cfm?sl=70 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230417134426/https://issuu.com/cayamrl/docs/wen_san_andres_05_13_2_c68e124c325ae9 بۆ https://issuu.com/cayamrl/docs/wen_san_andres_05_13_2_c68e124c325ae9 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٣٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) mzir3wywh1u74cspbp4sdynmq3rinhf 3 299679 1613943 2026-08-01T07:43:01Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1613943 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٧:٤٣، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) izz9dikt9xqym6lm5kt3vnkvrpneiy8 1 299680 1613945 2026-08-01T07:45:08Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613945 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ماداگاسکار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613944 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240719075739/https://www.presidence.gov.mg/presidence/les-symboles-de-la-republique.html بۆ https://www.presidence.gov.mg/presidence/les-symboles-de-la-republique.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٤٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 8wbyjom2slwyokkqtsv5ipnmh72sy7h 1 299681 1613948 2026-08-01T07:45:29Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613948 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ماکاو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613947 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221205074957/https://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/01/lei06.asp بۆ https://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/01/lei06.asp زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20251008214637/https://bo.io.gov.mo/bo/i/2019/05/regadm05.asp بۆ https://bo.io.gov.mo/bo/i/2019/05/regadm05.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٤٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) hbv74sfcvbjyszz8yzq32867kxtgchf 1 299682 1613950 2026-08-01T07:59:26Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613950 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای نەمسا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613949 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090814023629/http://peter-diem.at/bundeswappen.htm بۆ http://peter-diem.at/bundeswappen.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٥٩، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) q253g7g82nrnfilrho6zineygue0nq6 1 299683 1613954 2026-08-01T08:12:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613954 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای چین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613953 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260714025426/https://www.chinalawtranslate.com/en/flaglaw2020/ بۆ https://www.chinalawtranslate.com/en/flaglaw2020/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260714014500/https://www.chinalawtranslate.com/criminal-law-2021/ بۆ https://www.chinalawtranslate.com/criminal-law-2021/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:١٢، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) b8eml6svriob60unb9k98j62bhesnr2 1 299684 1613956 2026-08-01T08:15:16Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613956 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ڕووسیا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613955 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180103072501/https://emojipedia.org/flag-for-russia/ بۆ https://emojipedia.org/flag-for-russia/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:١٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 82gd0hiq6otwodk5awy49ekzn1j0s24 1 299685 1613958 2026-08-01T08:19:47Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613958 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ڤانواتوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613957 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260716031601/https://www.paclii.org/vu/legis/consol_sub/sfaabpd392/ بۆ http://www.paclii.org/vu/legis/consol_sub/sfaabpd392/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:١٩، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 1wtjlt8u558uendgb9fk6mb1ww4pw32 1 299686 1613960 2026-08-01T08:26:23Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613960 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای ھۆندووراس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613959 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260427183715/https://blogs.unah.edu.hn/dircom/bandera-nacional-simbolo-mayor-que-llena-de-mucho-patriotismo-a-los-hondurenos/ بۆ https://blogs.unah.edu.hn/dircom/bandera-nacional-simbolo-mayor-que-llena-de-mucho-patriotismo-a-los-hondurenos/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٢٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 7gfhq4t752t1ck12z3lpt37n7nbo89p 1 299687 1613968 2026-08-01T08:50:43Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613968 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئۆلێسکی رێزنیکۆڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613967 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220324200643/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3344183-parliament-sacks-deputy-prime-minister-reznikov.html بۆ https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3344183-parliament-sacks-deputy-prime-minister-reznikov.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٥٠، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 1g9019xnocjnszv3rb35fv21dpgcy3n 1 299688 1613980 2026-08-01T09:28:36Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613980 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیماکس لیسپ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613979 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260701083605/https://www.gnu.org/software/emacs/manual/html_node/emacs/Easy-Customization.html بۆ https://www.gnu.org/software/emacs/manual/html_node/emacs/Easy-Customization.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٢٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) m85zedj6dhu3d6vh7qcnhp9lehmvf84 3 299689 1613981 2026-08-01T09:46:53Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1613981 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٩:٤٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) osmx63iebsmokegh4rb1tiwykq37z9l 1 299690 1613983 2026-08-01T09:56:18Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613983 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئێن سی ئەی ئەی دابەشکردنی دووەم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613982 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171225151827/http://www.ncaa.org/about/resources/media-center/news/division-ii-begins-rollout-make-it-yours-logo بۆ https://www.ncaa.org/about/resources/media-center/news/division-ii-begins-rollout-make-it-yours-logo زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٥٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) edrpbb5qc3zt6ibvsp1fn9fil1qf3oa 0 299691 1613986 2026-08-01T10:08:50Z Rahel khdhr 75558 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox UNESCO World Heritage Site | image = Bryggen, Bergen, Noruega, 2019-09-08, DD 115-117 PAN.jpg | image_upright = 1.2 | caption = بریگن لە بێرگن، دوای ساڵی ١٧٠٢ دروستکراوە | location = شارەوانیی بێرگن، {{بنز|بێرگن|en|Bergen}}، {{بنز|نەرویژ|en|Norway}} | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii)}}(iii) | ID = 59 | coordinates = {{coord|60|23|50...»ەوە 1613986 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | image = Bryggen, Bergen, Noruega, 2019-09-08, DD 115-117 PAN.jpg | image_upright = 1.2 | caption = بریگن لە بێرگن، دوای ساڵی ١٧٠٢ دروستکراوە | location = شارەوانیی بێرگن، {{بنز|بێرگن|en|Bergen}}، {{بنز|نەرویژ|en|Norway}} | criteria = {{UNESCO WHS type|(iii)}}(iii) | ID = 59 | coordinates = {{coord|60|23|50|N|5|19|23|E|type:landmark_region:NO-07|display=inline, title}} | year = 1979 | area = {{convert|1.196|ha|sqft|abbr=on}} | website = {{url|www.stiftelsenbryggen.no}} | pushpin_map = Norway | map_caption = }} '''بریگن''' (''لەنگەرگا'' یان ''شۆستەی بەندەر'')، ھەروەھا ناسراوە بە '''تیسکێبریگن''' ({{IPA|no|ˈtʏ̀skəˌbrʏɡːn̩|lang}}، ''لەنگەرگای ئەڵمانی'')، زنجیرەیەکە لە باڵەخانە بازرگانییەکانی کەلەپووریی {{بنز|کۆمەڵەی ھانزی|en|Hanseatic League|lt=ھانزی}} کە لە لای ڕۆژھەڵاتی {{بنز|بەندەری ڤۆگن|en|Vågen, Bergen}} لە شاری {{بنز|بێرگن|en|Bergen, Norway}} لە {{بنز|نەرویژ|en|Norway}} ڕیزبوون. بریگن لە ساڵی ١٩٧٩ەوە لە لیستی {{بنز|یوونێسکۆ|en|UNESCO}} بۆ شوێنەکانی {{بنز|کەلەپووری کولتووریی جیھانی|en|World Cultural Heritage|lt=کەلەپووری جیھانی}} دایە. شاری بێرگن لە دەوروبەری ساڵی ١٠٧٠ لە ناو سنوورەکانی تیسکێبریگن دامەزراوە. لە دەوروبەری ساڵی ١٣٥٠دا، {{بنز|کۆنتۆر|en|Kontor}}ێک (نووسینگەیەکی بازرگانی)ی {{بنز|کۆمەڵەی ھانزی|en|Hanseatic League}} لەوێ دامەزرا، و تیسکێبریگن بوو بە ناوەندی چالاکییە بازرگانییەکانی ھانزییەکان لە نەرویژ. ئەمڕۆکە، بریگن مۆزەخانە، دوکان، چێشتخانە و مەیخانە لەخۆدەگرێت. == مێژوو == بێرگن پێش ساڵی ١٠٧٠ی زایینی دامەزراوە.<ref name=snlHistorie>[http://snl.no/Bergen%2Fhistorie بێرگن – مێژوو]</ref> لە {{بنز|سەدەکانی ناوین|en|Middle Ages}}دا، ناوچەی بریگن ھەموو ئەو باڵەخانانەی دەگرتەوە کە دەکەوتنە نێوان دەریاکە و ڕێگای ''سترێتێت'' (''{{بنز|ئۆڤرێگاتێن|en|Øvregaten}}'')، لە ھۆلمێن لە باکوورەوە تا ڤۆگسبونێن لە باشوور.<ref name="Bryggen i Bergen">[http://snl.no/Bryggen_i_Bergen بریگن لە بێرگن]</ref> بەپێی {{بنز|ساکا|en|Saga|lt=ساکاکان}} (چیرۆکە مێژووییەکان)، شارەکە لە ناو ئەم ناوچەیەدا دامەزراوە.<ref name="Bryggen i Bergen"/> مێژووی یەکێک لە کۆنترین دروستکراوەکانی شۆستەی بەندەرەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ١١٠٠،<ref name="Bryggen i Bergen"/> و باڵەخانەکانی ئێستاش مێژوویان بۆ زۆر دواتر دەگەڕێتەوە، کە تەنیا {{بنز|شۆتستوێنێ|en|Schøtstuene}} و ھەندێک لە باڵەخانەکانی بەرەو یولێھوسێت وەک بینای ڕەسەن لە ساڵی ١٧٠٢ەوە ماونەتەوە.<ref name=1702Buildings>{{cite news | url=http://www.bt.no/nyheter/lokalt/-Bryggen-er-mer-enn-bergensere-flest-ser-3178325.html | title=Bryggen er mer enn bergensere flest ser | trans-title=بریگن زیاترە لەوەی زۆربەی خەڵکی بێرگن دەیبینن | lang=no | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205020/http://www.bt.no/nyheter/lokalt/-Bryggen-er-mer-enn-bergensere-flest-ser-3178325.html | archive-date=4 March 2016 | author=Camilla Ahamath | date=16 August 2014 | accessdate=16 July 2023 | newspaper={{بنز|بێرگێنس تیدێندێ|en|Bergens Tidende}}}}</ref> لە دەوروبەری ساڵی ١٣٥٠دا، کۆنتۆرێکی {{بنز|کۆمەڵەی ھانزی|en|Hanseatic League}} لە بریگن دامەزرا.<ref name=snlHistorie /><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/59 بریگن لە whc.unesco.org]. سەردانکراوە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦.</ref> لەگەڵ گەشەکردنی شارۆچکەکە بۆ ناوەندێکی بازرگانیی گرنگ، لەنگەرگاکان پەرەیان پێدرا و باڵەخانەکانی بریگن وردە وردە لەلایەن بازرگانانی ھانزییەوە دەستیان بەسەردا گیرا. کۆگاکان بۆ ھەڵگرتنی کاڵاکان بەکاردەھێنران، بەتایبەتی {{بنز|ماسیی وشککراوە|en|stockfish}} لە باکووری نەرویژەوە، و {{بنز|دانەوێڵە|en|cereal}} لە {{بنز|ئەورووپا|en|Europe}}وە. لە ساڵی ١٧٠٢دا، ئەو باڵەخانانەی کە سەر بە کۆمەڵەی ھانزی بوون بەھۆی ئاگرکەوتنەوەوە زیانیان بەرکەوت.<ref name=KontorGerman>[http://snl.no/Det_tyske_kontor نووسینگەی ئەڵمانی] [''کۆنتۆر''ی ئەڵمانی]</ref> دواتر سەرلەنوێ دروستکرانەوە، و بەشێکیان دواتر ڕووخێنران، ھەندێکیشیان بەھۆی ئاگرەوە وێران بوون.<ref name="KontorGerman"/> لە ساڵی ١٧٥٤دا، کارەکانی نووسینگەکە لە بریگن کۆتایی ھات، کاتێک ھەموو موڵکەکان خرانە سەر ناوی ھاووڵاتیانی نەرویجی.<ref name="Bryggen i Bergen"/> بە درێژایی مێژوو، بێرگن تووشی چەندین ئاگرکەوتنەوە بووە، چونکە زۆربەی خانووەکانی بە شێوەیەکی نەریتی لە دار دروستکرابوون. ئەمە بۆ بریگنیش وابوو، و تا ئەمڕۆش نزیکەی چوارەکێکیان دوای ساڵی ١٧٠٢ دروستکراون، کاتێک کۆگا کۆنەکانی کەنار لەنگەرگاکە و باڵەخانە کارگێڕییەکان سووتان. ئەوانی دیکەش زیاتر لە پێکھاتەی نوێتر پێکدێن، ھەرچەندە ھەندێک ژێرزەمینی بەردین ھەن کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پازدەیەم. لە ئاگرکەوتنەوەیەکی ساڵی ١٩٥٥دا، بەشێک لە بریگن دیسان وێران بوو. دوای ئەوە، ھەڵکۆڵینێکی شوێنەواریی سێزدە ساڵە ئەنجامدرا، کە تێیدا نووسراوە ڕۆژانەیییە ڕوونییەکان دۆزرانەوە کە بە {{بنز|نووسراوەکانی بریگن|en|Bryggen inscriptions}} ناسراون.<ref>ئاسلاک لیستۆل، 'ڕوونەکانی بێرگن: دەنگەکان لە سەدەکانی ناوینەوە'، ''مێژووی مینیسۆتا''، ٤٠. ٢ (١٩٦٦)، ٤٩-٥٨.</ref> {{بنز|مۆزەخانەی بریگن|en|Bryggen museum}} لە ساڵی ١٩٧٦ لەسەر بەشێک لەو شوێنە دروستکرا کە بەھۆی ئاگرەکەوە چۆڵکرابوو. {{wide image|Brygge Norway 2005-08-18.jpg|1000px|align-cap=center|دیمەنێکی پانۆرامای بریگن|100%}} == میراتی ئەندازیاری == بریگن لە ساڵی ١٩٧٩دا لەلایەن یوونێسکۆوە وەک شوێنێکی {{بنز|کەلەپووری جیھانی|en|World Heritage}} پۆلێن کرا، بەپێی پێوەری (iii): {{blockquote|بریگن ھەڵگری شوێنەوارەکانی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتییە و شێوازی بەکارھێنانی بۆشایی لە گەڕەکێکی بازرگانە ھانزییەکاندا نیشان دەدات کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤یەم. جۆرێکە لە «فۆنداکۆ»ی باکوور، کە لە جیھاندا وێنەی نییە، تێیدا پێکھاتەکان لە ناو دیمەنی شارەکەدا وەک خۆیان ماونەتەوە و یادەوەریی یەکێک لە کۆنترین بەندەرە بازرگانییە گەورەکانی باکووری ئەورووپا بە زیندووی دەھێڵنەوە.}} خانووە ناسراوەکانی بریگن بریتین لە بێلگۆردێن (باڵەخانەیەکی تەمەن ٣٠٠ ساڵە)،<ref>[http://www.nrk.no/hordaland/et-300-ar-gammelt-puslespill-1.11447999 پێکەوەنانی مەتەڵێکی تەمەن ٣٠٠ ساڵە]</ref> سڤێنسگۆردێن، ئێنھیۆرنینگسگۆردێن، برێدسگۆردێن، بوگۆردێن،<ref>{{Cite web |url=http://www.bt.no/bergenpuls/Bryggen-skal-reise-tilbake-i-tid-3157650.html#.U8TogZSSyVM |title=Bryggen skal reise tilbake i tid |access-date=2014-07-15 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027164936/http://www.bt.no/bergenpuls/Bryggen-skal-reise-tilbake-i-tid-3157650.html#.U8TogZSSyVM |url-status=dead }}</ref> ئینگێلگۆردێن. کۆنترین و بەرزترین باڵەخانەی ناوچەکە بریتییە لە {{بنز|کڵێسای سانت مێری، بێرگن|en|St Mary's Church, Bergen|lt=کڵێسای سانت مێری}}. شەقامەکانیش بریتین لە جاکۆبسفیۆردێن.<ref>[http://www.bt.no/meninger/debatt/Velkommen-som-kremmer-3195580.html بەخێربێیت وەک دوکاندارێک - ھیچ سوارچاکێک بە زرێپۆشێکی درەوشاوەوە نایەت بۆ ڕزگارکردنی بریگن. دەبێت خۆت ڕزگاری بکەیت.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225424/http://www.bt.no/meninger/debatt/Velkommen-som-kremmer-3195580.html |date=2015-09-23 }}</ref> مۆزەخانەکانیش بریتین لە {{بنز|مۆزەخانەی بریگن|en|Bryggens Museum}} و {{بنز|مۆزەخانەی ھانزی و شۆتستوێنێ|en|Hanseatic Museum and Schøtstuene}}. == پێشانگا == <gallery mode="packed"> Norwegian national day at Bryggen with Ulriken in the horizon.jpg|ڕۆژی نیشتمانیی نەرویج لە بریگن، ٢٠١٨ NO-bergen-bryggen-02.jpg| Bryggen, Bergen, Noruega, 2019-09-08, DD 114.jpg| Norway Bergen Bryggen Night Panorama.jpg|بریگن لە شەودا Bryggen, Bergen, Noruega, 2019-09-08, DD 118-121 PAN.jpg|پانۆراما </gallery> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{Hanseatic League}} {{World Heritage Sites in Norway}} {{Neighbourhoods of Bergen}} [[پۆل:باڵەخانە و پێکھاتەکان لە بێرگن]] [[پۆل:شوێنەکانی کەلەپووری جیھانی لە نەرویژ]] [[پۆل:وێستگە بازرگانییەکانی کۆمەڵەی ھانزی]] [[پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە بێرگن]] [[پۆل:نژیاروانیی سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:ئەو وتارانەی کورتە ڤیدیۆیان تێدایە]] tu7fbdy1jiv7jz9v2fi1nh4txwtbt2m 1 299692 1613995 2026-08-01T11:06:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613995 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلێخاندرۆ بالدێ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613994 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220922062454/https://players.fcbarcelona.com/en/player/2829-balde-alejandro-balde-martinez بۆ https://players.fcbarcelona.com/en/player/2829-balde-alejandro-balde-martinez زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٠٦، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) o2zur2ujv9h1y7b6ayf5e4m5ixlpdb1 1 299693 1613997 2026-08-01T11:08:01Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613997 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەلێکسی لیۆنۆڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613996 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html بۆ http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٠٨، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) hbjhbj4keydwdi9bnhfmgj95c8oos6i 1 299694 1613999 2026-08-01T11:25:45Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1613999 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەندۆرا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1613998 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140220124035/http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html بۆ http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٢٥، ١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) kfeq0yqgnxprizk75ptyiref2c51thr 0 299695 1614004 2026-08-01T11:50:33Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ناوچەی گەورە]]ی گواستەوە بۆ [[ناوچەی گەورەشاری]]: بەکوردیکردن 1614004 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ناوچەی گەورەشاری]] jipmnwpnp5chts1hc9zcfyc0245h1y2 10 299696 1614006 2026-08-01T11:53:45Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «<includeonly><templatestyles src="template:sticky header/styles.css"/></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and add interwikis to Wikidata --> </noinclude>»ەوە 1614006 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="template:sticky header/styles.css"/></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and add interwikis to Wikidata --> </noinclude> 9zhsu5qest5stost5mkrkzvrr7wtxm1 10 299697 1614007 2026-08-01T11:56:01Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «<templatestyles src="Template:Table alignment/styles.css" /><noinclude>{{documentation}}</noinclude>»ەوە 1614007 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Table alignment/styles.css" /><noinclude>{{documentation}}</noinclude> f800e89xymgt3urkpl9thn689sw4yru 10 299698 1614008 2026-08-01T11:57:46Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «<includeonly><templatestyles src="Template:Sort under/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and interwikis in Wikidata, not here! --> </noinclude>»ەوە 1614008 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Template:Sort under/styles.css" /></includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage and interwikis in Wikidata, not here! --> </noinclude> bxo8g2onz0kbhs83zs2skd46eec1l6m